Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00805 010678 7469769 na godz. na dobę w sumie
Prawna ochrona zabytków nieruchomych w Polsce - ebook/pdf
Prawna ochrona zabytków nieruchomych w Polsce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 332
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2467-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana publikacja jest na rynku wydawniczymjedynym kompleksowym i aktualnym opracowaniemproblematyki prawnej ochrony zabytków nieruchomych w Polsce. W monografii zostały przedstawioneuwarunkowania historyczne, konstytucyjne oraz prawnomiędzynarodowe omawianego zagadnienia.Publikacja zawiera także rozważania na temat przedmiotu regulacji definicji zabytku nieruchomego w prawie polskim oraz organizacji administracji konserwatorskiej.Krytycznemu osądowi Autorka poddajeprzede wszystkim obowiązujące przepisy z zakresu prawnej ochrony zabytków nieruchomych, w szczególnościte dotyczące form ochrony zabytków (wpis do rejestru, uznanie za pomnik historii, utworzenie parku kulturowego, ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego). ,,Recenzowana rozprawa jest jedną z nielicznych w ostatnich latach prac poświęconych administracyjnoprawnymproblemom ochrony zabytków. Wcześniejszapraca pióra prof. Jana Pruszyńskiego powstała kilkadziesiąt lat temu, na tle zupełnie innej ustawy niż obecnie obowiązująca i w innych warunkach społeczno-gospodarczych (...) Stąd też temat rozprawy należy uznać za dotyczący niewątpliwie istotnego zagadnieniaze sfery materialnego prawa administracyjnego .Z recenzji prof. dr. hab. Marka Wierzbowskiego
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Dozór Policji Prawna ochrona zabytków jako środek nieruchomych zapobiegawczy w Polsce w polskim procesie karnym Jacek Kosonoga Katarzyna Zalasińska Warszawa 2010 Recenzent: Prof. dr hab. Marek Wierzbowski Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: JustLuk Korekta: Katarzyna Szubińska Skład, łamanie: JustLuk, Justyna Szumieł, Łukasz Drzewiecki © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN: 978-83-264-0642-3 ISSN: 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (22) 535 80 00, (22) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Rodzicom i Mężowi dedykuję Spis treści Spis treści Wykaz skrótów................................................................................................... 11 Wstęp.................................................................................................................... 15 Rozdział 1. Geneza prawnej ochrony zabytków nieruchomych................................... 23 1.1.. Początki.prawnej.ochrony.zabytków.–.działania.ochronne. schyłku.XVIII.w..oraz.okresu.zaborów.................................................... 23 1.2.. Ustawodawstwo.ochronne.w.okresie.międzywojennym.................... 28 1.3.. Kształtowanie.się.prawnej.ochrony.zabytków.po.1945.r...................... 41 1.4.. Koncepcja.ochrony.zabytków.w.ustawie.z.dnia.15.lutego.1962.r.. o.ochronie.dóbr.kultury............................................................................... 47 1.5.. Prawna.ochrona.zabytków.w.okresie.transformacji.(lata.1989–2003).... 59 1.6.. Podsumowanie............................................................................................ 62 Rozdział 2. Ochrona prawna zabytków nieruchomych w świetle Konstytucji RP...... 64 Rozdział 3. Uwarunkowania międzynarodowe prawnej ochrony zabytków nieruchomych.................................................................................. 79 3.1.. Prawo.międzynarodowe.jako.źródło.standardów.prawnej. ochrony.zabytków.nieruchomych........................................................... 79 3.1.1..Rozwój.prawa.międzynarodowego.w.zakresie. dotyczącym.dziedzictwa.kulturowego.......................................... 82 3.1.2..Ochrona.„dziedzictwa.kulturowego”.w.aktach.UNESCO......... 88 7 Spis treści 3.1.3..Działalność.prawodawcza.Rady.Europy.jako.przykład. regionalnego.systemu.ochrony.dziedzictwa.kulturowego...... 109 3.1.4..Inne.dokumenty.międzynarodowe.kształtujące.zasady. ochrony.zabytków.nieruchomych................................................ 112 3.1.5..Znaczenie.aktów.międzynarodowych.. dla.ustawodawstwa.polskiego...................................................... 115 3.2.. Wpływ.prawa.Unii.Europejskiej.na.ustawodawstwo.polskie. w.zakresie.ochrony.prawnej.zabytków.nieruchomych...................... 117 3.2.1..Rozwój.prawa.wspólnotowego.w.zakresie.dziedzictwa. kulturowego..................................................................................... 117 3.2.2..Polityka.kulturalna.Unii.Europejskiej.a.ochrona. zabytków.nieruchomych................................................................ 122 3.3.. Podsumowanie.......................................................................................... 128 Rozdział 4. Definicja zabytku nieruchomego w prawie polskim............................... 131 4.1.. Wyjaśnienie.pojęcia.zabytku.nieruchomego........................................ 131 4.2.. Definicja.zabytku.nieruchomego.w.ustawie.o.ochronie. zabytków.i.opiece.nad.zabytkami.......................................................... 136 4.2.1..Uwagi.wstępne................................................................................ 136 4.2.2..Ustalenie.znaczenia.podstawowych.pojęć.definicji. legalnej.zabytku.nieruchomego.................................................... 137 4.2.3..Klauzula.interesu.społecznego.w.definicji.zabytku. nieruchomego.................................................................................. 139 4.2.4..Wartości.historyczna,.artystyczna.i.naukowa.. w.definicji.zabytku.nieruchomego............................................... 142 4.2.5..Pozostałe.kryteria.oceny................................................................. 148 4.2.6..Indywidualne.i.przestrzenne.zabytki.nieruchome................... 153 4.3.. Zabytek.nieruchomy.a.definicja.nieruchomości.w.prawie. cywilnym.................................................................................................... 163 4.4.. Zabytek.nieruchomy.w.przepisach.ustawy.o.planowaniu.... i.zagospodarowaniu.przestrzennym,.ustawy.−.Prawo. budowlane,.ustawy.o.gospodarce.nieruchomościami.oraz. przepisach.prawa.podatkowego............................................................ 169 4.5.. Podsumowanie.......................................................................................... 176 Rozdział 5. Polityka państwa w zakresie ochrony zabytków nieruchomych w Polsce.................................................................................. 178 8 Spis treści Rozdział 6. System prawnej ochrony zabytków nieruchomych w Polsce................. 197 6.1.. Organizacja.administracji.publicznej.w.zakresie.prawnej. ochrony.zabytków.................................................................................... 197 6.2.. Formy.ochrony.zabytków.nieruchomych.w.przepisach. ustawy.o.ochronie.zabytków.i.opiece.nad.zabytkami........................ 211 6.2.1..Wpis.do.rejestru.zabytków.nieruchomych................................. 212 6.2.1.1.. Charakterystyka.rejestru.zabytków.nieruchomych.... 212 6.2.1.2.. Przesłanki.wpisu.do.rejestru.zabytków.. i.charakter.prawny.wpisu................................................ 219 6.2.1.3.. Skutki.wpisu.do.rejestru.zabytków................................ 230 6.2.1.4.. Nadzór.konserwatorski.................................................... 249 6.2.2..Utworzenie.parku.kulturowego................................................... 258 6.2.3..Uznanie.za.pomnik.historii........................................................... 266 6.2.4..Ustalenie.ochrony.w.miejscowym.planie. zagospodarowania.przestrzennego............................................. 271 6.3.. Podsumowanie.......................................................................................... 277 Zakończenie...................................................................................................... 283 Źródła prawa i orzecznictwo......................................................................... 293 Bibliografia........................................................................................................ 305 9 Spis treści 10 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Akty prawne –. ustawa.z.dnia.23.kwietnia.1964.r..–.Kodeks.cywil- ny.(Dz..U..Nr.16,.poz..93.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r..–.Kodeks.karny. (Dz..U..Nr.88,.poz..553.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.2.kwietnia.1997.r..–.Konstytucja. Rzeczypospolitej.Polskiej.(Dz..U..Nr.78,.poz..483. z.późn..zm.) –. Konwencja.o.ochronie.dóbr.kulturalnych.w.ra- zie.konfliktu.zbrojnego.wraz.z.Regulaminem. wykonawczym.do.tej.Konwencji.oraz.Protokół. o.ochronie.dóbr.kulturalnych.w.razie.konflik- tu.zbrojnego,.podpisane.w.Hadze.dnia.14.maja. 1954.r..(Dz..U..z.1957.r..Nr.46,.poz..212.zał.) –. Konwencja. w. sprawie. ochrony. światowego. dziedzictwa.kulturalnego.i.naturalnego,.przy- jęta.w.Paryżu.dnia.16.listopada.1972.r..(Dz..U.. z.1976.r..Nr.32,.poz..190.zał.) –. ustawa.z.dnia.14.czerwca.1960.r..–.Kodeks.postę- powania.administracyjnego.(tekst.jedn.:.Dz..U.. z.2000.r..Nr.98,.poz..1071.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.7.lipca.1994.r..–.Prawo.budowla- ne.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2006.r..Nr.156,.poz..1118. z.późn..zm.) 11 k.c.. k.k.. Konstytucja.RP. konwencja.haska. konwencja.paryska. k.p.a.. pr..bud.. Wykaz skrótów r.w.n.s.o.. TFUE. TWE. u.g.n.. u.k.w.h.. u.o.d.k.. u.o.p.. u.o.z.o.z.. u.p.e.a.. u.p.z.p.. u.s.g.. 12 –. rozporządzenie.Rady.Ministrów.z.dnia.21.wrześ- nia.2004.r..w.sprawie.wyceny.nieruchomości. i.sporządzania.operatu.szacunkowego.(Dz..U.. Nr.207,.poz..2109.z.późn..zm.) –. Traktat. o. funkcjonowaniu. Unii. Europejskiej. (wersja. skonsolidowana:. Dz..Urz.. UE. C. 83. z.30.03.2010,.s..47) –. Traktat.z.dnia.25.marca.1957.r..ustanawiający. Wspólnotę.Europejską.(Dz..U..z.2004.r..Nr.90,. poz..864/2.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.21.sierpnia.1997.r..o.gospodarce. nieruchomościami.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2010.r.. Nr.102,.poz..651.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.6.lipca.1982.r..o.księgach.wie- czystych.i.hipotece.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2001.r.. Nr.124,.poz..1361.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.15.lutego.1962.r..o.ochronie.dóbr. kultury. (tekst. jedn.:. Dz..U.. z. 1999.r.. Nr. 98,. poz..1150.z.późn..zm.);.w.pierwotnym.brzmieniu. jako.u.o.d.k.m..–.ustawa.z.dnia.15.lutego.1962.r.. o.ochronie.dóbr.kultury.i.o.muzeach.(Dz..U.. Nr.10,.poz..48) –. ustawa.z.dnia.16.kwietnia.2004.r..o.ochronie. przyrody.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2009.r..Nr.151,. poz..1220.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.23.lipca.2003.r..o.ochronie.zabyt- ków. i. opiece. nad. zabytkami. (Dz..U.. Nr. 162,. poz..1568.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.17.czerwca.1966.r..o.postępowa- niu.egzekucyjnym.w.administracji.(tekst.jedn.:. Dz..U..z.2005.r..Nr.229,.poz..1954.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.27.marca.2003.r..o.planowaniu.i.za- gospodarowaniu.przestrzennym.(Dz..U..z.2003.r.. Nr.80,.poz..717.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.8.marca.1990.r..o.samorządzie. gminnym.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2001.r..Nr.142,. poz..1591.z.późn..zm.) u.s.p.. u.s.w.. Wykaz skrótów –. ustawa.z.dnia.5.czerwca.1998.r..o.samorządzie. powiatowym.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2001.r..Nr.142,. poz..1592.z.późn..zm.) –. ustawa. z. dnia. 5.czerwca. 1998.r.. o. samorzą- dzie.województwa.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2001.r.. Nr.142,.poz..1590.z.późn..zm.) Czasopisma, orzecznictwo i inne –. Art.Antiquity.and.Law –. Annales.Universitatis.Mariae.Curie-Skłodowska –. Acta.Universitatis.Wratislaviensis AAL. Annales.UMCS. AUW. Bibl..Muz..i.Ochrony. –. Biblioteka.Muzealnictwa.i.Ochrony.Zabytków Zabytków Dz..Pr..K.P.. Dz..Pr..P.P.. Dz..U.. Dz..Urz..MKiDN. –. Dziennik.Praw.Królestwa.Polskiego –. Dziennik.Praw.Państwa.Polskiego –. Dziennik.Ustaw –. Dziennik.Urzędowy.Ministra.Kultury.i.Dziedzi- ctwa.Narodowego Dz..Urz..MKiSz. Dz..Urz..Woj..Doln.. –. Dziennik.Urzędowy.Ministra.Kultury.i.Sztuki –. Dziennik.Urzędowy.Województwa.Dolnośląskie- Dz..Urz..Woj..Małop.. –. Dziennik.Urzędowy.Województwa.Małopolskie- Dz..Urz..Woj..Opol.. Dz..Urz..Woj..Święt.. –. Dziennik.Urzędowy.Województwa.Opolskiego –. Dziennik.Urzędowy.Województwa.Świętokrzy- go go skiego pomorskiego Dz..Urz..Woj..Zachod.. –. Dziennik.Urzędowy.Województwa.Zachodnio- GSP. GSP.–.Prz..Orz.. ICOMOS. IJCP. IRRC. KOBiDZ. KP. LEX. –. Gdańskie.Studia.Prawnicze –. Gdańskie.Studia.Prawnicze.–.Przegląd.Orzecz- nictwa –. International.Council.on.Monuments.and.Sites –. International.Journal.of.Cultural.Property –. International.Review.of.the.Red.Cross –. Krajowy.Ośrodek.Badań.i.Dokumentacji.Zabytków –. Kontrola.Państwowa –. System.Informacji.Prawnej.„Omega.LEX” 13 –. Monitor.Polski –. Monitor.Prawniczy –. numer.w.rejestrze.zabytków –. Organizacja,.Metody,.Technika –. Orzecznictwo.Naczelnego.Sądu.Administracyj- nego.w.sprawach.ochrony.zabytków nego –. Zeszyty.Naukowe.Uniwersytetu.Jagiellońskiego –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Pracy,. Ubezpieczeń.Społecznych.i.Spraw.Publicznych –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego.w.Sprawach. Karnych –. Orzecznictwo.Sądów.Polskich –. Orzecznictwo.Trybunału.Konstytucyjnego –. Orzecznictwo.Trybunału.Konstytucyjnego;.zbiór. urzędowy,.Seria.A –. Ochrona.Zabytków –. Państwo.i.Prawo –. Przegląd.Prawa.i.Administracji –. Przegląd.Prawa.Publicznego –. Prokuratura.i.Prawo –. Przegląd.Prawniczy –. Przegląd.Sądowy –. Przegląd.Zachodni –. Ruch.Prawniczy,.Ekonomiczny.i.Socjologiczny –. Samorząd.Terytorialny –. Studia.i.Materiały.Trybunału.Konstytucyjnego –. Studia.Iuridica –. Studia.Prawno-Ekonomiczne –. Zeszyty.Naukowe.Sądownictwa.Administracyj- Wykaz skrótów M.P.. M..Praw.. Nr.rej.. OMT. ONSA-OZ. OSNP. OSNwSK. OSP. OTK. OTK-A. OZ. PiP. PPiA. PPP. Prok..i.Pr.. Prz..Praw.. PS. PZ. RPEiS. Sam..Teryt.. St..i.Mat..TK. St..Iur.. St..Pr.-Ek.. ZNSA. ZNUJ. 14 Wstęp Wstęp Ochrona.dziedzictwa.kulturowego.oraz.jego.materialnych.wytwo- rów.(zabytków).stanowi.jedno.z.trudniejszych.wyzwań,.jakie.stoją.współ- cześnie.przed.administracją.publiczną.i.społeczeństwem..Realizacji.tego. zadania.służyć.ma.przede.wszystkim.prawna.ochrona.zabytków,.a.więc. instrumenty.prawne,.w.które.wyposażona.jest.administracja.publiczna. w.tej.dziedzinie..Od.ochrony.prawnej.w.tym.znaczeniu.odróżnić.należy. działalność.faktyczną.w.postaci.konserwacji..Szeroko.rozumiana.ochrona. zabytków.to.bowiem.ciągły.proces,.na.który.składają.się.działania.organi- zacyjno-prawne.(np..wpis.do.rejestru,.wydawanie.pozwoleń,.stosowanie. środków.nadzoru).jak.i.materialne,.ogólnie.określane.właśnie.jako.kon- serwacja1..W.literaturze.wyróżnia.się.trzy.główne.środki.służące.ochronie. dziedzictwa.kultury:.prawo,.finansowanie.ochrony,.a.także.kształtowanie. społecznej.świadomości.potrzeby.i.obowiązku.zachowania.dziedzictwa. kultury.dla.obecnego.i.przyszłych.pokoleń2. Objęcie.zakresem.niniejszej.pracy.sfery.prawnej.ochrony.zabytków. jest.związane.z.jej.wyjątkowym,.interdyscyplinarnym.charakterem3,.a.tak- że.obserwacją,.że.od.wielu.lat.brakuje.opracowania.teoretycznego.odno- szącego.się.do.zagadnień.administracyjnoprawnych.w.tej.dziedzinie..Prze- de.wszystkim.jednak.za.takim.wyborem.obszaru.badawczego.przesądził. fakt,.że.ochrona.zabytków.pozostaje.przez.ostatnie.20.lat.w.nieustającym. 1.J..Pruszyński,.Pojęcie zabytku i ochrony konserwatorskiej w ustawie z 15 lutego 1962 r. (Zakres in- terpretacji art. 4 ustawy),.OZ.1986,.nr.2,.s..105. 2.K..Zeidler,.Prawo ochrony dziedzictwa kultury,.Warszawa.2007,.s..273. 3.W.szczególności.ważny.jest.w.tym.zakresie.wkład.historii.sztuki,.która.dostarcza.kryte- riów.wartościowania.zabytków..Zob..Z..Świechowski,.Wkład historii sztuki do zagadnień konserwacji zabytków,.OZ.1954,.nr.4,.s..181–191;.por..T..Dobrowolski,.Wpływ konserwacji zabytków na historię sztu- ki, OZ.1949,.nr.1,.s..1–14. 15 Wstęp stanie.kryzysu,.czego.skutkiem.jest.katastrofalny.stan.polskiego.zasobu. zabytkowego4..Próbą.poszukiwania.właściwej.drogi.ewolucji.tej.regulacji,. a.tym.samym.poprawy.sytuacji.zabytków.nieruchomych,.było.wprawdzie. uchwalenie.ustawy.z.dnia.23.lipca.2003.r..o.ochronie.zabytków.i.opiece.nad. zabytkami.(Dz..U..Nr.162,.poz..1568.z.późn..zm.),.jednak.już.po.kilku.latach. jej.obowiązywania.rodzi.się.wątpliwość,.czy.wprowadza.ona.efektywne. mechanizmy.ochrony..Rodzi.to.postulaty.szeroko.rozumianego.środowi- ska.konserwatorskiego.przyjęcia.nowego.paradygmatu.prawnej.ochrony. zabytków.w.Polsce. Droga,.jaką.przeszła.idea.ochrony,.to.ewolucja.od.historycyzmu.zako- rzenionego.w.dobie.oświecenia,.do.kapitalizmu,.w.którym.żyjemy..Współ- czesność.to.niestety.niszczejące.zabytki,.a.także.powstające.w.związku. z.potrzebą.ich.ochrony.konflikty.w.życiu.społecznym,.sygnalizujące.jedno- cześnie.istnienie.konfliktów.w.świecie.wartości.przyjętych.u.podstaw.obo- wiązującej.ustawy.o.ochronie.zabytków..Realia,.w.jakich.znalazły.się.zabyt- ki.po.1989.r.,.całkowicie.odbiegają.od.stanu.ukształtowanego.pod.rządami. ustawy.z.dnia.15.lutego.1962.r..o.ochronie.dóbr.kultury.(tekst.jedn.:.Dz..U.. z.1999.r..Nr.98,.poz..1150.z.późn..zm.),.kiedy.prywatna.własność.zabytków. nieruchomych.należała.do.wyjątków..Transformacja.ustrojowa.sprawiła,.że. zabytki.stały.się.przedmiotem.obrotu,.a.ich.los.uzależniony.został.od.praw. rynku,.zgodnie.z.którym.wartości.historyczna,.artystyczna.i.naukowa.często. ustępują.wartości.użytkowej.(materialnej),.która.decyduje.o.sposobie.zago- spodarowania.danego.obiektu..W.sposób.pozbawiony.niezbędnej.refleksji. przyjęto.również,.że.naturalny.i.pożądany.jest.proces.prywatyzacji.zabyt- ków.nieruchomych.znajdujących.się.w.zasobie.Skarbu.Państwa.oraz.jed- nostek.samorządu.terytorialnego5..Równolegle.obserwujemy.proces.zwro- 4.„Raport.o.stanie.zachowania.zabytków.nieruchomych.–.grudzień.2004”,.przygotowany. przez.KOBiDZ,.wskazuje,.że.„stan.zachowania.zabytków.w.Polsce.jest.zły..W.12.grupach.rodzajo- wych.najlepiej.zachowane.są:.cmentarze,.obiekty.sakralne,.obiekty.użyteczności.publicznej,.obiekty. inne.i.budynki.mieszkalne..W.tych.kategoriach.konieczność.przeprowadzenia.remontów.zabezpie- czających.i.kapitalnych.dotyczy.30–40 .obiektów..W.pozostałych.grupach.konieczność.tych.prac. dotyczy.50–60 .obiektów,.kolejno.najbardziej.zagrożonych:.zamki,.dwory,.parki,.budynki.gospo- darcze,.pałace,.budowle.obronne.i.przemysłowe..Najbardziej.zagrożone.są.zabytki,.które.utraciły. swoją.pierwotną.funkcję..Są.to.założenia.rezydencjonalne,.wśród.których.kapitalnego.remontu.wy- maga:.38 .dworów,.37 .pałaców.i.aż.41 .parków..Ogólnie.kapitalnego.remontu,.we.wszystkich. rodzajach.zabytków,.wymaga.aż.26 .obiektów,.czyli.ponad.13.000.zabytków”.(zob..http://www. kobidz.pl/idm,1164,zestawienia.html).. 5.W.„Raporcie.o.stanie.zachowania.zabytków.nieruchomych.–.grudzień.2004”.wskazano,.że. „21 .zabytków.stanowi.własność.komunalną,.a.15 .–.Skarbu.Państwa..W.obu.wypadkach.natural- ną.tendencją.jest.prywatyzacja.obiektów”.(zob..http://www.kobidz.pl/idm,1164,zestawienia.html). 16 Wstęp tu.majątków.ziemskich.oraz.innych.nieruchomości.(głównie.zabytkowych. dworów,.zamków.i.pałaców).spadkobiercom.byłych.właścicieli,.którzy.zostali. pozbawieni.własności.po.1945.r..To.właśnie.te.zabytki,.będące.przed.1989.r.. przeważnie.obiektami.„zagospodarowania.społecznego”.(szkoły,.bibliote- ki.itp.),.a.później.pozostawione.bez.odpowiedniej.opieki,.są.współcześnie. w.najgorszym.stanie..Jednocześnie.brak.ustawy.reprywatyzacyjnej.w.tym. zakresie.sprawia,.że.zostały.one.skazane.na.powolną.degradację. Na.tym.tle.rysuje.się.podstawowa.teza.pracy,.a.mianowicie,.że.usta- wodawca,.przyjmując.ustawę.z.dnia.23.lipca.2003.r..o.ochronie.zabytków. i.opiece.nad.zabytkami,.nie.dokonał.w.dobie.transformacji.ustrojowej,.skut- kującej.zmianą.struktury.własnościowej.zasobu.zabytkowego,.wymaganej. refleksji.aksjologicznej,.w.konsekwencji.przyjmując.podstawy.normatyw- ne.oparte.na.założeniach.aksjologicznych.przyjętych.pod.rządami.ustawy. z.dnia.15.lutego.1962.r..o.ochronie.dóbr.kultury,.co.negatywnie.wpływa.na. efektywność.systemu.ochrony.zabytków.nieruchomych.w.Polsce..Mamy. więc.do.czynienia.z.sytuacją,.w.której.stary.system.wartości.„rozchwiał.się”. wobec.zmian.społeczno-gospodarczych.początku.lat.90.,.których.konse- kwencją.była.m.in..zmiana.statusu.własnościowego.większości.zabytków,. zaś.nowy.nadal.się.nie.skrystalizował. Tematem.pracy.jest.prawna.ochrona.zabytków.nieruchomych.w.Pol- sce,.przedstawiona.z.punktu.widzenia.jej.podstaw.aksjologicznych.i.nor- matywnych..„Prawo.jest.zjawiskiem.kulturowym,.ponieważ.budowane.jest. na.gruncie.pewnych.wartości.w.celu.ich.realizacji.i.ochrony”6..Myśl.ta.wy- znacza.podstawową.funkcję.prawa,.jaką.jest.ochrona.różnego.rodzaju.dóbr. i.wartości..Przyjmując,.że.z.uzasadnienia.aksjologicznego.norm.prawnych. wypływa.legitymacja.dla.ich.mocy.obowiązującej7,.system.prawa.może.być. oceniany.dodatnio,.jeżeli.przynajmniej.jego.podstawowe.normy.znajdują. uzasadnienie.aksjologiczne8..Przyjętym.w.pracy.kryterium.oceny.regu- lacji.prawnej.są.więc.także.reguły.prawnonaturalne9..Z.tego.też.względu. 6.T..Stawecki,.P..Winczorek,.Wstęp do prawoznawstwa,.Warszawa.2003,.s..25. 7.Z..Cieślak,.pisząc.o.znaczeniu.rozważań.aksjologicznych.w.kontekście.prawa.administra- cyjnego,.wskazywał,.że.„zinwentaryzowanie.wartości.osadzonych.w.prawie,.szeroka.wiedza.o.ich. treściowych.i.funkcjonalnych.relacjach,.identyfikacja.pól.kolizji.wartości.i.określenie.ich.granic.dają. ustawodawcy.użyteczne.narzędzie.tworzenia.sprawnych.układów.administracyjnych,.a.stosującym. prawo.ułatwiają.interpretację.przepisów.prawnych”..Zob..tenże,.Podstawy aksjologiczne administracji publicznej w Polsce – próba oceny,.St..Iur..2000,.t..38,.s..59. 8.Z..Ziembiński,.Aspekty rozważań nad wartością prawa,.PiP.1983,.z..2,.s..21. 9.J..Wróblewski,.Aksjologia – dylemat pomiędzy pozytywizmem prawniczym a doktryna prawa na- tury,.PiP.1966,.z..9,.s..254. 17 Wstęp rozważania.dotyczące.podstaw.prawnej.ochrony.zabytków,.oprócz.war- stwy.normatywnej,.są.również.odniesione.do.sfery.chronionych.wartości. W.pracy.zawarta.jest.analiza.zawężona.wyłącznie.do.zabytków.nieru- chomych..Ich.sytuacja.prawna.jest.bowiem.ściśle.związana.z.ich.wartością. użytkową,.co.zasadniczo.odróżnia.je.od.pozostałych.zabytków..Poza.za- sięgiem.opracowania.jest.więc.przede.wszystkim.problematyka.podstaw. aksjologicznych.i.normatywnych.ochrony.zabytków.ruchomych,.a.także. zabytków.archeologicznych,.które.w.świetle.ustawy.o.ochronie.zabytków. i.opiece.nad.zabytkami.stanowią.szczególny.zabytek.nieruchomy10..Roz- prawa.nie.uwzględnia.również.problematyki.ochrony.architektury.sakral- nej,.której.zachowanie.determinowane.jest.nie.tylko.przepisami.ustawy. o.ochronie.zabytków,.ale.również.przepisami.prawa.kościelnego11..Obiekty. te.przeważnie.stanowią.miejsce.kultu,.a.więc.miejsce.święte.dla.osób.wy- znających.daną.wiarę..Ten.dodatkowy.czynnik.sprawia,.że.mamy.w.tym. zakresie.ustabilizowany.system.wartości,.co.w.konsekwencji.powoduje,.że. zabytki.te.są.jednymi.z.lepiej.zachowanych12. Podstawowym.celem.rozprawy.jest.diagnoza.stanu.prawnego.i.fak- tycznego.ochrony.zabytków.w.Polsce.po.1989.r.,.ukształtowanego.w.szcze- gólności.pod.rządami.ustawy.o.ochronie.zabytków.i.opiece.nad.zabyt- kami.z.2003.r.,.a.także.próba.sformułowania.wniosków.o.charakterze. de lege ferenda,.co.wymaga.m.in..wskazania.podstawowych.wartości.w.sfe- rze.prawnej.ochrony.zabytków..Realizacji.tego.celu.służy.przede.wszyst- kim.uporządkowanie.dotychczasowych.poglądów.dotyczących.prawnej. ochrony.zabytków.nieruchomych.w.prawie.polskim,.a.także.ocena.przy- jętych.podstaw.aksjologicznych.i.normatywnych.obowiązującej.regula- cji..Jednocześnie.zadaniem.niniejszej.analizy.jest.wskazanie.drogi.roz- woju.prawnej.ochrony.zabytków.nieruchomych.w.Polsce,.wyznaczanej. 10.Zgodnie.z.art..3.pkt.4.u.o.z.o.z.,.są.to.zabytki.nieruchome,.będące.powierzchniową,.pod- ziemną.lub.podwodną.pozostałością.egzystencji.i.działalności.człowieka,.złożoną.z.nawarstwień. kulturowych.i.znajdujących.się.w.nich.wytworów.bądź.ich.śladów.albo.zabytki.ruchome,.będące. tym.wytworem. 11.Zob..B..Skrzydlewska,.Uregulowania prawne Kościoła Rzymskokatolickiego dotyczące ochrony zabytków,.Archiwa,.Biblioteki.i.Muzea.Kościelne.2002,.t..77,.s..287–316. 12.W.świetle.raportu.KOBiDZ.co.do.liczby.obiektów.nieruchomych.wpisanych.do.rejestru. zabytków.(stan.na.31.grudnia.2007.r.).zabytki.sakralne.stanowią.19 .wszystkich.wpisów..Jednocześ- nie,.na.podstawie.danych.zawartych.w.„Raporcie.o.stanie.zachowania.zabytków.nieruchomych.–. grudzień.2004.r.”,.należy.stwierdzić,.że.są.to.najlepiej.zachowane.zabytki.nieruchome.–.14 .z.nich. nie.wymaga.prac.konserwatorskich,.48 .wymaga.drobnych.prac.konserwatorskich,.17 .wymaga. remontu.zabezpieczającego,.zaś.jedynie.13 .wymaga.remontu.kapitalnego,.gdy.przy.własności. prywatnej.wielkości.te.rozkładają.się.odpowiednio.8 ,.34 ,.22 ,.30 . 18 Wstęp przede.wszystkim.ewolucją.pojęcia.zabytku.nieruchomego..„Pojemność”. tej.kategorii.wyznacza.przede.wszystkim.przedmiot.niniejszej.regulacji,. a.tym.samym.powinna.determinować.formy.działania.i.zakres.ingerencji. administracji.konserwatorskiej..Praca.ma.również.przybliżyć.nieopisane. dotychczas.w.nauce.prawa.administracyjnego.instytucje.i.mechanizmy. z.zakresu.prawnej.ochrony.zabytków..W.szczególności.analizie.poddany. zostaje.związany.z.nimi.stosunek.administracyjnoprawny. Opracowanie.podzielone.jest.na.5.rozdziałów,.wstęp.i.zakończenie.. Każdy.z.rozdziałów.kończy.się.podsumowaniem.prowadzonych.w.nim. rozważań..W.zakończeniu.rozprawy.uporządkowano.wnioski.podsumo- wujące.poszczególne.rozdziały.i.sformułowano.uwagi.o.charakterze.de lege ferenda. Rozdział.pierwszy.odnosi.się.do.uwarunkowań.historycznych,.w.tym. przyjmowanych.wówczas.podstaw.aksjologicznych.i.normatywnych.praw- nej.ochrony.zabytków.nieruchomych.w.Polsce..Geneza.prawnej.ochrony. zabytków,.przedstawiająca.ewolucję.myśli.konserwatorskiej.(w.tym.galicyj- ski.rodowód.szkoły.konserwatorskiej).i.prawnej,.jest.źródłem.niezbędnej. wiedzy.na.temat.obowiązujących.przepisów.oraz.opieki.nad.zabytkami.. Omówiony.dorobek.prawny.wskazuje.zarówno.na.sprawdzone.mechani- zmy,.jak.i.te,.które.okazały.się.nietrafione.i.szkodliwe.dla.zasobu.zabytko- wego..Wskazane.doświadczenia.powinny.być.uwzględniane.w.procesie. stanowienia.jak.i.stosowania.prawa..Bez.poznania.dróg.rozwoju.prawnej. ochrony.zabytków.nie.sposób.dokonać.właściwej.interpretacji.obowiązu- jących.przepisów..Co.więcej,.przyjęcie.w.przeszłości.określonych.podstaw. normatywnych.prawnej.ochrony.zabytków.ma.bezpośredni.wpływ.na.stan. zachowania.dzisiejszego.zasobu,.a.tym.samym.stanowi.element.diagnozy. stanu.faktycznego.w.tej.dziedzinie. Rozdział.drugi.pracy.dotyczy.uwarunkowań.konstytucyjnych,.jako. że.określenie.podstaw.aksjologicznych.i.normatywnych.obowiązującej.re- gulacji.nie.jest.możliwe.bez.odwołania.się.do.ustawy.zasadniczej13..W.szcze- gólności.wskazane.zostaje.miejsce.prawnej.ochrony.zabytków.w.przepi- sach.Konstytucji,.co.pozwala.na.określenie.relacji.pomiędzy.państwem. a.obywatelem.w.tej.sferze..Rozważane.podstawy.konstytucyjne.prawnej. ochrony.zabytków.wskazują.również.standardy,.jakim.powinny.odpowia- dać.omawiane.przepisy.ustawy..Jednocześnie.stanowią.one.uzasadnienie. 13.Konstytucja.Rzeczypospolitej.Polskiej.z.dnia.2.kwietnia.1997.r..(Dz..U..Nr.78,.poz..483. z.późn..zm.). 19 Wstęp dla.ingerencji.administracji.publicznej.w.inne.konstytucyjnie.chronione. wartości.(prawa.i.wolności.konstytucyjne.jednostki),.o.ile.pozostaje.ona. w.granicach.zasady.proporcjonalności,.wyrażonej.w.art..31.ust..3.Kon- stytucji. Kolejne.rozważania.poświęcone.są.międzynarodowym.uwarunko- waniom.prawnej.ochrony.zabytków,.z.uwzględnieniem.wpływu.prawa. europejskiego.na.ustawodawstwo.polskie..Przyjmuję.bowiem.w.pracy,.że. prawo.zarówno.wewnętrzne.(krajowe),.jak.i.międzynarodowe.regulują. stosunki.społeczne,.gwarantując.przy.tym.zachowanie.określonych.war- tości..Cechą.prawa.międzynarodowego.jest.to,.że.reguluje.ono.stosunki. zewnętrzne.podmiotów14,.wkraczając.niekiedy.w.sferę.wewnętrznego.sy- stemu.prawnego.danego.państwa,.wyznaczając.tym.samym.granice.jego. założeń.aksjologicznych.i.normatywnych,.co.przesądziło.o.uwzględnieniu. tego.obszaru.tematycznego.w.niniejszej.rozprawie..Porządek.międzyna- rodowy.jest.również.cennym.źródłem.odniesienia.dla.rozważań.nad.po- stulowanym.kształtem.prawnej.ochrony.zabytków.w.Polsce. Rozdział.czwarty.poświęcony.jest.w.całości.wyjaśnieniu.definicji.le- galnej.zabytku.nieruchomego..Dokonana.jest.w.nim.szczegółowa.analiza. rozumienia.tego.pojęcia.w.świetle.przepisów.ustawy.o.ochronie.zabytków. i.opiece.nad.zabytkami.oraz.ocena.przydatności.tak.skonstruowanej.defi- nicji..Rozważania.te.odniesione.są.również.do.pojęcia.nieruchomości.w.ro- zumieniu.przepisów.prawa.cywilnego,.a.także.ustaw.szczególnych,.takich. jak:.ustawy.o.planowaniu.i.zagospodarowaniu.przestrzennym15,.ustawy. –.Prawo.budowlane16,.ustawy.o.gospodarowaniu.nieruchomościami17.oraz. przepisów.prawa.podatkowego..W.rozdziale.tym.zaproponowana.zosta- je.dyferencjacja.w.ramach.pojęcia.zabytku.nieruchomego,.prowadząca.do. wyodrębnienia.pojęcia.zabytku.nieruchomego.o.charakterze.indywidual- nym.oraz.zabytku.nieruchomego.o.charakterze.przestrzennym..Przyjęty. podział.ma.charakter.porządkujący.dotychczasowe.poglądy.na.temat.isto- ty.poszczególnych.kategorii.zabytków.nieruchomych,.stanowiąc.–.moim. zdaniem.–.punkt.wyjścia.dla.rozważań.nad.postulowanym.katalogiem. form.ochrony.zabytków..Ponadto,.rozważania.na.temat.zakresu.pojęcia. 14.W..Góralczyk,.Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie,.Warszawa.1996,.s..10. 15.Ustawa.z.dnia.27.marca.2003.r..o.planowaniu.i.zagospodarowaniu.przestrzennym.(Dz..U.. 16.Ustawy.z.dnia.7.lipca.1994.r..–.Prawo.budowlane.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2006.r..Nr.156,. 17.Ustawa.z.dnia.21.sierpnia.1997.r..o.gospodarce.nieruchomościami.(tekst.jedn.:.Dz..U.. z.2010.r..Nr.102,.poz..651.z.późn..zm.). Nr.80,.poz..717.z.późn..zm.). poz..1118.z.późn..zm.). 20 Wstęp zabytku.nieruchomego.mają.podstawowe.znaczenie.dla.ustalenia.zakre- su.przedmiotowego.całego.systemu.ochrony. Ostatni.rozdział.traktuje,.w.pierwszej.kolejności,.o.polityce.państwa. w.zakresie.prawnej.ochrony.zabytków,.a.także.związanej.z.nią.proble- matyce.organizacji.administracji.konserwatorskiej..Rolą.polityki.państwa. jest.dobór.kierunków.i.metod.działania.administracji.publicznej.w.danej. dziedzinie,.co.sprawia,.że.stanowi.ona.istotny.element.podstaw.aksjolo- gicznych.prawnej.ochrony.zabytków..W.dalszej.kolejności.szczegółowo. omówione.są.przyjęte.na.gruncie.ustawy.formy.ochrony.zabytków.nie- ruchomych..W.szczególności.analizowany.jest.charakter.i.treść.stosunku. administracyjnoprawnego.powstającego.w.związku.z.objęciem.danego. zabytku.nieruchomego.jedną.z.form.ochrony.zabytków:.wpisem.do.reje- stru,.uznaniem.za.pomnik.historii,.utworzeniem.parku.kulturowego.czy. uwzględnieniem.potrzeb.jego.ochrony.w.miejscowym.planie.zagospoda- rowania.przestrzennego..Na.tym.tle.dokonana.jest.diagnoza.funkcjono- wania.obecnego.systemu.prawnej.ochrony.zabytków.w.Polsce. Wprowadzeniem.do.niniejszej.pracy.może.być.myśl.A..Gieysztora:. „Chronić.zabytki,.to.znaczy.stale.wytwarzać.dla.nich.najkorzystniejsze. warunki.przetrwania.w.oddziaływaniu.na.kulturę.narodową.i.światową.. Nie.idzie.bowiem,.i.nigdy.o.to.nie.szło,.aby.zabytek.trwał.w.jakiejś.pustce,. sam.dla.siebie,.w.swojej.nienaruszalnej.treści.i.nieubłaganie.murszejącej. z.upływem.czasu.formie..Najczcigodniejsi.świadkowie.naszej.kultury,.Wa- wel.czy.katedra.gnieźnieńska.działają.na.nas.w.postaci,.na.którą.uskłada- ły.się.stulecia.blasków.i.niepowodzeń,.katastrof.i.odrodzeń..Trwają.dziś. w.postaci,.którą.nadało.kilka.ostatnich.pokoleń.stróżów.tego.mienia.spo- łecznego.najwyższej.wartości,.gdy.trzeba.było,.czy.to.po.klęsce.rozbiorów. i.obcej.gospodarki,.czy.to.po.zniszczeniach.wojennych,.odtwarzać,.co.ule- gło.zagładzie,.i.oczyszczać,.co.ocalało.w.pohańbieniu,.jednym.słowem.–. twórczo.zadbać.o.wiecznotrwałe.walory.formy.i.niesione.przez.nią.stałe. i.zmienne.treści.ideowe”18. *.*.* Korzystając.z.przywileju,.jaki.zwykle.przysługuje.autorom,.chciała- bym.serdecznie.podziękować.wszystkim.osobom,.które.wspierają.mnie. w.mojej.pracy.naukowej.dla.dobra.zabytków..Przede.wszystkim.pragnę. wyrazić.głęboką.wdzięczność.prof..dr..hab..Zbigniewowi.Cieślakowi,.za. 18.Aleksander Gieysztor o dziedzictwie kultury,.wybór.i.oprac..D..Gawin,.E..Gieysztor,.M..Sołty- siak,.A..Tomaszewski,.Warszawa.2000,.s..197. 21 Wstęp życzliwość,.nieocenioną.pomoc.oraz.trud.nauczania,.jak.przenikać.słowo,. by.zrozumieć.istotę. Składam.również.serdeczne.podziękowania.prof..dr.hab..Aleksan- drze.Wiktorowskiej.–.promotorowi.mojej.dysertacji.doktorskiej.–.za.wspar- cie.i.życzliwą.opiekę.naukową..Serdecznie.dziękuję.również.prof..dr.hab.. Krystynie.Wojtczak.oraz.prof..dr..hab..Markowi.Wierzbowskiemu,.za.cen- ne.uwagi.i.wskazówki,.które.okazały.się.niezwykle.pomocne.w.nadaniu. niniejszej.publikacji.ostatecznego.kształtu. 22 1.1. Początki prawnej ochrony zabytków – działania ochronne schyłku XVIII w. oraz okresu zaborów Geneza prawnej ochrony zabytków nieruchomych Rozdział 1. 1.1. Początki prawnej ochrony zabytków – działania ochronne schyłku XVIII w. oraz okresu zaborów Czas.oświecenia.przyniósł.wzrost.zainteresowania.historią.oraz. związanymi.z.nią.zabytkami..W.obliczu.upadku.państwa.polskiego.zro- dziło.się.„dążenie.do.konsolidacji.społeczeństwa.i.odrodzenia.narodowego,. opierającego.się.na.konstruktywnym.nawiązaniu.do.tradycji.historycznej”1.. W.odczuciu.ówczesnych.sięganie.do.czasów.minionych,.a.przede.wszyst- kim.czasów.świetności.Rzeczypospolitej.Szlacheckiej,.miało.doprowadzić. do.odzyskania.„tężyzny.narodowej”,.a.w.konsekwencji.odbudowy.pań- stwa.polskiego. Wśród.licznych.inicjatyw.tego.okresu,.można.wskazać.np..projekt. utworzenia.Musaeum.Polonicum2.czy.działalność.Biblioteki.Załuskich3,. a.także.aktywność.wielu.wybitnych.jednostek.oraz.rozwijający.się.mecenat. wielkich.rodów,.które.w.swoich.posiadłościach.magnackich.gromadziły. okazałe.zbiory.dzieł.sztuki4..Istotne.znaczenie.miały.inicjatywy.Stanisła- wa.Augusta.Poniatowskiego,.który.zlecił.sporządzenie.opracowań.histo- rycznych.miast,.a.także.przekazał.z.własnych.funduszy.środki.finansowe. dla.miasta.Krakowa,.aby.„to.podupadłe.miasto.mogło.być.podźwignięte. 1.J..Frycz,.Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795–1918,.Warsza- wa.1975,.s..264. 2.B..Rymaszewski,.Polska ochrona zabytków, Warszawa.2005,.s..11. 3.Zob..P..Bańkowski,.Biblioteka Publiczna Załuskich i jej twórcy,.Warszawa.1959. 4.Wśród.nich.wyróżniała.się.m.in..działalność.Izabeli.z.Flemingów.Czartoryskiej,.która.wnio- sła.cenny.wkład.w.powstanie.muzealnictwa.w.Polsce,.jej.zbiory.stały.się.zalążkiem.istniejącego.po. dziś.dzień.Muzeum.XX.Czartoryskich.w.Krakowie. 23 Rozdział 1. Geneza prawnej ochrony zabytków nieruchomych i.zbliżone.do.pierwiastkowego.stanu”5..Działania.te.i.wiele.innych.nie. uratowały.jednak.I.Rzeczypospolitej.przed.upadkiem,.ale.pomogły.za- chować.jej.ducha. Zainteresowanie.związane.z.ojczystymi.dziejami.sprawiło,.że.sta- rannie.pielęgnowane,.materialne.i.niematerialne.świadectwa.minionych. epok.stawały.się.fundamentem.świadomości.narodowej..Doświadczenia. te.były.zalążkiem.dla.mającej.narodzić.się,.po.100.latach,.polskiej.praw- nej.ochrony.zabytków..„Poszukiwanie.źródeł.poczucia.narodowego.dały. nam.z.jednej.strony.bardzo.szerokie,.nowoczesne.pojmowanie.zabytków,. a.z.drugiej.–.wysoce.emocjonalne.rozumienie.roli.ich.ochrony..Stosunek.do. zabytków.stał.się.jednym.z.wykładników.patriotyzmu”6..Czynione.w.tym. okresie.starania.stały.się.genezą.polskiego.muzealnictwa,.działań.inwen- taryzacyjnych.zabytków.nieruchomych,.a.także.rozwijającej.się.w.XIX.w.. myśli.konserwatorskiej. Wraz.z.utratą.niepodległości.„powszechna.staje.się.apologia.dawnej. Rzeczypospolitej..Nawiązuje.się.nie.do.jednej.epoki,.ale.do.wszystkich.bla- sków.Polski.Piastów,.Jagiellonów.i.Polski.siedemnastowiecznej”7..Los.zabyt- ków.był.w.tym.okresie.bardzo.zróżnicowany..Podczas.gdy.oficjalna.polity- ka.austriacka.sprzyjała.rozwojowi.polskiej.działalności.na.rzecz.ochrony. zabytków,.to.w.zaborze.pruskim,.a.przede.wszystkim.rosyjskim,.władze. nieprzychylnie.patrzyły.na.wszelkie.polskie.inicjatywy.konserwatorskie. W.zaborze rosyjskim.nie.utworzono.państwowej.służby.konserwa- torskiej,.a.tym.samym.nie.istniała.prawna.ochrona.zabytków..Rosja.nie- chętna.kulturze.europejskiej,.ustrojowi.Rzeczypospolitej,.jej.religii.oraz. samym.Polakom.w.sposób.bezwzględny.zniszczyła.i.rozgrabiła,.pozosta- łe.na.ziemiach.polskich,.dzieła.sztuki.i.pamiątki.narodowe8..Rusyfikacja. ziem.polskich.dotykająca.języka,.obyczajów.i.kultury.nie.powstrzymała. jednak.rozwoju.kultury.polskiej.oraz.działań.ochronnych.nad.zabytkami. W.świadomości.społecznej.wzrastało.poczucie.obowiązku.zachowa- nia.wszelkich.pamiątek.narodowych.i.„starożytności”..Świadectwem.tego. były.przede.wszystkim.działania.inwentaryzacyjne.zabytków.nierucho- mych.(budownictwa.i.architektury).w.latach.1827–1831.na.terenie.zaboru. 5.Za:.B..Rymaszewski,.O przetrwanie dawnych miast, Warszawa.1984,.s..41. 6.Tenże,.Kierunek naszej ochrony zabytków, OZ.1978,.nr.4,.s..216. 7.J..Frycz,.Restauracja i konserwacja zabytków…,.s..85. 8.Zob..J..Pruszyński,.Dziedzictwo kultury Polski. Jego straty i ochrona prawna, t..I, Kraków.2001,. s..263.i.n. 24 1.1. Początki prawnej ochrony zabytków – działania ochronne schyłku XVIII w. oraz okresu zaborów rosyjskiego9..W.1844.r..władze.carskie.zezwoliły.na.kolejne.istotne.dzia- łania.inwentaryzacyjne,.których.efektem.było.stworzenie.specjalnej.in- strukcji.określającej,.które.zabytki.nieruchome.zasługują.na.zachowanie.. Inwentaryzacja.zakończona.została.w.1855.r.,.a.prowadzący.ją.Kazimierz. Stronczyński.ujął.jej.wyniki.w.pięciu.tomach.tekstu.oraz.siedmiu.atlasach. z.ilustracjami10. Zmieniająca.się.sytuacja.polityczna.w.drugiej.połowie.XIX.w..po- zwoliła.na.utworzenie.wielu.organizacji.i.instytucji,.mających.znaczący. wpływ.na.zachowanie.narodowej.historii.i.opiekę.nad.zabytkami..W.roku. 1862.w.Warszawie.powstało.Muzeum.Sztuk.Pięknych,.które.w.1916.r..zo- stało.przekształcone.w.Muzeum.Narodowe..W.roku.1868.utworzono.War- szawskie.Towarzystwo.Zachęty.Sztuk.Pięknych..Kolejne.zmiany.polityczne. przyniosły.wydarzenia.rewolucyjne.1905.r.,.a.w.konsekwencji.ukaz.tole- rancyjny.władz.carskich..W.związku.z.nowymi.ustępstwami.możliwe.było. utworzenie.w.1906.r..Towarzystwa.Opieki.nad.Zabytkami.Przeszłości,.ma- jącego.fundamentalny.wkład.w.ochronę.zabytków.na.ziemiach.polskich,. zarówno.przed.odzyskaniem.niepodległości,.jak.i.w.okresie.międzywo- jennym..Towarzystwo,.mimo.że.powstało.na.terenie.zaboru.rosyjskiego,. starało.się.działać.na.całości.ziem.polskich. W.zaborze pruskim,.obok.społecznych.ruchów.na.rzecz.ochrony.za- bytków11,.istniał.również.system.opieki.nad.nimi..Państwowa.służba.kon- serwatorska.zaczęła.funkcjonować.mocą.rozkazu.gabinetowego.Fryde- ryka.Wilhelma.II.z.1815.r..oraz.dekretu.z.dnia.1.lipca.1843.r..o.powołaniu. Urzędu.Generalnego.Konserwatora.Zabytków12,.choć.na.ziemiach.polskich. została.utworzona.wiele.lat.później..Ochrona.zabytków.szybko.stała.się. narzędziem.germanizacji.prowadzonej.na.ziemiach.polskich..Przeciwwa- gą.dla.tendencyjnej.działalności.administracji.pruskiej.była.m.in..aktyw- ność.Towarzystwa.Przyjaciół.Nauk,.powstałego.w.1857.r.,.czy.Towarzystwa. Zbieraczy.Starożytności,.istniejącego.w.latach.1841–1846,.a.także.wielu. 9.Dzięki.staraniom.gen..Maurycego.Hanke.została.ona.dokonana.w.latach.1827–1831.przez. korpus.inżynierów.Wojsk.Polskich,.z.rozkazu.Wielkiego.Księcia.Konstantego,.i.obejmowała.zamki. obronne,.warownie.i.inne.gmachy.oraz.inne.pomniki.powstałe.z.dawnych.wieków..Inwentaryza- cja.ta.nie.została.zakończona.z.powodu.wybuchu.powstania.listopadowego,.a.jej.wyniki.nie.prze- trwały.do.czasów.obecnych. 10.Za:.T..Krochmal,.Rys historyczno-prawny ochrony dzieł sztuki i zabytków ruchomych w Polsce.(w:). Ochrona dzieł sztuki w Polsce. Materiały z konferencji naukowej ASW 18–19 maja 1989 r.,.red..Z..Jakubow- ski,.S..Ziembiński,.Warszawa.1990,.s..224. 11.B..Rymaszewski,.Polska ochrona zabytków…,.s..12. 12.Zob..A..Gaczoł,.Z dziejów Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Polsce.(w:).90 lat Służby Ochrony Zabytków w Polsce,.red..J..Jasieńko,.K..Kuśnierz,.Wrocław.2008,.s..42. 25 Rozdział 1. Geneza prawnej ochrony zabytków nieruchomych wybitnych.jednostek13..Tymczasem,.jak.pisze.J..Frycz,.„mimo.wielu.inicja- tyw.społecznych,.Wielkopolska.nie.mogła.stać.się.jednak.ośrodkiem.myśli. konserwatorskiej..Wobec.braku.polskich.uczelni.i.germanizacyjnej.polity- ki.administracji.nie.było.warunków.dla.powstania.grupy.profesjonalnie. zajmującej.się.sztuką”14..Rozwój.społecznej.ochrony.zabytków.pozwolił. oprzeć.się.ciągłemu.procesowi.germanizacji,.prowadzonemu.przez.poli- cyjne.państwo.pruskie. Na.terenie.zaboru austriackiego.powstała.i.rozwinęła.się.polska.szko- ła.konserwatorska,.a.następnie.powstały.zręby.polskiej.prawnej.ochrony. zabytków..„Pietyzm.dla.formy.i.substancji.rodzimych.zabytków.[…].rodził. się.[…].tam,.gdzie.najsilniej.oddziaływała.tradycja.i.zachowane.zabytki. średniowiecznej.i.renesansowej.przeszłości,.tj..w.Krakowie”15..„Polityka. Wiednia”.dostosowana.do.wielonarodowego,.wielokulturowego.państwa. była.tylko.z.pozoru.liberalna..Z.jednej.strony.rząd.austriacki.uznawał.pra- wo.do.narodowego.dziedzictwa.mieszkańców.Galicji,.zaś.z.drugiej.strony. nie.stanowiło.to.przeszkody.dla.przekształcenia.Wawelu16.w.koszary.czy. też.dla.likwidacji.zakonów.kontemplacyjnych.oraz.konfiskaty.ich.mająt- ków.(w.tym.bogatych.bibliotek)..Dotkliwe.dewastacje.i.grabieże,.a.także. zniszczenia.w.okresie.Wiosny.Ludów.znacząco.wpłynęły.na.stan.zasobu. zabytkowego.ziem.zaboru.austriackiego. Działania.„Wiednia”.na.rzecz.ochrony.zabytków17.w.zasadzie.omija- ły.Galicję..Jednocześnie.mimo.oczywistych.ograniczeń.ze.strony.zaborcy,. nader.szybko.rozwijała.się.polska.praktyka.i.doktryna.konserwatorska..Ze. społecznej.inicjatywy.powstawały.liczne.organizacje.mające.na.celu.ochro- nę.zabytków,.takie.jak:.Komitet.Opieki.nad.Zabytkami.(1850),.Muzeum. Przemysłowo-Rzemieślnicze.(1867),.Krakowskie.Towarzystwo.Naukowe. (1816),.Muzeum.Narodowe.w.Krakowie.(1879),.Towarzystwo.Miłośników. 13.Można.choćby.wskazać.na.inicjatywy.Edwarda.Raczyńskiego,.który.założył.w.Rogalinie. galerię.portretów.rodzinnych,.zbrojownię.i.bibliotekę,.a.także.ufundował.w.katedrze.poznańskiej. Złotą.Kaplicę.poświęconą.królom.polskim.Mieszkowi.I.i.Bolesławowi.Chrobremu,.Tytusowi.Dzia- łyńskiemu,.twórcy.zbiorów.w.zamku.w.Kórniku.oraz.Izabeli.Czartoryskiej,.która.w.latach.1875–1882. prowadziła.muzeum.w.zamku.w.Głuchowie. 14.J..Frycz,.Restauracja i konserwacja zabytków…,.s..134. 15.Tamże,.s..53. 16.Wawel.stanowi.przykład.zabytku.nieruchomego,.który.w.sposób.szczególny.oddziaływał. na.poczucie.tożsamości.narodowej..Liczne.zbiórki.społeczne.pozwoliły,.na.początku.XX.w.,.odkupić. budynki.na.wzgórzu.wawelskim.od.władz.zaborczych. 17.Utworzenie.Komisji.Centralnej.do.Badań.i.Ochrony.Dzieł.Sztuki.i.Pamiątek.Historycznych. (1853.r.),.następnie.przekształconej.w.Centralną.Komisję.do.Badań.i.Konserwacji.Zabytków.(1873.r.). oraz.prowadzone.przez.nie.działania.inwentaryzacyjne.(1874.r.). 26 1.1. Początki prawnej ochrony zabytków – działania ochronne schyłku XVIII w. oraz okresu zaborów Historii.i.Zabytków.Krakowa.(1896),.a.od.1906.r..Towarzystwo.Opieki.nad. Zabytkami.Przeszłości.w.Krakowie. Nie.ulega.wątpliwości,.jak.pisze.J..Pruszyński,.że.tworzenie.zrębów organizacji ochrony i rozwiązań prawnych.jest.zasługą.właśnie.stowarzy- szeń.opieki.nad.zabytkami.powstałych.jeszcze.pod.zaborami18..Okresowi. Rzeczypospolitej.Krakowskiej.zawdzięczmy.pierwsze.polskie.regulacje. w.sprawie.inwentaryzacji.zabytków.architektury19.oraz.liczne.prace.kon- serwatorskie.i.restauracyjne20..Jednocześnie.rozwijały.się.badania.nauko- we.oraz.forum.publiczne.spraw.ochrony.zabytków21. Na.terenie.Galicji.„przeważało.kolegialne.rozpatrywanie.zasadni- czych.problemów.konserwatorskich.z.uwzględnieniem.opinii.miejscowych. środowisk..Taka.forma.decyzyjna.znalazła,.w.dużej.mierze,.kontynuację. w.polskim.systemie.ochrony.zabytków,.który.został.utworzony.w.1918.r.”22.. W.wyniku.zmian.organizacyjnych.w.latach.1888–1890.miejscowe.komisje. konserwatorskie.zyskały.własne.kompetencje,.choć.nadal.decydujący.głos. należał.do.Komisji.Centralnej.w.Wiedniu23. W.efekcie.zjazdu.konserwatorskiego,.który.odbył.się.w.1888.r..w.Kra- kowie,.doszło.do.utworzenia.dwóch.znaczących.organów.kolegialnych,. wyspecjalizowanych.w.dziedzinie.ochrony.zabytków:.Grona.Konserwa- torów.i.Korespondentów.Galicji.Zachodniej.z.siedzibą.w.Krakowie.oraz. Grona.Konserwatorów.Zabytków.Sztuki.i.Pamiątek.Historycznych.Galicji. Wschodniej.–.we.Lwowie24..Ich.aktywność.przyczyniła.się.do.skrystalizo- wania.kierunków.działań.w.dziedzinie.konserwacji.i.ochrony.zabytków. na.tym.terenie..Najistotniejsze.zmiany.przyniósł.początek.XX.w.,.kiedy. 18.J..Pruszyński,.Dziedzictwo kultury Polski…,.t..I,.s..323. 19.Rozporządzenie.z.1819.r..w.sprawie.opieki.nad.pamiątkami.przeszłości.(Dz..Urz..Wolnego. Miasta.Krakowa.z.1820.r..Nr.7);.rozporządzenie.z.1856.r..o.ochronie.zabytków.architektury,.za:.J..Pru- szyński,.Prawna ochrona zabytków architektury w Polsce,.Warszawa.1977,.s..25. 20.Między.innymi.objęły.one.Kościół.św..Piotra.i.Pawła,.Bramę.Floriańską.w.Krakowie. 21.A..Kałuczka,.Krakowska myśl konserwatorska w dwudziestoleciu międzywojennym (w:).Konser- wator i zabytek. In memoriam Jerzego Remera, Warszawa.1991,.s..129. 22.B..Rymaszewski,.Polska ochrona zabytków…,.s..22. 23.„W.1873–1875.zreorganizowana.została.centralna.Komisja.wiedeńska..Na.miejsce.dawnej. powołano.k.k..Zentralkommission.zur.Erhaltung.der.Kunst-.und.historischen.Denkmaler..Na.jej. wniosek.byli.mianowani.przez.ministerstwo.konserwatorzy.terenowi.na.okres.5.lat..[…].Nowy.sta- tut.Komisji.rozszerzył.jej.działalność.na.trzy.grupy.zabytków,.którym.odpowiadał.podział.na.sekcje. w.obrębie.komisji:.dla.zabytków.prehistorycznych.oraz.sztuki.antycznej,.dla.zabytków.architektu- ry,.rzeźby,.malarstwa.i.rysunku.–.średniowiecznych.i.nowożytnych.aż.po.koniec.XVIII.w.,.dla.za- bytków.historycznych.tj..pisemnych.i.archiwalnych,.od.czasów.najdawniejszych.aż.do.końca.XVIII. w.”.–.J..Frycz,.Restauracja i konserwacja zabytków…, s..143. 24.Tamże,.s..190. 27 Rozdział 1. Geneza prawnej ochrony zabytków nieruchomych w.1911.r..konserwatorzy.zostali.uznani,.zgodnie.ze.zmienionym.statutem. Centralnej.Komisji,.za.urzędników.państwowych..W.1914.r..został.powo- łany.Krajowy.Urząd.Konserwatorski.w.Krakowie,.którego.pierwsze.lata. działalności.przypadły.na.trudny.okres.I.wojny.światowej25. Wojny.XVII.i.XVIII.w.,.które.zrujnowały.polskie.ziemie,.doprowa- dziły.do.kresu.Rzeczypospolitej.Szlacheckiej.oraz.do.rozbiorów,.stały.się. źródłem.niewyobrażalnego.zubożenia.zasobu.zabytkowego.Polski..Część. zabytków.nieruchomych.została.bezpowrotnie.unicestwiona,.a.ogromna. ich.ilość.została.całkowicie.rozgrabiona..Jednocześnie.jednak.pojawił.się. i.utrwalił.w.świadomości.społecznej.fakt,.że.zabytki.należy.chronić.jako. świadectwa.minionych.wieków..W.„pamiątkach.przeszłości”.doszukiwano. się.źródła.dla.kształtowania.się.postaw.patriotycznych..Przeciwwagą.dla. działań.zaborców,.mających.na.celu.zniszczenie.i.zatarcie.polskości,.była. pielęgnacja.materialnych.i.niematerialnych.składników.kultury.oraz.hi- storii.narodu..Nieliczne.regulacje.prawne.okresu.zaborów.tworzyły.ramy. i.warunki.dla.działalności.społecznej,.wynikającej.z.moralnego.poczucia. obowiązku. 1.2. Ustawodawstwo ochronne w okresie międzywojennym Z.doświadczeniami.okresu.zaborów.odrodzone.państwo.polskie.sta- nęło.przed.problemem.zniszczeń.I.wojny.światowej26.oraz.wyzwaniem.od- budowy.Rzeczypospolitej..Kształtująca.się.po.1918.r..państwowość.polska. musiała.ponadto.sprostać.podziałom.kulturalnym,.narodowym,.religij- nym,.językowym,.a.także.prawnym..To.właśnie.odmienne.systemy.praw- ne.w.poszczególnych.zaborach.sprawiły,.że.wprowadzanie.jednolitych. rozwiązań.na.scalanych.ziemiach.odradzającej.się.Polski.stało.się.jednym. z.pilniejszych.zadań. Jednym.z.pierwszych.aktów.prawnych,.który.z.założenia.objął.swoim. działaniem.cały.kraj,.był.dekret.Rady.Regencyjnej.z.dnia.31.października. 1918.r..o.opiece.nad.zabytkami.sztuki.i.kultury.(Dz..Pr..K.P..Nr.16,.poz..36;. dalej:.dekret),.wprowadzający.przepisy.prawnej.ochrony.zabytków..Prace. nad.tym.aktem.zostały.rozpoczęte.kilka.miesięcy.wcześniej,.na.podstawie. 25.Zob..P..Dobosz,.A..Gaczoł,.80-ta rocznica utworzenia Krajowego Urzędu Konserwatorskiego w Kra- kowie,.OZ.1994,.nr.3–4,.s..323–346. 26.Zob..B..Rymaszewski,.Polska ochrona zabytków. Refleksje z lat 1918–2002,.Warszawa.2002,. s..17–19. 28 1.2. Ustawodawstwo ochronne w okresie międzywojennym dekretu.z.dnia.3.stycznia.1918.r..o.tymczasowej.organizacji.władz.naczel- nych.Królestwa.Polskiego.(Dz..Pr..K.P..Nr.1,.poz..1),.nadającego.prawno- kształtujące.kompetencje.w.tym.zakresie.Ministrowi.Wyznań.Religijnych. i.Oświecenia.Publicznego..Uchwalenie.dekretu.wyprzedziło.nawet.formal- ne.zakończenie.I.wojny.światowej.i.przybycie.do.Warszawy.Józefa.Piłsud- skiego.w.dniu.11.listopada.1918.r. Tak.szybkie.uregulowanie.tej.materii.było.odzwierciedleniem.szcze- gólnej.wrażliwości.społeczeństwa.polskiego.na.zabytki,.wykształconej. w.okresie.zaborów..Ponadto.nie.istniały.de facto.podziały.prawne.między. poszczególnymi.zaborami,.gdyż.prawo.ochrony.zabytków.obowiązywało. faktycznie.tylko.w.Galicji..Postanowienia.dekretu.o.opiece.nad.zabytka- mi.sztuki.i.kultury.były.podsumowaniem.działań.podejmowanych.przez. organizacje.społeczne.oraz.osoby.fizyczne.w.okresie.zaborów,.na.rzecz.za- chowania.kulturowego.dziedzictwa.Rzeczypospolitej. Celem.dekretu.było.przede.wszystkim.uregulowanie.kwestii.spo- łecznej.opieki.nad.zabytkami..„Ochrona”.stała.się.pojęciem.odnoszo- nym.do.działalności.uwzględniającej.„wszelkie.aspekty.podporządko- wane.profesjonalnym.poczynaniom.opartym.na.prawie.i.specjalistycznej. metodologii”27..Mocą.art..1.dekretu,.ochronie.prawnej.podlegały.„wszelkie zabytki kultury i sztuki, znajdujące się w granicach państwa Polskiego, wpisane do inwentarza zabytków sztuki i kultury”..Przedmiotem.regula- cji,.a.tym.samym.ingerencji.konserwatorskiej,.uczyniono.więc.tylko.zabytki. wpisane.do.odpowiedniego.inwentarza..Przy.czym,.zgodnie.z.postanowie- niami.rozporządzenia.Ministra.Sztuki.i.Kultury.z.dnia.9.kwietnia.1919.r.. w.przedmiocie.wpisywania.zabytków.sztuki.i.kultury.do.inwentarza28,. zabytki.będące.własnością.prywatną.były.wpisywane.wyjątkowo,.i.tylko. gdy.przemawiała.za.tym.wyjątkowa.wartość.zabytkowa.oraz.znaczenie. narodowe.danego.przedmiotu. Zgodnie.z.art..22.dekretu.–.jeśli.zaszło.„niebezpieczeństwo.zniszcze- nia,.uszkodzenia.lub.wywozu.za.granicę.zabytków.ruchomych,.będących. własnością.prywatną.a.mających.wybitne.znaczenie.narodowe”.–.rząd.miał. prawo.zastosować.procedurę.wywłaszczenia.na.rzecz.jednego.z.muzeów.. Nieograniczona.ingerencja.państwa.była.możliwa.wyłącznie.w.wypadku. zabytków.ruchomych,.wskazanych.w.art..20.dekretu,.będących.„własnoś- cią.kraju,.miast,.gmin.administracyjnych.lub.wyznaniowych,.parafii.oraz. 27.Tenże,.Polska ochrona zabytków…,.s..39. 28.Ministerstwo Kultury i Sztuki w dokumentach 1918–1998,.wybór.A..Siciński,.A.G..Dąbrowski,. J..Gmurek,.Warszawa.1998,.s..36–37. 29 Rozdział 1. Geneza prawnej ochrony zabytków nieruchomych instytucji.społecznych”..Niezależnie.od.wpisu.do.inwentarza,.zostały.one. objęte.ochroną.konserwatorską..Mocą.konkordatu.zawartego.ze.Stolicą. Apostolską.10.lutego.1925.r..(Dz..U..Nr.72,.poz..501)29.wyłączono.spod.in- gerencji.administracji.archiwa.biskupie.oraz.niektóre.dzieła.sztuki30. Przywołany.wcześniej.art..1.dekretu.przewidywał.co.do.zasady,.że. przedmiotem.ochrony.są.wszelkie.zabytki.znajdujące.się.w.granicach. państwa.polskiego..Ze.względu.jednak.na.szczególną.sytuację.polityczną,. a.dokładniej.fakt,.że.granice.II.Rzeczypospolitej.kształtowały.się.jeszcze. przez.kilka.lat.od.formalnego.zakończenia.I.wojny.światowej,.ustawo- dawca.wprowadził.w.art..1.zdanie.drugie.postanowienie,.że.„należące. do.Państwa.Polskiego.lub.do.jego.obywateli,.lub.instytucji.polskich.za- bytki.sztuki.i.kultury,.znajdujące.się.zagranicą,.mogą.być.przedmiotem. szczególnych.środków.ochrony.ze.strony.władzy.państwowej.polskiej. oraz.umów.międzynarodowych,.stosownie.do.osobnych.w.tej.mierze. postanowień”..W.ten.sposób.została.przełamana.generalna.zasada,.że. ustawodawstwo.danego.kraju.obowiązuje.tylko.na.terenie.państwa,.któ- re.je.ustanowiło31. Zakres.obowiązywania.dekretu.warunkował.również.art..11,.któ- ry.przewidywał,.że.„wszelkie.nieruchome.i.ruchome.dzieła,.świadczące. o.sztuce.i.kulturze.epok.ubiegłych,.istniejące.nie.mniej,.niż.lat.50,.korzysta- ją.z.opieki.prawa,.zanim.wpisane.zostaną.do.inwentarza.zabytków.sztuki. i.kultury”..Warunek.wieku.nie.musiał.być.jednak.spełniony.w.przypadku. zabytków.ruchomych,.jeśli.wydana.została.w.tej.sprawie.specjalna.decyzja. Ministra.Wyznań.Religijnych.i.Oświecenia.Publicznego..Przepisy.dekretu. miały.więc.zastosowanie.nie.tylko.do.zabytków.wpisanych.do.inwentarza,. ale.także.do.nieruchomości,.które.przedstawiały.wartość.artystyczną.i.kul- turową.oraz.posiadały.określony.wiek..W.sensie.prawnym.zabytkiem.był. tylko.przedmiot.wpisany.do.inwentarza,.a.na.zasadzie.wyjątku.przepisy. dekretu.dotyczyły.również.innych.obiektów. Dekret.nie.zawierał.definicji.zabytku,.wprowadzając.jedynie.wyli- czenie.rzeczy.ruchomych.i.nieruchomych,.które.mogły.zostać.w.myśl.po- zostałych.przepisów.uznane.za.zabytki.ruchome.i.nieruchome..Zgodnie. z.art..12.dekretu,.w.przypadku.nieruchomości.chodziło.w.szczególności.o: 29.Ratyfikowany.ustawą.z.dnia.23.kwietnia.1925.r..o.zatwierdzeniu.układu.ze.Stolicą.Apo- stolską,.określającego.stosunek.Państwa.do.Kościoła.Rzymsko-Katolickiego.(Dz..U..Nr.47,.poz..324). 30.Pełne.odzwierciedlenie.postanowień.konkordatu.znalazło.się.w.rozporządzeniu.Prezydenta. Rzeczypospolitej.z.dnia.6.marca.1928.r..o.opiece.nad.zabytkami.(Dz..U..Nr.29,.poz..265.z.późn..zm.). 31.R..Bierzanek,.J..Symonides,.Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa.2002,.s..192. 30 1.2. Ustawodawstwo ochronne w okresie międzywojennym .a). jaskinie,.grodziska.(tzw..szwedzkie.góry.i.okopy),.kurhany,.mogiły,. usypiska,.cmentarzyska,.ślady.osad.nadwodnych,.głazy.ze.stopami,. misami,.krzyżami,.podkowami,.baby.kamienne.itp.; .b). budowle.(zarówno.murowane,.jak.drewniane).wraz.z.przynależnym. otoczeniem.(ogrodem,.placem),.a.także.części.dawne.(prezbiteria,.ka- plice,.wieże,.bramy,.portale,.kolumny,.drzwi,.kominki.itp.).oraz.dzie- ła.sztuk.plastycznych.związane.z.architekturą.budynku.(malowidła. ścienne,.rzeźby,.sztukaterie.itp.); .c). pomniki.luźno.stojące,.nagrobki,.kapliczki,.figury,.krzyże,.kolumny,. słupy.graniczne.itp.; .d). ruiny.budowli,.pomników.i.posągów; .e). grupy.budowli.(wybitne.pod.względem.estetycznym.i.znamienne. bądź.dla.całych.miast,.osad,.wsi,.bądź.dla.ich.dzielnic); .f). zachowane.na.gruncie.rozplanowania.starych.miast.i.dzielnic.staro- miejskich.wraz.z.dawnymi,.historycznymi.nazwami.ulic.i.placów; .g). ozdobne.ogrody.oraz.aleje,.stare.i.przydrożne.cmentarze:.sędziwe. i.okazałe.drzewa.otaczające.zamczyska,.kościoły,.kapliczki,.figury,. cmentarze.itp. Katalog.ten.stanowił.odzwierciedlenie.rozpoznanych.wówczas.po- trzeb.ochrony.zasobu.zabytkowego..Jego.konstrukcja.uzupełniona.o.stwier- dzenie.„itp.”,.które.w.myśl.ówczesnej.techniki.legislacyjnej.rozumiane.było. jako.odpowiednik.współczesnego.sformułowania.„w.szczególności”,.dawa- ła.podstawę.do.dalszej.jego.wykładni..Katalog.ten.obejmował.przedmio- ty,.które.wymagały.ochrony.bez.bezpośredniego.wskazania.na.kryteria. wartościujące,.jakie.powinien.brać.pod.uwagę.organ.kwalifikujący.dany. przedmiot.do.inwentarza.zabytków32..Pewne.doprecyzowanie.znajdowało. się.jednak.w.omówionym.wcześniej.art..11.dekretu.oraz.przepisie.wska- zującym,.że.za.zabytki.uznane.mogą.być.zespoły.budowli,.jeśli.posiadają. wartość.estetyczną. Warto.zauważyć,.że.zabytki.nieruchome,.jak.jaskinie,.grodziska,.kur- hany,.mogiły.itd..(wyszczególnione.w.art..12.lit..a.dekretu).stały.się,.w.dal- szym.rozwoju.tej.regulacji,.przedmiotem.prawa.ochrony.przyrody,.a.nie. prawa.ochrony.zabytków..Ponadto.w.skład.katalogu.wchodziły.również. historyczne.nazwy.ulic.i.placów..Rozwiązanie.to.dowodzi.niezwykłej,.jak. 32.Jak.wskazuje.J..Pruszyński,.„dekret.z.założenia.był.adresowany.do.kręgów,.dla.których.po- jęcie.zabytku.było.niezbyt.jasne..Zastosowana.metoda.enumeracyjna,.dotąd.stosowana.w.przepisach. prawa,.była.poparta.przykładami”..Zob..tenże,.Ochrona zabytków w II Rzeczypospolitej (w:).Konserwator i zabytek. In memoriam Jerzego Remera…,.s..114. 31 Rozdział 1. Geneza prawnej ochrony zabytków nieruchomych na.owe.czasy,.nowoczesności.tych.przepisów..Ochrony.w.tym.zakresie.nie. przewidywało.ani.rozporządzenie.Prezydenta.Rzeczypospolitej.z.1928.r.. o.opiece.nad.zabytkami,.ani.ustawa.o.ochronie.dóbr.kultury.z.1962.r.33.Hi- storyczne.nazwy.ulic.i.placów.zostały.objęte.zakresem.ochrony.jako.zabyt- ki.niematerialne.dopiero.w.obecnie.obowiązującej.ustawie.z.dnia.23.lipca. 2003.r..o.ochronie.zabytków.i.opiece.nad.zabytkami34. Urzędowe.uznanie.danej.rzeczy.za.zabytek.było.podstawą.mecha- nizmu.ochrony35..Dopiero.wpis.do.inwentarza.zabytków.rodził.określone. obowiązki..Zabytki.nieruchome.nie.mogły.być.„burzone,.niszczone,.prze- rabiane,.odnawiane,.rekonstruowane,.zdobione.lub.uzupełniane.(nawet. instalacjami).bez.uprzedniego.pozwolenia.odpowiedniej.władzy.konser- watorskiej”.(art..13.dekretu)36..Wpis.skutkował.podobnymi.ograniczenia- mi.dla.najbliższego.otoczenia.zabytku.nieruchomego,.jeśli.obiekt.stanowił. przykład.„ważniejszego”.zabytku.nieruchomego.w.myśl.art..13.zdanie.dru- gie.dekretu..Co.więcej,.ochroną.został.objęty.również.„widok.na.zabytki. lub.z.zabytków.nieruchomych”.(art..17.dekretu),.przyjmując.że.zabytek. uznawano.za.część.chronionego.prawnie.krajobrazu37..Obie.te.konstruk- cje.znacznie.wyprzedzały.rozwiązania.przyjęte.w.innych.krajach.i.zyskały. na.znaczeniu.w.obowiązującej.współcześnie.regulacji. Dekret.wprowadzał.obowiązek.dbałości.każdego.właściciela.o.za- bytek.nieruchomy.(art..15.dekretu)..Istniała.przy.tym.możliwość.pomo- cy.państwa.przy.należytym.jego.utrzymaniu..Przepis.ten.–.jak.wskazuje. J..Pruszyński.–.stanowił.odzwierciedlenie.dotychczasowej.praktyki.To- warzystwa.Opieki.nad.Zabytkami.Przeszłości,.które.udzielało.dotacji.na. 33.Ustawa.z.dnia.15.lutego.1962.r..o.ochronie.dóbr.kultury.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.1999.r..Nr.98,. 34.Zob..P..Dobosz,.Ochrona nazw historycznych w obrębie prawnej ochrony zabytków,.OZ.1986,. poz..1150.z.późn..zm.). nr.1,.s..23–29. 35.B..Rymaszewski,.komentując.stosowanie.tego.systemu,.wskazywał.tymczasem,.że.„bez. oficjalnego.wciągania.do.rejestru.obejmowano.ochroną.mogiły.Powstańców.Styczniowych.i.inne. miejsca.związane.z.walką.o.Niepodległość..Decydowała.wartość.historyczna,.istotna.dla.uczuć.pa- triotycznych..Operowanie.podobnym.schematem.powodowało,.że.nie.budziło.również.wątpliwości. likwidowanie.śladów.działalności.zaborczej,.gdzie.tylko.było.to.możliwe.ze.względów.użytkowych.. Burzono.więc.budowle.i.urządzenia.fortyfikacyjne.z.XIX.w.”.Zob..tenże,.Konserwatorzy w okresie mię- dzywojennym (w:).Konserwator i zabytek. In memoriam Jerzego Remera…,.s..96.. 36.Wykonywanie.tych.robót.odbywało.się.pod.nadzorem.odpowiedniego.konserwatora.za- bytków..Jeśli.prace.odbywały.się.bez.stosownego.pozwolenia.lub.sprzecznie.z.jego.postanowienia- mi,.konserwator.mógł.wstrzymać.prowadzone.prace.(art..14.dekretu). 37.J..Pruszyński,.Organizacja ochrony zabytków w dwudziestoleciu międzywojennym,.OZ.1988,.nr.2,. s..77. 32 1.2. Ustawodawstwo ochronne w okresie międzywojennym konserwację.określonych.dzieł.architektury38..Niemniej.jednak,.w.świetle. art..16.dekretu,.jeśli.obowiązki.te.nie.były.wykonywane.i.zachodziło.nie- bezpieczeństwo.zniszczenia.lub.uszkodzenia.zabytków.nieruchomych,. rząd.miał.możliwość.wywłaszczenia.zabytku.bądź.wprowadzenia.ogra- niczeń.w.jego.użytkowaniu. Przepisy.dekretu.uchodziły.nie.tylko.za.pionierskie.rozwiązania. w.zakresie.prawnej.ochrony.zabytków,.ale.tworzyły.również.zręby.proce- dury.administracyjnej,.która.kompleksowo.została.uregulowana.dopiero. w.rozporządzeniu.Prezydenta.Rzeczypospolitej.z.dnia.22.marca.1928.r.. o.postępowaniu.administracyjnem.(Dz..U..Nr.36,.poz..341.z.późn..zm.)..Ar- tykuł.10.dekretu.przewidywał,.że.„wszystkie.czynności.władzy.rządowej. […].dokonywane.będą.przez.konserwatorów,.na.których.decyzje.i.czynno- ści.osobom.zainteresowanym.służy.skarga.do.Ministra.W..R..i.O..P..w.ciągu. 4-ch.tygodni.od.daty.zawiadomienia.o.decyzji”..Wprowadzono.dwuinstan- cyjne.postępowanie,.gdzie.od.decyzji.pierwszej.instancji.przysługiwało.od- wołanie.do.organu.drugiej.instancji,.czyli.tak.jak.to.przewidywały.wpro- wadzone.10.lat.później.przepisy.rozporządzenia.Prezydenta.RP.z.dnia. 22.marca.1928.r..o.postępowaniu.administracyjnem..W.art..28–33.dekretu. ujęta.została.również.kwestia.szczególnego.postępowania.przy.wywłasz- czaniu.zabytków.oraz.wypłaty.odszkodowania..Na.uwagę.zasługuje.art..30. przewidujący.prawo.właściciela.zabytku.nieruchomego.do.odszkodowania,. jeśli.wskutek.wywłaszczenia.albo.ograniczenia.własności.poniósł.on.ma- terialną.stratę..Przepisy.dekretu.z.1918.r..zawierały.ponadto.najwcześniej- sze,.a.przynajmniej.jedne.z.pierwszych,.uregulowania.w.prawie.polskim,. przewidujące.odpowiedzialność.odszkodowawczą.państwa.za.działania. administracji.publicznej39. Organem.centralnym.administracji.w.zakresie.ochrony.zabytków.był. Minister.Wyznań.Religijnych.i.Oświecenia.Publicznego,.czynności.zwią- zane.z.opieką.nad.zabytkami.zostały.powierzone.zaś.mianowanym.przez. niego.konserwatorom..Wskazana.w.dekrecie.organizacja.administracji.na. szczeblu.centralnym.przechodziła.jednak.pewną.ewolucję..Tuż.po.uchwa- leniu.dekretu,.bo.od.17.listopada.1918.r.,.zadania.dotyczące.ochrony.zabyt- ków.były.powierzone.Ministerstwu.Ochrony.Kultury.i.Sztuk.Pięknych.. Resort.ten.po.niespełna.miesiącu.działalności.został,.mocą.dekretu.Na- czelnika.Państwa.z.dnia.5.grudnia.1918.r.,.przekształcony.w.Ministerstwo. 38.Tenże,.Dziedzictwo kultury Polski…, t..I, s..346. 39.Zob..tamże,.s..348. 33
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawna ochrona zabytków nieruchomych w Polsce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: