Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00521 007668 15714280 na godz. na dobę w sumie
Prawne podstawy działalności kulturalnej - ebook/pdf
Prawne podstawy działalności kulturalnej - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 228
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3565-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik, przeznaczony jest przede wszystkim dla studentów studiów pedagogicznych, w szczególności zaś tych, którzy wybrali specjalizację animatora i menedżera kultury.

W książce omówiono zagadnienia dotyczące podmiotów (np. instytucji publicznych) czynnych w działalności kulturalnej oraz zasad tej działalności, przybliżono również wybrane umowy, zawierane w ramach takiej działalności także przez twórców. Praca wkracza więc tak w sferę prawa publicznego, jak i sferę prawa prywatnego.

Podręcznik zawiera wiedzę podstawową, która może i powinna być wzbogacana w ramach wykładów, ćwiczeń, konwersatoriów czy seminariów. Pomocne w tym będą odesłania do wybranej literatury przedmiotu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

fundamenty zachodniej kultury prawnej Rozdzia³ pierwszy PODSTAWOWE WIADOMOŒCI Z ZAKRESU PRAWA Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da 1. Kilka uwag ogólnych Ka¿de spo³eczeñstwo funkcjonuje wed³ug okreœlonych norm, które wykszta³ci³y siê w trakcie jego rozwoju. Zale¿¹ one od trady- cji, historii czy przyzwyczajeñ i potrzeb jego obywateli. Spo³eczeñ- stwa dzia³aj¹ na podstawie zwyczajów, systemu wartoœci (np. zwi¹- zanych z religi¹) w nich przyjêtych i przepisów prawa. Z naszego punktu widzenia istotne bêdzie prawo. Fundamenty zachodnio–europejskiej kultury prawnej zbu- dowane s¹ na humanizmie filozofii greckiej, dorobku prawa rzym- skiego, etyce chrzeœcijañskiej oraz tradycji romañsko–germañskiej.1 Prawo stanowi ca³okszta³t regu³ zachowañ, o charakterze general- nym i abstrakcyjnym, zagro¿onych zastosowaniem przymusu pañ- stwowego (sankcji) w razie ich nieprzestrzegania.2 Funkcj¹ prawa jest wiêc wprowadzenie porz¹dku i jego kontrola w spo³eczeñstwie. Prawo reguluje, zmienia i kszta³tuje stosunki prawne. Ka¿de demokratyczne spo³eczeñstwo zbudowane jest na zasadach praworz¹dnoœci i poszanowania praw cz³owieka i oby- watela. Spo³eczeñstwo, w którym stanowi siê przepisy prawa, wymaga postêpowania w³aœnie zgodnie z normami w nich zawar- tymi. Nale¿y jednak w tym miejscu podkreœliæ szczególn¹ rolê w krajowym porz¹dku prawnym prawa miêdzynarodowego i, jak w przypadku Unii Europejskiej, prawa wspólnotowego. W obu tych 1 L. Dubel, A. Korybski, Z. Markwart, Wprowadzenie do nauki o pañstwie i prawie, Zakamycze 2002, s. 212. J. Nowacki, Z. Tobor, Wstêp do prawoznawstwa, Zakamycze 2002, s. 269. 2 11 Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da system prawa norma prawna instytucja prawna zasada prawna ga³¹Ÿ prawa przypadkach stosuje siê i respektuje przepisy przyjête, w inny spo- sób ni¿ prawo krajowe, przez organizacje czy instytucje miêdzyna- rodowe. Tak wiêc w Polsce, oprócz prawa krajowego, stosuje siê nor- my prawne zawarte w aktach prawnych miêdzynarodowych i wspólnotowych. W ka¿dym pañstwie prawo tworzy system, czyli zbiór pew- nych elementów, pozostaj¹cych ze sob¹ w zwi¹zkach. System pra- wa dotyczy ca³oœci prawa w danym spo³eczeñstwie i sk³ada siê z: a) norm prawnych, b) instytucji prawnych, c) zasad prawa i d) ga³êzi prawa. Normê prawn¹ najkrócej mo¿na scharakteryzowaæ jako za- kaz lub nakaz jakiegoœ zachowania. Normy te zakodowane s¹ w przepisach prawa (na temat pojêcia normy i pojêcia przepisu prawnego zob. ni¿ej). Instytucje prawne okreœlone s¹ (czy inaczej: s¹ zbudowane) przez przepisy prawa. Ka¿da dziedzina prawa ma charakterystycz- ne dla siebie instytucje. Rozró¿niamy instytucje prawa rodzinnego (np. instytucja ma³¿eñstwa), prawa pracy (np. stosunek pracy), pra- wa karnego (np. kara pozbawienia wolnoœci), prawa cywilnego (np. instytucja umowy o dzie³o) itd. Liczne zasady prawa, jak na przyk³ad zasadê spoczywania ciê¿aru dowodu na osobie, która z niego wywodzi skutki prawne, czy zasadê kontradyktoryjnoœci (spornoœci) postêpowania, znajdzie- my pewnie w ka¿dej ga³êzi (dziedzinie) prawa. Niektóre zasady wspólne s¹ dla kilku, lecz nie wszystkich, ga³êzi prawa (np. zasada wolnoœci umów — dla prawa cywilnego i prawa handlowego), inne s¹ charakterystyczne dla jednej z nich (np. zasada domniemania niewinnoœci — dla prawa karnego). Zasady prawa stanowi¹ fundament poszczególnych ga³êzi prawa w jakiœ sposób porz¹dkuj¹ stosowanie prawa i sprawiaj¹, ¿e jest ono bardziej zrozumia³e dla obywateli. W procesie stosowania prawa podmioty musz¹ postêpowaæ zgodnie z tymi zasadami. Ga³êzie prawa tworzone s¹ przez instytucje prawa, oparte na okreœlonych zasadach prawa. Innymi s³owy mówi¹c: zbiór te- matycznie dobranych instytucji prawa tworzy jego ga³¹Ÿ. Ga³êzie prawa kszta³towa³y siê przez wieki. W dziejach pra- wa szczególn¹ rolê odegra³o prawo rzymskie, przede wszystkim — w dzisiejszym rozumieniu — rzymskie prawo cywilne, inaczej 12 Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da zwane prywatnym. W³aœnie podzia³ na prawo prywatne i prawo publiczne ma szczególne znaczenie. Okazuje siê, ¿e granica miê- dzy prawem prywatnym a prawem publicznym jest p³ynna i trud- na do wytyczenia. Warto jednak wspomnieæ, ¿e od czasów rzym- skiego prawnika, Ulpiana, mówi siê, ¿e prawo publiczne zmierza do ochrony interesu ogólnego, zaœ prawo prywatne — do ochrony interesu jednostki. Ze wzglêdu na podmiot tworzone jest prawo karne i prawo cywilne, a tak¿e prawo administracyjne i prawo konstytucyjne. Gdy chodzi o prawo cywilne, prawo karne, a tak¿e prawo administra- cyjne, to dadz¹ siê one podzieliæ na tzw. prawo materialne oraz pra- wo procesowe. Prawo materialne obejmuje przepisy normuj¹ce za- gadnienia merytoryczne, natomiast prawo procesowe — przepisy normuj¹ce procedurê, wed³ug której postêpuj¹ organy stosuj¹ce pra- wo materialne (s¹dy, organy administracji) oraz inne podmioty, które s¹ adresatami przepisów prawa materialnego (strony postê- powania). Prawo cywilne nale¿y oczywiœcie do kategorii prawa prywat- nego, a prawo administracyjne czy konstytucyjne — do prawa pu- blicznego. Oprócz prawa krajowego, spo³ecznoœæ miêdzynarodowa stworzy³a prawo miêdzynarodowe. Prawo miêdzynarodowe regu- luje stosunki miêdzy pañstwami, odnosi siê do organizacji miêdzy- narodowych, wreszcie zapewnia ochronê praw cz³owieka. Wszystkie te wspomniane wy¿ej ga³êzie prawa mo¿na uznaæ za klasyczne, a zarazem ci¹gle podstawowe. Istotne znaczenie dla wyodrêbnienia i uporz¹dkowania ga- ³êzi prawa mia³y bez w¹tpienia kodyfikacje prawa karnego i pra- wa cywilnego, przeprowadzane pod wp³ywem myœli oœwiecenia. Jako dobry przyk³ad mo¿na tu wymieniæ kodyfikacje francuskie doby napoleoñskiej, takie jak kodeks cywilny z 1804 r., kodeks po- stêpowania cywilnego z 1808 r., kodeks karny z 1810 r., kodeks postêpowania karnego z 1808 r. (a oprócz tego kodeks handlowy z roku 1807). Tak¿e pod wp³ywem myœli oœwiecenia uchwalono pierwsze konstytucje, jak polska konstytucja 3 Maja oraz konstytu- cja francuska z roku 1791. Dodajmy, ¿e w roku 1787 uchwalona zo- sta³a konstytucja USA. Przez kodeks rozumie siê od tego czasu akt prawny, który ma charakter regulacji kompleksowej, obejmuje wszystkie podsta- wowe instytucje swojej ga³êzi prawa, systematyzuje je i opiera na zasadach przewodnich. Natomiast konstytucja to akt prawny sto- prawo prywatne prawo publiczne prawo miêdzynarodowe kodeksy napoleoñskie pojêcie kodeksu pojêcie konstytucji 13 Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da kontynentalna a anglosaska kultura prawna romañska i germañska tradycja prawna tworzenie ga³êzi prawa j¹cy najwy¿ej w hierarchii aktów prawnych pañstwa, w którym zawarto podstawowe unormowania dotycz¹ce ustroju pañstwa i je- go w³adz (w³adzy ustawodawczej, w³adzy wykonawczej, w³adzy s¹downiczej itp.), a tak¿e prawa i obowi¹zki cz³owieka i obywatela. Oœwieceniowe idee kodyfikacji prawa oraz konstytucji „pi- sanej” (a wiêc w formie jednego, uporz¹dkowanego aktu prawne- go) zosta³y przyjête w Europie kontynentalnej. Natomiast w krajach anglosaskiej kultury prawnej tak siê nie sta³o (wspomniana Kon- stytucja USA stanowi tu wyj¹tek). Tam poszczególne ga³êzie pra- wa unormowane s¹ przez akty prawne mniej kompleksowe i upo- rz¹dkowane ni¿ kontynentalne kodeksy. Wiêksz¹ te¿ rolê — jako Ÿród³a prawa — odgrywa orzecznictwo s¹dowe. Zreszt¹ i w ramach kontynentalnej kultury prawnej mo¿na wyró¿niæ kilka odmian („ro- dzin”) prawa, opartych na ró¿nych tradycjach. Zasadniczo jest to tradycja romañska (wzorem s¹ tu przede wszystkim wspomniane wy¿ej kodeksy francuskie) oraz germañska, czyli niemiecka oraz austriacka. Trzeba odnotowaæ, ¿e w Polsce (z powodu zaborów, a tak¿e z powodu recepcji francuskiego prawa cywilnego w Ksiêstwie Warszawskim, które obowi¹zywa³o nastêpnie w zaborze rosyjskim) wszystkie te rodziny prawa znalaz³y swoje miejsce. Dopiero po odzyskaniu niepodleg³oœci mo¿na by³o przyst¹piæ do tworzenia nowego, polskiego prawa. W okresie miêdzywojennym wykonano w tej dziedzinie ogromn¹ pracê, i choæ powsta³e wówczas kodeksy i inne ustawy by³y oryginalnie polskie, to przecie¿ prawo austriac- kie, niemieckie i francuskie pozostawi³o swoje œlady. Przez ostatnie dwieœcie lat unormowania prawne ulega³y zmianom. Dochodzi³o przy tym do ich rozci¹gniêcia na nowe ob- szary. St¹d nowe przepisy, instytucje, zasady, a w konsekwencji i na- wet ga³êzie prawa. Trzeba jednak pamiêtaæ, ¿e narodziny nowych ga³êzi prawa to proces, czêsto d³ugotrwa³y. Niejednokrotnie nawet pozostaje przedmiotem sporu to, czy dana regulacja prawna ju¿ sta- nowi odrêbn¹ ga³¹Ÿ prawa, czy jeszcze mieœci siê w swojej ga³êzi macierzystej (czy w swoich ga³êziach macierzystych, bo i taki przy- padek mo¿e zachodziæ, gdy nowa ga³¹Ÿ prawa wy³ania siê z wiê- cej ni¿ jednej ga³êzi prawa). Jest bowiem tak, ¿e niektóre dziedziny prawa wyrastaj¹ na gruncie innych, na przyk³ad prawo autorskie wywodzi siê z pra- wa cywilnego, podobnie zreszt¹ jak prawo pracy (choæ tu zasadni- czych odrêbnoœci jest wiêcej). Nale¿y równie¿ zauwa¿yæ, ¿e na przy- k³ad prawo rodzinne, prawo pracy czy prawo autorskie — nawet 14 Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da gdy uznajemy je za odrêbne ga³êzie prawa — bêd¹ korzystaæ z prze- pisów prawa cywilnego, tak materialnego, jak i procesowego. Obecnie w prawie mo¿na wyodrêbniæ (pamiêtaj¹c przy tym, ¿e w niektórych punktach wyodrêbnienie owo jest sporne czy w¹t- pliwe) takie ga³êzie, jak: – prawo konstytucyjne, – prawo cywilne (materialne i procesowe), – prawo karne (materialne i procesowe, a tak¿e wykonawcze), – prawo rodzinne, – prawo pracy, – prawo autorskie, – prawo administracyjne (materialne i procesowe), – prawo prasowe, – prawo miêdzynarodowe, – i inne. W celu regulacji poszczególnych ga³êzi prawa wydawane s¹ akty normatywne (prawne), takie jak ustawy czy rozporz¹dzenia. Niektóre ga³êzie prawa kompleksow¹ regulacjê znalaz³y w kodek- sach (kodeks cywilny, kodeks postêpowania cywilnego, kodeks postêpowania administracyjnego itp.). W innych przypadkach tak szczegó³owa i kompleksowa regulacja nie jest potrzebna i prawo- dawca ogranicza siê do wydawania „zwyk³ych” ustaw (np. prawo prasowe, prawo autorskie). Mo¿e zaistnieæ równie¿ sytuacja, ¿e mimo ogromu zagadnieñ nie zgrupowano ich w jednej komplek- sowej ustawie, jak¹ jest kodeks. Tak siê dzieje w przypadku prawa administracyjnego, na które sk³ada siê kilkaset ró¿nych ustaw. Na- tomiast procedura administracyjna ujêta ju¿ zosta³a w formie ko- deksowej. Czasami ustawodawca tworzy ustawy, które — podobnie jak kodeks — zawieraj¹ podstawowe instytucje danej ga³êzi prawa i ma- j¹ kompleksowy charakter, choæ regulowane przez nie ga³êzie pra- wa nie s¹ tak rozwiniête i dojrza³e, jak owe ga³êzie klasyczne i pod- stawowe. Wówczas ustawa taka nosi nazwê „prawo” (prasowe, wodne, energetyczne itp.). Bywa te¿ tak, ¿e nazwana w ten sposób ustawa normuje nie odrêbn¹ ga³¹Ÿ prawa, lecz jej fragment (np. prawo o stowarzyszeniach jest fragmentem prawa administracyj- nego). Poniewa¿ Polska jest ju¿ cz³onkiem Unii Europejskiej, nale- ¿y wspomnieæ tak¿e o prawie wspólnotowym, obowi¹zuj¹cym na obszarze pañstw Unii. Najkrócej mo¿na powiedzieæ, ¿e prawo 15 prawo wspólnotowe Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da wspólnotowe jest czymœ innym ni¿ prawo krajowe, nie jest tak¿e prawem miêdzynarodowym (w ka¿dym razie nie pozostaje prawem miêdzynarodowym ta czêœæ prawa wspólnotowego, która stanowio- na jest przez organy wspólnotowe, a obecnie — przez organy Unii Europejskiej). Jest to, by tak rzec, nowy gatunek prawa. 2. (cid:143)ród³a prawa Ÿród³a prawa powszechnie obowi¹zuj¹cego Konstytucja W Polsce Ÿród³a prawa okreœla Konstytucja i wymienia ich katalog (zdaniem wielu specjalistów jest to katalog zamkniêty). Oprócz jasno okreœlonych aktów normatywnych, które obowi¹zu- j¹ powszechnie, lub maj¹ charakter wewnêtrzny i obowi¹zuj¹ tyl- ko jednostki organizacyjnie podleg³e organom wydaj¹cym te akty, Konstytucja wskazuje na podmioty, które takie przepisy mog¹ wydawaæ.3 (cid:143)ród³ami powszechnie obowi¹zuj¹cego prawa w Polsce, wed³ug przepisu art. 87 Konstytucji, s¹: 1) Konstytucja, 2) ustawy, 3) ratyfikowane umowy miêdzynarodowe, 4) rozporz¹dzenia, 5) a ponadto, na obszarze dzia³ania organów, które je ustanowi- ³y, akty prawa miejscowego. Szczególnym, najwa¿niejszym aktem prawnym jest ustawa zasadnicza, czyli Konstytucja. Obecnie obowi¹zuj¹ca w Polsce Konstytucja uchwalona zosta³a przez parlament w dniu 2 kwietnia 1992 r, a nastêpnie przyjêta przez spo³eczeñstwo w krajowym refe- rendum. Konstytucja zawiera fundamentalne zasady ustrojowe pañ- stwa (np. „Rzeczpospolita jest demokratycznym pañstwem praw- nym, urzeczywistniaj¹cym zasady sprawiedliwoœci spo³ecznej” — art. 2 Konstytucji), kszta³tuje ustrój pañstwa, okreœla w³adze pañ- stwowe i ich kompetencje, zawiera równie¿ przepisy reguluj¹ce prawa cz³owieka i obywatela. Dla Konstytucji przewidziano szcze- gólny tryb jej uchwalania i zmieniania. 3 Zob. A. Korybski, L. Leszczyñski, A. Pieni¹¿ek, Wstêp do prawoznawstwa, Lublin 2003, s. 165 i n. 16 Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da ranga Konstytucji Trybuna³ Konstytucyjny ustawa tryb uchwalania ustawy Najwy¿sza moc prawna Konstytucji (art. 8 ust. 1 Konstytu- cji) polega na tym, ¿e wszystkie inne akty prawne wydawane w Rze- czypospolitej nie mog¹ byæ z ni¹ sprzeczne. Przepisy Konstytucji stosuje siê bezpoœrednio, chyba ¿e Konstytucja stanowi inaczej (art. 8 ust. 2 Konstytucji), co oznacza, ¿e stosuj¹c, je nie trzeba odwo³y- waæ siê do przepisów innych aktów prawnych. Organem stwierdzaj¹cym zgodnoœæ innych aktów prawnych (ustaw, rozporz¹dzeñ itp.) z przepisami Konstytucji jest Trybuna³ Konstytucyjny (art. 188 i n. Konstytucji). Jest to organ w³adzy s¹- downiczej, który orzeka o normach, ale nie o faktach. Orzeczenia Trybuna³u Konstytucyjnego co do zgodnoœci przepisu z Konstytu- cj¹ (konstytucyjnoœci prawa) czy przepisów ni¿szego rzêdu z usta- w¹ (legalnoœci prawa) s¹ powszechnie obowi¹zuj¹ce i ostateczne. Dla niezgodnego z prawem wy¿szego rzêdu przepisu b¹dŸ ca³ego aktu prawnego ni¿szego rzêdu oznacza to utratê jego mocy obo- wi¹zuj¹cej i w efekcie zastopowanie stosowania. Kolejnym Ÿród³em prawa wymienionym w Konstytucji jest ustawa. Uchwala j¹ parlament (Sejm i Senat), który, zgodnie z mon- teskiuszowskim trójpodzia³em w³adz, sprawuje w³adzê ustawo- dawcz¹. Sejm, zanim uchwali ustawê, rozpatruje jej projekt w trzech czytaniach (art. 119 Konstytucji). W tym czasie mo¿na do projektu ustawy zg³aszaæ poprawki — prawo to przys³uguje wnioskodaw- cy projektu, pos³om i Radzie Ministrów. Do momentu zakoñczenia drugiego czytania projektu wnioskodawca mo¿e wycofaæ swój pro- jekt ustawy. Sejm uchwala ustawy zwyk³¹ wiêkszoœci¹ g³osów w obecnoœci co najmniej po³owy ustawowej liczby pos³ów; mo¿li- wa jest inna wiêkszoœæ g³osów konieczna do przyjêcia ustawy (art. 120 Konstytucji). Po uchwaleniu ustawy Sejm przesy³a j¹ do Senatu, a ten, w ci¹gu 30 dni, mo¿e wprowadziæ do niej poprawki, przyj¹æ j¹ bez zmian lub w ca³oœci odrzuciæ (art. 121 Konstytucji). Po zakoñczeniu procesu uchwalania ustawy Marsza³ek Sej- mu przekazuje j¹ do podpisania Prezydentowi, który ma na to 21 dni, po czym zarz¹dza og³oszenie w Dzienniku Ustaw. Jednak¿e Prezydentowi przys³uguje prawo veta, czyli sprzeciwu podpisania ustawy. W takiej sytuacji ustawa ponownie jest g³osowana w Sej- mie, jednak¿e do jej przyjêcia wymagana jest wówczas wiêkszoœæ 3/5 g³osów co najmniej po³owy liczby ustawowej pos³ów. Prezy- dent ma równie¿ inn¹ mo¿liwoœæ: gdy uzna ustawê za sprzeczn¹ z Konstytucj¹, mo¿e zwróciæ siê do Trybuna³u Konstytucyjnego 17 Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da inicjatywa ustawodawcza ustawa bud¿etowa umowa miêdzynarodowa z wnioskiem w sprawie ustalenia jej zgodnoœci z ustaw¹ zasadni- cz¹. Jeœli Trybuna³ orzeknie zgodnoœæ, Prezydent musi tak¹ ustawê podpisaæ (art. 122 Konstytucji). Inicjatywê ustawodawcz¹, czyli prawo wnoszenia projektów ustaw, maj¹ ró¿ne podmioty: pos³owie, Senat, Prezydent RP, Rada Ministrów czy grupa minimum 100 tys. obywateli, maj¹cych pra- wo wybierania do Sejmu (art. 118 Konstytucji). Materia ustaw mo¿e byæ ró¿na, poniewa¿ reguluj¹ wszyst- kie sfery naszego ¿ycia. Wypada podkreœliæ, ¿e to w³aœnie ustawa, a nie akt ni¿szej rangi, mo¿e wprowadzaæ ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolnoœci i praw jednostki (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Ustawami s¹ kodeksy (np. kodeks pracy z 1974 r., kodeks karny z 1997 r., kodeks cywilny z 1964 r., kodeks spó³ek handlowych z 2000 r. itd.), a tak¿e bud¿et pañstwa (ustawa bud¿etowa). Jak wia- domo, kodeksy s¹ ustawami szczególnymi ze wzglêdu na zakres i kompleksowy sposób regulacji ga³êzi (dziedziny) prawa, dla któ- rej s¹ uchwalane. Natomiast sposób ich uchwalania jest taki sam jak innych ustaw (zob. jednak art. 123 Konstytucji, wedle którego m.in. kodeksy nie mog¹ byæ uchwalane w trybie pilnym). Przyk³adem szczególnego rodzaju ustawy jest ustawa bud¿e- towa. Przyjmowana jest w szczególny sposób, a przygotowuje j¹ wy³¹cznie Rada Ministrów (czyli tylko jej przys³uguje inicjatywa ustawodawcza), obowi¹zuje w danym roku kalendarzowym, w cza- sie jego trwania. Reguluje sposób finansowania wszystkich sekto- rów ¿ycia spo³ecznego (art. 219 i n. Konstytucji). Konstytucja okreœla bli¿ej tryb uchwalania ustaw (art. 118 i n.). Warto wspomnieæ, ¿e Konstytucja przewiduje te¿ pilny tryb uchwa- lania ustaw w szczególnych przypadkach (art. 123). Warunkiem wejœcia w ¿ycie ustaw jest ich og³oszenie w dzien- niku urzêdowym — Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (w ustawie okreœla siê datê jej wejœcia w ¿ycie). Za akty prawne powszechnie obowi¹zuj¹ce Konstytucja uzna³a ratyfikowane umowy miêdzynarodowe. Ratyfikowanie umów miêdzynarodowych nale¿y do Prezydenta (art. 133). Ze wzglêdu na wagê takich umów, a w konsekwencji na tryb ich raty- fikacji, mo¿na je podzieliæ na dwie zasadnicze grupy. Do pierwszej z nich nale¿¹ te umowy miêdzynarodowe, które dla ratyfikacji przez Prezydenta potrzebuj¹ uprzedniej zgody par- lamentu wyra¿onej w ustawie. Owe umowy miêdzynarodowe do- tycz¹ spraw najwa¿niejszych. 18 Joanna Ho³da, Zbigniew Ho³da umowa miêdzynarodowa ratyfikowana za zgod¹ parlamentu umowa miêdzynarodowa ratyfikowana bez zgody parlamentu ranga umowy miêdzynarodowej rozporz¹dzenie Do takich umów Konstytucja zalicza (art. 89 ust. 1): – umowy dotycz¹ce pokoju, sojuszy, uk³adów politycznych lub uk³adów wojskowych, – umowy dotycz¹ce wolnoœci, praw lub obowi¹zków obywatel- skich okreœlonych w Konstytucji, – umowy zwi¹zane z cz³onkostwem RP w organizacji miêdzy- – umowy dotycz¹ce znacznego obci¹¿enia pañstwa pod wzglê- narodowej, dem finansowym, – umowy w sprawach uregulowanych w ustawie lub w których Konstytucja wymaga ustawy. Drug¹ grup¹ umów miêdzynarodowych s¹ umowy ratyfi- kowane przez Prezydenta, bez zgody parlamentu. Umowy miêdzynarodowe ratyfikowane za uprzedni¹ zgo- d¹ wyra¿on¹ w ustawie og³asza siê w Dzienniku Ustaw, natomiast zasady og³aszania innych umów miêdzynarodowych okreœla usta- wa (art. 88 ust. 3 Konstytucji). Ratyfikowana umowa miêdzynarodowa, po jej og³oszeniu w Dzienniku Ustaw, staje siê czêœci¹ krajowego porz¹dku prawne- go i jest bezpoœrednio stosowana, chyba ¿e jej stosowanie jest uza- le¿nione od wydania ustawy. Umowa miêdzynarodowa ratyfiko- wana za uprzedni¹ zgod¹ wyra¿on¹ w ustawie ma pierwszeñstwo przed ustaw¹, je¿eli ustawy tej nie da siê pogodziæ z umow¹ (art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji). Zgodnie z art. 90 Konstytucji, na mocy umowy miêdzynaro- dowej, Rzeczpospolita mo¿e czêœæ kompetencji organów w³adzy przekazaæ organizacji miêdzynarodowej lub organowi miêdzyna- rodowemu. Zgoda na ratyfikacjê takiej umowy mo¿e byæ wyra¿o- na przez obywateli w referendum ogólnokrajowym. Je¿eli wynika to z ratyfikowanej umowy konstytuuj¹cej or- ganizacjê miêdzynarodow¹, prawo przez ni¹ stanowione jest sto- sowane bezpoœrednio, maj¹c pierwszeñstwo w przypadku kolizji z ustawami (art. 91 ust. 3 Konstytucji). Rozporz¹dzenia, czyli kolejne akty prawne powszechnie obowi¹zuj¹ce, wydaje siê na podstawie ustaw i w celu ich wyko- nania (art. 92). Reguluj¹ one pewne niewielkie wycinki rzeczywi- stoœci. Podmiotami posiadaj¹cymi kompetencje do ich wydawania s¹ organy wskazane w Konstytucji, a wiêc Prezydent, Prezes Rady Ministrów, Rada Ministrów, poszczególni ministrowie i Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji. 19 Dorota Ostrowska akty prawa miejscowego akty prawa wewnêtrznego Dla swojej wa¿noœci rozporz¹dzenia Prezydenta wymagaj¹ — co do zasady — kontrasygnaty udzielonej przez Prezesa Rady Ministrów (art. 144 Konstytucji). W ten sposób, jako organ w³adzy wykonawczej, bierze odpowiedzialnoœæ za treœæ rozporz¹dzenia. Rozporz¹dzenia obowi¹zuj¹ na terenie ca³ego kraju i nale¿y je og³osiæ w Dzienniku Ustaw. W zamkniêtym katalogu Ÿróde³ polskiego prawa powszech- nie obowi¹zuj¹cego znajduj¹ siê tak¿e akty prawa miejscowego. Mog¹ je wydawaæ organy samorz¹du terytorialnego (organy sta- nowi¹ce i wykonawcze samorz¹du terytorialnego) oraz terenowe organy administracji rz¹dowej (wojewoda). Takie akty prawne obo- wi¹zuj¹ na terenie dzia³ania organów, które je wyda³y (np. na tere- nie gminy, powiatu czy województwa). Akty prawa miejscowego, aby wesz³y w ¿ycie, wymagaj¹ og³oszenia w dzienniku urzêdowym danego województwa albo upowszechnienia w inny sposób, dopuszczony przez ustawê i zwy- czajowo stosowany na tym terenie. Konstytucja RP przepisem art. 93 wymienia (obok Ÿróde³ prawa powszechnie obowi¹zuj¹cego) akty prawne, które obowi¹- zuj¹ tylko niektóre podmioty (akty prawa wewnêtrznego). S¹ nimi uchwa³y Rady Ministrów i zarz¹dzenia Rady Ministrów, czy po- szczególnych ministrów, które maj¹ charakter wewnêtrzny i obo- wi¹zuj¹ tylko jednostki organizacyjne podleg³e organowi, który te akty wyda³. Zarz¹dzenia mog¹ byæ wydane tylko na podstawie ustawy. Nie mog¹ one stanowiæ podstawy decyzji wobec obywate- li, osób prawnych oraz innych podmiotów. Zarówno uchwa³y, jak i zarz¹dzenia podlegaj¹ kontroli co do ich zgodnoœci z aktami prawa powszechnie obowi¹zuj¹cego. Dorota Ostrowska 3. Normy prawne i przepisy prawne Prawo jako ca³oœæ sk³ada siê z tak zwanych norm prawnych. W jêzyku potocznym pojêcie normy prawnej czêsto bywa uto¿sa- miane z przepisem prawnym. Tak¿e prawnicy czêsto zamiennie u¿ywaj¹ obydwu pojêæ, co nie zawsze jest dzia³aniem poprawnym, bowiem zakresy znaczeniowe tych terminów nie pokrywaj¹ siê.4 Przepis prawny jest form¹ wyra¿enia przez prawodawcê norm prawnych, stanowi¹c¹ zawart¹ w akcie normatywnym (tj. np. 4 Odmiennie zob. J. Nowacki, Z. Tobor, Wstêp…, op. cit., s. 56 i n. 20 przepis prawny Dorota Ostrowska norma prawna elementy normy prawnej ustawie, rozporz¹dzeniu, zarz¹dzeniu) wypowiedŸ, wyodrêbnio- n¹ w pewn¹ zamkniêt¹ ca³oœæ jako artyku³, paragraf, ustêp, punkt lub nawet zdanie. Przepis prawny stanowi wiêc jednostkê redak- cyjn¹ aktu normatywnego i mo¿e pokrywaæ siê z norm¹ prawn¹, mo¿e zawieraæ tylko pewne jej cz³ony albo obejmowaæ nawet kilka norm prawnych. Norma prawna jest natomiast pewn¹ regu³¹ postêpowania skierowan¹ do wskazanego podmiotu lub podmiotów, czyli do adresata normy, wyra¿aj¹c¹ nakaz lub zakaz okreœlonego zacho- wania (dyspozycja normy) w oznaczonych okolicznoœciach (hipo- teza normy), z zagro¿eniem reakcj¹ organów pañstwa na wypadek niezastosowania siê adresata normy do dyspozycji normy (zapo- wiedŸ sankcji).5 Ka¿da norma prawna, wyra¿ona w formie przepisów praw- nych (lub przepisu prawnego) zbudowana jest wiêc z nastêpuj¹cych elementów: a) okreœlenia adresata, któremu norma wyznacza obowi¹zek pewnego zachowania siê (w postaci nakazu zachowania lub zakazu zachowania) b¹dŸ te¿ jedynie dozwala na pewne za- chowanie; b) okreœlenia sposobu zachowania (wspomniana dyspozycja normy) w postaci nakazu, zakazu lub dozwolenia; c) okreœlenia okolicznoœci (wspomnianej hipotezy normy), w któ- rych ma nast¹piæ realizacja obowi¹zku b¹dŸ w których mo¿e nast¹piæ realizacja dozwolonego dzia³ania. W literaturze przedmiotu sporne jest zagadnienie, czy nie- zbêdnym elementem budowy normy prawnej jest okreœlenie dole- gliwoœci zwi¹zanej z przekroczeniem przez adresata normy jej obo- wi¹zywania — czyli sankcji.6 Wypowiedzi normatywne mog¹ mieæ charakter generalny (jeœli s¹ skierowane do pewnej szerokiej grupy adresatów wyró¿- nianych ze wzglêdu na posiadane wspólne cechy) b¹dŸ indywidu- alny (jeœli dotycz¹ pewnego konkretnego adresata). Cechowaæ je mo¿e tak¿e abstrakcyjnoœæ (czyli okreœlenie pewnego powtarzalnego wzoru postêpowania) lub konkretnoœæ (czyli okreœlenie pewnego niepowtarzalnego, konkretnego wzoru zachowania). norma generalna i abstrakcyjna norma indywidualna i konkretna 5 T.A. Filipiak, J. Mojak, M. Nazar, E. Niezbecka, Zarys prawa cywilnego i rodzinnego, Lublin 6 Szerzej na ten temat G.L. Seidler, H. Groszyk, J. Malarczyk, A. Pieni¹¿ek, Wstêp do nauki 1995, s. 50. o pañstwie i prawie, Lublin 2001. 21 Dorota Ostrowska norma bezwzglêdnie obowi¹zuj¹ca norma wzglêdnie obowi¹zuj¹ca Powszechnie przyjmuje siê, i¿ prawo jako zbiór pewnych swoistych regu³ postêpowania ma charakter generalno–abstrakcyj- ny. Dopiero w procesie jego stosowania (np. na etapie wydawania orzeczeñ przez s¹dy) mog¹ byæ podejmowane decyzje prawne o charakterze indywidualno–konkretnym. W literaturze mówi siê o rozmaitych rodzajach norm praw- nych. W tym miejscu warto poczyniæ kilka uwag na ten temat. Zgodnie z zasad¹ swobody umów wyra¿on¹ w art. 3531 k.c. strony zawieraj¹ce umowê mog¹ u³o¿yæ stosunek prawny wed³ug swego uznania, byleby jego treœæ lub cel nie sprzeciwia³y siê w³a- œciwoœci (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom wspó³¿ycia spo- ³ecznego. Oznacza to, i¿ kszta³tuj¹c treœæ zobowi¹zania, jego stro- ny mog¹ kierowaæ siê wskazówkami, jakie daj¹ przepisy prawa, i np. przyj¹æ typ umowy uregulowany kodeksowo bez jakiejkolwiek modyfikacji b¹dŸ wprowadziæ do umowy okreœlonej przepisami prawa (tzw. umowy nazwanej) pewne modyfikacje, b¹dŸ wreszcie skonstruowaæ zupe³nie nowy typ umowy (tzw. umowê nienazwa- n¹), kszta³tuj¹c jej treœæ ca³kowicie wed³ug swego uznania. Istnieje jednak pewna kategoria norm prawnych, których zastosowanie, z uwagi na ich znacz¹c¹ funkcjê w obrocie prawnym, nie mo¿e byæ w ¿adnej sytuacji wol¹ stron wy³¹czone lub ograni- czone (np. art. 119 i 437 k.c.). Taki rodzaj norm prawnych nazywa siê normami bezwzglêdnie obowi¹zuj¹cymi (ius cogens), przy czym zaznaczyæ trzeba, i¿ normy te wystêpuj¹ niezwykle rzadko, ustê- puj¹c miejsca swobodzie kszta³towania przez strony treœci stosun- ków prawnych. Istnieje tak¿e kategoria norm prawnych — wzglêdnie obo- wi¹zuj¹cych (ius dispositivum), które znajd¹ zastosowanie tylko w przypadkach, gdy strony nie u³o¿y³y stosunku prawnego w spo- sób odmienny ni¿ przewiduje to dana norma. Tak wiêc normy praw- ne wzglêdnie obowi¹zuj¹ce znajd¹ zastosowanie w przypadkach, gdy strony stosunku prawnego (np. umowy) nie uregulowa³y pew- nej kwestii (np. terminu zap³aty) albo uregulowa³y pewn¹ kwestiê w sposób niekompletny (np. uregulowa³y termin zap³aty, ale nie uregulowa³y miejsca spe³nienia tego œwiadczenia). Charakter normy prawnej — imperatywny lub dyspozytyw- ny — najczêœciej wynika z samego brzmienia przepisu, który nor- mê tê konstruuje. Na wzglêdnie obowi¹zuj¹cy charakter normy wskazywaæ bêdzie umieszczenie w przepisie prawnym takich zwro- tów jak np.: „w braku odmiennej umowy”, „je¿eli z czynnoœci praw- nej nie wynika nic innego”, „chyba ¿e strony postanowi³y inaczej”. 22 Zbigniew Ho³da, Dorota Ostrowska norma po³owicznie bezwzglêdnie obowi¹zuj¹ca Istnieje wreszcie trzecia kategoria norm prawnych, tzw. semi- imperatywnych (norm po³owicznie bezwzglêdnie obowi¹zuj¹cych). Do tej kategorii nale¿¹ tego rodzaju normy, których stosowanie mo¿e byæ wy³¹czone lub ograniczone, ale tylko w taki sposób, ¿e przy- nosi to korzyœæ tylko jednej stronie — tej, której konkretna ustawa przyznaje intensywniejsz¹ ochronê. Tego rodzaju normy spotkaæ mo¿na na przyk³ad w prawie pracy, gdzie ustawa (kodeks pracy) w uprzywilejowanej pozycji stawia pracownika, poddaj¹c jego in- teresy silniejszej ochronie ni¿ interesy pracodawcy. Podobnie jest w tzw. prawie konsumenckim, gdzie silniej chronion¹ stron¹ jest konsument, czyli osoba fizyczna dokonuj¹ca czynnoœci prawnej nie- zwi¹zanej bezpoœrednio z jej dzia³alnoœci¹ gospodarcz¹ lub zawo- dow¹ (art. 221 k.c.). Zbigniew Ho³da, Dorota Ostrowska 4. Stosowanie prawa pojêcie stosowania prawa kompetencja do stosowania prawa Pojêcie stosowania prawa bywa w nauce prawoznawstwa pojmowane niejednolicie. Kontrowersje budzi bowiem problema- tyka podmiotów stosuj¹cych prawo. Przewa¿a pogl¹d, i¿ stosowanie prawa, polegaj¹ce na tym, i¿ kompetentny podmiot na podstawie norm generalnych i abstrak- cyjnych okreœla skutki prawne jakiegoœ faktu, wydaj¹c decyzjê in- dywidualn¹ i konkretn¹ — jest wy³¹czn¹ domen¹ w³adczo dzia³a- j¹cych w granicach swoich kompetencji organów pañstwowych (tj. s¹dów sprawuj¹cych wymiar sprawiedliwoœci oraz organów admi- nistracji pañstwowej). Przy tym przyjmuje siê, ¿e organ jest kompetentny, je¿eli w systemie prawnym znajduje siê norma upowa¿niaj¹ca ten organ do dzia³ania w okreœlonych okolicznoœciach. Kompetencja udzie- lana organom pañstwowym oznacza, i¿ organ jest zarówno upo- wa¿niony, jak i zobowi¹zany do dzia³ania. Powy¿sze skutkuje tym, i¿ nie mo¿na takiemu organowi skutecznie przeszkodziæ w dzia³a- niu oraz ¿e organ ten, je¿eli zajd¹ przewidziane prawem okolicz- noœci (np. skutecznie wniesione powództwo lub akt oskar¿enia, wa¿ny wniosek w postêpowaniu administracyjnym), nie mo¿e uchyliæ siê od dzia³ania.7 Jednak mo¿na tak¿e spotkaæ pogl¹d, ¿e prawo stosowane jest nie tylko przez organy pañstwowe, ale tak¿e przez inne podmioty, 7 A. Korybski, L. Leszczyñski, A. Pieni¹¿ek, Wstêp…, op. cit., s. 119. 23 Zbigniew Ho³da, Dorota Ostrowska etapy stosowania prawa s¹dowe stosowanie prawa administracyjne stosowanie prawa model s¹dowego stosowania prawa fazy s¹dowego stosowania prawa jak na przyk³ad osoby fizyczne lub osoby prawne w obrocie praw- nym, w którym uczestnicz¹. Poza sporem pozostaje fakt, i¿ stosowanie prawa jest proce- sem z³o¿onym, przebiegaj¹cym w kilku etapach. I tak przyjmuje siê, i¿ pierwszym etapem stosowania prawa jest ustalenie tzw. stanu faktycznego, by nastêpnie ustaliæ, jakie normy prawne bêd¹ do ustalonego stanu faktycznego mia³y zastosowanie. Czynnoœci te okreœlane s¹ mianem subsumpcji stanu faktycznego — czyli „do- pasowaniem” konkretnej normy prawnej (z uwagi na jej hipotezê) do ustalonego stanu faktycznego. Kolejnym etapem stosowania prawa jest ustalenie konsekwencji prawnych dokonanej subsump- cji stanu faktycznego, z uwzglêdnieniem dyspozycji zawartej w za- stosowanej normie prawnej i ewentualnie zastosowanie przewidzia- nych norm¹ sankcji. Klasycznym przyk³adem stosowania prawa jest wydawanie przez s¹dy orzeczeñ w rozpoznawanych przez nie sprawach. Ró¿nica regulacji w ramach odmiennych ga³êzi prawa spo- wodowa³a ukszta³towanie siê dwóch podstawowych, zasadniczo ró¿nych typów (modeli) stosowania prawa. S¹ to: s¹dowe stoso- wanie prawa i administracyjne stosowanie prawa. Przede wszyst- kim ró¿ni¹ siê podmiotami, które stosuj¹ prawo. W przypadku s¹- dowego stosowania prawa s¹ to s¹dy, natomiast administracyjne stosowanie prawa nale¿y do organów administracyjnych. Owe or- gany administracyjne to organy administracji publicznej (rz¹dowej, samorz¹dowej), a tak¿e podmioty wykonuj¹ce zadania administracji publicznej (np. samorz¹d gospodarczy). Trzeba zauwa¿yæ, ¿e szczególne znaczenie ma s¹dowe sto- sowanie prawa i jest to pewien modelowy wzór odniesienia w pro- cesie stosowania prawa. Model decyzyjny w tym przypadku sk³a- da siê z kilku faz. Jest to szczegó³owy proces, w którym poprzez ustalenie stanu faktycznego i przyporz¹dkowanie mu pewnych norm dochodzi siê do podjêcia konkretnej decyzji, a gdy jest to potrzebne, równie¿ do na³o¿enia sankcji. Ka¿d¹ decyzjê nale¿y uzasadniæ. W razie tego rodzaju stosowania prawa mo¿na zauwa- ¿yæ podejœcie indywidualne w ka¿dym przypadku, co jest uzasad- nione ma³ym prawdopodobieñstwem wyst¹pienia identycznego stanu faktycznego w innych przypadkach. W procesie s¹dowego stosowania prawa mo¿na wiêc teore- tycznie wyró¿niæ kilka faz, koñcz¹cych siê wydaniem tak zwanych decyzji cz¹stkowych (w praktyce owe fazy po prostu siê kumuluj¹, a niektóre decyzje cz¹stkowe zapadaj¹ równoczeœnie). S¹ to kolejno: 24 Zbigniew Ho³da, Dorota Ostrowska 1) decyzja ustalaj¹ca stan faktyczny sprawy, 2) decyzja walidacyjna (ustalaj¹ca obowi¹zuj¹c¹ podstawê nor- matywn¹ decyzji stosowania prawa, czyli ustalaj¹ca odpo- wiedni przepis prawa), 3) decyzja interpretacyjna (ustalaj¹ca znaczenie normy prawnej, odkodowanej z odpowiedniego, obowi¹zuj¹cego przepisu), 4) decyzja subsumpcyjna (ustalaj¹ca podci¹gniêcie ustalonego stanu faktycznego pod normê prawn¹), 5) decyzja ustalaj¹ca konsekwencje (nastêpstwa) prawne ustalo- nego stanu faktycznego (kwalifikacja sankcjonuj¹ca), 6) uzasadnienie decyzji stosowania prawa. W s¹dowym typie (modelu) wszystkie strony maj¹ wp³yw na koñcow¹ decyzjê, uczestnicz¹ w postêpowaniu, maj¹ prawo do wnioskowania dowodów, przedstawiania swojego punktu widze- nia. Jedn¹ z zasad tego rodzaju podejmowania decyzji jest wdanie siê w spór (kontradyktoryjnoœæ). Jest tu równie¿ mo¿liwa pewna elastycznoœæ organu podejmuj¹cego decyzjê. W przypadku administracyjnego typu (modelu) stosowania prawa mamy do czynienia z podejmowaniem, przez uprawnione organy, okreœlonych decyzji w konkretnych przypadkach. Nie ma tutaj, co do zasady, miejsca na wdanie siê w spór, organy w sposób dosyæ arbitralny komunikuj¹ stronie (stronom) decyzjê. Zauwa¿yæ tutaj mo¿na znaczenie nadrzêdnoœci i podrzêdnoœci podmiotów. Typ administracyjnego (kierowniczego) stosowania prawa charak- teryzuje siê du¿ym stopniem sformalizowania. W zasadzie nie ma tutaj miejsca na swobodê organu przy podejmowaniu decyzji. Odrêbn¹ kwesti¹, jednak¿e zwi¹zan¹ z typem stosowania prawa, jest sposób regulacji stosunków prawnych. Tutaj rozró¿niæ mo¿na przede wszystkim regulacjê cywilnoprawn¹ oraz regulacjê administracyjnoprawn¹. Modelowo rzecz ujmuj¹c, owe metody mo¿na opisaæ w na- stêpuj¹cy sposób. W przypadku regulacji administracyjnoprawnej sposób regu- lowania stosunków prawnych jest sformalizowany, sztywny, opie- ra siê na bardzo jasno okreœlonych regu³ach. I jak w przypadku administracyjnego stosowania prawa nie ma miejsca na wy³amy- wanie siê z tych regu³. Organ reguluj¹cy stosunki prawne, wydaj¹- cy w tym zakresie pewne decyzje, nie zostawia miejsca na dowol- noœæ czy elastycznoœæ. Tutaj, tak jak w przypadku administracyjnego 25 model administracyj- nego stosowania prawa regulacja administracyjno– prawna Dorota Ostrowska regulacja cywilnoprawna wyk³adnia prawa jako proces myœlowy rekonstrukcja normy prawnej stosowania prawa, stosunki prawne mog¹ regulowaæ tylko upowa¿- nione do tego organy administracji publicznej. Cywilnoprawna regulacja stosunków prawnych charaktery- zuje siê tym, ¿e stronami takiego stosunku prawnego mog¹ byæ dowolne podmioty (osoby fizyczne, osoby prawne). Osoby te mog¹ w ka¿dy dowolny sposób, mieszcz¹cy siê jednak w granicach pra- wa, zgodnie z zasad¹ wolnoœci umów, regulowaæ stosunki prawne wystêpuj¹ce pomiêdzy nimi. W przypadku sporów maj¹ prawo wyst¹piæ na drogê s¹dow¹ w celu dochodzenia swoich racji. Swoboda kszta³towania stosunków prawnych musi mieœciæ siê w granicach prawa, co oznacza, ¿e strony, ustalaj¹c miêdzy sob¹ zasady, maj¹ mo¿liwoœæ wyboru takich warunków, które nie s¹ nie- zgodne z prawem. Strony dzia³aj¹ na podstawie przepisów prawa cywilnego. Tego rodzaju mo¿liwoœæ regulowania stosunków praw- nych pozwala stronom na swobodê decydowania o najlepszych dla nich warunkach. Trzeba jednak pamiêtaæ, ¿e tak zarysowana charakterystyka metod regulacji opisuje pewien teoretyczny model. W rzeczywisto- œci unormowania zawarte w przepisach tak prawa cywilnego, jak i prawa administracyjnego, od owych modeli czêsto odbiegaj¹. Dorota Ostrowska 5. Wyk³adnia prawa Warunkiem prawid³owego stosowania prawa jest umiejêt- noœæ jego poprawnej interpretacji (wyk³adni). Wed³ug S³ownika jê- zyka polskiego PWN8 termin „interpretacja” oznacza t³umaczenie, objaœnianie, komentowanie czegoœ. S³ownikowe znaczenie interpre- tacji prawa (wyk³adni prawa) oznacza ustalanie i t³umaczenie zna- czenia norm prawnych zawartych w przepisach. Wyk³adnia prawa jest wiêc pewnym z³o¿onym procesem myœlowym zmierzaj¹cym do ustalenia znaczenia przepisów pra- wa — czyli ustalenia, jaka norma prawna (b¹dŸ normy prawne) zakodowana jest w przepisach poddanych interpretacji. W literaturze przedmiotu przyjmuje siê, ¿e interpretacja (wy- k³adnia) prawa polega na czynnoœciach i rozumowaniu prowadz¹- cych do rekonstrukcji normy prawnej z okreœlonych faktów normo- twórczych. Obejmuje ona ustalanie Ÿród³a rekonstrukcji (faktu nor- motwórczego), ustalanie znaczeñ poszczególnych wyra¿eñ oraz 8 M. Szymczak (red.), S³ownik jêzyka polskiego PWN, t. 1, Warszawa 1995. 26 Dorota Ostrowska jêzyk prawny jêzyk prawniczy sam¹ rekonstrukcjê normy z okreœlonych tekstów prawnych (prze- pisów prawnych, decyzji s¹dowych), faktu (np. zwyczajów), war- toœci (np. wartoœci moralnych), prowadz¹c¹ do sformu³owania wypowiedzi normatywnej, wyra¿aj¹cej zrekonstruowan¹ normê.9 Tak szeroko rozumiane pojêcie interpretacji prawa musi obej- mowaæ wiele procesów myœlowych, zmierzaj¹cych w g³ównej mie- rze do prawid³owego odczytania informacji zawartych w tekœcie normatywnym (po³¹czenia znaków graficznych w s³owa, zdania) — by nastêpnie nadaæ odczytanej informacji znaczenie wypowie- dzi normatywnej. Wyk³adnia prawa jako wydobywanie norm prawnych z obo- wi¹zuj¹cych przepisów prawa oraz ustalanie ich znaczenia stano- wi historycznie ukszta³towany ci¹g operacji myœlowych opartych na odpowiedniej wiedzy prawniczej. Aby prawid³owo dokonaæ wyk³adni prawa, wskazana jest znajomoœæ jêzyka prawnego oraz jêzyka prawniczego. Jêzyk prawny jest jêzykiem, w którym formu³owane s¹ tek- sty zawieraj¹ce przepisy prawne. Jêzyk ten, aczkolwiek zbudowa- ny na bazie jêzyka etnicznego, ró¿ni siê od niego w g³ównej mierze swoistymi regu³ami semantycznymi (czyli regu³ami nadawania znaczeñ s³owom, zwrotom i wyra¿eniom zawartym w obowi¹zu- j¹cych tekstach prawnych). W efekcie wiele s³ów czy zwrotów nie- jednoznacznych lub niedookreœlonych w jêzyku narodowym posia- da œcis³e znaczenie w jêzyku prawnym. Na przyk³ad s³owo „przestêpstwo”, rozumiane w jêzyku etnicznym w sposób niejedno- znaczny, zyskuje na gruncie jêzyka prawnego uœciœlone znaczenie odbiegaj¹ce od znaczeñ u¿ywanych w jêzyku etnicznym.10 Jêzyk prawniczy jest to jêzyk, który tworzony jest przede wszystkim przez prawników praktyków (sêdziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych czy notariuszy) lub przedstawicieli nauki prawa. W jêzyku prawniczym dokonywana jest wyk³adnia prawa oraz refleksja nad obowi¹zuj¹cym prawem. Postuluje siê, aby pomiêdzy jêzykiem prawnym a jêzykiem prawniczym zachodzi³a mo¿liwie najwiêksza zbie¿noœæ. Znajomoœci jêzyka prawnego oraz umiejêtnoœæ pos³ugiwania siê jêzykiem prawniczym jest dla prawników szczególnie istotna. Prawid³owa wyk³adnia jest bowiem podstaw¹ trafnoœci podejmo- 9 L. Leszczyñski, Zagadnienia teorii stosowania prawa. Doktryna i tezy orzecznictwa, Kraków 2001, s. 109; podobnie A. Korybski, L. Leszczyñski, A. Pieni¹¿ek, Wstêp…, op. cit.; G.L. Seidler, H. Groszyk, J. Malarczyk, Wstêp do teorii pañstwa i prawa, Lublin 1989. 10 Zob. A. Korybski, L. Leszczyñski, A. Pieni¹¿ek, Wstêp..., op. cit., s. 76. 27 Dorota Ostrowska wyk³adnia jêzykowa dyrektywy wyk³adni jêzykowej wanych procesów decyzyjnych, ma zasadnicze znaczenie w nauce prawa oraz w procesie realizowania i przestrzegania prawa. Tradycyjnie ju¿ przyjmuje siê, i¿ ka¿dy proces wyk³adni pra- wa nale¿y rozpocz¹æ od tak zwanej wyk³adni jêzykowej (tj. od za- stosowania dyrektyw jêzykowych), bowiem punktem wyjœcia przy dokonywaniu jakiejkolwiek interpretacji jest zawsze jêzyk. Wyk³ad- nia jêzykowa polega na ustaleniu wypowiedzi normatywnej przez u¿ycie regu³ gramatyki, sk³adni oraz semantyki danego jêzyka etnicznego, a tak¿e ukszta³towanej semantyki jêzyka prawnego, powsta³ego na gruncie jêzyka etnicznego. Dopiero potem, dla usta- lenia relacji miêdzy wyinterpretowan¹ norm¹ a innymi normami wchodz¹cymi w sk³ad systemu prawa (szczególnie w sytuacji trud- noœci z ustaleniem wypowiedzi normatywnej b¹dŸ jej niezgodno- œci z obowi¹zuj¹cymi normami), stosowane s¹ dyrektywy pozajê- zykowe. Dyrektywy jêzykowe w znacznej czêœci zbie¿ne s¹ z ogólny- mi dyrektywami interpretacji jakiegokolwiek tekstu w danym jê- zyku etnicznym. Jedn¹ z podstawowych dyrektyw jêzykowych jest regu³a nakazuj¹ca rozpoczêcie procesu nadawania poszczególnym zwrotom, s³owom, wyra¿eniom znaczeñ, jakie s¹ im nadawane w jê- zyku etnicznym. Regu³a ta nie ma zastosowania jedynie w sytua- cjach, gdy w interpretowanym tekœcie prawnym wystêpuj¹ tak zwane definicje legalne, z którymi mamy do czynienia, gdy prawo- dawca moc¹ przepisów prawnych wi¹¿¹co ustala rozumienie po- szczególnych terminów wystêpuj¹cych w tekstach prawnych. W przypadku umieszczenia definicji legalnej obowi¹zuje zasada konsekwentnego interpretowania zdefiniowanego s³owa czy termi- nu w znaczeniu wynikaj¹cym z definicji. Kolejna regu³a interpretacyjna zak³ada, ¿e w ka¿dej sytuacji, przy dokonywaniu wyk³adni tekstu normatywnego, niedopuszczal- ne jest traktowanie okreœlonych s³ów, liter czy innych znaków gra- ficznych jako zbêdnych czy nieposiadaj¹cych znaczenia dla inter- pretowanego przepisu. Niedopuszczalne jest dodawanie przez in- terpretatora pewnych s³ów, liter czy innych znaków graficznych w przekonaniu, ¿e naprawia siê w ten sposób niekompetencjê, nie- udolnoœæ jêzykow¹ czy te¿ b³¹d ustawodawcy. W sytuacji gdy pomimo zastosowania dyrektyw jêzykowych nadal istniej¹ w¹tpliwoœci interpretacyjne, zastosowanie bêd¹ mia- ³y dyrektywy pozajêzykowe. Z uwagi na zastosowanie tych¿e dy- rektyw wyró¿nia siê: 28 Dorota Ostrowska wyk³adnia systemowa wyk³adnia funkcjonalna wyk³adnia celowoœciowa dyrektywy wyk³adni systemowej regu³y kolizyjne – wyk³adniê systemow¹ (zwan¹ tak¿e systematyczn¹), zmierza- j¹c¹ do ustalenia znaczenia i roli odtwarzanej wypowiedzi nor- matywnej, uwzglêdniaj¹c jej usytuowanie w ramach danego aktu normatywnego, instytucji prawnej, ga³êzi prawa lub ca- ³ego systemu prawa; – wyk³adniê funkcjonaln¹, zmierzaj¹c¹ do ustalenia znaczenia wypowiedzi normatywnej poprzez siêgniêcie do pozapraw- nych wartoœci i ocen, stanowi¹cych funkcje danej regulacji pra- wnej w odniesieniu do otoczenia spo³ecznego i politycznego; – wyk³adniê celowoœciow¹ (zwan¹ tak¿e teleologiczn¹), zmie- rzaj¹c¹ do ustalenia znaczenia wypowiedzi normatywnej po- przez odwo³anie siê do „celu” przepisu, instytucji, ga³êzi pra- wa — inaczej: przepis ma byæ t³umaczony tak, a¿eby by³ naj- bardziej u¿ytecznym œrodkiem dla osi¹gniêcia celu ustawy. O ile w przypadku dyrektyw jêzykowych punktem odnie- sienia jest jêzyk, o tyle w przypadku dyrektyw systemowych punk- tem odniesienia jest system prawa. W literaturze podkreœla siê, i¿ zadaniem wyk³adni systemowej jest korekta, modyfikacja b¹dŸ przes¹dzenie wyboru znaczenia poszczególnych elementów lub ca³oœci danej wypowiedzi normatywnej, wyinterpretowanej przy pomocy dyrektyw jêzykowych. Dyrektywy systemowe mo¿na uporz¹dkowaæ w trzech gru- pach. Pierwsz¹ tworz¹ regu³y zmierzaj¹ce do zapewnienia zupe³- noœci oraz niesprzecznoœci systemu prawa. Nakazuj¹ one przyjêcie takiego znaczenia wyinterpretowanej normy, aby pozostawa³a ona w zgodnoœci z innymi normami wchodz¹cymi do systemu prawa. Drug¹ grupê tworz¹ regu³y nakazuj¹ce interpretowaæ nor- my prawne zgodnie z treœci¹ zasad prawa w okreœlonej ga³êzi pra- wa b¹dŸ w odniesieniu do ca³ego systemu prawa. Trzeci¹ grupê dyrektyw systemowych tworz¹ dyrektywy, które wyodrêbnia siê jako dyrektywy systematyzacyjne. Odnosz¹ siê one bowiem do usytuowania elementów danej wypowiedzi normatywnej w przepisach interpretowanego aktu normatywnego (np. w przepisach ogólnych b¹dŸ szczegó³owych). Czêœæ dyrektyw systemowych jest niekiedy wyodrêbniana w postaci tak zwanych regu³ kolizyjnych, a wiêc regu³ okreœlaj¹cych sposób rozstrzygania kolizji powstaj¹cych miêdzy normami danego systemu prawa. Za historycznie utrwalone przyjmuje siê nastêpuj¹ce, uniwer- salne regu³y kolizyjne: 29 Dorota Ostrowska domniemanie „racjonalnego ustawodawcy” – lex posterior derogat legi priori (w sytuacji niezgodnoœci norm o równorzêdnej mocy prawnej norma póŸniejsza uchyla nor- mê wczeœniejsz¹); – lex specjalis derogat legi generali (w sytuacji niezgodnoœci norm o równorzêdnej mocy prawnej, wydanych w tym samym cza- sie, norma szczególna wypiera normê ogóln¹); – lex posterior generalis non derogat legi anteriori speciali (w sytua- cji niezgodnoœci norm o równorzêdnej mocy prawnej, wyda- na póŸniej norma ogólna nie uchyla wydanej uprzednio nor- my szczegó³owej); – lex superior derogat legi inferiori (w sytuacji niezgodnoœci norm o ró¿nej mocy prawnej, norma o wy¿szej mocy prawnej uchyla normê o ni¿szej mocy prawnej). Punktem odniesienia przy wyk³adni funkcjonalnej jest spo- ³eczne otoczenie systemu prawa, a dok³adniej pewne wartoœci i oceny, jakie przypisuje siê ustawodawcy. Przy dokonywaniu wy- k³adni funkcjonalnej nale¿y pos³ugiwaæ siê domniemaniem tak zwa- nego racjonalnego ustawodawcy. Z domniemania tego wyprowadza siê11 inne, bardziej szcze- gó³owe regu³y, takie jak: – domniemanie, ¿e prawodawca nie stanowi norm sprzecznych, – domniemanie, ¿e prawodawca nie stanowi norm zbêdnych, – domniemanie, ¿e prawodawca d¹¿y do aprobowanych spo- – domniemanie, ¿e prawodawca liczy siê z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji, – domniemanie, ¿e prawodawca dysponuje najlepsz¹ wiedz¹ ³ecznie celów, empiryczn¹. wyk³adnia literalna Na podstawie innych kryteriów ni¿ stosowane w przypad- ku rozró¿nienia wyk³adni jêzykowej i pozajêzykowej dokonywa- ny bywa podzia³ wyk³adni na literaln¹, zwê¿aj¹c¹ i rozszerzaj¹c¹, przy czym w tym przypadku wyk³adnia odnosi siê ju¿ do samego rezultatu czynnoœci interpretatora. Wyk³adnia literalna (dos³owna, interpretatio declarativa) ma miejsce wtedy, gdy spoœród ró¿nych znaczeñ uzyskanych za po- moc¹ odmiennych dyrektyw interpretacyjnych zostanie wybrane rozumienie ustalone za pomoc¹ dyrektyw jêzykowych. 11 L. Morawski, Wstêp do prawoznawstwa, Toruñ 1996, s. 128. 30
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawne podstawy działalności kulturalnej
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: