Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00072 005887 13638232 na godz. na dobę w sumie
Prawnokarne aspekty zwalczania mowy nienawiści. Wydanie 1 - ebook/pdf
Prawnokarne aspekty zwalczania mowy nienawiści. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 432
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0552-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Problematyka mowy nienawiści (hate speech) to jedno z najistotniejszych i najbardziej kontrowersyjnych zagadnień współczesnego prawa karnego. Szczególnie sporna jest zasadność penalizacji tego zjawiska. Z jednej strony wskazuje się na potrzebę zwalczania najbardziej karygodnych – również werbalnych – przejawów nieakceptowanych społecznie przekonań leżących u podstaw mowy nienawiści. Z drugiej zaś strony akcentowana jest konieczność ochrony swobody wypowiedzi jako czynnika kluczowego dla kształtowania się wolnego rynku idei, stanowiącego przecież dla społeczeństwa niezwykle istotną wartość.

Niniejsza książka stanowi kompleksowe opracowanie problematyki penalizacji mowy nienawiści z perspektywy konstytucyjnej zasady proporcjonalności. Autor podejmuje przede wszystkim problem międzynarodowych i europejskich zobowiązań propenalizacyjnych, a także wynikających z praw człowieka i konstytucyjnych standardów ochrony wolności słowa. Rozważania te stanowią tło analizy dogmatycznej odpowiednich przepisów karnych oraz prezentacji wyników badań obszernego materiału aktowego postępowań sądowych i przygotowawczych dotyczących czynów z art. 256 i 257 k.k. Treść książki dopełnia analiza prawnoporównawcza ustawodawstwa USA, Niemiec i Hiszpanii.

Opracowanie zamykają ocena de lege lata oraz postulaty de lege ferenda dotyczące przestępstw mowy nienawiści w polskim prawie karnym.

Publikacja jest przeznaczona dla prawników specjalizujących się w tematyce prawnokarnej, konstytucyjnej i praw człowieka, w tym praktyków – sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych – spotykających się w działalności zawodowej z zagadnieniami swobody wypowiedzi oraz przestępstw motywowanych rasizmem i ksenofobią. Prawnokarna analiza zjawiska stanowi także wartościową perspektywę dla przedstawicieli innych nauk –w szczególności kryminologii, socjologii i politologii.

Niniejsza książka stanowi rezultat prac wykonanych w ramach promotorskiego projektu badawczego zrealizowanego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego pod opieką naukową Pani prof. dr hab. Eleonory Zielińskiej.

Mateusz Woiński – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Akademii Leona Koźmińskiego, wykładowca w Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Warszawie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 ROZDZIAŁ 1. Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1. Pojęcie rasy, rasizmu i ksenofobii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.2. Przestępstwa motywowane uprzedzeniem (bias/prejudice crimes) 22 oraz przestępstwa z nienawiści (hate crimes) . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Pojęcie mowy nienawiści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.4. Wolność słowa w aspekcie prawnokonstytucyjnym . . . . . . . . . . . . 33 1.5. Przedmiot opracowania i zagadnienia badawcze . . . . . . . . . . . . . . 47 ROZDZIAŁ 2. Prawnomiędzynarodowe i konstytucyjne standardy dotyczące zwalczania mowy nienawiści oraz gwarancje ochrony wolności słowa . . . . . . . . . . . . . 50 2.1. Zobowiązania propenalizacyjne dotyczące mowy nienawiści . . . . 51 2.1.1. Karta Międzynarodowego Trybunału Wojskowego . . . . . . . . 52 2.1.2. Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni 53 ludobójstwa z 9 grudnia 1948 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3. Konwencja nowojorska z 7 marca 1966 r. w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej . . . . . . . . . 54 2.1.4. Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego . . . . . . . . . . . 55 2.1.5. Wspólne działanie Rady w celu zwalczania rasizmu 56 i ksenofobii z 15 lipca 1996 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.6. Protokół dodatkowy z 28 stycznia 2003 r. do Konwencji o cyberprzestępczości z 2001 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 2.1.7. Decyzja ramowa Rady 2008/913/WSiSW z 28 listopada 2008 r. w sprawie zwalczania pewnych form i przejawów rasizmu i ksenofobii za pomocą środków prawnokarnych . . 60 2.1.8. Uwagi podsumowujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 2.2. Standardy ochrony wolności słowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2.2.1. Karta Narodów Zjednoczonych i Powszechna Deklaracja Praw Człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 5 Spis treści 2.2.2. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2.1. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 70 2.2.3. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.2.4. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . 90 2.2.5. Uwagi podsumowujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 prawnokarnych interwencji w sferę wolności słowa . . . . . . . . . . . 98 2.3.1. Wyrok TK z 11 października 2006 r., P 3/06 . . . . . . . . . . . 98 2.3.2. Wyrok TK z 30 października 2006 r., P 10/06 . . . . . . . . . . 103 2.3.3. Wyrok TK z 19 lipca 2011 r., K 11/10 . . . . . . . . . . . . . . . . 107 2.3.4. Uwagi podsumowujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 2.3. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące ROZDZIAŁ 3. Analiza dogmatyczna przepisów typizujących tzw. przestępstwa mowy nienawiści . . . . . . . . . . . . . 118 3.1. Analiza dogmatyczna art. 256 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 121 3.1.1. Rys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. Publiczne propagowanie ustroju faszystowskiego 3.1.3. Niedozwolone postępowanie z materiałami lub innego totalitarnego oraz nawoływanie do nienawiści na tle różnic rasowych i innych – art. 256 § 1 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 3.1.2.1. Przedmiot ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 3.1.2.2. Podmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 3.1.2.3. Strona przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 3.1.2.4. Strona podmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 3.1.2.5. Zagrożenie karą i środkami karnymi, tryb ścigania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 propagandowymi – art. 256 § 2 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 3.1.3.1. Przedmiot ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 3.1.3.2. Podmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 3.1.3.3. Strona przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 3.1.3.4. Strona podmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 3.1.3.5. Zagrożenie karą i środkami karnymi, tryb ścigania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 3.1.4. Kontratypy określone w art. 256 § 3 k.k. . . . . . . . . . . . . . . 151 3.1.5. Obligatoryjny przepadek przedmiotów – art. 256 155 na szczególną cechę – art. 257 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 § 4 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Publiczne znieważenie grupy ludności lub jej członka ze względu 6 Spis treści 3.4. Przestępstwo tzw. negacjonizmu (kłamstwo oświęcimskie) 3.2.1. Rys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 3.2.2. Przedmiot ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 159 3.2.3. Podmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.4. Strona przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 3.2.5. Strona podmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 3.2.6. Zagrożenie karą i środkami karnymi, tryb ścigania . . . . . . . 175 3.2.7. Zbieg przepisów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 3.3. Przestępstwo groźby bezprawnej skierowanej wobec grupy osób lub osoby z powodu jej przynależności do określonej grupy – art. 119 § 1 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 177 3.3.1. Rys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Uwagi ogólne. Przedmiot ochrony i strona podmiotowa . . . 178 3.3.3. Podmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 3.3.4. Strona przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 3.3.5. Zagrożenie karą i środkami karnymi oraz tryb ścigania . . . 190 – art. 55 ustawy o IPN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 3.4.1. Zagadnienia historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 3.4.2. Przedmiot ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 193 3.4.3. Podmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.4. Strona przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 3.4.5. Strona podmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 3.4.6. Zagrożenie karą i środkami karnymi, tryb ścigania . . . . . . . 199 3.4.7. Wątpliwości co do konstytucyjności przepisu . . . . . . . . . . . 200 3.5. Uwagi podsumowujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 ROZDZIAŁ 4. Wyniki badania akt postępowań sądowych i przygotowawczych o czyny z art. 256 k.k. i z art. 257 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 4.1. Wyniki badania akt postępowania sądowego . . . . . . . . . . . . . . . . 208 4.1.1. Wyniki badań akt postępowania o czyny z art. 256 k.k. . . . 208 4.1.1.1. Dane statystyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 4.1.1.2. Problemy interpretacyjne w praktyce stosowania 213 art. 256 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2. Wyniki badań akt postępowania o czyny z art. 257 k.k. . . . 224 4.1.2.1. Dane statystyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 4.1.2.2. Problemy interpretacyjne w praktyce stosowania 230 art. 257 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.3. Wyniki badań akt postępowania o czyny z art. 256 k.k. w zb. z art. 257 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 4.1.3.1. Dane statystyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 7 Spis treści 253 271 4.2. Wyniki badania akt postępowania przygotowawczego . . . . . . . . . . 252 4.2.1. Wyniki badania akt postępowań przygotowawczych dotyczących czynów zakwalifikowanych w decyzjach kończących postępowanie z art. 256 k.k. . . . . . . . . . . . . . . 4.2.2. Wyniki badania akt postępowań przygotowawczych dotyczących czynów zakwalifikowanych w decyzjach kończących postępowanie z art. 257 k.k. . . . . . . . . . . . . . . 4.2.3. Wyniki badania akt postępowań przygotowawczych dotyczących czynów zakwalifikowanych w decyzjach kończących postępowanie z art. 256 k.k. w zb. z art. 257 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 4.3. Uwagi podsumowujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 ROZDZIAŁ 5. Prawnokarne aspekty zwalczania mowy nienawiści w systemach prawnych wybranych państw . . . . . . . 296 5.1. Prawo Stanów Zjednoczonych Ameryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 5.1.1. Prawo ogólnopaństwowe (federalne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 5.1.2. Prawo stanowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 5.1.3. Problem konstytucyjności prawnokarnej ingerencji w sferę 313 mowy nienawiści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Prawo Hiszpanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 5.2.1. Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 5.2.2. Motyw dyskryminacyjny jako ustawowa okoliczność 333 5.2.3. Przepisy typizujące przestępstwa mowy nienawiści . . . . . . . 341 341 obciążająca (zaostrzająca wymiar kary) – art. 22 ust. 4 CP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.3.1. Typ kwalifikowany groźby – art. 170 ust. 2 CP . . . 5.2.3.2. Przestępstwo podburzania do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy oraz rozpowszechniania obraźliwych informacji – art. 510 CP . . . . . . . . . . . 344 5.2.3.3. Przestępstwo apologii, negacjonizmu i rehabilitacji reżimu ludobójczego – art. 607 ust. 2 CP . . . . . . . . 348 5.2.4. Problem konstytucyjności prawnokarnej ingerencji w sferę 353 mowy nienawiści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Prawo Niemiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 5.3.1. Przepisy typizujące przestępstwa mowy nienawiści . . . . . . . 357 5.3.1.1. Rozpowszechnianie materiałów propagandowych organizacji niezgodnych z ustawą zasadniczą – § 86 StGB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 5.3.1.2. Przestępstwo niedozwolonego postępowania z oznaczeniami organizacji niezgodnymi z ustawą zasadniczą – § 86a StGB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 8 Spis treści 5.3.1.3. Przestępstwo podburzania do nienawiści albo 5.3.2. Problem konstytucyjności prawnokarnej ingerencji w sferę mowy nienawiści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . przemocy rasowej – § 130 StGB . . . . . . . . . . . . . . . 373 386 5.4. Uwagi podsumowujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 ROZDZIAŁ 6. Wnioski końcowe. Uwagi de lege lata i postulaty de lege ferenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 Wykaz skrótów Akty prawne CELO CP EKPCz ETPCz GG HCSA k.k. 1932 k.k. 1969 k.k. k.k.w.p. Konstytucja RP k.p.k. KPP UE k.w. m.k.k. MPPOiP PDPCz StGB – Konstytucja Hiszpanii z 1978 r. (Ley Orgánica) – Kodeks karny Hiszpanii z 1995 r. (Código Penal) – Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) – Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu – ustawa zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec z 1949 r. – ustawa o statystyce przestępstw z nienawiści z 1990 r. (Hate Cri- me Statistics Act) – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 60, poz. 571 ze zm.; akt uchylony) – ustawa z 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.; akt uchylony) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 23 wrześ- nia 1944 r. – Kodeks Karny Wojska Polskiego (tekst jedn. Dz.U. z 1957 r. Nr 22, poz. 107) – nieobowiązujący – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE 2007 C 303/1 ze zm.) – ustawa z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 482 ze zm.) – dekret z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie nie- bezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (Dz.U. Nr 30, poz. 192 ze zm.) – nieobowiązujący i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 r. – Kodeks karny Niemiec z 1871 r. w wersji ogłoszonej w 1998 r. 11 Wykaz skrótów TFUE U.S.C., U.S. Code ustawa o IPN – Traktat z 25 marca 1957 r. o funkcjonowaniu Unii Europejskiej w brzmieniu zmienionym przez Traktat z Lizbony (wersja skon- solidowana Dz.Urz. UE 2010 C 83/1) – Kodeks Stanów Zjednoczonych (The Code of Laws of the United States of America) – ustawa z 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 424 ze zm.) Publikatory CzPKiNP EHCR Lexis.pl NJW NP OSNCP OSNKW OSP OSPiKA OTK ZU Pal. PiP PO PPK PR Prok. i Pr. PS RIDP RJD RPEiS RTGH w zb. Inne BGH BVerfG MTK MTW SA SN SO SR TCE TK Zb.Orz. 12 czeń Społecznych – „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” – Reports of Judgments and Decisions (RJD) – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska – „Neue Juristische Wochenschrift” – „Nowe Prawo” – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna, Pracy i Ubezpie- – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Karnej i Izby Wojskowej – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Zbiór Urzędowy – „Palestra” – „Państwo i Prawo” – prokuratura okręgowa – „Przegląd Prawa Karnego” – prokuratura rejonowa – „Prokuratura i Prawo” – „Przegląd Sejmowy” – „Revue Internationale de Droit Penal” – Reports of Judgments and Decisions – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – „Revue Trimestrielle des Droits de l’Homme” – w zbiegu miec) – Trybunał Federalny (Federalny Trybunał Sprawiedliwości Niemiec) – Bundesverfassungsgericht (Federalny Trybunał Konstytucyjny Nie- – Międzynarodowy Trybunał Karny – Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze – sąd apelacyjny – Sąd Najwyższy – sąd okręgowy – sąd rejonowy – Trybunał Konstytucyjny Hiszpanii – Trybunał Konstytucyjny – „Zbiór Orzeczeń” Rozdział 1 Zagadnienia wstępne 1.1. Pojęcie rasy, rasizmu i ksenofobii1 Zasadniczym przedmiotem niniejszego opracowania jest, najogólniej rzecz biorąc, problematyka przestępstw mowy nienawiści ujęta w kilku płaszczyznach2. Precyzyjne jej określenie wymaga jednak wprowadze- nia do stosowanej w pracy terminologii; uwagi terminologiczne zostaną ograniczone do kwestii najistotniejszych. W literaturze nie ma zgody co do pochodzenia koncepcji rasy. For- mułowano między innymi tezę o  staroindyjskim jej źródle; idea po- działu ludzkości na rasy miała być także znana w  starożytnych Chi- nach, Egipcie i Palestynie3. W kręgu cywilizacji europejskiej termin ten pojawił się po raz pierwszy w  późnym średniowieczu4. W  literaturze anglojęzycznej idea rasy zaistniała w początkach XVI w. i pierwotnie służyła opisowi historii Europy oraz jej narodów5. Tak rozumiane rasy (np.  Anglosasi) odgrywały główną rolę w  tworzeniu mitów o  pocho- 1 Na ten temat zob. R. Miles, Racism, Londyn–Nowy Jork 1989, s. 11 i n. Obszerny przegląd koncepcji prezentują M. Siwicki, Nielegalna i  szkodliwa treść w  Internecie . Aspekty prawnokarne, Warszawa 2011, s. 49–62, oraz Ł. Ostrowski, Mowa o rasizmie, Warszawa 2009, s. 18–25; autor ten uznaje, że rasizm może być kategorią, tj. zbio- rem desygnatów połączonych wspólnymi cechami, a także pojęciem, tj. abstrakcyj- nym wytworem myślowym; Ł. Ostrowski, Mowa…, s. 43–44. 2 Szerzej: zob. rozdział 1.5. 3 S.L. Gabiddon, H.T. Greene, Race and Crime, Los Angeles–Londyn–New Delhi–Singa- pur–Waszyngton 2009, s. 1. 4 M. Siwicki, Nielegalna…, s. 49. 5 R. Miles, Racism…, s. 31. 13 dzeniu narodu. Geneza obecnego znaczenia tego pojęcia sięga jednak oświecenia; jako pioniera w dziedzinie wyodrębniania ras ludzkich wy- mienia się F. Berniera6, autora publikacji Nouvelle division de la terre par les différentes espèces ou races qui l’habitent (1684), w  której za- prezentowana została klasyfikacja ras wyodrębnionych na podstawie cech antropometrycznych i  koloru skóry. Wśród autorów opracowań naukowych proponujących własne klasyfikacje wymienia się także m.in.: K. Linneusza, J. Blumenbacha, G. Leclerca, I. Kanta, C. Meiner- sa, J. de Gobineau, K. Darwina, F. Galtona, A. Ploetza, W. Schallmay- era i  H.  Chamberlaina7. Wydaje się, że najpowszechniej stosowana współcześnie definicja rasy zasadza się na występowaniu w  obrębie populacji pewnej liczby cech 1) dla wszystkich osobników wspólnych i  2)  przekazywalnych genetycznie8. Katalog tych cech, pierwotnie ograniczony do koloru skóry, typu włosów i kształtu nosa, ulegał stop- niowemu poszerzeniu, np. o  wielkość czaszki. Ocenia się zresztą, że pogłębiająca się złożoność testu na przynależność do rasy stanowiła próbę naukowego uzasadnienia teorii błędnej w założeniu9. Wprawdzie bowiem, jak w  początkach XX w. stwierdził amerykański antropolog F. Boas, ludność całego globu może zostać podzielona na pewną liczbę ras, jednak różnica pomiędzy średnimi różnych ras jest nieistotna wo- bec różnorodności w obrębie tej samej rasy10 . Zasadność wyodrębnienia ras gatunku ludzkiego budzi obecnie poważ- ne wątpliwości. Najpoważniejsza wynika z zastrzeżeń co do naukowości tych teorii. Nie ulega kwestii to, że postulat rezygnacji z posługiwania się nimi wynika ze zbrodniczych doświadczeń eugenicznych prowadzo- nych m.in. przez aparat III Rzeszy Niemieckiej przed II wojną światową i  w jej trakcie. Innymi słowy, wycofanie się z  teorii ras wynika stąd, że na tym podziale oparte zostały potępiane współcześnie przekonania i wynikające z nich przedsięwzięcia11 .  6 M. Siwicki, Nielegalna…, s. 49.  7 Zob. M. Siwicki, Nielegalna…, s. 49–54.  8 W. Bonger, Race and Crime, New Jersey 1969, s. 2–3.  9 R. Miles, Racism…, s. 34–35. 10 F. Boas, Race, Language and Culture, Nowy Jork 1940, s. 42. 11 Zob. na ten temat M. Siwicki, Nielegalna…, s. 52–62. Na temat historycznych uwa- runkowań i  współczesnych problemów związanych z  aktami przemocy na tle rasi- stowskim zob. E. Borja Jiménez, Violencia y criminalidad racista en Europa Occidental: La respuesta del derecho penal, Grenada 1999, passim . 14 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1.1. Pojęcie rasy, rasizmu i ksenofobii Klasyfikacje ras – przy założeniu ich naukowego charakteru – budzą wiele wątpliwości. Wynikają one przede wszystkim z  wielości opinii o  uwzględnianych przy tworzeniu podziałów cechach. W  literaturze sprzed siedemdziesięciu lat prezentowano koncepcje wyodrębniające od trzech do dwudziestu siedmiu ras12. Wydaje się wszakże, że ma ra- cję R. Miles, twierdząc, że gwałtowny rozwój genetyki przesunął punkt ciężkości – i  pole zainteresowań naukowców – z  badań fenotypowych na badania genetyczne; to genetyka miała również obalić tezę o związ- ku przyczynowym pomiędzy charakterystyką fizyczną (czy genetyczną) a charakterystyką kulturową13. Miles zauważa także, że geneza „rasizmu” – pojęcia immanentnie z „rasą” związanego – tkwi w zderzeniu „innego” (Other) ze „swoim” (Self), którego źródłem była migracja międzykultu- rowa spowodowana wzrostem produkcji, handlem i działaniami wojen- nymi14. Wymiana ta spowodować miała konieczność tworzenia własnych wyobrażeń i  przedstawień (representations) nowo poznanego „innego”. Te właśnie wyobrażenia oparte były na różnicach – rzeczywistych bądź przypisanych – pomiędzy tymi dwoma konstruktami15. Perspektywa eu- ropocentryczna charakteryzowała się utożsamieniem zasadniczej cechy „reprezentacji innego” z odmiennością rasową, postrzeganą jako właści- wość dziedziczna i niezmienialna16 . Mimo podważania poprawności naukowej tych teorii termin „rasa” nie wyszedł jednak z użycia, również w metajęzyku antropologów17. Wydaje się, że widoki na desuetudo jego użycia w języku potocznym są wątpli- we. Wskazywane jako bardziej prawidłowe naukowo sprzężenie terminu „rasa” z charakterystyką genetyczną18 także nie wydaje się możliwe do powszechnego stosowania19. Wątpliwości związane z ustaleniem znacze- 12 W. Bonger, Race…, s. 3. 13 R. Miles, Racism…, s. 37. 14 Tamże, s. 11. Zob. także Z. Musiał, B. Wolniewicz, Ksenofobia i wspólnota, Komo- rów 2010, s. 28 i n. 15 R. Miles, Racism…, s. 11. 16 Tamże, s. 31 i n. 17 Tamże, s. 38. 18 Tamże. 19 Na marginesie trzeba zauważyć, że z  punktu widzenia języka tekstu prawnego (precyzyjniej – języka przepisów prawa karnego) taka modyfikacja znaczenia w przy- padku przestępstw znamiennych motywacją rasistowską uzasadniałaby wymaganie od sprawcy świadomości tożsamości genetycznej pokrzywdzonego, co mogłoby spo- wodować praktyczną niestosowalność przepisów . 15 nia omawianego terminu nie są zresztą właściwe tylko językowi polskie- mu; w opracowaniach hiszpańskojęzycznych postuluje się wręcz odstą- pienie od komplementarnego używania określeń „pochodzenie etniczne” (etnia) oraz „rasa” (raza) i  posługiwanie się drugim z  tych terminów, obejmującym wszelkie przyrodzone czynniki związane z pochodzeniem jednostek czy grup20. Od „rasowości” odróżnia się wyraźnie „narodo- wość” i  „pochodzenie narodowe” jako faktory o  konotacji wprawdzie (również) kulturowej, ale determinowane przede wszystkim politycz- nie21 . Poszukiwanie definicji słownikowych terminów „rasa” i  „rasizm” uza- sadnia wniosek, że to drugie pojęcie jest stosunkowo nowe, ponieważ w słownikach języka polskiego z początków XX w. nie występuje. Nato- miast jako przykłady zastosowania przymiotnika „rasowy” słownik pod redakcją Karłowicza, Kryńskiego i  Niedźwiedzkiego z  1912  r.22 podaje m.in. wyrażenia: „antagonizm rasowo-religijny”, „antypatje rasowo- -religijne”, „uczucie fanatyzmu rasowo-wyznaniowego”. Przez „rasę” rozumie się tam „odmianę gatunku ludzi lub zwierząt, szczep, plemię ludzi”23. Upowszechnienie się obu terminów nastąpiło po II wojnie światowej. Według jednej z  podawanych wówczas definicji słowniko- wych „rasizm” to „zespół poglądów społeczno-politycznych, wynika- jących z  twierdzenia o  rzekomej nierównowartościowości biologicznej i społecznej ras ludzkich, wyzyskiwany przez koła reakcyjne w różnych krajach przeciw ludom kolonialnym i  mniejszościom narodowym; był podstawą ideologii hitleryzmu […]”24, przy czym przez „rasę” rozumie się „grupę ludzi wyróżniających się określonym zespołem cech charakte- 20 J. Bernal de Castillo, La discriminación en el derecho penal, Grenada 1998, s. 41–42. 21 Tamże, s. 42. Trzeba podkreślić, że także przynależność narodowa może podlegać różnej interpretacji: szerokiej oraz wąskiej; pierwsza z  nich kwalifikuje jako naro- dowość również grupy nietworzące niepodległego bytu państwowego, tamże, s.  43; P. Laurenzo Copello, La discriminación en el Código Penal de 1995, Estudios Penales y Criminológicos XIX, Santiago de Compostela 2006, s. 245; zob. także J.C. Carbonell Mateu, J.L. González Cussac, w: T.S. Vives Antón (red.), Comentarios al Código Penal de 1995. Volumen I, Walencja 1996, s. 875. 22 J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik języka polskiego. Tom V. Próba- -R. Ułożony przez Władysława Niedźwiedzkiego z udziałem Kazimierza Króla, Warszawa 1912, s. 478. 23 Tamże. 24 W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego. Tom VII. Pri–R, Warszawa 1965, s. 827. 16 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1.1. Pojęcie rasy, rasizmu i ksenofobii rystycznych, przekazywanych dziedzicznie, jak: barwa skóry, oczu i wło- sów, kształt twarzy, nosa, oczodołów i części mózgowej czaszki, stopień wysunięcia do przodu części twarzowej, oprawa oka, ustawienie szpary ocznej i in.”. Podobny źródłosłów mają terminy: „rasista”, „rasistowski” i „rasistyczny”25 . Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka z 1995 r. definiuje „ra- sizm” jako „pogląd oparty na tezie o  nierównowartości biologicznej, społecznej i intelektualnej ras ludzkich, łączący się zwykle z wiarą we wrodzoną wyższość określonej rasy, często uznający jej prawo do pa- nowania nad innymi; był podstawą ideologii hitleryzmu”26. Rasą jest „populacja ludzka (lub ugrupowanie wzajemnie spokrewnionych po- pulacji) wyróżniająca się określonym zespołem morfologicznych cech dziedzicznych, jak np. barwa skóry, oczu i włosów, kształt twarzy, nosa i  części mózgowej czaszki, także fizjologicznych i  biochemicznych np. grupa krwi”27. Definicje te są w zasadzie w niewielkim stopniu zmody- fikowanymi i  oczyszczonymi z  naleciałości ideologicznych definicjami ze słownika Doroszewskiego. Niemal identyczne definicje znajdują się także w innych słownikach językach polskiego28. Z kolei Słownik wyra- zów obcych pod red. E. Sobol określa „rasizm” jako termin pochodzenia francuskojęzycznego, oznaczający „pogląd oparty na tezie o  nierówno- wartości biologicznej, społecznej i  intelektualnej ras ludzkich, łączący się zwykle z wiarą we wrodzoną wyższość określonej rasy, często uzna- jący jej prawo do panowania nad innymi, będący podstawą hitleryzmu, apartheidu itp.”29. „Rasa” natomiast to „populacja ludzka (lub grupa populacji) wyróżniająca się określonym zespołem morfologicznych cech dziedzicznych np. barwą skóry, oczu i włosów, kształtem twarzy, nosa, czaszki, także fizjologicznych i biochemicznych, np. grupą krwi”30. We- dług definicji podanej w Podręcznym słowniku wyrazów obcych pod red. W. Kopalińskiego „rasizm” to „zespół poglądów o  rzekomo nierównej wartości biologicznej, a  zatem intelektualnej i  społecznej, ras ludzkich (poglądów połączonych zazwyczaj z  wiarą we wrodzoną wyższość ja- 25 Tamże. 26 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego PWN. R–Z, Warszawa 1995, s. 19. 27 Tamże. 28 Zob. np. S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, Warszawa 2003. 29 E. Sobol (red.), Słownik wyrazów obcych. Wydanie nowe, Warszawa 1997, s. 938. 30 Tamże. 17 kiejś określonej rasy i jej prawo do panowania nad innymi)”; słowo to pochodzi z języka włoskiego (razzismo) od wyrazu razza oznaczającego rasę, plemię, gatunek31 . Na uwagę zasługuje rozszerzona definicja tego terminu w  wydanym w 2000 r. Małym słowniku języka polskiego pod red. E. Sobol; za „rasizm” uważa się bowiem również „[…] dyskryminowanie ludzi z powodu ich przynależności do rzekomo niższej rasy”32. W tej definicji można zatem zauważyć inkluzję w  definicję tego pojęcia nie tylko pewnego zespołu przekonań (czy ideologii) opartego na tezie o  zachodzących pomiędzy rasami różnicach, co uzasadnia ich waloryzację33, lecz także „[…] za- mierzone zachowania oraz/lub niezamierzone procesy lub skutki”34 . Sposoby rozumienia pojęcia „rasizm” prezentowane w literaturze socjo- logicznej, kryminologicznej i prawniczej można podzielić na trzy grupy. Pierwsza zawiera te definicje, które obejmują zakresem wyłącznie ideo- logie lub systemy przekonań zakładające hierarchizację ras ze względu na różną wartość, jaką mają przedstawiać. Niekiedy uzupełnia się te definicje zastrzeżeniem, że rasizm zawiera także mechanizmy utrzymy- wania określonych grup w  pozycji podporządkowanej35. Dla tych defi- nicji charakterystyczna jest zatem ekskluzja z definiensa zachowań mo- tywowanych wyznawaną przez podmioty (nosicieli) rasizmu ideologią. M.J.  Matsuda stwierdza wprost, że „Narzędziami [podkr. M.W.] rasi- zmu są: 1) przemoc i ludobójstwo, 2) komunikaty nienawiści rasowej, dyskredytowanie i  groźby, 3) jawne nierówne traktowanie, 4) ukryte nierówne traktowanie i złagodzone komentarze rasowe”36. „Rasizm” de- finiowany jest także wyłącznie jako sposób postępowania polegający na nierównym traktowaniu jednostek ze względu na przynależność do okreś- lonej grupy; umożliwia to odróżnienie rasizmu od uprzedzenia (preju- dice), jest bowiem „[…] skumulowanym efektem wywołanym przez 31 W. Kopaliński (red.), Podręczny słownik wyrazów obcych, Warszawa 1999, s. 645. 32 E. Sobol (red.), Mały słownik języka polskiego. Wydanie nowe, Warszawa 2000, s. 826. Por. definicję zawartą w Webster’s Intercollegiate Dictionary z 1949 r., poda- waną przez P.A. Katz i  D.A. Taylora, w:  P.A. Katz, D.A. Taylor (red.), Eliminating Racism. Profiles in Controversy, Nowy Jork 1988, s. 6. 33 Wyczerpujący ich przegląd daje R. Miles, Racism…, s. 42–50. 34 R. Miles, Racism…, s. 41. 35 Tak M.J. Matsuda, Public Response To Racist Speech: Considering the Victim’s Story, „Michigan Law Review” 1988–1989, nr 87, s. 2332. 36 Tamże. 18 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1.1. Pojęcie rasy, rasizmu i ksenofobii jednostki, instytucje i  kultury, skutkującym opresją mniejszości et- nicznych”37. Uzasadniając taką definicję, zwraca się uwagę na to, że aczkolwiek uprzedzenia i  dyskryminacja mogą stanowić komponenty rasizmu, nie są z  nim jednak nierozerwalnie związane38. Trzecia gru- pa uznaje za rasizm zespół przekonań oraz wynikający z niego sposób postępowania. Ponieważ słowo „rasizm” funkcjonuje w  codziennym obrocie języko- wym, przybierać może – w zależności od kontekstu – różne znaczenia. Poza sporem jest, że stanowi ono nośnik kluczowej idei powszechnego dyskursu, jest jednak również istotnym komponentem teorii socjologicz- nych39. O ile druga z płaszczyzn powinna być pozbawiona ładunku ne- gatywnej oceny określanego przez nie zjawiska, o tyle istotą pierwszej jest właśnie walor wartościujący40. Należy się zgodzić z tezą, że „twier- dzić, że ktoś wyraził rasistowską opinię, to ogłosić go pozbawionym moralności i niegodziwym”41. Wskazuje się w tym kontekście, że słowo „rasizm” stało się w  końcu XX w. terminem politycznego nadużycia42 . W  mojej ocenie ma rację Ł.  Ostrowski, stwierdzając, że dyskutowane – i sporne – jest obecnie nawet to, czy za rasizm można uznać posługi- wanie się terminem „rasa”, przydawanie rasom cech negatywnych, ale i  pozytywnych, dostrzeganie fizycznych odmienności itp.43. Autor ten wskazuje na cztery sposoby mówienia o  rasizmie: jako o  zjawisku na- ukowym, zjawisku politycznym, fragmencie myślenia potocznego osa- dzonego w pewnych realiach kulturowych, wreszcie – jako o problemie moralnym; ostatni aspekt jest właściwy dla zwolenników zaangażowa- nych nauk społecznych44. Brak uzgodnienia stanowisk co do przyjętej 37 D.A. Taylor, Race prejudice, discrimination, and racism, w: A. Kahn, E. Donnerstein, M. Donnerstein (red.), Social Psychology, Dubuque, Iowa 1984, cyt. za P.A. Katz, D.A. Taylor, w: P.A. Katz, D.A. Taylor (red.), Eliminating…, s. 6. 38 P.A. Katz, D.A. Taylor, w: P.A. Katz, D.A. Taylor (red.), Eliminating…, s. 6. 39 R. Miles, Racism…, s. 1. 40 Ł. Ostrowski, Mowa…, s. 38–40. 41 P.A. Katz, D.A. Taylor, w: P.A. Katz, D.A. Taylor (red.), Eliminating…, s. 7. 42 R. Miles, Racism…, s. 1; rozmaitości sposobów mówienia o rasizmie w zależności od perspektywy politycznej czy – ogólniej – światopoglądowej jest poświęcone opra- cowanie Ł. Ostrowskiego, Mowa…, passim . 43 Ł. Ostrowski, Mowa…, s. 30. 44 Tamże, s. 33–38. Na temat moralności jako czynnika uzasadniającego funkcjono- wanie przepisów typizujących przestępstwa z  nienawiści zob. N. Hall, Hate Crime, Collumpton–Portland 2005, s. 131–148. 19 perspektywy mówienia o  rasizmie potęgować może nieporozumienia osadzone w  kwestiach definicyjnych. Co więcej, niektóre z  propono- wanych sposobów rozumienia omawianego terminu odrywają się nie- mal całkowicie od znaczenia pierwotnego. Wskazuje się na przykład, że rasizm nie może być obecnie identyfikowany wyłącznie z  ideologią o konotacji biologicznej, ale jako każda teoria uzasadniająca nierówne traktowanie grup społecznych; istotna jest zatem nie tyle treść tego uza- sadnienia, co jego funkcja45. Tak szeroko rozumiejąc „rasizm”, można za jego przejaw uznać np. dyskryminację kobiet46. Charakterystyczne jest więc współcześnie odnoszenie problemu rasizmu do kwestii dyskrymi- nacji o jakimkolwiek charakterze. Przykładem może być zawarte w sta- nowisku UNESCO z września 1967 r. w przedmiocie rasy i uprzedzenia rasowego stwierdzenie, że „problem ludzkości wynikający z tzw. relacji »rasowych« ma źródło społeczne, a nie biologiczne. Podstawowym pro- blemem jest rasizm, to znaczy antyspołeczne przekonania i czyny któ- re oparte są na micie, że dyskryminacyjne stosunki międzygrupowe są możliwe do usprawiedliwienia na gruncie biologicznym […] rasizm fał- szywie twierdzi, że istnieje podstawa naukowa w hierarchicznym usze- regowaniu grup według cech kulturowych i psychologicznych, które są niezmienne i wrodzone”47 . Odmiennie, znaczenie terminu ksenofobia nie uległo w  ostatnich pięćdziesięciu latach istotnym zmianom. W  słownikach języka pol- skiego definiuje się go jako „niechęć, wrogość względem cudzoziem- ców i  cudzoziemszczyzny […] »z gr. ksénos = obcy + phóbos = strach«”48, »niechętny lub wrogi stosunek do cudzoziemców i  cudzo- ziemszczyzny«”49 . Zbieżnie ze słownikami języka polskiego definiują ten termin słowniki wyrazów obcych: „przesadna niechęć lub wrogość 45 R. Miles, Racism…, s. 49. 46 Tamże, s.  50–54. Na temat tzw. rasizmu elit zob. T.A. van Dijk, Elite Discourse and the Reproduction of Racism, w:  R.K. Whillock, D. Slayden (red.), Hate Speech, Thousand Oaks–Londyn–New Delhi 1995, s. 2 i n. Natomiast na temat tzw. nowego rasizmu zob. M. Barker, The New Racism, Londyn 1981, passim, zwłaszcza s. 21–22. 47 Tekst dostępny: http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001229/122962eo.pdf. 48 W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego. Tom III. H–K, Warszawa 1964, s. 1228. 49 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego PWN. A–K, Warszawa 1995, s. 1004; podobnie: E. Sobol (red.), Mały słownik języka polskiego…, s. 380; S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik…, t. 2, s. 340. 20 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1.1. Pojęcie rasy, rasizmu i ksenofobii w  stosunku do cudzoziemców i  cudzoziemszczyzny […]”50, czy też „niechęć do cudzoziemców i  cudzoziemszczyzny (z greckiego ksénos – obcy, gość)”51 . Nie sposób wszakże pozostać obojętnym na uzus językowy, w  którym można zaobserwować posługiwanie się zbitkami wyrazów: „rasizm”, „ksenofobia”, „nienawiść”, „dyskryminacja”, „antysemityzm” itp., powo- dujący stopniowe zacieranie się ich swoistych znaczeń. Można skutecz- nie bronić tezy głoszonej przez A.C. Rodríguez Yagüe, że powiązanie tych wszystkich zjawisk i  zachodzące między nimi relacje kształtujące językowe więzi uzasadniają przekonanie, że dyskryminacyjne zachowa- nia rasistowskie i ksenofobiczne, bez względu na cechę ofiary, kształtują pozycję jednostki czy całych grup w stosunku podległości względem in- nych, nadają im charakter obywateli drugiej kategorii: innych, obcych52 . Współcześnie więc terminu „ksenofobia” niepodobna ograniczyć do na- stawienia psychicznego względem cudzoziemców. Wydaje się raczej, że jest to stosunek względem innych [podkr. M.W.]53. Ta „inność” może przy tym odwoływać się do rozmaitych czynników – koloru skóry, reli- gii, poglądów politycznych, orientacji seksualnej czy kibicowania innej drużynie piłkarskiej. W tym sensie pojęcia „rasizm” i „ksenofobia” zmie- rzają do ujednoznacznienia. Konieczne wydaje się zatem odnalezienie definicji legalnej pojęć „ra- sizm” i  „ksenofobia” w  polskim systemie prawnym czy – precyzyjniej – systemie prawa karnego sensu largo. Trzeba tu zauważyć, że przepi- sem art. 2 ust. 8 ustawy z  18 marca 2004 r. o zmianie ustawy – Ko- deks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń54 dodano do Kodeksu postępowania karnego rozdzia- ły 65a i  65b, wprowadzając do wewnętrznego porządku prawnego in- stytucję europejskiego nakazu aresztowania (ENA). Zgodnie z przepisem art. 607w k.p.k., jeżeli ENA dotyczy osoby niebędącej obywatelem pol- 50 E. Sobol (red.), Słownik wyrazów obcych…, s. 617. 51 W. Kopaliński (red.), Podręczny…, s. 432. 52 A.C. Rodríguez Yagüe, La tutela penal del derecho a no ser discriminado (Análisis de los artículos 511 y 12 del Código Penal, Albacete 2007, s. 54. 53 Podobnie: Z. Musiał, B. Wolniewicz, Ksenofobia…, s.  22; autorzy ci wskazują na cztery stopnie ksenofobii: ostrożność wobec obcych, niechęć, wrogość oraz niena- wiść; tamże, s. 27. 54 Dz.U. Nr 69, poz. 626. 21 skim, okoliczność, że czyn nie jest przestępstwem według prawa polskie- go, nie stanowi przeszkody do wykonania nakazu europejskiego, o  ile dotyczy on czynu zagrożonego w  państwie jego wydania karą co naj- mniej 3 lat pozbawienia wolności albo czynu, za który może być orze- czony co najmniej w tym samym wymiarze inny środek polegający na pozbawieniu wolności, będącego (pkt 20) przestępstwem popełnionym z  powodów narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość. Mając na uwadze to, że decyzja ramowa z 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu areszto- wania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi55 stanowi w art. 2 ust. 2 tiret 17 (którego transpozycja została dokonana art. 607w k.p.k.), że brak spełnienia warunku podwójnej karalności nie stanowi przeszkody w wykonaniu ENA w przypadku przestępstwa rasi- zmu i ksenofobii, możliwe jest postawienie tezy, że uważa się za nie na gruncie Kodeksu postępowania karnego czyny zabronione popełnione z  powodów narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznanio- wych albo ze względu na bezwyznaniowość. W  niniejszym opraco- waniu za przestępstwo rasizmu i ksenofobii będę zatem uznawał zacho- wanie o znamionach określonych w przepisie karnym podjęte z powo- dów narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość. Ponieważ ta definicja jest bliska wystę- pującemu w prawodawstwie i doktrynie amerykańskiej pojęciu prejudice (bias/hate) crime, niezbędne jest odwołanie się tutaj do jej dorobku. 1.2. Przestępstwa motywowane uprzedzeniem (bias/prejudice crimes) oraz przestępstwa z nienawiści (hate crimes) W literaturze amerykańskiej brak zgody co do tego, czy terminy „prze- stępstwa z  nienawiści” (hate crimes) i  „przestępstwa z  uprzedzenia” (bias/prejudice crimes) należy traktować jako synonimy. Termin hate crime powstał w  połowie lat 80. w  Stanach Zjednoczo- nych56. Wśród czynników, które wpłynęły na jego upowszechnienie się, 55 Dz.Urz. WE 2002 L 190/1. 56 Na temat genezy tego pojęcia zob. M. Płatek, Mowa nienawiści – przesłanki depe- nalizacji, w: R. Wieruszewski, M. Wyrzykowski, A. Bodnar, A. Gliszczyńska-Grabias 22 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1.2. Przestępstwa motywowane uprzedzeniem (bias/prejudice crimes)... jako decydujący wskazuje się wzrost samoświadomości rasowej, płcio- wej i związanej z orientacją seksualną społeczeństwa amerykańskiego57, sprzężony z  rozwojem ruchu na rzecz praw człowieka, a  także ruchu pomocy ofiarom przestępstw58. Za twórców terminu uchodzą senato- rzy J. Conyers, B. Kennelly i  M. Biaggi59. Różnorodność definicji wy- nika przede wszystkim z różnic w perspektywach badawczych. Optyka właściwa naukom prawnym ogranicza pole widzenia jedynie do tych zachowań, które naruszają normę sankcjonującą zawartą w  przepisach prawa karnego60. Nie jest to jednak perspektywa jedyna61; jak stwier- dza B. Perry, tak skonstruowana definicja jest z punktu widzenia nauk społecznych zbyt restryktywna, z zakresu desygnatów wyłącza bowiem „równie poważne szkody społeczne, które […] nie mogą zostać uznane za bezprawne czy zagrożone karą”62. Stan normatywny ulega nieustan- nym zmianom, natomiast dolegliwość czynów, które w  toku rozwoju prawodawstwa są poddawane fluktuacjom pomiędzy sferą bezprawności i legalności63, pozostaje bez zmian. Trzeba mieć zatem świadomość tego, że rozróżnienie kategorii przestępstw i incydentów64 jest istotne z praw- (red.), Mowa nienawiści a wolność słowa. Aspekty prawne i społeczne, Warszawa 2010, s. 81–85. 57 J.B. Jacobs, K. Potter, Hate Crimes. Criminal Law Identity Politics, Nowy Jork 1998, s. 3; podobnie: T. Pearlman, Sanctioning Bias Crime. A Public Perspective, Nowy Jork 2008, s. 15. 58 Na ten temat V. Jenness, R. Grattett, Making Hate a Crime. From Social Movement to Law Enforcement, Nowy Jork 2001, s. 20–39. Zob. także opracowanie poświęcone prezentacji stanowisk zajmowanych w  debacie nad tego typu prawodawstwem w prawie amerykańskim, P. Coukos, Deconstructing the Debate Over Gender and Hate Crimes Legislation, „The Georgetown Journal of Gender and the Law” 1999–2000, nr 1, s. 11–40. 59 Wnioskodawcy projektu ustawy Hate Crime Statistics Act (1985); J.B. Jacobs, K. Potter, Hate Crimes…, s. 4. O tej ustawie będzie mowa w rozdziale 5. 60 Tak należałoby uściślić definicję podaną przez B. Perry w pracy Silent Victims. Hate Crimes Against Native Americans, Tucson 2008, s. 9. 61 Dla przykładu, A. Tomaso uznaje za hate crimes również „zachowania, które mogą być nieakceptowane społecznie […], aczkolwiek niestanowiące przestępstwa w rozu- mieniu przepisów prawa karnego”; A. Tomaso, Hate, w: N. Taylor (red.), Bias Crime. The Law Enforcement Response, Chicago 1991, s. 52. 62 B. Perry, Silent…, s. 9. 63 C. Petrosino, Connecting the Past to the Future. Hate Crime in America, w: B. Perry (red.), Hate and Bias Crime. A Reader, Nowy Jork–Londyn 2003, s. 9–10. 64 Oznaczających inne „krzywdzące” zachowania niestanowiące przestępstw. Zob. memorandum wyjaśniające dot. zalecenia CM/Rec(2010)5 Komitetu Ministrów dla 23 nego punktu widzenia; ocena negatywnego wpływu na ofiarę może być zaś identyczna, a  różnica w  krzywdzie – niezauważalna65. Odrzucenie perspektywy prawnej umożliwia uznanie za przestępstwa z  nienawiści czynów dokonanych np. w okresie kolonizacji obu Ameryk66 . Przyjęcie na potrzeby niniejszego opracowania perspektywy nauk praw- nych nie eliminuje jednak dalszych trudności. Wynikają one stąd, że „przestępstwo z  nienawiści” nie jest określeniem poddającym się wy- czerpującemu zdefiniowaniu67. Szczególnie wątpliwa jest możliwość stworzenia definicji uniwersalnej; przyczyna tego tkwi w  zróżnicowa- niu kulturowym, społecznym i politycznym, odgrywającym istotną rolę w  określaniu granic karalności68. Według najprostszej z  definicji za „przestępstwa z  nienawiści” należy uważać przestępstwa motywowane nienawiścią69. Zarzuca się jej jednak nadmierne uproszczenie, postulując na przykład, aby przez „przestępstwa z nienawiści” rozumieć zachowa- nia o znamionach określonych przez prawo karne, które są motywowa- ne – przynajmniej częściowo – przez przynależność grupową ofiary70 . Proponuje się także, aby terminem tym opisywać całe zjawisko stano- wiące element opresji grupy dominującej nad grupą podporządkowaną angażujący w konflikt całe części społeczeństwa71 . Bias crimes72 ( bias-motivated crimes73 prejudice crimes) są natomiast defi- niowane jako przestępstwa stanowiące akty uprzedzenia (acts of pre- Państw Członkowskich w  zakresie środków zwalczania dyskryminacji opartej na orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej, s.  8–9; tekst dostępny: http://www. coe.int/t/dg4/lgbt/Source/EM-POLISH.pdf. 65 B. Perry, Silent…, s. 10. 66 C. Petrosino, Connecting…, s. 11. 67 N. Hall, Hate Crime…, s. 1–2; na temat historii tego zjawiska zob. tamże, s. 38–54. 68 R.J. Boeckmann, C. Turpin-Petrosino, Understanding the Harm of Hate Crime, „Jour- nal of Social Issues” 2002, nr 2(58), s. 208. 69 N. Hall, Hate Crime…, s. 2. 70 P.B. Gerstenfeld, Hate Crimes: Causes, Controls and Controversies, „Thousand Oaks” 2004, s. 9. 71 B. Perry, In the Name of Hate: Understanding Hate Crimes, Nowy Jork 2001, s. 10. 72 Tego pojęcia używa m.in. J.D. Coldren, Bias Crimes: State Policy Considerations, w: N. Taylor (red.), Bias Crime. The Law Enforcement Response, Chicago 1991, s. 127. 73 Tak J. Garofalo, S.E. Martin, The Law Enforcement Response to Bias-Motivated Crimes, w: N. Taylor (red.), Bias Crime. The Law Enforcement Response, Chicago 1991, s. 17; W. Petterson, Awareness Training for Police. Bias-Motivated Crimes, w: N. Taylor (red.), Bias Crime. The Law Enforcement Response, Chicago 1991, s. 35; P. Sanderson, 24 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1.2. Przestępstwa motywowane uprzedzeniem (bias/prejudice crimes)... judice); „uprzedzenie” należy przy tym rozumieć jako zwykle negatyw- ne nastawienie względem członków określonej grupy, oparte wyłącznie na przynależności do niej i  zawierające element ewaluacji. Informacje pochodzące od adresata uprzedzenia zgodne z założeniem wyjściowym są przy tym intensywniej postrzegane (i przetwarzane) niż niezgodne z pierwotnym obrazem, prowadząc do nasilenia się wzorca74. Ten aspekt wyróżnia bias crimes spośród przestępstw popełnionych bez względu na jakąkolwiek cechę ofiary, tych, w przypadku których wybór ofiary jest podyktowany wyłącznie względami konieczności (np. pracownik banku jako ofiara rozboju), oraz przestępstw, w przypadku których wybór ofia- ry wynika z jej właściwości indywidualnych – np. z zemsty75. W przy- padku bias crimes nie jest bowiem istotne, kim (who) jest ofiara, ale jaka (what) ona jest76 . Określenie bias crime pozbawione jest emocjonalnego ładunku charakte- rystycznego dla terminu hate crime. Do grupy bias crimes należeć mogą jednak także zachowania, których sprawcy wybierają pokrzywdzonego z przyczyny innej niż żywiona wobec nich emocja77. H. Ehrlich stwier- dza wręcz, że „wniosek, iż wszystkie przestępstwa motywowane uprze- dzeniem są powiązane z nienawiścią to problem empiryczny, a nie defi- nicyjny”; nienawiść jest zatem faktorem możliwym, ale niekoniecznym dla bytu tej kategorii78. Wskazuje się także, iż intensywność zinternalizo- Investigation of Religious Bias-Motivated Crimes, w:  N. Taylor (red.), Bias Crime. The Law Enforcement Response, Chicago 1991, s. 43. 74 N. Hall nazywa ten schemat kognitywną pętlą (cognitive loop); N. Hall, Hate Crime…, s. 23–25. 75 F.M. Lawrence, Punishing Hate. Bias Crimes Under American Law, Harvard 2002, s. 9. 76 Tamże. 77 M. Sherry, Disability Hate Crimes. Does Anyone Really Hate Disabled People?, Farn- ham–Burlington 2010, s.  17; F.M. Lawrence, Punishing…, s.  9. Odmiennie N. Hall, który stwierdza, że „uprzedzenie” (prejudice) obejmuje także inne niż nienawiść czyn- niki o charakterze emocjonalnym; N. Hall, Hate Crime…, s. 9; zob. także jego uwagi na temat etykietowania konkretnych zachowań jako przestępstwa z nienawiści na pod- stawie relacji między siłą uprzedzeń a związkiem przyczynowym; tamże, s. 14–18. Zob. także uwagi M. Fleishera na temat problemów praktycznych związanych z ko- niecznością ustalenia, dlaczego sprawca dokonał czynu zabronionego; M. Fleisher, Down the Passage Which We Should Not Take: The Folly of Hate Crime Legislation, „Jo- urnal of Law and Policy” 1994, nr 1, s. 9 i n. 78 H.J. Ehrlich, Hate Crimes and Ethnoviolence. The History, Current Affairs, and Future of Discrimination in America, Boulder 2009, s. 18. 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawnokarne aspekty zwalczania mowy nienawiści. Wydanie 1
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: