Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00393 006130 20268196 na godz. na dobę w sumie
Prawne instrumenty zachowania równowagi finansowej państwa i ich skuteczność - ebook/pdf
Prawne instrumenty zachowania równowagi finansowej państwa i ich skuteczność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 176
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8196-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> konstytucyjne
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Skuteczność instrumentów prawnych służących zachowaniu równowagi finansów publicznych utożsamiana jest z przeciwdziałaniem realnemu zagrożeniu przekroczenia określonego progu. Równie istotne jest stworzenie instrumentarium prawnego, które pozwoli na długofalowe ograniczenie deficytu budżetu państwa, deficytu sektora finansów publicznych, a co za tym idzie – długu publicznego. Tym samym musi nastąpić przywrócenie właściwej funkcji tych restrykcji, tj. ich uprzedniości i prewencyjności. Główną kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest więc to, czy i w jakim zakresie restrykcje fiskalne zawarte w Konstytucji RP wymagają dopełnienia ustawowego w aktach prawnych przesądzających o kształcie ustroju finansów publicznych, tj. przede wszystkim w ustawie o finansach publicznych. Te i inne tematy kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania finansów publicznych zostały poruszone w niniejszej publikacji. Ogólnie rzecz ujmując, przedstawiono w niej proces normatywizacji instrumentów zarządzania państwem, mających na celu zachowanie równowagi finansowej. Autor pokazał, że za pomocą reguł fiskalnych zawartych w ustawach zwykłych nie jest możliwe stworzenie gwarancji prawnych przestrzegania norm konstytucyjnych dla zapewnienie równowagi finansów publicznych. Określił jednocześnie, jakie warunki muszą zajść, aby wspomnianą równowagę osiągnąć. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Witold Grygorowicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Prawa Finansowego, 90-033 Łódź, ul. Stefana Kopcińskiego 8/12 RECENZENCI Eugeniusz Ruśkowski REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE AGENT PR SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA Dorota Stępień PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Witold Grygorowicz, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07273.16.0.M Ark. wyd. 10,5; ark. druk. 11,0 ISBN 978-83-8088-195-2 e-ISBN 978-83-8088-196-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wykaz stosowanych pojęć i skrótów Wstęp Rozdział I Konstytucyjne instrumenty zapewnienia równowagi finansów państwa i ich rozwinięcie w przepisach ustawowych Rozdział II Regulacje ustawowe w zakresie racjonalizacji wydatków publicznych 7 9 17 77 Rozdział III Wpływ polityki fiskalnej państwa na zachowanie równowagi finansów publicznych 105 Rozdział IV Instrumenty prawne przysługujące Radzie Ministrów w zakresie ograniczania wydatków budżetowych w trakcie realizacji budżetu i ustawy budżetowej w przypadku zagrożenia równowagi budżetowej 111 Rozdział V Zagadnienie kognicji Trybunału Konstytucyjnego w sprawach dotyczących określenia kierunków wydatków publicznych 123 6 Rozdział VI Charakter prawny kontroli wykonania budżetu państwa dokonywanej przez Najwyższą Izbę Kontroli 137 Rozdział VII Charakterystyka nowych instrumentów prawnych mających wzmocnić dyscyplinę budżetową w krajach Unii Europejskiej 149 Zakończenie Bibliografia 161 169 Spis treści Wykaz stosowanych pojęć i skrótów Cel fiskalny (budżetowy) – wartość referencyjna dla salda strukturalne- go sektora instytucji rządowych i samorządowych (tj. salda uśrednio- nego dla okresów ożywienia i spowolnienia gospodarczego) w relacji do PKB. Konsolidacja fiskalna – proces, którego celem jest poprawa salda sek- tora instytucji rządowych i samorządowych; dotyczy zarówno strony dochodów, jak i wydatków sektora; polega przede wszystkim na obni- żaniu wydatków i podwyższaniu dochodów. Krajowy Program Reform (KPR) – narzędzie realizacji strategii Europa 2020 w poszczególnych państwach członkowskich Unii Europejskiej; w  Polsce dokument rządowy przyjęty przez Radę Ministrów, który pokazuje, jak Polska w perspektywie do roku 2020 zrealizuje krajowe zobowiązania celów określonych w strategii Europa 2020. Program konwergencji – program opracowywany w państwach człon- kowskich UE, który przedstawia średniookresową strategię budżeto- wą z uwzględnieniem dwóch grup kryteriów konwergencji (zbieżno- ści), w tym monetarnego (inflacja, długookresowe stopy procentowe oraz kursy walutowe) i fiskalnego (deficyt budżetowy, dług publicz- ny); celem tego narzędzia jest wzmocnienie dyscypliny budżetowej w całej UE. Reguły fiskalne – stałe ograniczenia nałożone na politykę budżetową w formie liczbowo określonego limitu odnoszącego się do wybranej kategorii finansów publicznych; zwykle dotyczą salda budżetowego, długu publicznego, wydatków lub dochodów. Ramy budżetowe – zbiór uzgodnień, procedur, reguł i instytucji stano- wiących podstawę prowadzenia polityki budżetowej sektora instytucji rządowych i samorządowych. 8 Wykaz stosowanych pojęć i skrótów Wieloletni Plan Finansowy Państwa (WPFP) – plan dochodów i wy- datków oraz przychodów i rozchodów budżetu państwa sporządzany na cztery lata budżetowe; prognozę wydatków budżetu państwa ujmu- je się w planie w układzie obejmującym funkcje państwa wraz z celami i miernikami stopnia wykonania danej funkcji. Zalecenie – rodzaj źródła prawa UE, za pomocą którego instytucje UE mogą przedstawić swój punkt widzenia oraz sugerować kierunek dzia- łania bez nakładania jakichkolwiek obowiązków prawnych na pod- mioty, do których zalecenie jest skierowane; zalecenie podlega ogło- szeniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Konstytucja RP – ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczpo- spolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). TFUE – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej – wersja skonsoli- dowana (Dz.Urz. UE z 2012 r., C326, s. 47). u.f.p. – ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2013 r., poz. 885 ze zm.). u.f.p. z 1998 r. – ustawa z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicz- nych (Dz.U. z 2003 r. Nr 15, poz. 148 ze zm.). u.f.p. z 2005 r. – ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 249, poz. 2104 ze zm.). ustawa zmieniająca – ustawa z dnia 8 listopada 2013 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r., poz. 1646). Wstęp Podstawowym celem pracy jest omówienie znaczenia oraz wskazanie in- strumentów prawnych, które pozwolą na maksymalną skuteczność re- strykcji fiskalnych zawartych w polskiej Konstytucji. Powstaje zasadnicze pytanie, co kryje się pod pojęciem skuteczności wspomnianych restryk- cji. W ostatnim czasie ich charakter uległ bowiem gwałtownemu prze- wartościowaniu. W założeniu ustrojodawcy miały one zapobiec sytuacji, która występuje obecnie, tj. realnej groźbie przekroczenia kolejnych pro- gów ostrożnościowych określonych w ustawie o finansach publicznych. Skuteczność instrumentów prawnych służących zachowaniu równowagi finansów publicznych utożsamiana jest z  przeciwdziałaniem realnemu zagrożeniu przekroczenia progu określonego w art. 216 ust. 5 Konstytucji. Równie istotne jest stworzenie instrumentarium prawnego, które po- zwoli na długofalowe ograniczenie deficytu budżetu państwa, deficytu sektora finansów publicznych, a  co za tym idzie – długu publicznego. Tym samym musi nastąpić przywrócenie właściwej funkcji tych restryk- cji, tj. ich uprzedniości i prewencyjności. Główną kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest więc to, czy i  w  jakim zakresie restrykcje fiskalne zawarte w Konstytucji RP wymagają dopełnienia ustawowego w aktach prawnych przesądzających o kształcie ustroju finansów publicznych, tj. przede wszystkim w ustawie o finansach publicznych Kolejną, o  równorzędnym znaczeniu dla analizowanych zagadnień, płaszczyzną badawczą jest zagadnienie odpowiedzialności i uprawnień organów mających w świetle Konstytucji RP istotny wpływ na warunki prawne, w jakich prowadzona jest gospodarka finansowa państwa. Do- tyczy to w pierwszym rzędzie Trybunału Konstytucyjnego jako organu, którego zadaniem jest kontrola konstytucyjności ustaw, które w reflekso- wy sposób przesądzają o wysokości wydatków publicznych. Nie można 10 pominąć także roli Najwyższej Izby Kontroli jako organu, który w świetle Konstytucji RP przedstawia opinię i analizę dotyczącą wykonania budże- tu państwa. Podstawową płaszczyzną badawczą jest więc problem sku- teczności i dopuszczalności instrumentów prawnych, których wprowa- dzenie ma zapewnić przestrzeganie tych przepisów Konstytucji RP, które chronią wartość konstytucyjną, jaką jest zachowanie równowagi finan- sów państwa. Kwestia zapewnienia egzekwowalności instytucji chroniących rów- nowagę finansów publicznych stała się obecnie głównym problemem ustrojowym w całej Unii Europejskiej. Przykład niektórych państw, które jawnie nie przestrzegały od wielu lat traktatowych reguł fiskalnych, skła- nia do wysunięcia wniosku, że brak poszanowania tych reguł rodzi na- stępstwa w postaci faktycznej utraty suwerenności państwa, które takich reguł nie traktuje poważnie. Polska zdecydowała się na wprowadzenie jednej z najbardziej rygo- rystycznych reguł fiskalnych do swojego porządku prawnego, jednak polityka kolejnych rządów doprowadziła do stanu, w którym przestrze- ganie tych reguł staje się zagrożone. Dlatego też celem tej pracy jest w mniejszym stopniu ustalenie przyczyn tego stanu rzeczy, w większym natomiast stopniu tematem prowadzonych analiz będzie kwestia doboru i charakteru instrumentów prawnych, które pozwolą na przestrzeganie reguł fiskalnych zawartych w Konstytucji. Kilkanaście lat, które upłynęło od daty wejścia w życie przepisów usta- wy zasadniczej, stwarza podstawę do sformułowania ocen co do skutecz- ności regulacji zawartych głównie w rozdziale X tej ustawy, służących za- chowaniu równowagi finansów państwa. Od 1997 roku za stan finansów publicznych odpowiedzialne były siły polityczne o różnej orientacji, de- klarujące poglądy bliskie zarówno idei państwa socjalnego, jak i państwa neoliberalnego. Zagadnieniem skuteczności rozwiązań prawnych chro- niących zachowanie równowagi finansów państwowych byli zaintereso- wani nie tylko przedstawicieli doktryny, lecz także środowisk politycz- nych. Istnienie obecnych tzw. restrykcji konstytucyjnych, szczególnie tej, która wyznacza dopuszczalny limit zadłużenia publicznego, wzbudzało i nadal wzbudza wiele kontrowersji. Nie można pominąć poglądów re- prezentantów tych wyborców, dla których ograniczenia konstytucyjne nakładane w  sferze finansów publicznych na władzę wykonawczą czy ustawodawczą są niezrozumiałe i stają się przedmiotem krytyki. Praca badawcza poświęcona instrumentom prawnym zapewniającym przestrzeganie reguł fiskalnych ma złożony charakter. Jest to bowiem praca prawnicza, ale poświęcona zasadom zarządzania finansowego. Dotyczy więc dziedziny, która do niedawna nie była regulowana przez prawo – była sferą wyborów politycznych. Istotą omawianego proble- mu jest to, że trudno sobie wyobrazić samoistne funkcjonowanie norm Wstęp 11 prawnych chroniących wartość nadrzędną, jaką jest zachowanie równo- wagi finansowej państwa. Normy te zawarto w rozdziale X ustawy zasad- niczej. Dopełnieniem wspomnianych norm są przepisy ustawy o finan- sach publicznych. Publikacja ta w dużej mierze poświęcona jest temu, jakie wymagania musi spełnić ta ustawa w części, w której ma zapewnić przestrzeganie zasad określonych w ustawie zasadniczej. Cechą szczegól- ną ustawy o finansach publicznych jest więc to, że jej treść jest zdetermi- nowana konstytucyjnie. Przedmiotem badań będą zupełność i głębokość regulacji zapewniających wykonanie Konstytucji RP. Dotyczy to zarówno instrumentów prawnych ugruntowanych już w naszej tradycji prawnej, takich jak procedury ostrożnościowe i  sanacyjne (których treść uległa jednak w ostatnim okresie bardzo istotnej modyfikacji), jak i instrumen- tów stosunkowo nowych, takich jak reguły ograniczające przyrost wydat- ków publicznych. Już na wstępie należy podkreślić, że do kwestii zupełnego i głębokie- go uregulowania prawnego zagadnień z zakresu zachowania równowagi finansów państwa należy podchodzić z daleko posuniętą ostrożnością. Jest to dziedzina, która z natury rzeczy narażona jest na pokusę obejścia prawa przez tych, którzy je tworzą lub współtworzą, tzn. nie tylko wła- dzę ustawodawczą, lecz także władzę wykonawczą. Są to demokratycznie wyłonione struktury. Szerokie grupy wyborców niekoniecznie są zainte- resowane przestrzeganiem wprowadzonych reguł, które godzą w ich inte- resy. Można więc powiedzieć, że ta dziedzina prawa tak długo nie będzie uregulowana w sposób zupełny, jak długo będzie ona naturalnym polem kompromisu między koniecznością zachowania równowagi finansów państwa a inną koniecznością, jaką są oczekiwania społeczeństwa wzglę- dem państwa odnośnie zaspokajania jego potrzeb. Nie zwalnia to jednak ustrojodawcy z podstawowego obowiązku, jakim jest zapewnienie roz- wiązań prawnych w  sposób adekwatny gwarantujących przestrzeganie reguł zawartych w Konstytucji RP. Pozorność i idąca za tym nieskutecz- ność wspomnianych reguł podważą w sposób nieuchronny fundamenty ustrojowe naszego państwa, w tym jego suwerenność finansową. Przedmiotem badań będzie przede wszystkim oddziaływanie art. 216 ust. 5 ustawy zasadniczej na ustawy zwykłe, w tym w szczególności na ustawę o finansach publicznych. Chodzi więc o ustalenie, jaka jest rola ustaw zwykłych w procesie wykonania reguł zawartych w ustawie zasad- niczej. Pozostałe przepisy ustawy zasadniczej, tj. art. 220 ust. 1, 118 ust. 3, 219 ust. 1 będą analizowane w dwóch aspektach: 1) pod kątem związku tych przepisów z art. 216 ust. 5 Konstytucji RP; 2) pod kątem oddziaływania tych norm prawnych na ustawy zwykłe. Układ pracy jest dostosowany do potrzeb przeprowadzenia główne- go wywodu. Książka składa się ze wstępu, siedmiu rozdziałów oraz Wstęp 12 zakończenia. Podstawowym założeniem badawczym jest, po pierwsze, wykazanie, że w obecnym porządku prawnym restrykcje finansowe nie stanowią głównego czynnika stabilizującego finanse publiczne w sposób zapewniający ich trwałą równowagę. O zachowaniu tej równowagi prze- sądzają przepisy ustaw kształtujących wydatki budżetu państwa, przede wszystkim ustawy określające tzw. wydatki sztywne. Bez powściągliwości władzy politycznej przy podejmowaniu decyzji o uchwalaniu ustaw, któ- rych ogromne koszty obciążają budżet państwa w perspektywie wielolet- niej, nie jest możliwe zachowanie równowagi finansów publicznych. Po drugie, jako założenie badawcze przyjęto, że zapewnieniu rze- czywistej równowagi finansów publicznych służyć mogą dwa rodzaje regulacji prawnych: 1) regulacje uniemożliwiające uchwalanie ustaw budżetowych z defi- cytem lub w bardzo istotny sposób ograniczające taką możliwość; 2) bieżąca weryfikacja ustaw kreujących tzw. wydatki sztywne, w szcze- gólności ustaw stwarzających podstawy prawne do działania tzw. odrębnych systemów emerytalnych, pod kątem ograniczenia bądź likwidacji tytułów prawnych do wypłaty świadczeń, które wynikają z tych ustaw. Po trzecie, realizacja podstawowego warunku, jakim jest zapewnie- nie równowagi finansów publicznych, tj. redukcja wydatków sztyw- nych, jest zagadnieniem niezwykle skomplikowanym z trzech następu- jących przyczyn: 1) braku woli politycznej przeprowadzenia takiej redukcji; 2) ograniczonych możliwości stworzenia instrumentów prawnych umożliwiających przeprowadzenie redukcji wydatków sztywnych; 3) istotnych barier wynikających z tego, że redukcja taka musi zostać przeprowadzona w celu realizacji wartości konstytucyjnej (wyrażo- nej niejednokrotnie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego), jaką jest zachowanie równowagi finansów państwa, jednocześnie jednak jej przeprowadzenie musi nastąpić z poszanowaniem praw nabytych. Przyjęte założenie badawcze, że istniejące regulacje konstytucyjne (re- strykcje finansowe) i ich dopełnienie ustawowe nie zapewniają równo- wagi finansów państwa, nie oznacza kwestionowania ich skuteczności. Są one mianowicie instrumentarium prawnym, które zapewnia jedynie przejściową równowagę finansową i wiarygodność finansową państwa. Podstawowym założeniem badawczym jest wykazanie, że nie jest możliwe stworzenie gwarancji przestrzegania normy, która przewiduje zakaz przekroczenia limitu zadłużenia publicznego powyżej 3/5 produktu krajowego brutto, za pomocą przepisów zawartych w aktach prawa po- wszechnie obowiązującego. Ze względu na charakter materii podlegającej tej regulacji, która do niedawna pozostawiona była w gestii rozstrzygnięć Wstęp politycznych, a nie prawnych, nie jest możliwe stworzenie modelu okre- ślającego ustrój finansowy państwa w sposób zapewniający bezwzględne respektowanie tej normy. Na brak tej możliwości decydujący wpływ mają utrwalona struktura wydatków budżetu państwa i niedostateczne działa- nia podjęte w celu zmiany tej struktury. 13 Możliwe jest jednak stworzenie takich regulacji prawnych, które pozwolą na utrzymanie względnej równowagi finansów państwa i jego wiarygod- ności finansowej. Są to trzy rodzaje regulacji, z których tylko jedna grupa ma charakter trwały lub względnie trwały (czasowy): 1) regulacje trwałe, do których zaliczyć należy procedury ostrożno- ściowe i sanacyjne, oraz czasowe, do których zaliczyć należy regułę wydatkową określoną w ustawie o finansach publicznych; 2) regulacje służące doraźnemu ograniczeniu wydatków budżetowych lub zwiększeniu dochodów budżetu państwa, zawarte w tzw. usta- wach okołobudżetowych; 3) regulacje służące redukcji wydatków sztywnych, dotyczące zmian zasad waloryzacji świadczeń emerytalnych oraz świadczeń tzw. służb mundurowych. Każdy z tych trzech rodzajów instrumentów prawnych jest równie istotny dla przestrzegania konstytucyjnej reguły zadłużenia. Zasadniczo różny jest jednak ich charakter prawny. O ile pierwsza grupa regulacji zawiera jasno sprecyzowane nakazy adresowane do Rady Ministrów, których nie- wykonanie niesie ze sobą odpowiedzialność polityczną, to wprowadzenie dwóch pozostałych grup regulacji nie stanowi prawnie sformułowanego nakazu i panuje tutaj pewna swoboda. Swoboda Rady Ministrów w tej materii nie jest jednak pełna, ponieważ w razie naruszenia zakazu wy- rażonego w art. 216 ust. 5 Konstytucji przedmiotem oceny działań Rady Ministrów jako organu odpowiedzialnego za przestrzeganie tego zakazu będą brak działań legislacyjnych lub niedostateczne działania legislacyjne w tym zakresie. Ocena ta będzie się odnosić do zaniechań w sferze ustaw zmierzających do ograniczenia wydatków sztywnych oraz stosowania in- strumentów zwiększających dochody budżetu państwa. Oprócz głównego wywodu, którego celem jest wykazanie jedynie po- mocniczej funkcji tzw. restrykcji finansowych jako instrumentów zapew- niających równowagę finansów państwa, w rozprawie poruszono zagad- nienia związane ze stosowaniem tych restrykcji. Podjęto zwłaszcza próby określenia prawnych obowiązków Rady Ministrów w zakresie racjonali- zacji finansów publicznych. W  opracowaniu tym uwzględniono również rolę innych organów (oprócz Sejmu, Senatu i  Rady Ministrów), których funkcjonowanie ma bezpośredni wpływ na zagadnienia, których dotyczą tezy główne Wstęp 14 rozprawy. I tak dowiedziono, że z orzecznictwa Trybunału Konstytucyj- nego nie wynika prymat wartości konstytucyjnych zapewniających rów- nowagę finansów państwa nad innymi wartościami, które nie zawsze są zbieżne z tymi pierwszymi. Przy czym zauważalny jest wpływ orzecznic- twa Trybunału na sferę rozstrzygnięć, które dotychczas były przypisane do prerogatyw władzy ustawodawczej i wykonawczej. Orzeczenia Try- bunału Konstytucyjnego wymuszają mianowicie zmiany regulacji praw- nych, w szczególności w zakresie ograniczania tzw. wydatków sztywnych, których władze te z przyczyn politycznych nie przeprowadzają. Uwzględ- niono również funkcje Najwyższej Izby Kontroli jako organu, który konstytucyjnie odpowiada za przedstawienie Sejmowi dokumentów po- świadczających i oceniających stan finansów państwa. Główną podstawę źródłową rozprawy stanowiły akty prawa powszech- nie obowiązującego, tj. krajowe regulacje konstytucyjne oraz ustawy zwy- kłe. Zagraniczne regulacje konstytucyjne oraz przepisy prawa wspólnoto- wego zostały wykorzystane tylko w takim zakresie, jaki był niezbędny do realizacji zamierzonego celu badawczego. Istotne było też orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, odnosi się ono bowiem do wszystkich po- ruszonych poniżej zagadnień. Materiały dodatkowe (nienależące do gru- py regulacji prawnych i orzecznictwa) to przede wszystkim dokumenty pokontrolne Najwyższej Izby Kontroli, a w szczególności przedstawiane Sejmowi coroczne analizy wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej. Ze względu na rozpatrywaną problematykę badawczą biblio- grafia wykorzystana w rozprawie ma charakter podsumowujący wyniki badań polskich konstytucjonalistów i polskiej nauki prawa finansowego w tej materii. W  pierwszym rozdziale omówiono charakter prawny, klasyfikację oraz cel, jaki przyświeca restrykcjom finansowym stosowanym w  pol- skim porządku prawnym. Wykazano, które z  instytucji prawnych za- wartych w  ustawach zwykłych mają charakter trwałych lub względnie trwałych nakazów adresowanych do władzy wykonawczej, a które mają charakter nietrwały, tj. ich wprowadzenie całkowicie leży w gestii władzy politycznej. W rozdziale drugim przeprowadzono klasyfikację wydatków budżetowych i postawiono tezę, że bez zmiany bądź eliminacji tytułów prawnych do ponoszenia tzw. wydatków sztywnych rola restrykcji jest ograniczona. Rozdział trzeci dotyczy zagadnień wpływu polityki fiskalnej na stabilność finansów publicznych. Rozdział czwarty obejmuje zagadnienie pośrednio związane z głów- nym tematem pracy i odnosi się do potrzeby doprecyzowania prawnych regulacji ograniczania wydatków budżetowych w ramach procedury blo- kowania wydatków budżetowych. Poruszono tę tematykę ze względu na jej ścisły z klasyfikacją wydatków budżetowych omówioną w rozdziale trzecim. Wstęp 15 Rozdziały piąty i szósty dotyczą funkcji Trybunału Konstytucyjnego i Najwyższej Izby Kontroli i ich wpływu na zagadnienia będące przedmio- tem tego opracowania. Rozdział piąty wskazuje na rosnącą rolę Trybuna- łu Konstytucyjnego jako organu, na który cedowane są funkcje właściwe dla władzy wykonawczej i ustawodawczej w materii dotyczącej finansów państwa. Rozdział szósty przedstawia charakter kontroli wykonania bu- dżetu państwa sprawowanej corocznie przez Najwyższą Izbę Kontroli i jej brak spójności z wymaganiami, które także przed tym organem stawiają konstytucyjne restrykcje finansowe. Rozdział siódmy zawiera omówienie skuteczności oddziaływania rozwiązań prawnych przyjętych w Unii Eu- ropejskiej. Należy przy tym pamiętać, że jesteśmy świadkami tworzenia się systemu reguł właściwych dla polityki budżetowej, a nie jak dotych- czas polityki fiskalnej. Ocena ich funkcjonowania wymaga odrębnego opracowania, a przede wszystkim upływu czasu niezbędnego dla prze- prowadzenia analizy ich efektywności. Niniejsza książka nie wyczerpuje wszystkich istotnych aspektów prawnych w  materii dotyczącej oddziaływania przepisów Konstytucji RP na polski porządek prawny. Przyjętych założeń badawczych roz- prawy nie należy mylić z badaniami nad szczegółową analizą wydatków publicznych, których tytuły prawne powinny zostać zmienione lub znie- sione – praca tego rodzaju wymagałaby bowiem analiz ekonomicznych (wieloletnich wyliczeń skutków finansowych). W  znaczeniu prawnym analizy takiej dokonał C. Kosikowski1. Odrębny charakter mają także za- gadnienia dotyczące organów państwa konstytucyjnie odpowiedzialnych za przestrzeganie restrykcji finansowych. Kwestia prawnego charakteru tej odpowiedzialności, nie tylko przed Trybunałem Stanu, wymaga osob- nych analiz. Publikacja uwzględnia stan prawny na dzień 1 sierpnia 2015 r. 1 C. Kosikowski, Naprawa finansów publicznych w Polsce, Białystok 2011. Wstęp Rozdział I Konstytucyjne instrumenty zapewnienia równowagi finansów państwa i ich rozwinięcie w przepisach ustawowych Materia dotycząca charakteru i funkcjonowania instytucji prawnych słu- żących zachowaniu równowagi finansów publicznych wzbudza szcze- gólne kontrowersje nie tylko ze względu na zagadnienia, które są przed- miotem jej regulacji, ale także z uwagi na fakt, że wszelkie ograniczenia wprowadzone lub wprowadzane w szeroko rozumianej sferze dotyczącej zarządzania ustrojem finansowym państwa poddawane są rygorystycznej ocenie pod kątem ich ewentualnej sprzeczności z porządkiem demokra- tycznym, który opiera się na swobodzie politycznej demokratycznie wy- łonionej reprezentacji. W kwestii wprowadzania ograniczeń w sferze zarządzania finansami publicznymi należy podzielić pogląd, zgodnie z którym tzw. restrykcje finansowe powinny dotyczyć tylko „najbardziej newralgicznych i  nie- bezpiecznych dla suwerenności finansowej zagrożeń, nie będą zaś wy- znaczały granic swobody politycznej dla wszelkich przejawów publicznej działalności finansowej. W tym ostatnim przypadku demokracja przed- stawicielska straciłaby swój rzeczywisty sens – czyniąc z przedstawicieli Narodu bezwolnych wykonawców”1. Natomiast teza, że wprowadzanie norm prawnych, które usztywniają swobodę władzy politycznej, stanowi zawsze ograniczenie demokracji, wydaje się bezzasadna. Zawiera też pewne uproszczenie. Wprowadzenie takich norm stanowi jedynie ograniczenie oczekiwań tych grup wybor- ców, które spodziewają się stałego wzrostu wydatków publicznych na szeroko rozumiane cele socjalne. Z drugiej strony należy pamiętać także 1 T. Dębowska-Romanowska, Prawo finansowe. Część konstytucyjna wraz z częścią ogólną, Warszawa 2010, s. 113. 18 Rozdział I o interesach tych członków społeczeństwa, których oczekiwania wobec państwa identyfikowane są z  wydatkami rozwojowymi, inwestycyjny- mi, na infrastrukturę komunikacyjną czy usługi edukacyjne. Są to zatem istotne dla demokracji wartości, które przemawiają za wprowadzaniem takich ograniczeń swobody politycznej. Restrykcje finansowe zawarte w Konstytucji RP, szczególnie w art. 216 ust.  5 ustawy zasadniczej, stanowią przykład ograniczenia demokracji w materii, jaką jest podejmowanie decyzji o wysokości wydatków i do- chodów publicznych. Za szczególnie istotne należy uznać wskazanie przyczyn wprowadzania takich ograniczeń oraz nadawania im rangi kon- stytucyjnych restrykcji. Niewątpliwie zasadniczą przyczyną jest zamiar ustrojodawcy dążące- go do korygowania tych decyzji parlamentu, które podejmowane lekko- myślnie w określonym czasie, obarczają istotnym ryzykiem ekonomicz- nym czy socjalnym następne pokolenia. Sednem problemu jest więc ograniczenie, za pomocą porządku prawnego, wpływu tzw. społeczeń- stwa ryzyka na decyzje władzy politycznej, przede wszystkim zaś władzy ustawodawczej. Na kwestię zawodności społecznych struktur decyzyj- nych wskazuje L. Morawski w swojej pracy „Główne problemy współcze- snej filozofii prawa – prawo w toku przemian2, gdzie możemy przeczytać, że „nieprzewidywalność decyzji, ich skutków oraz zawodność społecz- nych struktur decyzyjnych jest jedną z cech definiujących współczesne społeczeństwa”. Jego zdaniem tendencyjność i populizm to immanent- ne cechy współczesnej demokracji. Niemniej jednak zapobieżenie takim zjawiskom za pomocą prawa publicznego o randze konstytucyjnej jest znaczącą nowością, oznacza bowiem wkroczenie prawa w sferę material- no-prawną decyzji o zarządzaniu finansami publicznymi. Uprzednio była to sfera wyborów politycznych. Przedstawiając dylemat wynikający z samej istoty systemu społeczne- go, w którym żyjemy – nieuniknionego konfliktu prawa z postulatami racjonalnego działania – Morawski odwołuje się do sytuacji, gdy: „jeden nieprzemyślany akt normatywny może sprowadzić całe społeczeństwa na skraj katastrofy ekonomicznej czy ekologicznej”3. Polem, na którym ten konflikt zarysowuje się szczególnie wyraźnie, jest kwestia zachowania równowagi budżetowej w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w  sprawie konstytucyjności zaprzestania indeksacji płac pracowników sfery budżetowej4 – „sąd jeśli nie chciał doprowadzić do ruiny finanso- wej swojego własnego kraju, był po prostu zmuszony do odstąpienia od 2 3 4 L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa – prawo w toku przemian, Warszawa 1999, s. 280. Ibidem. Orzeczenie z dnia 29 stycznia 1992 r. (sygn. K. 15/91).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawne instrumenty zachowania równowagi finansowej państwa i ich skuteczność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: