Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00580 010709 7468311 na godz. na dobę w sumie
Prawa lekarza. Zarys problematyki - ebook/pdf
Prawa lekarza. Zarys problematyki - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 254
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5276-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce omówiono całokształt regulacji prawnych dotyczących wykonywania zawodu lekarza, przywołano kluczowe wyroki sądowe w tym zakresie oraz wybrane opinie wybitnych znawców tej problematyki. .. Zarówno lekarze, jak i prawnicy odnajdą tu uporządkowany opis kilkudziesięciu praw związanych ze specyfi ką udzielanych świadczeń zdrowotnych, a więc praw stanowiących istotę zawodu lekarza, tylko i wyłącznie mu przysługujących, m.in.: prawo do swobodnego podejmowania decyzji przy wyborze metody i sposobu leczenia, prawo do przeprowadzenia eksperymentu medycznego, prawo do niepodjęcia lub odstąpienia od leczenia pacjenta, prawo do powstrzymania się w określonych sytuacjach od świadczeń medycznych niezgodnych z sumieniem lekarza. .. Dla lekarzy przydatne będzie również zapoznanie się z kolejnymi kilkudziesięcioma prawami związanymi z formalną stroną wykonywania zawodu, np. z odbywaniem szkoleń specjalizacyjnych, procedurą postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy i innymi kwestiami.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

PRAWA LEKARZA ZARYS PROBLEMATYKI Stefan Poździoch, Maciej Gibiński Warszawa 2012 Stan prawny na 2 lipca 2012 r. Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Polska Projekt grafi czny okładki i stron tytułowych Maciej Sadowski Poszczególne rozdziały napisali: Stefan Poździoch – wstęp, rozdziały 1, 2 i 5 Stefan Poździoch i Maciej Gibiński – rozdziały 3, 4 i 6 © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN: 978-83-264-3934-6 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................ 7 Wstęp ............................................................................................................. 11 Rozdział 1 Prawa lekarza w systemie prawnym ....................................................... 21 1.1. Uwagi wstępne ............................................................................. 21 1.2. Dwojaki charakter praw lekarza ................................................ 23 1.3. Prawa lekarza zawarte w powszechnie obowiązujących regulacjach polskich ..................................................................... 26 1.4. Prawa lekarza wynikające z regulacji międzynarodowych ... 38 1.5. Prawa lekarza związane z wykonywaniem zawodu .............. 44 1.6. Prawa lekarza a prawa pacjenta ................................................. 50 Rozdział 2 Rozwój praw lekarza w ustawodawstwie polskim .............................. 61 2.1. Uwagi wstępne ............................................................................. 61 2.2. Prawa lekarza w świetle ustawodawstwa II RP ...................... 63 2.3. Prawa lekarza w regulacjach prawnych w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (w latach 1945–1989) ..................................................................... 77 2.4. Nowe regulacje w zakresie praw lekarza przyjęte po 1989 r. 85 Rozdział 3 Prawa lekarza w świetle ustaw o zawodzie lekarza i o izbach lekarskich ...................................................................................................... 91 3.1. Prawa lekarza związane z formalną stroną wykonywania zawodu ........................................................................................... 91 3.2. Prawa lekarza ściśle związane z udzielaniem świadczeń zdrowotnych .............................................................. 124 5 Spis treści Rozdział 4 Prawa lekarza w świetle innych ustaw dotyczących ochrony zdrowia .......................................................................................................... 147 4.1. Ogólna charakterystyka ustaw ................................................... 147 4.2. Prawa ogółu lekarzy zawarte w ustawach szczególnych ....... 152 4.3. Prawa przysługujące niektórym szczególnym grupom i kategoriom lekarzy ..................................................................... 185 Rozdział 5 Prawa lekarza w świetle Kodeksu Etyki Lekarskiej ............................ 203 5.1. Wkład środowiska lekarskiego w zakresie praw lekarza ...... 203 5.2. Normatywny charakter zasad etyki lekarskiej ......................... 205 5.3. Prawa lekarza w świetle obowiązującego Kodeksu Etyki Lekarskiej ............................................................................. 208 Rozdział 6 Prawa lekarza a praktyka działania ......................................................... 221 6.1. Ograniczenia praw podmiotowych ........................................... 221 6.2. Zobowiązania lekarza a uprawnienia osób leczonych ........... 223 6.3. Prawa lekarza a rozwój nauki i techniki ................................... 231 6.4. Rola orzecznictwa sądów powszechnych i lekarskich w przedmiocie praw lekarza ....................................................... 234 Wybrane orzeczenia sądowe ..................................................................... 241 Ważniejsze akty prawne ............................................................................ 245 Bibliografia ................................................................................................... 249 6 EKPC k.c. KEL k.k. Konstytucja RP k.p. k.p.c. k.p.k. k.s.h. k.w. TFUE u.ch.z. – – – – – – – – – – – – Wykaz skrótów Akty prawne Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) Kodeks Etyki Lekarskiej z dnia 2 stycznia 2004 r., tekst jedn. zawierający zmiany uchwalone w dniu 20 września 2003 r. przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek hand‐ lowych (Dz. U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 z późn. zm.) Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2) ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu i zwal‐ czaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. Nr 234, poz. 1570 z późn. zm.) 7 Wykaz skrótów – – – – – – – ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. Nr 112, poz. 654 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz. U. Nr 219, poz. 1708 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psy‐ chicznego (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 159 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.) ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowy‐ waniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 169, poz. 1411 z późn. zm.) ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i le‐ karza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 z późn. zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne – – – – – – – – – Monitor Polski Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Ubez‐ pieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy Orzecznictwo Sądów Polskich Prawo i Medycyna Inne Europejski Obszar Gospodarczy u.d.l. u.i.l. u.o.z.p. u.p.p. u.ś.o.z. u.t. u.z.l. M.P. OSA OSNC OSNCP OSNKW OSNP OSP PiM EOG 8 Wykaz skrótów MON MOP MS MZ NFZ RE SA SN UE WE – – – – – – – – – – Ministerstwo Obrony Narodowej Międzynarodowa Organizacja Pracy Ministerstwo Sprawiedliwości Ministerstwo Zdrowia Narodowy Fundusz Zdrowia Rada Europy Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Unia Europejska Wspólnota Europejska 9 Wstęp Zawód lekarza ze względu na jego charakter i specyfikę od setek lat był traktowany w sposób szczególny. Jego istotę stanowią działania mające na celu ochronę powszechnie cenionych wartości, jakimi są zdrowie i życie człowieka. Z racji podejmowanych czynności zawodowych lekarz doko‐ nuje oględzin ciała, pobiera z niego materiały do badań, prowadząc wy‐ wiad lekarski, wchodzi w posiadanie często bardzo intymnych informacji, dokonuje różnego rodzaju zabiegów, które mogą być niebezpieczne i po‐ ciągać za sobą ryzyko i niepewność. Od wieków był darzony szczególnym zaufaniem, cieszył się wysokim prestiżem i autorytetem. Równocześnie oczekiwania i wymagania ze strony społeczeństwa, jak i środowiska lekarskiego stawiane osobom wykonującym tę profesję za‐ wsze były większe niż w przypadku wielu innych zawodów. Ich wyrazem stały się zasady postępowania, jakimi powinien kierować się lekarz w od‐ niesieniu do chorego i innych członków personelu medycznego. Przyjmo‐ wały one dwojaką postać – norm ustalanych na gruncie etyki zawodowej oraz regulacji prawnych. Tradycje jednych i drugich są odległe w czasie i sięgają czasów antycznych, później Średniowiecza. Stworzenie pierwszego zbioru zasad etycznych przypisuje się greckie‐ mu lekarzowi Hipokratesowi, żyjącemu w V w. p.n.e., wiele wskazuje jed‐ nak na to, że są one starsze. Zasady te wyrażały pewne uniwersalne war‐ tości moralne, które nadal są aktualne. Tytułem przykładu można odwołać się do idei i postulatów zawartych w mało znanej przysiędze lekarza Maj‐ monidesa, żyjącego w XIII w. Zostały w niej ujęte takie cechy i cnoty leka‐ rza, jak obiektywizm w działaniu, równe traktowanie chorych bez wzglę‐ du na ich status społeczny, potrzeba pogłębiania i rozwijania wiedzy me‐ dycznej, krytycyzm wobec własnych działań oraz cierpliwość wobec cho‐ 11 Wstęp rych, które do czasów współczesnych nie straciły na znaczeniu1. Do XIX w. zasady postępowania lekarzy znajdowały się w zapisach i zbiorach etyki lekarskiej, natomiast obowiązujące regulacje prawne pomimo wiekowych tradycji były skromne, wręcz śladowe. W szerszym zakresie zasady te za‐ częły obowiązywać dopiero od XIX w. Niebywały postęp nauk medycz‐ nych i technicznych, jaki dokonał się w ubiegłym stuleciu, bezpośrednio przyczynił się do tego, że prawo coraz głębiej zaczęło wkraczać w domenę medycyny. Ustawodawcy próbowali ustalać granice działania lekarzy, precyzować sferę ich obowiązków, a także ich praw. Upowszechnienie się prawa do ochrony zdrowia, w tym do opieki zdrowotnej, i pojawienie się regulacji w dziedzinie praw pacjenta zrodziło szereg konfliktowych sy‐ tuacji związanych z relacją lekarz – pacjent/chory. Konflikty takie pojawiły się na styku praw i obowiązków lekarza oraz praw chorego. Zasady postępowania lekarza wobec chorego z natury rzeczy obejmują zarówno jego obowiązki, jak i uprawnienia. Lekarz powinien zachować w tajemnicy informacje, w których posiadanie wszedł w związku z bada‐ niem chorego i jego leczeniem, a także informować go o uzyskanych wy‐ nikach badań oraz możliwościach leczniczych czy też podejmować dzia‐ łania po uzyskaniu zgody chorego i w jej granicach. Lekarz ma prawo podejmowania swobodnej decyzji w doborze środków leczniczych, kie‐ rując się wyłącznie dobrem chorego, a nie naciskami ze strony pacjenta lub osób trzecich czy ulegając modzie, reklamie albo sugestiom. Obowiązki i prawa lekarza są w istocie nierozerwalne, a granica pomiędzy nimi może 1 Potwierdza to treść przysięgi, którą warto przytoczyć w tym miejscu w całości. „O Boże, napełnij duszę mą miłością dla mej sztuki i dla wszystkich stworzeń. Nie dopuść, by pragnienie sławy lub zarobku kierowały sztuką moją, gdyż wtedy wrogowie prawdy i miłości mogliby to wykorzystać i odsunąć mnie od szlachetnego obowiązku czynienia dobrze dzieciom Twoim. Pod‐ trzymaj siły serca mego, aby zawsze były gotowe służyć zarówno ubogiemu, jak i bogatemu, przy‐ jacielowi i wrogowi, człowiekowi dobremu i złemu. Spraw, abym widział tylko człowieka w tym, który cierpi. Niech umysł mój przy obcowaniu z chorym pozostanie jasny, nie roztargniony żadną myślą uboczną, ażeby wyraźnie uprzytamniał sobie, czego nauczyło go doświadczenie i wiedza, gdyż wielkie i wspaniałe są dociekania naukowe, których celem jest podtrzymywanie życia i zdro‐ wia wszystkich stworzeń. Spraw, by moi chorzy mogli zaufać mnie i sztuce mojej. Jeśli nieucy potępiają mnie i wyśmiewają, spraw, by ukochanie mego zawodu było puklerzem, czyniącym mnie niewzruszonym, bym mógł wytrwać w prawdzie. Użycz mi, Boże mój, wyrozumiałości i cierpli‐ wości wobec chorych upartych i grubiańskich. Spraw, abym był we wszystkim umiarkowany, lecz nienasycony w umiłowaniu wiedzy. Oddal ode mnie przekonanie, że wszystko potrafię, daj mi siłę i wolę i możność rozszerzenia swych wiadomości, dziś jeszcze bowiem mogę odkryć w świadomości swej rzeczy, których istnienia wczoraj nie przypuszczałem, ponieważ wiedza jest olbrzymia, a umysł ludzki sięga wciąż naprzód”, H. Csorba, Szpital – pacjent. System społeczny kliniki internistycznej, Warszawa 1967, s. 182. 12 Wstęp być czasem trudna do wytyczenia. Rozwój regulacji w dziedzinie praw pacjenta spowodował, że baczniejszą uwagę zaczęto zwracać na obowiązki lekarzy. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że lekarz jest również podmiotem prawa. Posiada swoje poglądy, przekonania i wartości, którymi się kieruje. To rzutuje w niemałym stopniu na wiele kwestii związanych z procesem leczenia chorych. Lekarz ma prawo nie podjąć się leczenia lub wykonania jakiegoś zabiegu (np. usunięcia ciąży, dokonania sztucznego zapłodnienia itd.) albo odstąpić od leczenia. To, że lekarzowi przysługują pewne prawa bezpośrednio związane z leczeniem, wyraźnie dostrzeżono już w XIX w., a wyrazem tego przekonania były zapisy ówczesnych kodeksów etyki le‐ karskiej, obejmujące np. prawo do wynagrodzenia za udzielone świad‐ czenie zdrowotne, związane z tym koszty lub inne uciążliwości (wizyta u chorego w nocy albo konieczność dojazdu). W opracowaniach prawniczych przez wiele lat główny wątek rozwa‐ żań w dziedzinie nazywanej współcześnie prawem medycznym stanowiła kwestia odpowiedzialności prawnej lekarza – karnej lub cywilnej, w za‐ leżności od zainteresowań autora danego opracowania i jego specjalności naukowej. Szczególną uwagę poświęcano w tym kontekście obowiązkom lekarza oraz przesłankom prawnym powodującym postawienie zarzutu naruszenia tych obowiązków i wejścia w kolizję z prawem. Z zasady na‐ tomiast rzadko w tego rodzaju opracowaniach zajmowano się prawami lekarza, czasami kwestia ta była wręcz pomijana. Większą wagę do kwestii praw lekarzy przywiązywały sądy powszechne, rozpatrując zarzuty kie‐ rowane przeciw przedstawicielom tego zawodu w procesach sądowych. Analizując problem naruszenia przez lekarza ciążących na nim obowiąz‐ ków, sądy miały na uwadze także okoliczności przemawiające na jego ko‐ rzyść, rozważając, czy miał prawo podjąć pewne czynności i działania, innymi słowy – czy działał w granicach prawa, czy też naruszył w jakimś stopniu przepisy. W XX w., a zwłaszcza w drugiej jego połowie, nastąpił szybki rozwój nowej dziedziny, jaką jest prawo medyczne. Największy jego rozkwit miał miejsce w takich krajach, jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja, Belgia czy Holandia, w których ukazało się wiele podręczników, mono‐ grafii i artykułów na ten temat, ale był też dostrzegalny w wielu innych państwach. W Polsce początki rozwoju prawa medycznego również przy‐ padają na połowę XX stulecia. Pierwsze opracowanie autorstwa dwóch 13 Wstęp adwokatów krakowskich – T. Cypriana i P. Asłanowicza, Karna i cywilna odpowiedzialność lekarza ukazało się w 1949 r. Od lat sześćdziesiątych do czasów współczesnych wydano wiele cennych monografii i dziesiątki ar‐ tykułów. Aby ograniczyć się tylko do najważniejszych, należy wymienić opracowania autorstwa czołowych przedstawicieli doktryny polskiego prawa: J. Sawickiego, M. Sośniaka, A. Zolla, M. Nesterowicza, M. Safjana, L. Kubickiego, E. Zielińskiej czy M. Filara2. Artykuły dotyczące tego przed‐ miotu publikowano na łamach znamienitych pism naukowych z zakresu prawa, jak „Państwo i Prawo” czy „Nowe Prawo”, a także w czasopismach medycznych. Problemy z pogranicza prawa, etyki i medycyny były rów‐ nież przedmiotem zainteresowania znamienitych przedstawicieli polskiej medycyny. Należy w tym miejscu wymienić przynajmniej T. Kielanow‐ skiego (lekarza i zarazem prawnika), J. Bogusza, J. Aleksandrowicza, B. Po‐ pielskiego, T. Brzezińskiego i Z. Marka, którzy w swoich opracowaniach nawiązywali do tak znamienitych klasyków, jak W. Biegański (Myśli i afo‐ ryzmy o etyce lekarskiej) czy W. Szejnach (Myśli lekarza) i innych wybitnych postaci świata lekarskiego. Wskazani autorzy włożyli wiele starań i wy‐ siłków w zbliżenie świata prawniczego i lekarskiego, chcąc doprowadzić do wspólnego dyskutowania i rozwiązywania skomplikowanych proble‐ mów i kwestii z pogranicza prawa i medycyny. Ich publikacje w zasadni‐ czym stopniu przyczyniły się do większej znajomości i upowszechnienia prawa medycznego zarówno wśród prawników, jak i lekarzy. Przełomowe znaczenie dla upowszechnienia prawa medycznego wśród lekarzy miało w Polsce zainicjowanie Forum Prawno-Medycznego, które zainaugurowało swoją działalność w 1997 r.3, oraz wydawanie od 1999 r. kwartalnika „Prawo i Medycyna”. Znaczącą rolę w tym zakresie odegrało także reaktywowanie samorządu lekarskiego. Na łamach „Ga‐ zety Lekarskiej” od wczesnych lat dziewięćdziesiątych publikowane były komentarze, wypowiedzi i informacje dotyczące projektów nowych ustaw albo aktów prawnych uchwalonych przez parlament. Pomimo tych i wielu innych pozytywnych zdarzeń znajomość prawa medycznego wśród lekarzy, jak i studentów medycyny wciąż jest znikoma, aby nie powiedzieć – żadna. Jest pewna grupa lekarzy pasjonatów, którzy 2 Tytuły opracowań tych autorów i wielu mniej znanych wyszczególniono w bibliografii na końcu opracowania. 3 Każdego roku w grudniu odbywają się w Warszawie dwu-, trzydniowe konferencje, w któ‐ rych bierze udział kilkuset lekarzy i prawników. Przedmiotem obrad i debaty są aktualne problemy prawa medycznego. 14 Wstęp legitymują się znacznym stopniem znajomości prawa medycznego, ale są oni w mniejszości. Nie chodzi o to, aby lekarz był znawcą prawa, gdyż ma być on biegły w zakresie wiedzy medycznej, a zwłaszcza w specjalności, którą wybrał. Tym niemniej powinien znać przynajmniej swoje podsta‐ wowe obowiązki i prawa, ponieważ właściwe korzystanie z przysługują‐ cych mu uprawnień i dbałość o to, by nie wchodzić w kolizję z prawem, nie dopełniając należycie swoich obowiązków, czego przykładem mogą być procesy wytaczane w ostatnich dziesięciu latach (np. o nieudzielenie przez lekarza należytych informacji itp.), leży w jego interesie. Studenci medycyny i stomatologii nie mają praktycznie żadnego kontaktu z na‐ uczaniem prawa medycznego, zapoznają się jedynie z problemami z za‐ kresu etyki lekarskiej (lub – szerzej biorąc – etyki medycznej)4. Próbą na‐ prawienia tej sytuacji było uwzględnienie przez Ministra Zdrowia w roz‐ porządzeniu z dnia 20 października 2005 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (Dz. U. Nr 213, poz. 1779 z późn. zm.) potrzeby wpro‐ wadzenia w toku odbywania tej specjalizacji kursu z zakresu prawa me‐ dycznego. Można więc powiedzieć, że problematyka ta została włączona do systemu kształcenia dopiero u schyłku lat dziewięćdziesiątych5. Ku pokrzepieniu środowiska lekarskiego należy stwierdzić, że znajo‐ mość prawa medycznego jest równie znikoma wśród prawników, którzy przez długie lata nie mieli szans zetknąć się z tą problematyką ani na stu‐ diach prawniczych, ani w toku aplikacji zawodowych. W ostatnich kilku latach nieliczne wydziały prawa i administracji rozpoczęły nauczanie pra‐ wa medycznego, wprowadzając je jako jeden z wielu przedmiotów fakul‐ tatywnych6. Cenną inicjatywę podjął również w 2010 r. Instytut Wymiaru Spra‐ wiedliwości Ministerstwa Sprawiedliwości, zlecając Wydziałowi Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego uruchomienie rocznych stu‐ diów podyplomowych w zakresie prawa medycznego (obejmują one także kwestie dotyczące prawa o opiece zdrowotnej). W ramach pierwszego na‐ 4 Być może celowe byłoby rozważenie rozpoczęcia łącznego nauczania etyki medycznej i prawa medycznego w ramach jednego przedmiotu, nazwanego np. „Podstawy (elementy) etyki i prawa medycznego”. 5 Odpowiednie przepisy w sprawie nauczania prawa medycznego w ramach specjalizacji le‐ karzy i lekarzy dentystów poprzednio były zawarte w rozporządzeniach Ministra Zdrowia z dnia 24 maja 1999 r. (Dz. U. Nr 54, poz. 571) i z dnia 6 sierpnia 2001 r. (Dz. U. Nr 83, poz. 905 z późn. zm.). 6 Propagowaniu wiedzy z zakresu prawa medycznego wśród studentów prawa sprzyja także działanie istniejących od kilku lat studenckich poradni prawa. W niektórych z nich, jak np. w Kra‐ kowie, wyodrębniono również sekcję prawa medycznego. 15 Wstęp i położnych, farmaceutów, diagnostów boru szkoleniem objęto sędziów sądów apelacyjnych i okręgowych. Warto również podnieść fakt powołania w 2006 r. Polskiego Towarzystwa Prawa Medycznego. Jednym z głównych jego celów jest upowszechnianie znajo‐ mości problematyki prawa medycznego w środowisku prawniczym i le‐ karskim, jak i wśród przedstawicieli innych zawodów medycznych (pie‐ lęgniarek laboratoryjnych). W ostatnich latach Towarzystwo zorganizowało kilka konferencji poświę‐ conych prawom lekarza. Z jego inicjatywy, przy współpracy z Okręgową Izbą Lekarską w Krakowie i Studencką Poradnią Prawa Medycznego Uni‐ wersytetu Jagiellońskiego, została opracowana Karta Praw Lekarza7. W dokumencie tym uporządkowano podstawowe prawa lekarza, zawarte w tak kluczowych aktach prawnych, jak Konstytucja RP i kodeks cywilny, a także w najważniejszych ustawach z zakresu ochrony zdrowia oraz w Kodeksie Etyki Lekarskiej. Zestawiono w nim kilkadziesiąt praw leka‐ rza, głównie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych. W ostatnim czasie ukazało się pierwsze w Polsce opracowanie autor‐ stwa J. Zajdel, Prawa lekarza, poświęcone w całości wyłącznie tylko tej kwestii8. Autorka skomentowała 39 praw lekarza wynikających z zapisów zawartych w ustawach i rozporządzeniach wykonawczych. Pogrupowała je w siedmiu rozdziałach następująco: 1) prawa lekarza związane z udzie‐ laniem świadczeń zdrowotnych, 2) prawa lekarza związane ze stosowa‐ niem produktów leczniczych, 3) prawo do odmowy udzielania świadczeń zdrowotnych, 4) prawa związane z prowadzeniem indywidualnej doku‐ mentacji medycznej, 5) prawo lekarza do zawierania umów o dzieło, 6) prawo lekarza do wykorzystania narzędzi telemedycznych w procesie leczenia i 7) pozostałe prawa. W poszczególnych rozdziałach przywołana autorka opisała prawa lekarza zarówno wynikające z ogólnych i po‐ wszechnie obowiązujących ustaw (np. kodeks cywilny, kodeks karny, ko‐ deks pracy), jak i z ustaw dotyczących ochrony zdrowia i opieki zdrowot‐ nej. Wykazała ona, że wiele z omówionych w poszczególnych rozdziałach bardziej szczegółowych praw wynika z prawa ogólniejszego, ale znajduje oparcie w konkretnych przepisach. Tytułem przykładu można wskazać, że w ramach ogólniejszego prawa lekarza do swobodnego przepisywania produktów leczniczych mieści się także jego uprawnienie do zaordyno‐ 7 M. Gibiński, M. Mikos, E. Krzyżowska, S. Poździoch, J. Friedriger, J. Orłowska-Heitzman, Karta Praw Lekarza, Kraków 2008. 8 J. Zajdel, Prawa lekarza, wyd. 2, popraw., Łódź 2012. 16 Wstęp wania w koniecznej sytuacji leku niedopuszczonego do urzędowego obro‐ tu w Polsce, pod warunkiem że jest oficjalnie stosowany w innym kraju, albo prawo do „powtarzania” recept. Postęp w medycynie nieuchronnie prowadzi do tego, że pojawiają się nowe, wcześniej nieznane prawa leka‐ rza. J. Zajdel dostrzegła ten problem, omawiając nowe w Europie i na świecie prawo do wykorzystania przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych narzędzi telemedycznych. Nie ulega wątpliwości, że znaczenie tych na‐ rzędzi będzie w przyszłości rosło, czego dowodzi coraz większa rola i możliwości informatyki medycznej, jak i środków masowego komuni‐ kowania się (telefon, faks, internet)9. Z całą pewnością przywołana książka stanowi pierwszy wielki krok w upowszechnianiu problematyki praw le‐ karza w środowisku lekarskim i nie tylko. Konstrukcja metodologiczna niniejszego opracowania jest nieco od‐ mienna. Jako założenie przyjęto, że lekarz korzysta z praw dwojakiego rodzaju: gwarantowanych każdemu obywatelowi lub pewnej ich kategorii (np. pracownikom w rozumieniu prawa pracy) i praw związanych z istotą i specyfiką zawodu lekarza, przysługujących tylko i wyłącznie osobom wykonującym tę profesję. Te ostatnie wynikają głównie z zapisów ustaw tworzących „prawo lekarskie”. Za zręby tego prawa należy uznać dwie ustawy: z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 z późn. zm.) oraz z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz. U. Nr 219, poz. 1708 z późn. zm.). W ustawach tych zawarte są przepisy określające status prawny i zawo‐ dowy lekarza, uregulowano w nich także kluczowe uprawnienia lekarza dotyczące udzielania świadczeń zdrowotnych, co jest istotą i rdzeniem te‐ go zawodu. Przyjęto wobec tego założenie, że prawa w nich zawarte mają również dwojaki charakter. Jedne dotyczą czysto formalnych aspektów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza, inne łączą się z procesem leczniczym i relacją lekarz – chory. Trzeba ponadto rozróżnić wyraźnie indywidualne prawa lekarzy i prawa zbiorowe, nad których respektowa‐ niem czuwają organy samorządu lekarskiego. Należy podkreślić, że termin „prawo lekarskie” pojawił się w Polsce już w okresie międzywojennym. Pierwsze opracowanie opatrzone tym ty‐ 9 M. Duplaga, Systemy telemedyczne (w:) R. Zajdel (red.), Kompendium wiedzy medycznej, Biel‐ sko-Biała 2003. 17 Wstęp tułem ukazało się w Krakowie w 1936 r., a jego autorem był A. Bloch10. Dopełnienie regulacji ujętych w dwóch wymienionych wyżej ustawach stanowią także przepisy zawarte w co najmniej kilkunastu ustawach do‐ tyczących ochrony zdrowia, a w jej obszarze i opieki zdrowotnej. Nie moż‐ na również zapominać, jak wielką wagę mają zapisy zawarte w Kodeksie Etyki Lekarskiej. Co prawda nie posiadają one mocy obowiązujących prze‐ pisów prawa, lecz stanowią wytyczne dla każdego lekarza, którymi po‐ winien się on kierować, wykonując swoje obowiązki, jak i korzystając z przysługujących mu uprawnień. Układ książki jest wobec tego następujący. W rozdziale 1 scharaktery‐ zowano zwięźle prawa lekarza wynikające z całokształtu regulacji zawar‐ tych w systemie polskiego prawa, jak również obowiązującego w Polsce prawa UE i prawa międzynarodowego o zasięgu uniwersalnym. Rozdział 2 został poświęcony omówieniu ewolucji rozwiązań prawnych w kwestii praw lekarza w Polsce w trzech okresach historycznych. Chodzi w nim o wykazanie, że w ciągu XX w. regulacje w tym zakresie bardzo szybko się rozwijały, czego efektem było z całą pewnością wzmocnienie statusu prawnego lekarza i uszczegółowienie zapisów w kwestii jego praw i obo‐ wiązków. Tym samym granice swobodnego wykonywania zawodu zo‐ stały ściśle ustalone, a statystyczny lekarz powinien orientować się w swo‐ ich prawach i obowiązkach, które w nowszych zapisach zostały bardziej zrównoważone. W rozdziale 3 scharakteryzowano kluczowe uprawnienia lekarza zawarte w prawie lekarskim. Z kolei w rozdziale 4 omówiono nowe prawa, które pojawiły się w związku z postępem w medycynie (chodzi np. o powstanie i rozwój transplantologii), z upowszechnieniem się prawa do opieki zdrowotnej (prawa lekarza ubezpieczenia zdrowotnego) czy wreszcie z lepszymi albo nowymi regulacjami wprowadzonymi w szeroko pojętej ochronie zdrowia (ochrona zdrowia psychicznego, ratownictwo medyczne itp.). W rozdziale 5 podjęto próbę ustalenia, na ile rozwiązania obowiązującego prawa są zbieżne z regułami postępowania lekarza za‐ wartymi w Kodeksie Etyki Lekarskiej. Rozdział 6 stanowi podsumowanie, w którym zawarto krótkie refleksje na temat praw lekarza i praktyki dzia‐ łania, wskazano w nim także trzy główne powody ograniczeń w korzys‐ taniu z przysługujących lekarzom uprawnień. Należą do nich podmiotowe 10 Z zawartości tego opracowania można wnioskować, że przywołany autor prawo lekarskie rozumiał jako zbiór przepisów dotyczących zawodu lekarza oraz kompetencji i funkcjonowania samorządu lekarskiego. 18 Wstęp prawa pacjenta, postęp nauki i techniki, w tym rozwój wiedzy medycznej, oraz wiążące ustalenia sądów powszechnych i sądów lekarskich albo uchwały uprawnionych organów samorządu lekarskiego. Adresatami niniejszego opracowania są w pierwszej kolejności lekarze i studenci medycyny, gdyż to oni powinni mieć świadomość i zarazem pewną wiedzę w zakresie przysługujących im praw, jak i ciążących na nich obowiązków, związanych z wykonywaniem zawodu. Autorzy opracowa‐ nia mają nadzieję, że może być ono także użyteczne dla środowiska praw‐ ników w ogólności, a zwłaszcza dla osób zajmujących się z racji pełnionych funkcji, stanowiska lub formy wykonywania zawodu problematyką ochro‐ ny zdrowia i opieki zdrowotnej – czyli dla sędziów, adwokatów i radców prawnych, a także dla studentów prawa interesujących się problematyką prawa medycznego. Autorzy mają świadomość, że prezentowana książka nie wyczerpuje w pełni tej problematyki. Tylko oni ponoszą odpowie‐ dzialność za wszelkie usterki i będą wdzięczni za wszystkie podniesione krytyczne uwagi. Wyrażają także nadzieję, że niniejsze opracowanie bę‐ dzie stanowić kolejny mały krok w upowszechnianiu znajomości prawa lekarskiego. Życie dowodzi, że praktyka działania w dziedzinie ochrony zdrowia i opieki zdrowotnej staje się niestety coraz bardziej skomplikowana. Po‐ mimo wspaniałych osiągnięć współczesnej medycyny środki przeznacza‐ ne na opiekę zdrowotną są ograniczone, choć w ostatnich kilkudziesięciu latach odnotowano niebywały wzrost nakładów na ten cel11. Pojawia się także wiele sytuacji konfliktowych związanych z procesem leczniczym i w relacji lekarz – pacjent/chory. Dowodzi tego liczba procesów sądowych przeciwko zakładom opieki zdrowotnej, lekarzom i innym pracownikom medycznym, a także spraw o wykroczenia toczących się przed sądami lekarskimi. Wydaje się, że lepsza znajomość praw i obowiązków oraz ich należyte przestrzeganie jest jedyną drogą do poprawy sytuacji, sposobem 11 W ciągu ostatnich dwudziestu lat nakłady na opiekę zdrowotną w wielu krajach wzrosły do 10 wydatków w budżecie państwa. Spowodowane to było przez upowszechnienie się prawa do opieki zdrowotnej, ale w niemałym stopniu przede wszystkim przez niebywały postęp w dziedzinie medycyny i rozwój oraz stosowanie drogich procedur medycznych, tak w diagnostyce, jak i w te‐ rapii. Należy mieć świadomość, że badania komputerowe są o wiele droższe niż diagnostyka ma‐ łoobrazkowa wykonana przy pomocy aparatu rentgenowskiego. Dializa nerek, wszczepienie sztucznego rozrusznika serca czy przeszczep jakiegokolwiek narządu lub organu albo stosowanie coraz skuteczniejszych, lecz jednocześnie coraz bardziej kosztownych leków zwiększają wydatki i rodzą liczne dylematy. Tymczasem limity na ochronę zdrowia są ograniczone i nie jest już możliwe ich zwiększanie kosztem nakładów na inne ważne sfery życia społecznego. 19 Wstęp na osiągnięcie konsensu pomiędzy leczącymi i leczonymi oraz zwiększenie komfortu obydwu stron. Główni adresaci tej książki, zarówno lekarze, jak i prawnicy, zainteresowani pogłębieniem prezentowanej w niej tematyki, mogą sięgnąć do obszernego piśmiennictwa dostępnego w języku polskim. Listę najważniejszych opracowań zamieszczono na końcu książki. W tym miejscu autorzy składają podziękowanie Pani redaktor Dag‐ marze Wachnie za wszelkie jej uwagi i wskazówki. Jej niezwykle kompe‐ tentna pomoc w poprawnym zredagowaniu tekstu ułatwiła w dużym stopniu nadanie tej książce ostatecznego kształtu. Stefan Poździoch 20 Rozdział 1 Prawa lekarza w systemie prawnym 1.1. Uwagi wstępne Nowoczesne ustawodawstwo, tak w dziedzinie lecznictwa, jak i wy‐ konywania zawodów medycznych, ukształtowało się w Polsce, w Europie i na świecie dopiero w XX w. Aż do końca XIX stulecia regulacje prawne we wspomnianej dziedzinie były skromne i szczątkowe. W zakresie orga‐ nizacji i funkcjonowania lecznictwa, czy szerzej biorąc, ochrony zdrowia, ówczesne przepisy dotyczyły w zasadzie walki z chorobami zakaźnymi oraz nadzoru władz państwowych nad działalnością szpitali12. W XIX w. w państwach europejskich przyjmowano pierwsze regulacje prawne w kwestiach: • odpowiedzialności karnej lekarza za nieudzielenie pomocy osobie znaj‐ dującej się w stanie zagrożenia życia lub zdrowia, • dokonania zabiegu przerwania ciąży wbrew przepisom, • ujawnienia faktów objętych tajemnicą zawodową oraz • wadliwego wykonania zabiegu leczniczego, określanego od XIX w. ja‐ ko błąd sztuki lekarskiej. 12 W Polsce pierwsze zapisy w tej materii przyjmowane były już u schyłku I Rzeczypospolitej, pomiędzy pierwszym i trzecim rozbiorem Polski (np. ustawa o szpitalach z 1775 r. albo o nadzorze nad wykonywaniem zawodu lekarza z 1791 r.). Postępowe rozwiązania datują się także na okres Księstwa Warszawskiego (np. wprowadzenie obowiązkowych i bezpłatnych szczepień przeciw ospie) i Królestwa Kongresowego (zorganizowanie nadzoru sanitarnego na poziomie jednostek terytorialnych). Por. J. Indulski (red.), Organizacja ochrony zdrowia, Warszawa 1984. 21 Rozdział 1. Prawa lekarza w systemie prawnym Z kolei w prawie cywilnym wprowadzane były pierwsze regulacje do‐ tyczące odpowiedzialności za szkody spowodowane wadliwym lecze‐ niem13. Trudno dopatrzeć się w przepisach prawnych tamtego okresu jakich‐ kolwiek jednoznacznych zapisów w odniesieniu do praw lekarza. Doty‐ czyły one w zasadzie tylko niektórych jego obowiązków związanych z le‐ czeniem chorych. Zawód lekarza od wieków był postrzegany jako szcze‐ gólny oraz cieszący się wysokim autorytetem i zaufaniem społecznym. Pomimo braku odpowiednich zapisów prawnych jako oczywiste przyj‐ mowano, że lekarz wykonuje swój zawód w sposób swobodny, a podej‐ mując się leczenia chorych, kieruje się wiedzą medyczną i doświadczeniem nabytym w toku praktyki. Oczywisty był także fakt, że lekarz jest upraw‐ niony do pobierania wynagrodzenia za wykonane czynności lecznicze, w tym za udzielone choremu porady. Warte jest także podkreślenia, że sam stan lekarski tworzył i przyjmował określone zasady postępowania wobec chorego czy w stosunku do innych osób wykonujących ten zawód. Wyrazem tego było opracowywanie przez odpowiednie gremia reprezen‐ tujące to środowisko zbiorów zasad etycznych, w których spisywano za‐ równo obowiązki, jak i prawa lekarza. Tytułem przykładu można przy‐ wołać „Zasady obowiązków i praw lekarzy” przyjęte przez Warszawskie Towarzystwo Lekarskie na posiedzeniu w dniu 29 kwietnia 1884 r.14 Pomimo braku odpowiednich przepisów prawnych oczywiste było więc uznanie konieczności respektowania zasad etycznych, zawierających wzorce odpowiednich zachowań i działań osób wykonujących ten zawód tak wobec chorego, jak i w relacjach z innymi lekarzami. Normy ujęte w kodeksach lekarskich w istocie wyprzedzały regulacje prawne, a co więcej, stanowiły ich pierwowzór. W okresie zaborów, gdy na ziemiach polskich obowiązywało ustawodawstwo trzech państw zaborczych, przy‐ jmowane przez środowisko lekarskie najpierw lokalne, a później mające szerszy zasięg zbiory zasad etycznych z braku rodzimego prawodawstwa nabierały szczególnego znaczenia. Wpłynęły one w zasadniczym stopniu z jednej strony na zapisy prawne przyjęte już w niepodległym państwie 13 Pierwsze zapisy historyczne dotyczące odpowiedzialności karnej lekarzy za wadliwe lecze‐ nie sięgają czasów antycznych. Kodeks Hammurabiego, datujący się na około 1840 r. p.n.e. przewi‐ dywał określone kary za wadliwe leczenie. Prawo rzymskie przewidywało już odpowiedzialność cywilną lekarza za następstwa nieprawidłowego leczenia. Por. M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność lekarza, Warszawa 1977, s. 10 i n. 14 A. Tulczyński, Polskie lekarskie kodeksy deontologiczne, Warszawa 1975, s. 85 i n. 22 1.2. Dwojaki charakter praw lekarza polskim po 1918 r., z drugiej zaś na uchwalane przez środowisko lekarskie ogólnokrajowe zbiory zasad etyki lekarskiej. Temat ten zostanie rozwinię‐ ty w rozdziale 5 niniejszego opracowania. Olbrzymi postęp w dziedzinie medycyny i lecznictwa, jaki dokonał się w ciągu XX w., poniekąd wymuszał przyjmowanie coraz bardziej szcze‐ gółowych regulacji prawnych związanych zarówno z funkcjonowaniem zakładów leczniczych, jak i z wykonywaniem zawodów medycznych. Uregulowania dotyczące wykonywania zawodu lekarza były przyjmowa‐ ne w Polsce i w innych krajach stosunkowo najwcześniej i służyły jako pierwowzór dla zasad obowiązujących przedstawicieli innych zawodów medycznych, które pojawiły się i zostały uznane za samodzielne w ciągu XX w. 1.2. Dwojaki charakter praw lekarza Pojęcie prawa jest wieloznaczne. W najbardziej ogólnym znaczeniu określenie to oznacza normy postępowania wydane lub uznane przez władzę państwową, których naruszenie jest zagrożone przez sankcje, sto‐ sowane i wymierzane przez odpowiednie organy działające w imieniu tej władzy, czyli państwa. Prawo to zespół regulacji odnoszących się do waż‐ nej dziedziny życia społecznego ustalających wymagane sposoby zacho‐ wania lub działania w określonych przez to prawo sytuacjach (prawo w znaczeniu przedmiotowym). W tym kontekście używamy takich okreś‐ leń, jak prawo pracy, prawo ubezpieczeń, prawo rodzinne, prawo gospo‐ darcze i wielu innych. Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty w tym znaczeniu jest zespołem regulacji odnoszących się do wykonywania obyd‐ wu tych zawodów i określa podstawowe zasady związane z udzielaniem świadczeń zdrowotnych. Mając na uwadze, że zasady te wynikają także z postanowień zawartych w innych ustawach, zwłaszcza w ustawie o iz‐ bach lekarskich, całość regulacji prawnych odnoszących się do wykony‐ wania profesji lekarskiej w znaczeniu przedmiotowym prawa możemy określić jako „prawo lekarskie”. Nazwa ta była używana już w okresie II RP. Termin „prawo” oznacza również uprawnienia przysługujące kon‐ kretnej osobie, pewnej grupie osób lub nawet ogółowi obywateli. W przy‐ wołanej ustawie zawarto wiele uprawnień przysługujących osobom wy‐ 23 Rozdział 1. Prawa lekarza w systemie prawnym konującym wyłącznie zawód lekarza. W tym drugim znaczeniu określenie to oznacza prawa podmiotowe (prawo w znaczeniu podmiotowym – czyli uprawnienia lekarzy)15. Pomiędzy prawem w znaczeniu przedmiotowym (zespół regulacji) a prawem w znaczeniu podmiotowym (przyznane uprawnienia) istnieje integralny i nierozerwalny związek. Uznane upraw‐ nienia, czyli prawa podmiotowe, ściśle wynikają z przyjętych regulacji prawnych, w których są określone. Całokształt regulacji prawnych odno‐ szących się do rozmaitych ważnych społecznie sfer życia jest określany jako system prawa. Jako całość musi być on logicznie uporządkowany i spójny. Powinien obejmować wszystkie istotne zagadnienia i kwestie, gdyż w przeciwnym razie pojawiają się tzw. luki w prawie. W zbiorze ustaw zawierających postanowienia dotyczące danej dziedziny (sfery) ży‐ cia nie powinno być także sprzeczności, czyli przepisów wzajemnie się wykluczających lub inaczej regulujących tę samą kwestię. Z kolei określenie „system prawa” odnosi się do regulacji prawnych przyjętych w danym państwie (prawo krajowe), może też być postrzegane w wymiarze międzynarodowym (prawo międzynarodowe). W tym ostat‐ nim zakresie prawo tworzą, i tym samym ustanawiają zawarte w nim nor‐ my, organizacje międzynarodowe, do których przynależą państwa człon‐ kowskie (państwa założycielskie danej organizacji oraz te, które przystą‐ piły do niej później). Pomiędzy prawem międzynarodowym i krajowym istnieją wzajemne relacje. Historia ostatnich stu lat dowodzi, że czasem prawo krajowe danego państwa lub państw inspirowało przyjęcie odpo‐ wiednich i uzgodnionych przepisów międzynarodowych. Równie często bywało jednak odwrotnie – to akty prawa międzynarodowego wpływały na rozwiązania prawne przyjmowane w poszczególnych państwach. War‐ to również wspomnieć, że w XX w. powstało wiele międzynarodowych i krajowych organizacji pozarządowych, których członkami nie są pań‐ stwa, ale podmioty prywatne (osoby fizyczne, np. lekarze, pielęgniarki, farmaceuci, pacjenci), osoby prawne (szpitale, jednostki samorządu tery‐ torialnego) i inne jednostki organizacyjne. Dobrym przykładem mogą być organizacje zawodowe, naukowe i inne skupiające lekarzy lub członków innych zawodów medycznych. W wymiarze międzynarodowym najwięk‐ szą rolę odgrywa od wielu lat Światowe Towarzystwo Lekarskie. Należy również podkreślić, że organizacje pozarządowe już od momentu ich po‐ 15 Mała encyklopedia prawa, Warszawa 1980, s. 528. 24 1.2. Dwojaki charakter praw lekarza wstania wywierały coraz bardziej znaczący wpływ na kształtowanie się norm prawa (tak w wymiarze międzynarodowym, jak i krajowym). Z punktu widzenia rozważanej problematyki można stwierdzić, że lekarzowi przysługują prawa dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, są to prawa powszechnie uznane, takie same jak te gwarantowane przez prze‐ pisy każdemu innemu podmiotowi prawa. Są one zapisane w aktach pra‐ wa krajowego danego państwa (także w prawie polskim), a od połowy XX w. również w licznych dokumentach prawa międzynarodowego. Le‐ karzowi przysługują też pewne specyficzne prawa, ściśle związane ze specyfiką i istotą wykonywanego przez niego zawodu. Przedmiotem dalszych rozważań są prawa przysługujące tylko leka‐ rzom jako grupie zawodowej, ściśle i bezpośrednio związane z charakte‐ rem tego zawodu i rodzajem wykonywanych czynności. Należy jednak podkreślić, że uprawnienia, jakie prawo przyznaje pewnej kategorii osób albo danej grupie zawodowej, nie są samoistne i oderwane od ogólnej ochrony praw podmiotowych przysługującej każdemu człowiekowi i oby‐ watelowi. Pewne specyficzne i szczegółowe zapisy prawne mogą być po‐ dyktowane potrzebą wzmocnienia ochrony określonej grupy społecznej ze względu na jej sytuację (np. troska o dzieci, osoby niepełnosprawne, chorych i pacjentów) albo mogą być związane z istotą i charakterem waż‐ nych społecznie czynności zawodowych wykonywanych wyłącznie przez uprawnione osoby lub osoby należące do danej kategorii zawodowej. Chroniąc powszechnie cenione wartości, przedstawiciele niektórych zawodów mogą za przyzwoleniem społecznym, usankcjonowanym przez państwo i prawo, w określonych sytuacjach ingerować w sferę wolności i praw innych osób, do czego nie są uprawnione osoby wykonujące inne zawody. Jednakże zakres tej ingerencji i jej formy, w tym także i przymus bezpośredni, są lub powinny być ściśle określone, aby wykluczyć sytuacje, w których prawo może być nadużywane. Tak dzieje się w przypadku wy‐ konywania zawodu lekarza, o czym będzie jeszcze mowa niżej. We współczesnym prawie powszechnie uznaną i obowiązującą regułą jest to, że lekarz może udzielać świadczeń zdrowotnych, a w szczególności wykonywać zabiegi chirurgiczne, tylko i wyłącznie po uzyskaniu zgody chorego lub innego uprawnionego podmiotu (np. rodzice udzielają zgody w imieniu dziecka, a przedstawiciel ustawowy w imieniu osoby ube‐ zwłasnowolnionej). W określonych sytuacjach lekarz jest jednak upraw‐ niony do podejmowania samodzielnych decyzji w tym zakresie, gdyż takie 25 Rozdział 1. Prawa lekarza w systemie prawnym prawo dają mu przepisy. Szczegółowe przykłady tego rodzaju praw zo‐ staną omówione w dalszej części opracowania. Prawo, jako zespół regulacji, może uprawniać tylko ściśle określone podmioty do wydawania decyzji, orzeczeń i opinii, od których zależy przyznanie osobom fizycznym pewnych uprawnień przewidzianych przez przepisy oraz wydane na ich podstawie rozstrzygnięcia prawne. Dzieje się tak szczególnie w przypadku orzeczeń o stanie zdrowia, do któ‐ rych wydawania uprawnione są wyłącznie osoby wykonujące zawód le‐ karza. Na podstawie takich orzeczeń uprawnionym osobom przysługują różnego rodzaju świadczenia pieniężne w razie niezdolności do pracy z powodu choroby lub z tytułu innych okoliczności i zdarzeń losowych. Niektóre prawa mogą przysługiwać wyłącznie określonej grupie leka‐ rzy, np. lekarzom ubezpieczenia, orzecznikom ZUS-u, biegłym sądo‐ wym czy lekarzom konsultantom (szczegółowo będzie o tym mowa w rozdziale 4). Podsumowując, należy więc stwierdzić, że w przypadku lekarzy trzeba odróżnić przysługujące im prawa powszechnie uznane, których można dochodzić na drodze sądowej lub przy wykorzystaniu in‐ nych środków prawnych, i prawa przyznane wyłącznie przedstawicielom tej grupy zawodowej, z których mogą korzystać i na które mogą się po‐ woływać np. w przypadku sporów sądowych w sprawach związanych z działalnością leczniczą, przy okazji toczącego się przeciwko nim lub za‐ kładom opieki zdrowotnej postępowania, w tym o naruszenie praw pa‐ cjenta. 1.3. Prawa lekarza zawarte w powszechnie obowiązujących regulacjach polskich Lekarz korzysta z pełni praw powszechnie uznanych przysługujących każdemu człowiekowi i obywatelowi16. W systemie polskiego prawa klu‐ czowe postanowienia w kwestii praw człowieka i obywatela znajdują wy‐ 16 Rozróżnienie pojęciowe praw człowieka i obywatela znalazło historyczny wyraz po raz pierwszy już u schyłku XVIII w. w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej w przyjętej w 1791 r. Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela. Zostało ono powszechnie zaakceptowane w drugiej poło‐ wie XX w., zwłaszcza dzięki przyjęciu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, a następnie wielu aktów prawnych ONZ i dokumentów europejskich. 26
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawa lekarza. Zarys problematyki
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: