Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00160 005711 11251176 na godz. na dobę w sumie
Prawa osób z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną w świetle międzynarodowych instrumentów ochrony praw człowieka - ebook/pdf
Prawa osób z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną w świetle międzynarodowych instrumentów ochrony praw człowieka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7408-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja jest jedynym na rynku opracowaniem na temat praw osób z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną, w którym kompleksowo omówiono zarówno zagadnienia prawa międzynarodowego, jak i problemy prawa krajowego (instytucja ubezwłasnowolnienia, prawa polityczne). Łączy perspektywę teoretyczną z konkretnymi problemami i propozycjami ich rozwiązania. Autorzy przedstawiają zmieniające się podejście do praw osób z niepełnosprawnościami w prawie międzynarodowym. W wyniku zmiany międzynarodowego standardu praw człowieka w zakresie ochrony praw osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi lub psychicznymi dostrzegają konieczność zreformowania w polskim porządku prawnym instytucji ubezwłasnowolnienia oraz poszerzenia praw o charakterze politycznym takich osób.

Adresaci:
Książka zainteresuje zarówno nauczycieli akademickich i studentów, jak i sędziów, adwokatów, radców prawnych, pracowników organizacji pozarządowych pracujących na rzecz osób z niepełnosprawnościami, polityków, pracowników administracji oraz wszystkich pracujących z osobami z niepełnosprawnościami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PRAWA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ LUB PSYCHICZNĄ W ŚWIETLE MIĘDZYNARODOWYCH INSTRUMENTÓW OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA redakcja naukowa Dorota Pudzianowska Warszawa 2014 Stan prawny na 1 maja 2014 r. Recenzent Prof. dr hab. Ireneusz Kamiński Wydawca Magdalena Przek-Ślesicka Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Agata Walkowska Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3315-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Pamięci prof. dr. hab. Zbigniewa Radwańskiego Spis treści Wykaz skrótów / 9 Wprowadzenie / 13 Anna Błaszczak Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne Polski do Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami / 25 Dorota Pudzianowska Zagadnienie ubezwłasnowolnienia w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka / 45 Sándor Gurbai Ograniczanie czy respektowanie zdolności do czynności prawnych osób dorosłych z niepełnosprawnościami? / 67 Robert Rybski Zdolność w sferze prawa osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi oraz osób z problemami zdrowia psychicznego. Raport Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2013 r. / 89 Magdalena Olczyk Sytuacja prawna osób z niepełnosprawnościami w Hiszpanii w związku z ratyfikacją Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami / 104 Monika Zima-Parjaszewska Artykuł 12 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami a ubezwłasnowolnienie w Polsce / 127 7 Spis treści Małgorzata Szeroczyńska Mozolna droga ku likwidacji instytucji ubezwłasnowolnienia / 164 Kamil Zaradkiewicz Ubezwłasnowolnienie – perspektywa konstytucyjna a instytucja prawa cywilnego / 190 Ryszard Chruściak Ubezwłasnowolnienie jako przesłanka pozbawienia praw wyborczych – aspekty konstytucyjne / 214 Adam Bodnar Międzynarodowe standardy praw człowieka a prawa wyborcze osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi lub psychicznymi / 236 Anna Rakowska-Trela Prawa wyborcze osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną – perspektywa prawnoporównawcza / 266 Anna Śledzińska-Simon Ograniczenia osób ubezwłasnowolnionych w zakresie konstytucyjnych praw i wolności o charakterze politycznym / 284 Robert Rybski Prawa wyborcze osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi w raporcie Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2010 r. – wnioski dla Polski / 308 Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. / 325 Raport Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Prawo osób cierpiących na zaburzenia psychiczne i osób niepełnosprawnych umysłowo do udziału w życiu politycznym / 359 Projekt założeń projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy... / 391 Noty o autorach / 413 ABGB BGB C.C. E.C. EKPC (europejska Konwencja praw człowieka) FB k.c. Wykaz skrótów Akty prawne Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch vom 1 Juni 1811 (JGS Nr 946/1811 z późn. zm.) – kodeks cywilny austriacki z dnia 1 czerwca 1811 r. Bürgerliches Gesetzbuch vom 18 August 1896 (tekst jedn.: BGBl. I 2002, S. 42 z późn. zm.) – niemiecki kodeks cywilny z dnia 18 sierpnia 1896 r. Real decreto de 24 de julio de 1889, Código Civil (BOE z 26 lipca 1889 r., nr 206) – hiszpański ko- deks cywilny z dnia 24 lipca 1889 r. Ley 1/2000, de 7 de enero, de Enjuiciamiento Civil (BOE z 8 stycznia 2000 r., nr 7) – hiszpańskie prawo proceduralne z 7 stycznia 2000 r. europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) Föräldrabalken riksdagen. se/ sv/ Dokument- Lagar/ Lagar/ Svenskforfattningssamling/ Foraldrabalk- 1949381_ sfs- 1949- 381/ ) – szwedzki kodeks rodzin- ny z dnia 10 czerwca 1949 r. ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywil- ny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) (http: // www. (1949:381) 9 Wykaz skrótów k.p.c. k.r.o. k.wyb. Konstytucja RP Konwencja wiedeńska KPON (Konwencja) KPP MCA MPPOiP Protokół nr 1 do EKPC rozporządzenie Rady (WE) 168/2007 10 ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 788 z późn. zm.) ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wybor- czy (Dz. U. Nr 21, poz. 112 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Konwencja wiedeńskiej o prawie traktatów, spo- rządzona w Wiedniu dnia 23 maja 1969 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439) Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169); Convention on the rights of persons with disabilities (Konwen- cja o prawach osób z niepełnosprawnościami) Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 391) Mental Capacity Act 2005 (http: // www. opsi. gov. uk/ ACTS/ acts2005/ ukpga_ 20050009_ en_ 1) – ustawa o poczytalności z 2005 r. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 załącznik) Protokół nr 1 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wol- ności, sporządzony w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175 załącz- nik 1) rozporządzenie Rady (WE) 168/2007 z dnia 15 lutego 2007 r. ustanawiające Agencję Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L 53 z 22.02.2007, s. 1) Wykaz skrótów Organy i instytucje Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej El Comité Español de Representantes de Personas con Discapacidad Europejski Trybunał Praw Człowieka Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego Organizacja Narodów Zjednoczonych Polskie Forum Osób Niepełnosprawnych Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośle- dzeniem Umysłowym Rzecznik Praw Obywatelskich Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Unia Europejska Zgromadzenie Narodowe APP CERMI ETPC (Trybunał) KKPC ONZ PFON PSOUU RPO SN TK UE ZN Publikatory i czasopisma AS BGBl. BOE Dz. U. Dz. Urz. JGS KPP OSNC OSNC-ZD OSNPG Amtliche Sammlung des Bundesrechts Bundesgesetzblatt Boletín Oficial del Estado Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Justizgesetzsammlung Kwartalnik Prawa Prywatnego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej 11 Wykaz skrótów OTK ZU RGBl. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Reichsgesetzblatt 12 Wprowadzenie Przedkładana publikacja jest rezultatem konferencji zorganizowanej z inicjatywy Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka wspólnie z Pełnomoc- nik Rządu ds. Równego Traktowania minister Agnieszką Kozłowską-Ra- jewicz. Konferencja pt. Ubezwłasnowolnienie jako bariera dla ratyfikacji Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami odbyła się w dniu 14 czerwca 2012 r. i zebrała grono wybitnych specjalistów, po- słów oraz członków Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. W konferencji udział wziął m.in. prof. dr hab. Zbigniew Radwański, który kilka tygodni później stworzył zespół ds. zdolności do czynności prawnych osób niepełnosprawnych psychicznie przy Komisji Kodyfi- kacyjnej Prawa Cywilnego. Zespół ten przygotował projekt założeń nowelizacji kodeksu cywilnego w zakresie likwidacji instytucji ubezwła- snowolnienia1 (dalej: Założenia). Prof. Z. Radwański zmarł 20 grudnia 2012 r. nie doczekawszy końca prac, które zainicjował. Książkę tę dedy- kujemy jego pamięci. Teksty zawarte w prezentowanej publikacji analizują międzynaro- dowy standard ukształtowany w Konwencji o prawach osób z niepełno- sprawnościami, w orzecznictwie Komitetu ds. Praw Osób z Niepełno- sprawnościami, a także w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Ponadto w książce omówione zostały problemy polskiego systemu prawnego w kontekście nowego ujęcia zagadnienia praw osób z niepełnosprawnościami. W szczególności omówione zostały zagad- nienia dotyczące regulacji ograniczeń zdolności do czynności prawnych oraz ograniczania dostępu osób z niepełnosprawnościami do praw 1 Projekt założeń projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw, dokument z dnia 4 marca 2014 r. 13 Wprowadzenie politycznych. Problematyka ta została dodatkowo przedstawiona w kontekście prawnoporównawczym. Podstawowym problemem w świetle standardów wyznaczonych przez Konwencję o prawach osób z niepełnosprawnościami jest w Polsce regulacja instytucji ubezwłasnowolnienia. Na potrzebę doko- nania kompleksowych zmian tej instytucji wskazał sześć lat temu Try- bunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 7 marca 2007 r. (K 28/05). Wy- danie przez Trybunał wyroku w tej sprawie zbiegło się w czasie z pod- pisaniem przez Polskę w dniu 30 marca 2007 r. Konwencji. Konwencja stanowi zmianę paradygmatu w podejściu do praw osób z niepełno- sprawnościami. Osoby z niepełnosprawnościami nie są już postrzegane jako bierni odbiorcy pomocy, którzy nie są w stanie sami o sobie decy- dować i wymagają opieki. Zamiast tego stają się podmiotami, którym przysługują określone prawa. Zmianę odzwierciedla również odejście od medycznego podejścia do osób z niepełnosprawnościami na rzecz podejścia społecznego, w którym przyjmuje się, że niepełnosprawność jest wynikiem interakcji ze społeczeństwem. Zgodnie z kluczowym dla postanowień Konwencji art. 12 państwa strony potwierdzają, że osoby z niepełnosprawnościami mają prawo do uznania ich za podmioty prawa (ust. 1) oraz uznają, że osoby z nie- pełnosprawnościami mają zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych (legal capacity) na zasadzie równości z innymi osobami, we wszystkich aspektach życia (ust. 2). Z przepisu tego wynika konieczność zastąpienia modelu zastępczego podejmowania decyzji modelem wspieranego podejmowania decyzji. Nie do pogodzenia z tym standar- dem jest instytucja ubezwłasnowolnienia pełnego czy częściowego. Od początku dyskusji nad potrzebą ratyfikowania przez Polskę Konwencji sporna pozostawała faktyczna treść normatywna art. 12 KPON. W polskim tłumaczeniu angielski zwrot legal capacity został przetłuma- czony jako zdolność prawna. Nie ulega jednak wątpliwości, że zgodnym zamiarem autorów Konwencji było przyznanie osobom z niepełno- sprawnościami nie tyle zdolności prawnej, co równej z innymi osobami zdolności do czynności prawnych. O tym, że oficjalne tłumaczenie jest błędne, świadczy też wniesione przez rząd polski oświadczenie interpre- tacyjne do art. 12 KPON, które w swej treści w całości odnosi się do zdolności do czynności prawnych. Polska oświadczyła, że interpretuje art. 12 Konwencji w sposób zezwalający na stosowanie ubezwłasnowol- nienia w okolicznościach i w sposób określony prawem wewnętrznym. 14 Wprowadzenie Jak argumentuje Anna Błaszczak2, oświadczenie interpretacyjne złożone przez Polskę do art. 12 KPON należy uznać za niedopuszczalne. Jej zdaniem w istocie jest to zastrzeżenie, które jest niezgodne z przedmio- tem Konwencji oraz stoi w sprzeczności z jej celami, do których należy m.in. zapewnienie równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności wszystkim osobom z niepełnosprawnościami. Pomimo błędnego tłumaczenia art. 12 KPON oraz złożenia przez Polskę wspomnianego wyżej oświadczenia interpretacyjnego, co wskazuje na to, że brak było woli zmiany instytucji ubezwłasnowolnienia i zdawało się zamykać na długo dyskusję na temat ubezwłasnowolnienia, udało się doprowadzić do rozpoczęcia prac nad zniesieniem instytucji ubezwłasnowolnienia poprzez powołanie wspomnianego zespołu ds. zdolności do czynności prawnych osób niepełnosprawnych psychicznie przy Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Niewątpliwie w dyskusji na temat potrzeby zmiany instytucji ubezwłasnowolnieniu ważne też były kolejne argumenty pojawiające się w ostatnich latach w orzecznic- twie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Wprawdzie Trybunał nie uznał do tej pory ubezwłasnowolnienia jako instytucji, której nie da się pogodzić z Konwencją, to jednak jednoznacznie ocenił ubezwła- snowolnienie jako środek o bardzo poważnych konsekwencjach, który powinien być stosowany jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Trybunał ustalił też standard proceduralny, który podważa tradycyjne ujmowanie instytucji ubezwłasnowolnienia jako środka oznaczającego „śmierć cywilną” osoby z zaburzeniami psychicznymi czy intelektualnymi, wyłączającego jej prawo do zwrócenia się do sądu w tak fundamental- nych sprawach dla jej statusu, jak przywrócenie zdolności do czynności prawnych czy rozpoznanie sytuacji konfliktu z opiekunem3. W wyniku rozwoju norm prawa międzynarodowego w zakresie zdolności do czynności prawnych również w Polsce doszło do zmiany perspektywy analizy i oceny instytucji ubezwłasnowolnienia z cywilistycznej na w coraz większym stopniu inspirowaną prawami człowieka4. Rozpoczęto prace nad zmianą instytucji ubezwłasnowolnienia, która jest jedną 2 Powołuję się na opinie zaprezentowane przez autorów w niniejszej publikacji. Zob. A. Błaszczak, Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne Polski do Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami. 3 Zob. D. Pudzianowska, Zagadnienie ubezwłasnowolnienia w orzecznictwie Euro- pejskiego Trybunału Praw Człowieka. 4 Zob. M. Zima-Parjaszewska, Artykuł 12 Konwencji ONZ o prawach osób z niepeł- nosprawnościami a ubezwłasnowolnienie w Polsce. 15 Wprowadzenie z niewielu rozwiązań prawa prywatnego, które od czasu jego wejścia w życie nie ulegały istotnym zmianom5. Wspomniany zespół ds. zdolności do czynności prawnych osób niepełnosprawnych psychicznie opracował propozycję zastąpienia in- stytucji ubezwłasnowolnienia instytucją wsparcia dla osób z zaburze- niami psychicznymi zwaną opieką. Według uzasadnienia Założeń projektowana regulacja ma na celu m.in. realizację standardów wyzna- czonych w art. 12 ust. 2–5 KPON, tj. „zapewnienie osobom niepełno- sprawnym dostępu do wsparcia, którego mogą potrzebować przy ko- rzystaniu ze zdolności do czynności prawnych [podkreślenie D.P.]”6. Zdaniem projektodawców zastosowanie koncepcji ubezwłasnowolnienia do dorosłych osób z niepełnosprawnościami wywołuje zastrzeżenia aksjologiczne, gdyż prowadzi do stygmatyzacji tych osób oraz może grozić sprzecznością odpowiednich przepisów z normami międzynaro- dowymi chroniącymi prawa człowieka7. Projektowana nowelizacja przyjmuje zasadę pełnej zdolności do czynności prawnych osoby doro- słej i jako wyjątki od niej ograniczenia możliwości korzystania z tej zdolności, gdy jest to konieczne ze względu na stan osoby dotkniętej niepełnosprawnością. Zakres tych ograniczeń ma być jednak ustalany w sposób indywidualny, z uwzględnieniem sytuacji konkretnej osoby. Odchodzi się zatem od modelu, w którym orzeczeniem sądowym dana osoba zostaje pozbawiona zdolności do czynności prawnych „w zakresie określonym w sposób abstrakcyjny i luźno tylko powiązany ze stanem psychicznym takiej osoby”8. Nowelizacja zmienia także funkcję opieki i relację między opieką a zdolnością do czynności prawnych. O ile w obecnym stanie prawnym przesłanką ustanowienia opieki czy kura- teli jest uprzednia ingerencja w zdolność do czynności prawnych, pole- gająca na ubezwłasnowolnieniu całkowitym lub częściowym, to w projektowanej regulacji opieka ma być ustanawiana dla pomocy w prowadzeniu spraw przez osobę z niepełnosprawnością, a zakres obowiązków i kompetencji opiekuna ma być zależny od stanu psychicz- nego podopiecznego. Przede wszystkim obejmować on może osobisty kontakt, wsparcie, asystencję, natomiast reprezentację podopiecznego tylko gdy jest to niezbędne. Zakres interwencji sądu w sytuację osoby 5 Zob. K. Zaradkiewicz, Ubezwłasnowolnienie – perspektywa konstytucyjna a insty- tucja prawa cywilnego. 6 Założenia, s. 5. 7 Tamże, s. 7. 8 Tamże, s. 7–8. 16 Wprowadzenie z niepełnosprawnością ma być uzależniony od jej stanu psychicznego, majątkowego, rodzinnego i całokształtu sytuacji społecznej9. Zgodnie z Założeniami możliwe rozstrzygnięcia powinny rozciągać się na skali od zapewnienia współudziału opiekuna w podejmowaniu decyzji przez osobę z zaburzeniami psychicznymi lub intelektualnymi, polegającego na doradztwie, aż do zastąpienia osoby podlegającej opiece w dokony- waniu czynności prawnych przez jej opiekuna i pozbawieniu tej osoby możliwości samodzielnego działania w tej sferze. W związku z tym opieka będzie mogła przybrać jedną z czterech form: (1) opieki asysten- cyjnej, pozostawiającej osobie korzystającej z ochrony pełną zdolność do czynności prawnych, a polegającej na udzielaniu podopiecznemu wsparcia w podejmowaniu decyzji; (2) opieki z reprezentacją „równo- ległą”, pozostawiającej osobie korzystającej z ochrony zdolność do czynności prawnych, a jednocześnie nadającej opiekunowi upoważnie- nie do reprezentowania podopiecznego w oznaczonym zakresie; (3) opieki z kompetencją do współdecydowania, polegającej na zastrzeżeniu zgody lub potwierdzenia opiekuna dla ważności oznaczonych rodzajowo czynności prawnych osoby korzystającej z ochrony oraz (4) opieki po- łączonej z umocowaniem do wyłącznego zastępstwa, w której upoważ- nienie do podejmowania czynności prawnych w oznaczonym w orze- czeniu zakresie miałby tylko opiekun, a nie miałaby go osoba z niepeł- nosprawnością psychiczną10. Biorąc pod uwagę planowany wyżej zakres zmian, który kierunko- wo odpowiada standardowi międzynarodowemu, należy jednak pod- nieść, że kontrowersyjna jest możliwość całkowitego zastępowania w podejmowaniu decyzji (chociażby w wąskim zakresie). Dwie ostatnie z proponowanych form są odniesieniem do obowiązującego obecnie częściowego i całkowitego ubezwłasnowolnienia, a jak argumentują Sándor Gurbai11 i Monika Zima-Parjaszewska12, pozostawienie takich rozwiązań nie jest zgodne ze standardem płynącym z Konwencji. Zda- niem autorów art. 12 KPON wyznacza absolutnie obowiązujący stan- dard w zakresie kształtowania form wsparcia w korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych. Artykuł 12 nakłada na państwa strony obowią- 9 Tamże, s. 8. 10 Tamże, s. 10–11. 11 Zob. S. Gurbai, Ograniczanie czy respektowanie zdolności do czynności prawnych osób dorosłych z niepełnosprawnościami? 12 Zob. M. Zima-Parjaszewska, Artykuł 12 Konwencji ONZ o prawach osób z niepeł- nosprawnościami a ubezwłasnowolnienie w Polsce. 17 Wprowadzenie zek dotyczący wdrożenia prawa do zachowania zdolności do czynności prawnych; powinny one „podjąć odpowiednie działania w celu zapew- nienia osobom z niepełnosprawnościami dostępu do pomocy, jakiej mogą wymagać przy korzystaniu ze swojej zdolności do czynności prawnych”. Zatem zgodnie z Konwencją zdolność do czynności praw- nych nie może być ograniczana ani wyłączona ze względu na niepełno- sprawność. Natomiast zdaniem Kamila Zaradkiewicza13 stwierdzenie, iż niedopuszczalne jest całkowite pozbawianie osób z niepełnospraw- nościami intelektualnymi lub psychospołecznymi zdolności do czynno- ści prawnych niezależnie od stopnia oraz rodzaju niepełnosprawności, należy uznać za zbyt rygorystyczne. Inną kwestią problemową w proponowanych w Założeniach roz- wiązaniach jest to, czy powinna być prowadzona rejestracja orzeczeń o ustanowieniu opieki. Jak pisze członkini zespołu ds. zdolności do czynności prawnych osób niepełnosprawnych psychicznie przy Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego Małgorzata Szeroczyńska14, członko- wie zespołu opowiedzieli się za brakiem jakiejkolwiek rejestracji orze- czeń o ustanowieniu opieki, gdyż w ich przekonaniu niosłaby ona zbyt duże ryzyko naruszenia prawa do prywatności osoby korzystającej ze wsparcia, a zyski, które taka rejestracja mogłaby przynieść, byłyby zbyt małe w stosunku do potencjalnego ryzyka ich stygmatyzacji i margina- lizacji w obrocie prawnym. Z tym podejściem dyskutuje Kamil Zarad- kiewicz, którego zdaniem z uwagi na wartość, jaką jest pewność oraz bezpieczeństwo obrotu cywilnoprawnego, być może należałoby rozwa- żyć wprowadzenie takiego systemu rejestracji. W kontekście dyskusji nad zmianą instytucji ubezwłasnowolnienia w Polsce warto zwrócić uwagę, że w kilku krajach europejskich w ostatnich latach przyjęte zostały zmiany w zakresie regulacji ograni- czeń w zdolności do czynności prawnych spowodowane stosowaniem nowego paradygmatu, który ukształtował się w prawie międzynarodo- wym. Warto zauważyć, co omawia w swoim tekście Sándor Gurbai, że zmiany dotyczące ograniczeń zdolności do czynności prawnych miały w ostatnim czasie miejsce w naszej części Europy. W latach 2013–2014 nowe regulacje przyjęły Węgry, Łotwa oraz Czechy, gdzie wcześniejsze rozwiązania prawne były podobne do polskich. Z kolei omówiony 13 Zob. K. Zaradkiewicz, Ubezwłasnowolnienie – perspektywa konstytucyjna a insty- tucja prawa cywilnego. 14 Zob. M. Szeroczyńska, Mozolna droga ku likwidacji instytucji ubezwłasnowolnie- nia. 18 Wprowadzenie szczegółowo przez Magdalenę Olczyk15 przykład Hiszpanii pokazuje proces polityczno-legislacyjny, który doprowadził do uznania przez rząd hiszpański konieczności dostosowania regulacji w zakresie ubez- własnowolnienia do wymagań art. 12 KPON. Warto podkreślić, że istotną rolę w tym procesie odegrała organizacja pozarządowa El Co- mité Español de Representantes de Personas con Discapacidad. Rolę środowiska organizacji pozarządowych reprezentujących interesy osób z niepełnosprawnościami w procesie dochodzenia do porozumienia co do konieczności zmian ubezwłasnowolnienia w Polsce pokazuje w swoim tekście Małgorzata Szeroczyńska. Wskazuje na działania takich m.in. organizacji, jak: Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośle- dzeniem Umysłowym, Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskrymina- cyjnego czy Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Wspomniane Założenia jako dokument Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego nie odnoszą się do zagadnień publicznoprawnych, w tym do kwestii wpływu likwidacji instytucji ubezwłasnowolnienia i wprowadzenia środków wsparcia w postaci opieki na prawa polityczne. Jest to jednak zagadnienie niezwykle ważne w kontekście międzynaro- dowego standardu, o którym była mowa wyżej. Artykuł 29 KPON za- wiera listę gwarancji odnoszących się do uczestnictwa w życiu politycz- nym. Zgodnie z nim państwa strony Konwencji są zobowiązane zagwa- rantować osobom z niepełnosprawnościami prawa polityczne oraz możliwość korzystania z nich na równi z innymi osobami. Bardzo ważny jest również w tym kontekście wyrok ETPC z dnia 20 maja 2010 r. w sprawie Kiss v. Węgry, w którym Trybunał uznał, że całkowite pozbawienie osób częściowo ubezwłasnowolnionych prawa głosowania, bez względu na ich aktualny stan zdrowia, stanowi naruszenie art. 3 Protokołu nr 1 do EKPC. Ponadto w niedawnej decyzji w sprawie Zsolt Bujdoso i 5 innych skarżących v. Węgry16 Komitet ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami wyraźnie wskazał, że interpretacja art. 12 i 29 KPON wymaga całkowitego zakazu wprowadzania ograniczeń w zakresie prawa głosu dla osób z niepełnosprawnościami intelektual- nymi. Komitet stwierdził, że art. 29 KPON wymaga od państw stron zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami w sposób pełny i efek- tywny uczestnictwa w życiu politycznym i publicznym, na równi z in- nymi osobami. Zdaniem Komitetu obejmuje to gwarancje w zakresie 15 Zob. M. Olczyk, Sytuacja prawna osób z niepełnosprawnościami w Hiszpanii w związku z ratyfikacją Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami. 16 Komunikat nr 4/2011 z dnia 9 września 2013 r. 19 Wprowadzenie prawa głosu. Artykuł 29 KPON nie przewiduje żadnego uzasadnionego ograniczenia lub odstępstwa dla jakiejkolwiek grupy osób z niepełno- sprawnościami. Z tego też powodu wyłączenie prawa głosu na podstawie postrzeganej lub rzeczywistej psychicznej lub intelektualnej niepełno- sprawności, w tym ograniczenie na podstawie zindywidualizowanej oceny, stanowi dyskryminację ze względu na niepełnosprawność. Problematyczna z tego punktu widzenia jest regulacja art. 62 ust. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którą prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania nie przysługuje m.in. osobom, które prawomocnym orzeczeniem sądowym zostały ubezwłasnowolnione. Konsekwencją tego konstytucyjnego uregulowania są przepisy kodeksu wyborczego17, ustawy o referendum ogólnokrajowym18 i ustawy o referendum lokal- nym19, które pozbawiają tę grupę czynnego i biernego prawa wyborczego oraz prawa do udziału w referendach. W praktyce praw wyborczych w Polsce pozbawiane są osoby ubezwłasnowolnione zarówno całkowicie, jak i częściowo. Jak wskazuje Anna Rakowska-Trela20, w literaturze przedmiotu podnosi się, że ograniczenie to w obu tych wypadkach jest uzasadniane „niedojrzałością psychiczną” czy „niezdolnością do świadomego i racjonalnego kierowa- nia swoim postępowaniem”. Wskazuje się także, że „osoba niemogąca rozporządzać swoimi sprawami tym bardziej nie jest zdolna do rozstrzy- gania w sprawach publicznych”. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 7 marca 2007 r. (K 28/05) zauważył, że odebranie osobom ubezwłasnowolnionym określonych przepisami praw politycznych wynika z założenia, że osoby, które z powodu choroby umysłowej, upośledzenia lub innych zaburzeń psychicznych nie mogą samodzielnie i racjonalnie kierować swoim własnym postępowaniem i decydować o swoich osobistych sprawach, nie powinny również mieć wpływu na rozstrzyganie spraw publicznych dotyczących dobra wspólnego, na kierowanie sprawami państwa i wspólnot samorządowych. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego nie stanowi ono niedopuszczalnej dyskry- 17 Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy wyłącza czynne i bierne prawo wyborcze osób ubezwłasnowolnionych (Dz. U. z 2011 r. Nr 21, poz. 112 z późn. zm.). 18 Ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o referendum ogólnokrajowym (Dz. U. Nr 57, 19 Ustawa z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (tekst jedn.: Dz. U. 20 Zob. A. Rakowska-Trela, Prawa wyborcze osób z niepełnosprawnością intelektu- alną i psychiczną – perspektywa prawnoporównawcza. poz. 507 z późn. zm.). z 2013 r. poz. 706 z późn. zm.). 20 Wprowadzenie minacji osób ubezwłasnowolnionych ani też nie jest sprzeczne z gene- ralną zasadą powszechności dostępu polskich obywateli do praw poli- tycznych. Jak wskazuje jednak Ryszard Chruściak21, konstytucjonalizacja ubezwłasnowolnienia jako przesłanki pozbawienia czynnego prawa wyborczego, która nastąpiła w ustawie z dnia 19 kwietnia 1991 r. o zmianie Konstytucji RP, nie została poprzedzona szerszą debatą, w której zostałyby przedstawione argumenty przemawiające za takim rozwiązaniem. Jak zauważa K. Zaradkiewicz, art. 62 ust. 2 Konstytucji RP nie wy- klucza wprowadzenia w polskim prawie cywilnym nowego ustawowego kształtu ubezwłasnowolnienia, a nawet innej instytucji prawnej, która w sposób odpowiadający standardom Konwencji zapewni właściwą ochronę osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi czy psychicz- nymi. Chociaż taka możliwość teoretycznie istnieje, to wydaje się, że obecny standard międzynarodowy nakazuje raczej zmianę art. 62 ust. 2 Konstytucji RP, tak aby osoby z niepełnosprawnością intelektualną czy psychiczną nigdy nie były pozbawiane prawa głosu. Zdaniem Adama Bodnara22 w świetle wspomnianego wyżej standardu międzynarodowego jedynym rozwiązaniem jest przyznanie nieograniczonego prawa głosu osobom z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną. Jednocześ- nie na państwie spoczywa obowiązek podjęcia wielu działań, aby osoby te mogły skutecznie z tego prawa korzystać. Jak pokazują w swoich tekstach Anna Rakowska-Trela i Robert Rybski23, ten standard nie jest jeszcze upowszechniony w krajach europejskich, a istniejące rozwiązania są bardzo różne. Można wskazać takie państwa, które zakładają auto- matyzm w pozbawianiu praw o charakterze publicznym, ale można wyróżnić też takie, jak: Austria, Finlandia, Holandia czy Szwecja, w których prawo udziału w wyborach jest konstytucyjnie zagwaranto- wane. Osoby ubezwłasnowolnione pozbawiane są w Polsce także innych praw politycznych. O ile ograniczenie udziału osób ubezwłasnowolnio- nych w wyborach i referendach ma źródło w samej Konstytucji RP, to ograniczenia innych konstytucyjnych praw i wolności o charakterze 21 Zob. R. Chruściak, Ubezwłasnowolnienie jako przesłanka pozbawienia praw wy- borczych – aspekty konstytucyjne. 22 Zob. A. Bodnar, Międzynarodowe standardy praw człowieka a prawa wyborcze osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi lub psychicznymi. 23 Zob. R. Rybski, Prawa wyborcze osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi w raporcie Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2010 r. – wnioski dla Polski. 21 Wprowadzenie politycznym w stosunku do tej grupy osób zostały ustanowione w ustawach. Anna Śledzińska-Simon24 argumentuje, że wykluczenie z zakresu podmiotowego praw i wolności politycznych jest zasadne (z uwagi na konieczność ochrony praw i wolności innych osób) tylko wtedy, jeżeli korzystanie z tego prawa lub wolności polega ma indywi- dualnym i osobistym udziale określonej osoby w sprawowaniu władzy czy reprezentowaniu innych, a także jeżeli pociąga indywidualną i osobistą odpowiedzialność tej osoby za określone decyzje lub działania. Rozstrzygnięcia w tym zakresie powinny mieć charakter indywidualny. Zdaniem autorki warto rozważyć nałożenie na sąd obowiązku określania zakresu korzystania z publicznych praw podmiotowych przez ubezwła- snowolnionego w postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu, a także wskazania, czy z praw tych może korzystać samodzielnie czy za pośred- nictwem swojego pełnomocnika ustawowego (opiekuna). Na koniec warto jeszcze opatrzyć krótkim komentarzem przyjętą w książce konwencję terminologiczną. Wspomniany został już problem z błędnym tłumaczeniem na język polski angielskiego terminu legal capacity. W książce termin ten tłumaczony jest bądź jako „zdolność prawna oraz zdolność do czynności prawnych”, bądź jako „zdolność w sferze prawa”. To ostatnie określenie jako najbardziej adekwatne przy tłumaczeniu angielskiego terminu legal capacity zaproponował prof. Adam Zieliński podczas wspomnianej konferencji pt. Ubezwła- snowolnienie jak bariera dla ratyfikacji Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Inaczej też niż w oficjalnej wersji tłumaczony jest w niniejszej publikacji tytuł Konwencji. Oficjalna wersja tłumacze- nia25 brzmi: Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych. W książce posługujemy się tytułem Konwencja o prawach osób z niepełnospraw- nościami. W moim przekonaniu takie tłumaczenie lepiej odzwierciedla wersję angielską tytułu Convention on rights of people with disabilites i jest jednocześnie wyrazem zmieniającego się podejścia do niepełno- sprawności, gdzie bycie osobą z niepełnosprawnością jest tylko jedną z wielu cech, które dana osoba posiada, i nie definiuje jej w każdym aspekcie życia. Określenia te akcentują społeczne, a nie biologiczne uwarunkowania niepełnosprawności. W książce nie są używane terminy „niedorozwój umysłowy” czy „upośledzenie umysłowe”. Określeniem używanym przez autorów jest 24 Zob. A. Śledzińska-Simon, Ograniczenia osób ubezwłasnowolnionych w zakresie konstytucyjnych praw i wolności o charakterze politycznym. 25 Opublikowana w Dzienniku Ustaw z dnia 25 października 2012 r. poz. 1169. 22 Wprowadzenie „niepełnosprawność intelektualna”, która oznacza niższy od przecięt- nego poziom funkcjonowania intelektualnego. Podobnie autorzy starają się nie używać określeń „choroba psychiczna” czy „zaburzenia psychicz- ne”, preferując określenie „osoby z niepełnosprawnością psychiczną”. Posługiwanie się określeniami osoby z niepełnosprawnością intelektu- alną lub psychiczną wyraża też dbałość o nieokreślanie tych kategorii jednym zbiorczym określeniem osób z zaburzeniami psychicznymi. Chodzi o niepowielanie istniejących stereotypów na temat zarówno choroby psychicznej, jak i niepełnosprawności intelektualnej. Te dwie niepełnosprawności stanowią dwa odrębne stany funkcjonowania i nie można traktować niepełnosprawności intelektualnej jako zaburzenia psychicznego26. Warszawa, maj 2014 r. Dorota Pudzianowska 26 Zob. na ten temat opracowanie M. Zimy-Parjaszewskiej, Artykuł 12 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami a ubezwłasnowolnienie w Polsce. 23 Anna Błaszczak Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne Polski do Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami 1. Uwagi wstępne Uchwalenie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawno- ściami1 stało się ukoronowaniem długiej drogi, jaką społeczność mię- dzynarodowa przeszła w celu zapewnienia pełnego i równego korzysta- nia ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz posza- nowania godności osób z niepełnosprawnościami. Do historii przeszły słowa ówczesnego Sekretarza Generalnego ONZ, który po przyjęciu Konwencji przez Zgromadzenie Ogólne powiedział: „dla 650 milionów ludzi z niepełnosprawnościami na całym świecie dzisiejszy dzień przy- nosi obietnicę początku nowej ery”. I choć Konwencja nie ustanawia żadnych nowych praw, nieznanych dotychczasowym aktom międzyna- rodowego prawa ochrony praw człowieka, to słowa Kofiego Annana nie były bezpodstawne. Świadczy o tym choćby niezwykła ostrożność, z jaką państwa sygnatariusze Konwencji, w tym wysoko rozwinięte kraje Europy Zachodniej, podeszły do jej ratyfikacji. Konwencja nie tylko na nowo definiuje niepełnosprawność, istotnie poszerzając krąg osób uprawnionych, ale przedstawia znane już prawa 1 Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 13 grudnia 2006 r. na mocy rezolucji nr 61/106, weszła w życie w dniu 3 maja 2008 r. Polska podpisała Konwencję w dniu 30 marca 2007 r., a ratyfikowała w dniu 6 września 2012 r. Konwencja wiąże Polskę w stosunkach wewnętrznych i zewnętrznych od dnia 25 października 2012 r., po opublikowaniu jej w Dz. U. z 2012 r. poz. 1169. 25 Anna Błaszczak i wolności w nowym świetle, uwypuklając specyficzne potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Dla państw sygnatariuszy Konwencji oznacza to m.in. obowiązek podjęcia wszelkich środków, w tym ustawodawczych, w celu wdrożenia praw osób z niepełnosprawnościami, uwzględnienia ich specjalnych potrzeb w każdej polityce i każdym programie działania, a także przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na niepełnospraw- ność również w sektorze prywatnym2. Wobec praw gospodarczych, socjalnych i kulturalnych wymienionych w Konwencji zastosowano formułę znaną z innych umów międzynarodowych odnoszących się do tzw. praw drugiej generacji. Państwa strony zobowiązały się podjąć kroki, wykorzystując maksymalnie dostępne im środki, w celu stopnio- wego osiągnięcia pełnej realizacji tych praw, bez uszczerbku dla tych zobowiązań zawartych w Konwencji, które zgodnie z prawem między- narodowym mają skutek natychmiastowy3. Należy podkreślić, że ograniczenie to nie oznacza zupełnej dowolności państw w zakresie realizacji praw społecznych przysługujących osobom z niepełnospraw- nościami, ale stanowi – po pierwsze – obowiązek maksymalnego wyko- rzystania dostępnych środków (tzw. zobowiązanie należytej staranno- ści), po drugie zaś zobowiązuje państwa do zapewnienia pełnej realizacji tych praw w przyszłości4. Ponadto przy tworzeniu i wdrażaniu ustawo- dawstwa i polityki na rzecz implementacji postanowień Konwencji państwa strony powinny konsultować się i współpracować z osobami z niepełnosprawnościami i reprezentującymi je organizacjami. Państwa, które podpisały Konwencję, świadome wyzwań wiążących się z wdrożeniem w życie jej postanowień w różny sposób podeszły do ratyfikacji tego dokumentu. Pierwsza grupa państw, reprezentowana m.in. przez Węgry5, ratyfikowała Konwencję niemal natychmiast po jej podpisaniu, uznając, że dostosowanie ustawodawstwa krajowego oraz praktyki działania organów publicznych albo w ogóle nie wymaga 2 Zob. m.in. art. 4 ust. 1 lit. a, c, e KPON. 3 Zob. art. 4 ust. 2 KPON. 4 Szerzej na temat charakteru prawnego zobowiązań państw w zakresie realizacji praw gospodarczych, socjalnych i kulturalnych zob. T. Jasudowicz (w:) B. Gronowska i in., Prawa człowieka i ich ochrona, red. T. Jasudowicz, Toruń 2005, s. 100 i n. 5 Węgry podpisały Konwencję wraz z Protokołem fakultatywnym w dniu 30 marca 2007 r. oraz ratyfikowały te umowy jako drugie, po Jamajce, państwo na świecie w dniu 20 lipca 2007 r. Niespełna miesiąc później, w dniu 15 sierpnia 2007 r., Konwencję ratyfi- kowała Chorwacja. Pełna lista państw sygnatariuszy Konwencji znajduje się na stronie: http: // un. org/ disabilities. 26 Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne... zmiany, albo zmiana ta nastąpi sukcesywnie, w miarę możliwości finan- sowych państwa. Druga grupa, do której należy m.in. Polska, w pierw- szej kolejności dokonała gruntownej analizy zgodności postanowień Konwencji z prawem wewnętrznym, a następnie bądź to usunęła stwierdzone nieprawidłowości w prawie krajowym6, bądź też wniosła stosowne zastrzeżenia do poszczególnych jej przepisów. Trzecia grupa państw, w tym m.in.: Finlandia, Holandia i Irlandia7, pomimo podpisa- nia Konwencji nie ratyfikowała jej do chwili obecnej. Podstawową przyczyną takiego stanu rzeczy jest przekonanie tych państw, że prawi- dłowa implementacja postanowień Konwencji wymaga gruntownej reformy ustawodawstwa krajowego i pociąga za sobą poważne skutki finansowe8. Istnieje wreszcie grupa państw, które wprawdzie ratyfikowały Konwencję, jednak złożone przez nie zastrzeżenia i oświadczenia inter- pretacyjne do jej postanowień podają w wątpliwość efektywność tej ratyfikacji. Problem ten oddaje oświadczenie złożone do Konwencji m.in. przez Islamską Republikę Iranu, zgodnie z którym postanowienia umowy są wiążące dla tego państwa jedynie w zakresie, w jakim nie są sprzeczne z prawem krajowym9. W zastrzeżeniu złożonym przez Repu- 6 Przykładem zmian ustawodawczych w polskim porządku prawnym, które miały na celu dostosowanie prawa krajowego do standardów ustanowionych w Konwencji, są m.in. nowe uprawnienia osób z niepełnosprawnościami w zakresie realizacji przysługu- jących im praw wyborczych zawarte w ustawie z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz. U. Nr 21, poz. 112 z późn. zm.). Na szczególną uwagę zasługuje definicja wyborcy niepełnosprawnego (art. 5 pkt 11 k.wyb.), która bezpośrednio nawiązuje do definicji osoby z niepełnosprawnością zamieszczonej w art. 1 KPON. Innym aktem prawnym przyjętym w związku z podpisaniem Konwencji jest ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz. U. Nr 209, poz. 1243 z późn. zm.). 7 Finlandia, Holandia i Irlandia podpisały Konwencję w dniu 30 marca 2007 r. 8 Nie oznacza to oczywiście, że sytuacja prawna osób z niepełnosprawnościami jest w tych państwach gorsza niż w innych państwach stronach Konwencji. Stanowisko Fin- landii, Holandii i Irlandii należy odczytywać raczej jako potwierdzenie istotnych wyzwań postawionych społeczności międzynarodowej przez autorów Konwencji. 9 Oświadczenie Islamskiej Republiki Iranu: „W odniesieniu do artykułu 46, Islamska Republika Iranu oświadcza, że nie uznaje się za związaną jakimikolwiek postanowieniami Konwencji, które mogą pozostawać w sprzeczności z odpowiednimi przepisami krajowy- mi”. Podobne w treści zastrzeżenie złożyła Republika Salwadoru: „Rząd Republiki Salwa- doru podpisuje niniejszą Konwencję o prawach osób z niepełnosprawnościami i Protokół fakultatywny do niej, przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 13 grudnia 2006 r., w zakresie, w jakim ich postanowienia nie są sprzeczne lub nie naruszają reguł, zasad i norm ujętych w Konstytucji Republiki Salwadoru, w szczególności 27 Anna Błaszczak blikę Mauritiusu państwo to zapowiedziało natomiast, że nie podejmie żadnych działań przewidzianych w niektórych postanowieniach Kon- wencji ze względu na daleko idące skutki finansowe10. Stanowiska te spotkały się z krytyczną oceną społeczności międzynarodowej11. 2. Obszary problemowe wskazane przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej Polska wniosła zastrzeżenia do Konwencji o prawach osób z niepeł- nosprawnościami zarówno w chwili jej podpisania, jak i w momencie złożenia dokumentu ratyfikacyjnego12. Wskazane przez rząd polski obszary, które zostały uznane za szczególnie problemowe z punktu widzenia zgodności z prawem krajowym, można podzielić na trzy grupy. Pierwsza odnosi się do szeroko rozumianego statusu prawnego osób ubezwłasnowolnionych i osób z niepełnosprawnością intelektual- ną. Stosownie do wniesionego przez Polskę oświadczenia interpretacyj- nego: „Rzeczpospolita Polska oświadcza, że interpretuje art. 12 konwen- cji w sposób zezwalający na stosowanie ubezwłasnowolnienia, w oko- licznościach i w sposób określony w prawie wewnętrznym, jako środka, o którym mowa w art. 12 ust. 4, w sytuacji, gdy wskutek choroby psy- chicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem”13. w wyliczeniu jej zasad” (zob. oświadczenie rządowe z dnia 25 września 2012 r., Dz. U. z 2012 r. poz. 1170). 10 Zastrzeżenie Republiki Mauritiusu: „Republika Mauritiusu oświadcza, że obecnie nie podejmie żadnych działań przewidzianych w art. 9 ust. 2 lit. (d) i (e) ze względu na ich daleko idące skutki finansowe” (Dz. U. z 2012 r. poz. 1170). 11 Sprzeciw do oświadczenia Iranu i Salwadoru wniosły m.in.: Austria, Belgia, Re- publika Czeska, Francja, Niemcy, Łotwa, Meksyk, Holandia, Portugalia, Słowacja i Szwecja. 12 W chwili podpisywania Konwencji Polska złożyła zastrzeżenie do przepisów art. 23 i 25 KPON. Natomiast w momencie ratyfikacji złożono zastrzeżenia do art. 23 i 25 oraz oświadczenie interpretacyjne do przepisu art. 12 KPON. Różnice pomiędzy in- stytucją zastrzeżenia i oświadczenia interpretacyjnego, a także związane z tym kontro- wersje omawiam w dalszej części artykułu. 13 Dz. U. z 2012 r. poz. 1170. Oświadczenie interpretacyjne Polski do art. 12 KPON złożone w języku angielskim brzmi: „The Republic of Poland declares that it will interpret Article 12 of the Convention in a way allowing the application of the incapacitation, in the circumstances and in the manner set forth in the domestic law, as a measure indicated in Article 12.4, when a person suffering from a mental illness, mental disability or other 28 Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne... Niewątpliwie właśnie to oświadczenie rządu polskiego w opinii przed- stawicieli doktryny, jak i środowiska osób z niepełnosprawnościami zostało uznane za szczególnie kontrowersyjne, co zostanie omówione w dalszej części tekstu. Drugi obszar problemowy dotyczy życia rodzinnego, ściślej zaś prawa do zawarcia związku małżeńskiego przez osoby z niepełnospraw- nością intelektualną lub dotknięte chorobą psychiczną. Zgodnie z za- strzeżeniem wniesionym przez Polskę w chwili złożenia dokumentu ratyfikacyjnego: „Art. 23 ust. 1 lit. (a) konwencji dotyczy uznania prawa wszystkich osób niepełnosprawnych, które są w odpowiednim do za- warcia małżeństwa wieku, do zawarcia małżeństwa i do założenia ro- dziny, na podstawie swobodnie wyrażonej i pełnej zgody przyszłych małżonków. Na podstawie art. 46 konwencji Rzeczpospolita Polska zastrzega sobie prawo do niestosowania postanowienia art. 23 ust. 1 lit. (a) konwencji do czasu zmiany przepisów prawa polskiego. Do momentu wycofania zastrzeżenia osoba niepełnosprawna, której nie- pełnosprawność wynika z choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego, a która jest w odpowiednim do zawarcia małżeństwa wieku, nie będzie mogła zawrzeć związku małżeńskiego, chyba że sąd zezwoli na zawarcie małżeństwa, stwierdzając, że stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu, ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie. Uwarunkowania te wynikają z art. 12 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.)”14. mental disorder is unable to control his or her conduct”. Treść oświadczenia złożonego w języku polskim odpowiada treści art. 13 § 1 k.c. z wyłączeniem przesłanki pijaństwa i narkomanii. 14 Zastrzeżenie Polski do art. 23 ust. 1 lit. a KPON złożone w języku angielskim brzmi: „Article 23.1(a) of the Convention refers to the recognition of the right of all persons with disabilities who are of marriageable age to marry and to found a family on the basis of free and full consent of the intending spouses. By virtue of Article 46 of the Convention the Republic of Poland reserves the right not to apply Article 23.1(a) of the Convention until relevant domestic legislation is amended. Until the withdrawal of the reservation a disabled person whose disability results from a mental illness or mental disability and who is of marriageable age, can not get married without the court s approval based on the statement that the health or mental condition of that person does not je- opardize the marriage, nor the health of prospective children and on condition that such a person has not been fully incapacitated. These conditions result from Article 12 § 1 of the Polish Code on Family and Guardianship (Journal of Laws of the Republic of Poland of 1964, No. 9, item 59, with subsequent amendments)”. 29 Anna Błaszczak Trzecia natomiast grupa zastrzeżeń dotyczy zakazu aborcji i odnosi się do tych przepisów Konwencji, które regulują zarówno kwestie związane z życiem rodzinnym i planowaniem rodziny, jak i z ochroną zdrowia. Mając na uwadze regulacje krajowe, w dniu podpisywania Konwencji Polska zastrzegła, że: „postanowienia art. 23.1 (b) i 25 (a) nie mogą być interpretowane w sposób uznający indywidualne prawo do aborcji lub nakładający na państwo obowiązek zapewnienia dostęp- ności aborcji”15. Deklarację tę uszczegóławia zastrzeżenie złożone w chwili ratyfikacji Konwencji przez Polskę, w którym czytamy: „Rzeczpospolita Polska rozumie, że art. 23 ust. 1 lit. (b) i art. 25 lit. (a) nie powinny być interpretowane jako przyznające jednostce prawo do aborcji czy też nakaz dla państw-stron zapewnienia dostępu do takiego prawa, z wyjątkiem sytuacji, gdy jest to wyraźnie określone w prawie krajowym”16. Każdy z wymienionych powyżej obszarów problemowych wymaga osobnego omówienia, o czym poniżej. 3. Treść normatywna art. 12 KPON – status prawny osób ubezwłasnowolnionych Od początku dyskusji nad potrzebą ratyfikowania przez Polskę Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami punktem spornym pomiędzy środowiskiem osób z niepełnosprawnościami a stroną rządo- wą pozostawała treść art. 12 KPON, odnosząca się do równości wobec prawa. Jest to niewątpliwie jeden z najważniejszych przepisów Konwen- cji, świadczący o jej doniosłości i postępowym charakterze. Jednak w warunkach polskich faktyczna treść normatywna tego artykułu wzbudziła powszechne kontrowersje. Przyczyną nieporozumienia stało się robocze tłumaczenie Konwencji, w którym angielski zwrot legal 15 Tekst zastrzeżenia złożony w języku angielskim: „The Republic of Poland under- stands that Articles 23.1 (b) and 25 (a) shall not be interpreted in a way conferring an individual right to abortion or mandating state party to provide access thereto”. 16 Tekst zastrzeżenia złożony w języku angielskim: „The Republic of Poland under- stands that Article 23.1 (b) and Article 25 (a) shall not be interpreted in a way conferring an individual right to abortion or mandating state party to provide access thereto, unless that right is guaranteed by the national law”. 30 Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne... capacity17 przetłumaczono jako „zdolność prawną”. W efekcie polska wersja tłumaczenia przyznawała osobom z niepełnosprawnościami zdolność prawną na zasadzie równości z innymi osobami, co w świetle przepisów polskiego kodeksu cywilnego18 jest kwestią oczywistą. W rzeczywistości natomiast zgodnym zamiarem autorów Konwencji było nie tyle przyznanie osobom z niepełnosprawnościami zdolności prawnej, co równej z innymi osobami zdolności do czynności prawnych. Świadczy o tym niezbicie zarówno oryginalny tekst Konwencji, sporzą- dzony w języku angielskim, jak i akty prawa międzynarodowego po- przedzające jej uchwalenie, a także stanowisko Komitetu ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami oraz zastrzeżenia wniesione do art. 12 KPON przez inne państwa strony Konwencji. Status prawny osób z niepełnosprawnością intelektualną lub psy- chiczną od wielu lat pozostaje przedmiotem zainteresowania społecz- ności międzynarodowej, która bardzo długo postrzegała instytucję ubezwłasnowolnienia jako środek właściwy do zapewnienia wsparcia tym osobom z niepełnosprawnościami, które wymagają tego z uwagi na swój stan zdrowia lub inne cechy osobiste (tzw. zastępcze podejmo- law 17 Art. 12 KPON w języku angielskim: „Article 12 – Equal recognition before the 1. States Parties reaffirm that persons with disabilities have the right to recognition everywhere as persons before the law. 2. States Parties shall recognize that persons with disabilities enjoy legal capacity on an equal basis with others in all aspects of life. 3. States Parties shall take appropriate measures to provide access by persons with disabilities to the support they may require in exercising their legal capacity. 4. States Parties shall ensure that all measures that relate to the exercise of legal capacity provide for appropriate and effective safeguards to prevent abuse in accordance with international human rights law. Such safeguards shall ensure that measures relating to the exercise of legal capacity respect the rights, will and preferences of the person, are free of conflict of interest and undue influence, are proportional and tailored to the person s circumstances, apply for the shortest time possible and are subject to regular review by a competent, independent and impartial authority or judicial body. The safe- guards shall be proportional to the degree to which such measures affect the person s rights and interests. 5. Subject to the provisions of this article, States Parties shall take all appropriate and effective measures to ensure the equal right of persons with disabilities to own or inherit property, to control their own financial affairs and to have equal access to bank loans, mortgages and other forms of financial credit, and shall ensure that persons with disabilities are not arbitrarily deprived of their property”. 18 Stosownie do treści art. 8 § 1 k.c., każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. 31 Anna Błaszczak wanie decyzji). Jednak już na początku lat 70. ubiegłego wieku instytucja ubezwłasnowolnienia spotkała się z krytyką. W uchwalonej w 1971 r. Deklaracji Praw Osób Upośledzonych Umysłowo (Declaration on the Rights of Mentally Retarded Persons)19 czytamy, że osoby z niepełno- sprawnością intelektualną powinny – w miarę swoich możliwości – cieszyć się takimi samymi prawami, jak inne osoby, brać aktywny udział w życiu społecznym, mieć zapewnione wsparcie w postaci wykwalifiko- wanego opiekuna lub asystę osobistą. Prawdziwa rewolucja w tym za- kresie wybuchła jednak w latach 90. wraz z przyjęciem przez Organizację Narodów Zjednoczonych Zasad ochrony osób chorych psychicznie oraz polepszenia psychiatrycznej opieki zdrowotnej (Principles for the protection of persons with mental illness and for the improvement of mental health care)20, a także Standardowych zasad wyrównywania szans osób z niepełnosprawnościami (Standard rules on the equalization of opportunities for persons with disabilities)21. Pierwszy z wymienio- nych dokumentów podkreśla, że decyzja o ubezwłasnowolnieniu po- winna być podejmowana w wyniku sprawiedliwego i obiektywnego procesu, orzeczenia muszą być zaskarżalne także przez osobę chorą psychicznie, a ich prawidłowość powinna być okresowo z urzędu wery- fikowana22. Drugi dokument akcentuje potrzebę zapewnienia osobom z niepełnosprawnością intelektualną wsparcia w osiągnięciu niezależ- ności w życiu codziennym, a także pomocy asystenta osobistego lub tłumacza23. 19 Deklaracja przyjęta w dniu 20 grudnia 1971 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwałą nr 2856 (XXVI). 20 Przyjęte w dniu 17 grudnia 1991 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwałą nr 46/119; tekst dostępny na stronie: http: // www. un. org/ . 21 Przyjęte w dniu 20 grudnia 1993 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwałą nr 48/96; tekst dostępny na stronie: http: // www. un. org/ . 22 Warto zauważyć, że w polskim systemie prawnym możliwość wszczęcia postępo- wania o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia przez samą osobę ubezwłasnowol- nioną została wprowadzona dopiero na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 marca 2007 r., K 28/05 (OTK ZU 2007, nr 3A, poz. 24), a więc 16 lat po uchwa- leniu Zasad ochrony osób chorych psychicznie oraz polepszenia psychiatrycznej opieki zdrowotnej. Do chwili obecnej orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu nie podlegają okresowej weryfikacji z urzędu. 23 Drogę społeczności międzynarodowej do uchwalenia Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami opisuje K. Kurowski, Ewolucja regulacji prawnych Organizacji Narodów Zjednoczonych w zakresie problematyki praw osób niepełnosprawnych (w:) Ruch na rzecz lepszej przyszłości osób niepełnosprawnych. Problemy rzecznictwa i reprezentacji osób niepełnosprawnych, red. D. Podgórska-Jachnik, t. 2, Łódź 2010, s. 53 i n. 32 Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne... Pierwszym wyraźnym sprzeciwem wobec automatycznego pozba- wiania osób z niepełnosprawnością intelektualną zdolności do czynności prawnych stała się natomiast Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy nr R(99)4 w sprawie zasad dotyczących ochrony prawnej doro- słych niemogących samodzielnie prowadzić swoich spraw24. Członkowie Komitetu w sposób jednoznaczny ustalili, że środki prawne przyjęte przez państwa członkowskie powinny uwzględniać indywidualne po- trzeby danej osoby, stopień jej niepełnosprawności, zmienność w czasie, w jak najmniejszym stopniu ograniczać jej autonomię i – jeśli to moż- liwe – nie odbierać zdolności do czynności prawnych. Stanowisko to znalazło potwierdzenie w przyjętym siedem lat później Planie działania Rady Europy na lata 2006–2015 dotyczącym promowania praw oraz pełnego udziału osób z niepełnosprawnościami w życiu społecznym: poprawa jakości życia osób z niepełnosprawnościami w Europie25. W tym samym duchu wypowiedziało się Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy, które w rezolucji z 2009 r. postulowało gruntowną refor- mę regulacji zdolności do czynności prawnych oraz zachęcało państwa członkowskie do zagwarantowania osobom z niepełnosprawnościami tej zdolności, a także prawa do samodzielnego podejmowania decyzji przy użyciu środków adekwatnych i dostosowanych do ich indywidu- alnych potrzeb26. 24 Rekomendacja została przyjęta w dniu 23 lutego 1999 r. Recommendation No. R(99)4 of the Committee of Ministers of the Council of Europe on principles concerning the legal protection of incapable adults, https: // wcd. coe. int/ ViewDoc. jsp? id= 407333 (do- stęp: 1.04.2014 r.). 25 Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy z dnia 5 kwietnia 2006 r. nr Rec(2006)5 w sprawie Planu działania Rady Europy na lata 2006–2015 dotyczącego promowania praw oraz pełnego udziału osób z niepełnosprawnościami w życiu społecz- nym: poprawa jakości życia osób z niepełnosprawnościami w Europie [Recommendation Rec(2006)5 of the Committee of Ministers to member states on the Council of Europe Action Plan to promote the rights and full participation of people with disabilities in society: improving the quality of life of people with disabilities in Europe 2006–2015]; tekst dostępny na stronie: http: // www. coe. int/ t/ dg3/ health/ recommendations_ en. asp (dostęp: 1.04.2014 r.). 26 Rezolucja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy z dnia 26 stycznia 2009 r., nr 1642 (2009) Dostęp do praw osób z niepełnosprawnościami oraz ich pełna i aktywna partycypacja w życiu społecznym [Resolution 1642 (2009) Access to rights for people with disabilities and their full and active participation in socjety]; tekst dostępny na stronie: http: // assembly. coe. int/ Mainf. asp? link= / Documents/ AdoptedText/ ta09/ ERES1642. htm (dostęp: 1.04.2014 r.). 33 Anna Błaszczak Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami stała się więc zwieńczeniem długiej drogi, jaką społeczność międzynarodowa przeszła od modelu zastępczego podejmowania decyzji (substitute decision ma- king) do modelu wspieranego (supported decision making)27. Stosownie do treści art. 12 KPON oraz wytycznych Komitetu ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami28 model wspieranego podejmowania decyzji ma zapewniać poszanowanie praw, woli i preferencji osób z niepełno- sprawnościami, a jednocześnie ochronę przed nadużyciami, konfliktem interesów i nieuzasadnionym wpływem osób trzecich. Środki związane z korzystaniem ze zdolności do czynności prawnych powinny być właściwe, efektywne, proporcjonalne i dostosowane do okoliczności, w jakich znajduje się osoba niepełnosprawna. Ponadto środki te powin- ny być stosowane w możliwie krótkim czasie, a także poddawane regu- larnej rewizji przez kompetentny i bezstronny organ lub władzę sądow- niczą. Jednocześnie państwa strony zostały zobligowane do zagwaran- towania osobom z niepełnosprawnościami równego prawa do posiada- nia i dziedziczenia własności, sprawowania kontroli nad własnymi fi- nansami oraz dostępu do pożyczek bankowych i kredytów. Powyższa analiza nie pozostawia wątpliwości, że gwarancje ujęte w art. 12 KPON odnoszą się do równego korzystania ze zdolności do czynności prawnych, nie zaś – jak przyjęto w polskiej wersji tłumaczenia – do zdolności prawnej. Potwierdzają to także oświadczenia interpreta- cyjne i zastrzeżenia złożone do tego artykułu przez inne państwa strony Konwencji. Przykładowo Kanada, w zakresie w jakim art. 12 KPON może być interpretowany jako wymagający zniesienia wszystkich roz- wiązań dotyczących podejmowania decyzji w zastępstwie, zastrzegła sobie prawo stosowania w dalszym ciągu takich rozwiązań w odpowied- nich okolicznościach oraz z zastosowaniem odpowiednich i skutecznych gwarancji ochrony. Ponadto w odniesieniu do art. 12 ust. 4 KPON 27 Szeroko na temat obu tych modeli zob. M. Zima-Parjaszewska, Równość osób z niepełnosprawnościami wobec prawa – sytuacja prawna osób ubezwłasnowolnionych (w:) Najważniejsze wyzwania po ratyfikacji przez Polskę Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, red. A. Błaszczak, Warszawa 2012, s. 16 i n., http: // www. brpo. gov. pl/ sites/ default/ files/ 13575657740_ 0. pdf (dostęp: 1.04.2014 r.). 28 Zob. m.in. wytyczne dla państw stron Konwencji przyjęte podczas drugiego po- siedzenia Komitetu ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami w Genewie w dniach 19–23 października 2009 r., CRPD/C/2/3 – Guidelines on treaty-specific document to be submitted by states parties under article 35, paragraph 1, of the Convention on the Rights of Persons with Disabilities, http: // www. ohchr. org/ Documents/ HRBodies/ CRPD/ CRPD- C- 2- 3. pdf (dostęp: 1.04.2014 r.). 34 Zastrzeżenia i oświadczenie interpretacyjne... Kanada zastrzegła prawo, by nie wszystkie środki, o których mowa w tym przepisie, były objęte regularną kontrolą sprawowaną przez niezależny organ, w przypadku gdy podlegają już kontroli lub możliwe jest składanie odwołań w kwestii ich stosowania29. Wyraźnego rozróż- nienia dokonał także rząd Egiptu, zastrzegając, że osoby z niepełno- sprawnościami mogą nabywać prawa i ponosić odpowiedzialność prawną, ale zgodnie z egipskim prawem nie mają zdolności do czynności prawnych30. Nie wdając się w ocenę czy też analizę tych zastrzeżeń, należy raz jeszcze podkreślić, że celem Konwencji było przyznanie osobom z niepełnosprawnościami możliwości nabywania praw i obo- wiązków we własnym imieniu, zgodnie z własną wolą (zdolność do czynności prawnych). Te państwa, które z różnych względów nie po- dzieliły tych zamierzeń, w sposób wyraźny odniosły się do tego w za- strzeżeniach lub oświadczeniach interpretacyjnych złożonych do art. 12 KPON. Warto wreszcie odnotować daleko idącą niekonsekwencję rządu polskiego w zakresie interpretacji art. 12 KPON. Z jednej bowiem strony po ratyfikowaniu Konwencji utrzymano błędne tłumaczenie art. 12 (zdolność prawna), z drugiej zaś wniesiono oświadczenie inter- pretacyjne, które w swej treści w całości odnosi się do zdolności do czynności prawnych. Podaje to w wątpliwość zarówno celowość, jak i dopuszczalność oświadczenia złożonego przez Polskę. 29 „Canada recognises that persons with disabilities are presumed to have legal ca- pacity on an equal basis with others in all aspects of their lives. Canada declares its un- derstanding that Article 12 permits supported and substitute decision-making arrange- ments in appropriate circumstances and in accordance with the law. To the extent Article 12 may be interpreted as requiring the elimination of all substitute decision-making ar- rangements, Canada reserves the right to continue their use in appropriate circumstances and subject to appropriate and effective safeguards. With respect to Article 12 (4), Canada reserves the right not to subject all such measures to regular review by an independent authority, where such measures are already subject to review or appeal” (Dz. U. z 2012 r. poz. 1170). 30 „The Arab Republic of Egypt declares that its interpretation of article 12
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawa osób z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną w świetle międzynarodowych instrumentów ochrony praw człowieka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: