Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00611 010346 11059696 na godz. na dobę w sumie
Prawny system przeciwdziałania demoralizacji i przestępczości nieletnich - ebook/pdf
Prawny system przeciwdziałania demoralizacji i przestępczości nieletnich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 317
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1360-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Z uwagi na swój złożony charakter zagadnienie demoralizacji i przestępczości nieletnich pozostaje w sferze zainteresowań badaczy wielu dyscyplin naukowych.  Nie da się bowiem ograniczyć rozważań nad tym, niestety wciąż narastającym problemem, do sfery prawnokarnej czy też wyłącznie pedagogicznej.

Z tego powodu niniejsza książka poświęcona problematyce demoralizacji   i przestępczości nieletnich  oraz prawnemu systemowi przeciwdziałania tym zjawiskom stanowi klasyczny przykład rozważań o charakterze kryminologicznym nad patologicznymi zachowaniami nieletnich, ich źródłami i sposobami ich przezwyciężenia. Jest też próbą włączenia się w żywą dyskusję o poszukiwaniu skutecznego panaceum na naganne postawy nieletnich, co wydaje się być nabierać dodatkowej doniosłości w kontekście podejmowanych prób zmiany obecnego ustawodawstwa dotyczącego nieletnich.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Pawe¸ Kobes PRAWNY SYSTEM PRZECIWDZIAüANIA DEMORALIZACJI I PRZEST¢PCZOåCI NIELETNICH Ksiąýka autorstwa dr. Paw¸a Kobesa to gruntowne opracowanie dotyczące problematyki nieletnich o charakterze kryminologiczno-dogmatycznym, kt—re ukazuje przyczyny nieko- rzystnego rozwoju spo¸ecznego cz«æci dzieci i m¸odzieýy, prowadzące do ich demoralizacji, a nierzadko takýe do przest«pczoæci, oraz poddaje wnikliwej analizie przyj«ty w Polsce prawny system przeciwdzia¸ania tym niekorzystnym zjawiskom, dokonując jednoczeænie oceny jego praktycznego funkcjonowania. Praca [...] zas¸uguje na [...] udost«pnienie jej szerszemu gronu odbiorc—w, zar—wno profesjonalist—w zajmujących si« sprawami nieletnich (prawnik—w, specjalist—w z zakre- su resocjalizacji, psycholog—w, pedagog—w i socjolog—w), jak i nieprofesjonalist—w, kt—rzy chcieliby podwyýszyć stopieÄ swojej znajomoæci z¸oýonej problematyki nieletnich oraz przyczynić si« do zapobiegania demoralizacji i przest«pczoæci dzieci i m¸odzieýy we wsp—¸- czesnej Polsce. Z recenzji prof. UMK dr hab. Violetty Konarskiej-Wrzosek Celem pracy jest nie tylko om—wienie za¸oýeÄ ustawy i przyj«tych przez nią rozwiązaÄ, ale ukazanie ich na szerszym tle systemu przeciwdzia¸ania zachowaniom dewiacyjnym dzieci i m¸odzieýy. Praca ma takýe wymiar praktyczny, odwo¸uje si« bowiem do funkcjonowania omawianych rozwiązaÄ prawnych, po to, by wskazać na konieczne kierunki zmian obecne- go prawa nieletnich. Moýe wi«c jej publikacja być wk¸adem autora do toczącej si« od lat dyskusji nad nową ustawą, kt—rej kolejny projekt jest w początkowej fazie opracowywania. Są to niewątpliwie zalety pracy, kt—ra jest oparta na szerokiej literaturze nie tylko prawniczej, ale takýe kryminologicznej, pedagogicznej i psychologicznej, w szczeg—lnoæci gdy omawia zagadnienia wieku odpowiedzialnoæci prawno-karnej dzieci, podstaw interwen- cji sądowej czy cel—w resocjalizacyjnych stosowanych ærodk—w i moýliwoæci ich realizacji w aktualnej rzeczywistoæci spo¸ecznej. Z recenzji dr hab. Barbary Kowalskiej-Ehrlich ukoÄczy¸ Wydzia¸ Prawa i Administracji UAM w Poznaniu, nast«pnie obroni¸ rozpraw« doktorską na Wydziale Prawa i Administracji UMK w Toruniu. Obecnie pracuje jako adiunkt w Zak¸adzie Prawa i Polityki Penitencjarnej Instytutu Profi laktyki Spo¸ecznej i Resocjalizacji Uniwersy- tetu Warszawskiego, a takýe jako wyk¸adowca w PaÄstwowej Wyýszej Szkole Zawodowej im. Witelona w Legnicy. Przez kilka lat by¸ spo¸ecznym kurato- rem sądowym. Specjalizuje si« w prawie karnym materialnym, problematyce post«powania z nieletnimi oraz bezpieczeÄstwa wewn«trznego. Jest cz¸onkiem Towarzystwa Naukowego Prawa Karnego w Warszawie, cz¸onkiem Rady Fundacji ãEuropejskie Centrum Wspierania Inicjatyw Spo¸ecznych im. profesora Kazimierza TwardowskiegoÓ, cz¸onkiem Stowarzyszenia ãPrawo i KulturaÓ z siedzibą w Rumunii. Wsp—¸pracuje z oærodkami naukowymi w kraju i za granicą. Autor publikacji z zakresu prawa karnego materialnego, kryminologii, post«powania z nieletnimi, bezpieczeÄstwa wewn«trznego. Cena 45,00 zł ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== P a w e ¸ K o b e s D E M O R A L I Z A C J I I P R Z E S T ¢ P C Z O å C P R A W N Y S Y S T E M P R Z E C W D Z A ü A N A I I I I N I E L E T N C H I PRAWNY SYSTEM PRZECIWDZIAüANIA DEMORALIZACJI I PRZEST¢PCZOåCI NIELETNICH ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 50-lecie Zakładu Prawa i Polityki Penitencjarnej Zakład Prawa i Polityki Penitencjarnej został powołany do życia w październiku 1962 roku na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego z inicjatywy Profesora Stanisława Walczaka. Był to pierwszy w Polsce ośrodek naukowo-badawczy zajmujący się problematyką wię- ziennictwa, usytuowany w strukturach uniwersyteckich. W ten sposób spełnił się postulat wielu pokoleń penitencjarystów, którzy od połowy XIX wieku usilnie zabiegali o nadanie tej dziedzinie wiedzy rangi samodzielnej dyscypliny naukowej oraz wprowadzenia jej do grona nauk humani- stycznych i programów kształcenia akademickiego. Niespełna trzy lata później Zakład o tej samej nazwie został erygowany na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, również staraniem Profesora Stanisława Walczaka, który był nie tylko jego kierownikiem, ale także nauczycielem i patronem wykształconej na wyższych uczel- niach generacji penitencjarystów. W 1972 roku Zakład wszedł w skład nowopowołanego wtedy w Uniwersytecie Warszaw- skim Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji, gdzie po dziś dzień jego pracownicy kon- tynuują rozpoczęte przed 50-laty dzieło. Cinquantenaire du Département de Droit et de Politique Pénitentiaire Le Département de Droit et de Politique Pénitentiaire fut établi en octobre 1962 à la Faculté de Droit de l‘Université de Wrocław à l‘initiative du Professeur Stanisław Walczak. Ce fut le premier établissement de recherche scientifique en Pologne portant sur le régime pénitentiaire, mis en place au sein des structures universitaires. C‘est ainsi que fut réalisé le pos- tulat de nombreuses générations d’experts en matière pénitentiaire, qui depuis la moitié du XIX siècle avaient sollicité avec instance que l‘on confère à ce domaine de connaissance le rang de discipline scientifique indépendante et qu’ on l’inclue dans le cercle des sciences humaines ainsi que dans les programmes de formation universitaire. A peine trois ans plus tard, un département du même nom fut institué à la Faculté de Droit de l‘Université de Varsovie, également grâce aux efforts du Professeur Stanisław Walczak qui en fut non seulement le directeur, mais aussi le précepteur et le patron de toute une génération d‘experts en matière pénitentiaire, instruite dans les universités. En 1972, le Département fut incorporé dans l‘Institut de Prévention Sociale et de Resociali- sation, alors nouvellement établi à l‘Université de Varsovie, où son personnel poursuit jusqu’ à ce jour l‘oeuvre initiée 50 ans auparavant. 50th anniversary of the Department of Penitentiary Law and Policy The Department of Penitentiary Law and Policy was founded in October 1962 at the Faculty of Law of the University of Wrocław on Professor Stanisław Walczak’s initiative. It was the first scientific centre in Poland dealing with the issue of imprisonment, to be placed within the structure of a university. This brought to life the postulate of many generations of penitentiarists, who from the second half of the 19th century had spared no efforts so that this part of knowledge would become an autonomic academic discipline, included in the university syllabuses. Less than three years later, the Department of the same name was created at the Faculty of Law at the University of Warsaw, also thanks to Professor Stanisław Walczak, who not only was its head, but at the same time a tutor and patron of the university educated generation of peniten- tiarists. In 1972 the Department became a part of the Institute of Social Prevention and Resocializa- tion, created at the University of Warsaw at that time. Today the staff continues the mission initi- ated 50 years ago. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Paweł Kobes PRAWNY SYSTEM PRZECIWDZIAüANIA DEMORALIZACJI I PRZEST¢PCZOåCI NIELETNICH ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Prof. UMK, dr hab. Violetta Konarska-Wrzosek Dr hab. Barbara Kowalska-Ehrlich Projekt okładki i stron tytułowych Agnieszka Skriabin-Rucin´ska Redaktor prowadza˛cy Paulina Martela Redaktor Danuta Trzpil Redakcja techniczna Zofia Kosin´ska Korektor Ewa Fedoruc Tłumaczenie Summary Anna Petryko´w Skład i łamanie LogoScript Sp. z o.o. Publikacja finansowana ze s´rodko´w badan´ statutowych Instytutu Profilak- tyki Społecznej i Resocjalizacji UW # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011 978-83-235-0798-7 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== „Dzieci chowane bez pieszczoty sa˛ jak kwiaty chowane bez słon´ca” Alfred de Musset Rodzicom ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treœci Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedmowa – prof. Violetta Konarska-Wrzosek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ‡ I. Psychospo‡eczne determinanty zachowaæ dewiacyjnych nieletnich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Etapy psychospołecznego rozwoju człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Czynniki wpływaja˛ce na psychospołeczny rozwo´j człowieka . . . . . . . . . 1. Czynniki biologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. S´rodowisko rodzinne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. S´rodowisko szkolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. S´rodowisko grup ro´wies´niczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ‡ II. PostŒpowanie z nieletnimi w ujŒciu ewolucyjnym . . . . . § 1. Ewolucja poste˛powania z nieletnimi w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Poste˛powanie z nieletnimi na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ‡ III. Za‡o¿enia postŒpowania z nieletnimi na gruncie ustawy o postŒpowaniu w sprawach nieletnich z 26 paz·dziernika 1982 r. oraz formalne podstawy wszczŒcia postŒpowania w sprawie nieletniego . . § 1. Cele ustawy o poste˛powaniu w sprawach nieletnich . . . . . . . . . . . . . . § 2. Dobro nieletniego jako dyrektywa nadrze˛dna w poste˛powaniu z nieletnimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. Nieletni jako podmiot poste˛powania w zakresie przeciwdziałania i zapobiegania demoralizacji oraz przeste˛pczos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Nieletni do 18 lat w zakresie zapobiegania i przeciwdziałania demoralizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 17 19 23 24 32 33 35 45 49 54 54 60 80 80 88 93 94 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis treœci 2. Nieletni od 13 do 17 lat w zwia˛zku z popełnieniem czynu karalnego 3. Nieletni do 21 roku z˙ycia w zwia˛zku w wykonywaniem s´rodko´w wychowawczych lub poprawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Demoralizacja jako podstawa ingerencji w proces wychowania nieletnich § 5. Wykazywanie przejawo´w demoralizacji jako formalna podstawa wszcze˛cia poste˛powania oraz przykładowy katalog przejawo´w demora- lizacji okres´lony w ustawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Naruszenie zasad wspo´łz˙ycia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Popełnienie czynu zabronionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Systematyczne uchylanie sie˛ od obowia˛zku szkolnego lub kształcenia zawodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Uz˙ywanie alkoholu lub innych s´rodko´w w celu wprowadzenia sie˛ w stan odurzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Uprawianie nierza˛du . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Wło´cze˛gostwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Udział w grupach przeste˛pczych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 6. Popełnienie czynu karalnego jako druga formalna podstawa wszcze˛cia poste˛powania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ‡ IV. Prawne œrodki przeciwdzia‡ania demoralizacji i przestŒp- czoœci nieletnich oraz charakterystyka grupy œrodków wychowawczych i leczniczo-wychowawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Klasyfikacja s´rodko´w przeciwdziałania demoralizacji i przeste˛pczos´ci nieletnich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Charakterystyka poszczego´lnych s´rodko´w wychowawczych . . . . . . . . . 1. Udzielenie upomnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Zobowia˛zanie do okres´lonego poste˛powania . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) obowia˛zek naprawienia wyrza˛dzonej szkody. . . . . . . . . . . . . . . . b) wykonanie okres´lonych prac lub s´wiadczen´ na rzecz pokrzywdzonego lub społecznos´ci lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . c) przeproszenie pokrzywdzonego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . d) zobowia˛zanie do podje˛cia nauki lub pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . e) zobowia˛zanie do uczestnictwa w odpowiednich zaje˛ciach o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . f) zobowia˛zanie do powstrzymania sie˛ od przebywania 97 98 99 115 115 117 118 119 127 129 131 136 142 142 145 145 146 148 150 152 152 153 w okres´lonych s´rodowiskach lub miejscach. . . . . . . . . . . . . . . . . 153 g) zobowia˛zanie do zaniechania uz˙ywania alkoholu lub innego s´rodka w celu wprowadzenia sie˛ w stan odurzenia . . . . . . . . . . . 3. Nadzo´r odpowiedzialny rodzico´w lub opiekuna . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Ustanowienie nadzoru organizacji młodziez˙owej lub innej organizacji społecznej, zakładu pracy albo osoby godnej zaufania . . . 5. Nadzo´r kuratora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Skierowanie do os´rodka kuratorskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Umieszczenie w rodzinie zaste˛pczej 154 154 156 158 169 171 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treœci 8. Zakaz prowadzenia pojazdo´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Przepadek rzeczy uzyskanych w zwia˛zku z popełnieniem czynu 9 175 karalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 § 3. Stosowanie s´rodko´w leczniczo-wychowawczych wobec nieletnich i ich charakterystyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Pogłe˛bianie funkcji opiekun´czo-wychowawczej rodzin. . . . . . . . . . . . . § 5. Mediacja jako sposo´b poste˛powania z nieletnimi. . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ‡ V. Charakterystyka œrodków poprawczych . . . . . . . . . . . . . § 1. Umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Warunkowe zawieszenie umieszczenia nieletniego w zakładzie 177 180 185 191 191 poprawczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 § 3. Charakterystyka procesu resocjalizacyjnego w zakładzie poprawczym na przykładzie Zakładu Poprawczego w Jerzmanicach Zdroju . . . . . . . 1. Struktura wewne˛trzna i zasady funkcjonowania Zakładu Poprawczego w Jerzmanicach Zdroju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Działalnos´c´ wychowawcza w internacie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Mikrosystem zakładu poprawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Regulamin Wychowanka Zakładu Poprawczego w Jerzmanicach Zdroju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Roczny plan pracy wychowawczej grupy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Umieszczenie nieletniego poza zakładem poprawczym . . . . . . . . . . . . § 5. Warunkowe zwolnienie nieletniego z zakładu poprawczego . . . . . . . . . 206 206 209 212 217 221 225 226 R o z d z i a ‡ VI. Wyj„tkowy charakter odpowiedzialnoœci karnej nieletnich 229 § 1. Istota kary kryminalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Cele kary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. Zasady odpowiedzialnos´ci nieletnich na podstawie kodeksu karnego . . 229 231 238 1. Charakterystyka przeste˛pstw, za kto´re nieletni moga˛ ponies´c´ odpowiedzialnos´c´ karna˛ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 a) zamach za z˙ycie Prezydenta RP (art. 134 k.k.) . . . . . . . . . . . . . . 241 b) zabo´jstwo z art. 148 § 1, 2 lub 3 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 c) umys´lne spowodowanie cie˛z˙kiego uszczerbku (art. 156 § 1 i 3 k.k.) 251 d) umys´lne spowodowanie niebezpieczen´stwa powszechnego (art. 163 § 1 i 3 k.k.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 e) zamach terrorystyczny na statku wodnym lub powietrznym (art. 166 k.k.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . f) spowodowanie katastrofy w komunikacji (art. 173 § 1 lub 3 k.k.) . g) zgwałcenie lub zgwałcenie ze szczego´lnym okrucien´stwem (art. 197 § 3 lub 4 k.k.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . h) wzie˛cie lub przetrzymywanie zakładnika (art. 252 § 1 lub 2 k.k.) . i) rozbo´j (art. 280 k.k.). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Dyrektywy dotycza˛ce wymierzania kary nieletnim. . . . . . . . . . . . . . 3. Moz˙liwos´c´ wymierzenia nieletnim kary na podstawie art. 13 u.p.n. 254 256 257 260 263 266 i art. 94 u.p.n. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Spis treœci R o z d z i a ‡ VII. PostŒpowanie z nieletnimi w œwietle prawa miŒdzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Konwencja o Prawach Dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Wzorcowe Reguły Minimum Narodo´w Zjednoczonych Dotycza˛ce 273 274 Wymiaru Sprawiedliwos´ci Wobec Nieletnich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 § 3. Wskazania Narodo´w Zjednoczonych Dotycza˛ce Zapobiegania Przeste˛pczos´ci Nieletnich. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 § 4. Reguły Narodo´w Zjednoczonych Dotycza˛ce Ochrony Nieletnich Pozbawionych Wolnos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 Wnioski koæcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 300 Wykaz cytowanych w pracy uchwał i orzeczen´ Sa˛du Najwyz˙szego oraz sa˛do´w apelacyjnych (chronologicznie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Wykaz akto´w normatywnych wykorzystanych w pracy (chronologicznie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Contents Abbreviations glossary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Preface – Prof. V. Konarska-Wrzosek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C h a p t e r I. Psychological and social determinants of deviant behaviour of juveniles . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Stages of human’s psychological and social development § 2. Factors affecting human’s psychological and social development . . . . . 1. Biological factors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Family environment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. School environment. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Peer groups environment C h a p t e r II. Proceedings with the juvenile in the evolutionary grasp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Evolution of the proceedings with the juvenile in Europe . . . . . . . . . . § 2. Proceedings with the juvenile in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C h a p t e r III. Principles of the proceedings with juvenile on the basis of the act from October 26, 1982 – concerning proceedings in juvenile cases and formal basis of instituting proceedings in juvenile case . . . . § 1. Aims of the act concerning the proceedings in juvenile cases. . . . . . . . § 2. The good of the juvenile as superior directive in proceedings with the juvenile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. Juvenile as proceedings subject within counteracting and preventing demoralization and crime . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Juvenile up to 18 within preventing and counteracting demoralization . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 17 19 23 24 32 33 35 45 49 54 54 60 80 80 88 93 94 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Contents 2. Juvenile from 13 to 17 in connection with commiting penal act. . . . 3. Juvenile up to 21 in connection with performing educational or reformative means . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Demoralization as the basis of interference in juvenile upbringing process . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 5. Showing the signs of demoralization as the formal basis of instituting proceedings as well as exemplary catalogue of demoralization’s signs, determined in the act . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Violation of the social coexistence principles . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Commitment of prohibited act . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Systematic avoidance of school’s duty or vocational education . . . . 4. The usage of alcohol or other stimulants in order to bring oneself into intoxication . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Prostitution . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Vagrancy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Participation in criminal groups . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 6. Commiting the penal act as the second formal basis of instituting legal proceedings . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C h a p t e r IV. Means of appeal of counteracting demoralization and juvenile delinquency as well as the characteristics of educational and medically-educational measures . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Classification of counteracting demoralization measures and juvenile delinquency . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Characteristics of particular educational measures . . . . . . . . . . . . . . . 1. Rebuking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Obligation for specific behaviour . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) duty of indemnification. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . b) realization of specific works or performance for the benefit of sufferer or local community . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . c) sufferer to receive apology . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . d) obligation to learning or working . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . e) obligation to participation in adequate activities in educational, therapeutic or training form . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . f) obligation to restrain oneself from staying in specific environments or places . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . g) obligation to stop using alcohol or other stimulant in order to bring oneself into intoxication . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Under surveillance of parents or carer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Establishment of youth organization or other social organization, working place or reliable person surveillance . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Supervision by a probation office . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Directing to custody centre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Placement in foster family . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Prohibition of driving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 98 99 115 115 117 118 119 127 129 131 136 142 142 145 145 146 148 150 152 152 153 153 154 154 156 158 169 171 175 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Contents 9. The case of things obtained in relation with commiting penal act . . § 3. The usage of medically-educational measures towards juvenile and their characteristics . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Extending of families’ paternal and educational functions . . . . . . . . . § 5. Mediation as a way of conducting towards juvenile . . . . . . . . . . . . . . C h a p t e r V. Characteristics of reformative measures . . . . . . . . . . . . . § 1. Placement a juvenile in a reformatory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Conditional stay of the placement juvenile in reformatory . . . . . . . . . § 3. Characteristics of rehabilitation process in reformatory by following Reformatory in Jerzmanice Zdro´j example . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Inner structure and functioning rules of the Reformatory in Jerzmanice Zdro´j. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Educational activity in a boarding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Reformatory’s microsystem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Pupil’s statute of the Reformatory in Jerzmanice Zdro´j . . . . . . . . . . 5. Year-long plan of educational group’s work . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Placement a juvenile out of the reformatory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 5. Juvenile’s conditional release from reformatory . . . . . . . . . . . . . . . . . C h a p t e r VI. Special character of juvenile criminal responsibility . . . . § 1. The nature of penalty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. The aims of penalty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. The rules of juvenile responsibility on the basis of penal code . . . . . . . 1. Characteristics of delinquencies of which the juvenile can bear the penal liability . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) assassination on the President of the Republic of Poland (art. 134 p.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . b) assassination out of art. 148 § 1, 2 or 3 p.c. . . . . . . . . . . . . . . . . c) intentional hard harm causing (art. 156 § 1 and 3 p.c.). . . . . . . . d) intentional public danger causing (art. 163 § 1 and 3 p.c.) . . . . . e) terrorist attempt on the ship or airplane (art. 166 p.c.) . . . . . . . . f) causing the catastrophe in communication (art. 173 § 1 or 3 p.c.). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . g) collective violation (art. 197 § 3 p.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . h) taking or holding a hostage (art. 252 § 1 or 2 p.c.) . . . . . . . . . . . i) robbery (art. 280 p.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Directives concerning juvenile sentencing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Possibility of juvenile sentencing on the basis of art. 13 u.p.n. 13 176 177 180 185 191 191 204 206 206 209 212 217 221 225 226 229 229 231 238 241 241 249 251 253 254 256 257 260 263 266 and art. 94 u.p.n. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 C h a p t e r VII. Juvenile proceedings in the light of international law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Convention on the Rights of the Child . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 274 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Contents § 2. Standard Minimum Rules of the United Nations concerning Juvenile Justice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 § 3. United Nations’ Indications concerning Preventing the Juvenile Delinquency . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. United Nations Rules for the Protection of the Juveniles Deprived of their Liberty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Final Conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliography. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Specification of quoted votes as well as Supreme Court and Court’s of Appeal judgements . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Specification of normative acts used in the book . . . . . . . . . . . . . . . . 282 286 291 300 313 314 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów 1. Akty normatywne k.c. k.k. k.k. z 1969 r. (d.k.k.) – Kodeks karny z 19 kwietnia 1969 r. (dawny kodeks – Kodeks cywilny z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks karny z 6 czerwca 1997 r. k.k. z 1932 r. k.k.s. k.k.w. k.p.k. k.r.o. k.s.u. k.w. rozp.z.p. karny) – Kodeks karny z 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny skarbowy z 10 wrzes´nia 1999 r. – Kodeks karny wykonawczy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks poste˛powania karnego z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks rodzinny i opiekun´czy z 25 lutego 1964 r. – Ustawa o kuratorach sa˛dowych z 27 lipca 2001 r. – Kodeks wykroczen´ z 20 maja 1971 r. – Rozporza˛dzenie Ministra Sprawiedliwos´ci w sprawie zakłado´w poprawczych i schronisk dla nieletnich z 17 paz´dziernika 2001 r. rozp.z.p.zm. – Rozporza˛dzenie Ministra Sprawiedliwos´ci z 20 lipca u.p.n. u.r.d. 2009 r. zmieniaja˛ce rozporza˛dzenie w sprawie zakłado´w poprawczych i schronisk dla nieletnich – Ustawa o poste˛powaniu w sprawach nieletnich z 26 paz´dziernika 1982 r. – Ustawa o ruchu drogowym z 20 czerwca 1997 r. 2. Czasopisma Arch. Krym. AUL AUMCS AUNC – Archiwum Kryminologii – Acta Universitatis Lodziensis – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska – Acta Universitatis Nicolai Copernici ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 AUW Dz.U. GS Gł. Sa˛d. Jur. Med. NP OSN OSNKW OSNPG OSP Pal. PiP PiZ˙ PPK PR IPSiR Prob. Alkohol. Prob. Krym. Prok. i Pr. Prz. Pol. Prz. Sa˛d. RPEiS SA SKKiP Sł. MO SN SP ZN IBPS Wykaz skrótów – Acta Universitatis Wratislaviensis – Dziennik Ustaw – Gazeta Sa˛dowa – Głos Sa˛downictwa – Jurysta – Mediator – Nowe Prawo – Orzecznictwo Sa˛du Najwyz˙szego – Orzecznictwo Sa˛du Najwyz˙szego – Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sa˛du Najwyz˙szego – zbio´r Prokuratury Generalnej – Orzecznictwo Sa˛do´w Polskich – Palestra – Pan´stwo i Prawo – Prawo i Z˙ycie – Problemy Prawa Karnego – Prace Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW – Problemy Alkoholizmu – Problemy Kryminologii – Prokuratura i Prawo – Przegla˛d Policyjny – Przegla˛d Sa˛dowy – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Sa˛d Apelacyjny – Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne – Słuz˙ba MO – Sa˛d Najwyz˙szy – Studia Prawnicze – Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sa˛dowego ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa Ksia˛z˙ka autorstwa Pawła Kobesa zatytułowana Prawny system przeciwdzia- i przeste˛pczos´ci nieletnich wykracza znacznie poza ramy łania demoralizacji tematyczne zakres´lone w tytule. Jest w istocie kompleksowym, gruntownym opracowaniem o charakterze kryminologiczno-dogmatycznym, dotycza˛cym problematyki nieletnich, kto´rzy przejawiaja˛ ro´z˙ne postacie nagannych zacho- wan´, stawiaja˛cych je w konflikcie z normami społecznymi, w tym w szczego´l- nos´ci prawnokarnymi, co budzi powaz˙ne obawy o ich prawidłowa˛ socjalizacje˛. Autor wiele uwagi pos´wie˛ca w swojej ksia˛z˙ce determinantom nagannych zachowan´ nieletnich, wskazuja˛c ich wieloczynnikowos´c´ oraz w duz˙ej mierze zobiektywizowany charakter, co sprawia, z˙e nie moz˙na nieletnich czynic´ w całej rozcia˛głos´ci odpowiedzialnymi z powodu ich zachowan´ społecznie szkodli- wych. Społeczen´stwo juz˙ bardzo dawno zyskało s´wiadomos´c´ koniecznos´ci odmiennego traktowania nieletnich wchodza˛cych w konflikt z prawem, a pod koniec XIX wieku zacze˛to formułowac´ i wcielac´ w z˙ycie odre˛bne zasady poste˛powania z nieletnimi dopuszczaja˛cymi sie˛ czyno´w karalnych lub wykazuja˛cymi inne przejawy nieprzystosowania społecznego. Autor przedsta- wia ewolucje˛ poste˛powania z nieletnimi od represji do opieki i ochrony przed przeste˛pczos´cia˛ oraz wszelkiego typu patologia˛ społeczna˛, gło´wnie w drodze stosowania s´rodko´w ukierunkowanych na wychowanie nieletnich i pomoc im w zawro´ceniu z niekorzystnej drogi rozwoju. Zasadnicza cze˛s´c´ ksia˛z˙ki stanowi prezentacje˛ prawnego systemu przeciw- działania demoralizacji i przeste˛pczos´ci nieletnich, obowia˛zuja˛cego w Polsce z mocy ustawy z 26 paz´dziernika 1982 r. o poste˛powaniu w sprawach nie- letnich, wraz z wnikliwa˛ analiza˛ dogmatyczno-prawna˛ przyje˛tych rozwia˛zan´, w tym w szczego´lnos´ci katalogu s´rodko´w wychowawczych, wychowawczo- -leczniczych oraz poprawczych i ich ocena˛ z punktu widzenia konsekwencji w stosunku do przyje˛tych załoz˙en´ oraz efektywnos´ci w zakresie przeciwdzia- łania demoralizacji i przeste˛pczos´ci nieletnich. Te rozwaz˙ania uzupełnione sa˛ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Przedmowa o analize˛ przepiso´w, kto´re pozwalaja˛ na wyja˛tkowe pocia˛ganie nieletnich do odpowiedzialnos´ci karnej za popełnione w nieletnios´ci czyny karalne i wy- mierzanie im kar kryminalnych nawet w wysokos´ci 25 lat pozbawienia wolnos´ci. Autor analizuje polskie uregulowania dotycza˛ce poste˛powania z nie- letnimi takz˙e przez pryzmat akto´w prawa mie˛dzynarodowego wia˛z˙a˛cych Polske˛. Całos´c´ rozwaz˙an´ konkluduje uwagami de lege lata i de lege ferenda. Wielkim walorem ksia˛z˙ki jest całos´ciowe uje˛cie problematyki nieletnich, co sprawia, z˙e moz˙e byc´ ona z´ro´dłem dos´c´ pełnej wiedzy na temat przyczyn, potrzeby i celowos´ci odmiennego podejs´cia do zjawiska demoralizacji i prze- ste˛pczos´ci dzieci i młodziez˙y oraz poste˛powania z nieletnimi. Upowszechnienie wiedzy na ten temat jest szczego´lnie waz˙ne w chwili obecnej, gdy w kraju trwaja˛ intensywne prace nad reforma˛ poste˛powania z nieletnimi. Prof. UMK dr hab. Violetta Konarska-Wrzosek Katedra Prawa Karnego i Kryminologii Wydziału Prawa i Administracji UMK w Toruniu Torun´, 6 stycznia 2010 roku ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie Zjawisko demoralizacji i przeste˛pczos´ci nieletnich od wieko´w – z uwagi na swo´j multidyscyplinarny charakter – pozostaje w sferze zainteresowan´ badaczy wielu dyscyplin naukowych. Z problemem tym zmagaja˛ sie˛ społeczen´stwa od tysia˛cleci, czego efektem sa˛ coraz to nowe, oparte na naukowych podstawach, rozwia˛zania w dziedzinie zapobiegania przeste˛pczos´ci nieletnich. Myliłby sie˛ ten, kto mys´li, z˙e na temat nieletnich w konteks´cie zwalczania ich demoralizacji oraz przeste˛pczos´ci napisano i powiedziano juz˙ wszystko, choc´ bardzo bogaty jest juz˙ w tym wzgle˛dzie dorobek doktryny i judykatury. Wiele monografii pos´wie˛cono psychosocjologicznym determinantom zacho- wan´ nieletnich. Nalez˙y takz˙e odnotowac´ imponuja˛cy dorobek naukowy do- tycza˛cy problematyki nieletnich o charakterze materialnoprawnym. Wszystkie te opracowania wnosza˛ nowe spojrzenie, uwzgle˛dniaja˛ce aktualna˛ wiedze˛ o rozwoju jednostki i rzeczywistos´ci społecznej. Kaz˙de z tych zagadnien´ mo- głoby z osobna stanowic´ odre˛bny przyczynek do dyskusji na temat problema- tyki przeste˛pczos´ci i demoralizacji nieletnich. Niniejsza ksia˛z˙ka, pos´wie˛cona problematyce demoralizacji i przeste˛pczos´ci nieletnich oraz prawnemu systemowi przeciwdziałania, stanowi przykład klasycznych rozwaz˙an´ o charakterze kryminologicznym nad patologicznymi zachowaniami nieletnich, ich z´ro´dłem i sposobami ich przezwycie˛z˙ania. Jest ona niejako pro´ba˛ wła˛czenia sie˛ w z˙ywa˛ dyskusje˛ o poszukiwaniu skutecznego panaceum na zapobiez˙enie, jak ro´wniez˙ ograniczenie społecznie nieakcepto- wanych zachowan´ nieletnich. Ten problem wydaje sie˛ nabierac´ doniosłos´ci szczego´lnie dzisiaj, gdy toczy sie˛ dyskusja w s´rodowiskach naukowych i me- diach nad zmiana˛ ustawy o poste˛powaniu w sprawach nieletnich. Autor ni- niejszego opracowania podejmuje pro´be˛ wykazania rozbiez˙nos´ci zaistniałych pomie˛dzy celami, jakie przys´wiecały ustawodawcy w chwili tworzenia ustawy o poste˛powaniu w sprawach nieletnich, a praktycznymi moz˙liwos´ciami ich realizacji w aktualnych realiach politycznych, społecznych i gospodarczych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wprowadzenie Jednoczes´nie autor podejmuje pro´be˛ sformułowania postulato´w, kto´rych speł- nienie moz˙e przyczynic´ sie˛ do wcielenia idei w z˙ycie. Z tego wzgle˛du gło´wny akcent został połoz˙ony na sfere˛ materialnoprawna˛ postanowien´ ustawy o po- ste˛powaniu w sprawach nieletnich. Kwestie procesowe nie stanowia˛ przed- miotu analizy niniejszego opracowania. Zasadniczym przedmiotem ksia˛z˙ki jest analiza s´rodko´w wychowawczych oraz poprawczych, pogłe˛biona badaniami empirycznymi oraz dos´wiadczeniem autora w pracy z nieletnimi pracuja˛cego przez szereg lat w charakterze kura- ich skutecznos´ci, przydatnos´ci w obecnych realiach tora społecznego, społecznych, dokonana przez pryzmat załoz˙en´ ustawodawczych sprowadzaja˛- cych sie˛ do stworzenia takiego mechanizmu instytucjonalnego, kto´ry z jednej strony zapobiegałby powstawaniu patologicznych zachowan´ nieletnich, a z dru- giej – tworzyłby podstawy skutecznej resocjalizacji. W ocenie autora powyz˙szych rozwaz˙an´ nie moz˙na podja˛c´ bez analizy prawidłowos´ci, kto´re kieruja˛ psychospołecznym rozwojem nieletnich, kto´re determinuja˛ jego zachowania. Tworzenie ani zmiana regulacji prawnych nie moz˙e bowiem dokonywac´ sie˛ w oderwaniu od tych prawidłowos´ci. Z uwagi na fakt, o kto´rym wspomniano wczes´niej, iz˙ nie sposo´b prowadzic´ rozwaz˙an´ na temat poste˛powania w sprawach nieletnich bez podłoz˙a psycho- logicznego i socjologicznego, rozdział I niniejszego opracowania został pos´wie˛- jak ro´wniez˙ cony analizie czynniko´w wpływaja˛cych na rozwo´j człowieka, ogo´lnej charakterystyce etapo´w rozwoju psychospołecznego jednostki. Rozdział II ksia˛z˙ki traktuje o ewolucji poste˛powania z nieletnimi nie tylko w Polsce, lecz ro´wniez˙ w innych pan´stwach europejskich, wychodza˛c niekiedy poza ten kontynent. Istota tego rozdziału sprowadza sie˛ do ukazania kierunku pewnej ewolucji poste˛powania z nieletnimi be˛da˛cego konsekwencja˛ ich zacho- wania odbiegaja˛cego od społecznie uznawanych standardo´w, i to od momentu, w kto´rym w s´wiadomos´ci społecznej rozwine˛ła sie˛ potrzeba publicznej reakcji na zachowanie najmłodszej cze˛s´ci społeczen´stwa. W rozdziale III zostały omo´wione kluczowe kwestie stanowia˛ce przyczynek do rozwaz˙an´ nad poste˛powaniem wobec nieletnich. W tej cze˛s´ci opracowania skupiono sie˛ na załoz˙eniach ustawodawczych, celach ustawy o poste˛powaniu w sprawach nieletnich. Poddano ro´wniez˙ analizie ustawowe poje˛cie nieletnie- go oraz wszelkie prawne konsekwencje z tym zwia˛zane. Duz˙o miejsca pos´wie˛- cono w konteks´cie zapobiegania przeste˛pczos´ci i demoralizacji nieletnich zna- czeniu niedostosowania społecznego. Z kolei rozwaz˙ania w rozdziale IV koncentruja˛ sie˛ woko´ł problemu demo- ralizacji jako ustawowego poje˛cia, kto´rego przejawy powinny – w s´wietle zapiso´w ustawowych – uruchamiac´ instytucjonalne metody resocjalizacji nieletnich. Poddano ro´wniez˙ analizie system s´rodko´w wychowawczych i po- prawczych przewidzianych w omawianej ustawie. Natomiast w rozdziale V zostały przedstawione rozwaz˙ania dotycza˛ce wy- ja˛tkowej odpowiedzialnos´ci karnej nieletnich. W tej cze˛s´ci pracy niewystar- czaja˛ce byłoby skupienie sie˛ jedynie na przepisie art. 10 § 2 k.k., kto´ry ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 21 dopuszcza taka˛ moz˙liwos´c´. Załoz˙ona analiza całos´ciowa podje˛tego problemu wymagała rozwaz˙enia poszczego´lnych typo´w przeste˛pstw, za kto´re w s´wietle wspomnianego wyz˙ej artykułu nieletni moga˛ ponies´c´ odpowiedzialnos´c´ karna˛. Poza tym nieodzownym obszarem rozwaz˙an´ na temat prawnokarnej odpowie- dzialnos´ci nieletnich stała sie˛ ro´wniez˙ analiza art. 13 i art. 94 ustawy o poste˛- powaniu w sprawach nieletnich. Zwro´cono ro´wniez˙ uwage˛ na ogo´lne i szcze- go´lne dyrektywy dotycza˛ce sa˛dowego wymiaru kary nieletnim. Merytoryczne zamknie˛cie niniejszej ksia˛z˙ki stanowi rozdział VI, w kto´rym zostały przedstawione postulaty społecznos´ci mie˛dzynarodowej w zakresie poste˛powania z nieletnimi – znajduja˛ce swo´j wyraz w Konwencji Praw Dziec- ka, Wzorcowych Regułach Minimum Narodo´w Zjednoczonych Dotycza˛cych Wymiaru Sprawiedliwos´ci Wobec Nieletnich oraz Wskazaniach Narodo´w Zjed- noczonych Dotycza˛cych Zapobiegania Przeste˛pczos´ci Nieletnich – zderzane z ich realizacja˛ na gruncie prawa polskiego. Całos´c´ niniejszej ksia˛z˙ki zamykaja˛ wnioski kon´cowe, w kto´rych znajduja˛ sie˛ wnioski de lege lata oraz de lege ferenda wycia˛gnie˛te po dokonaniu analizy wspo´łczesnego zjawiska demoralizacji i przeste˛pczos´ci nieletnich oraz obowia˛- zuja˛cego prawnego systemu przeciwdziałania tym niekorzystnym zjawiskom, kto´re w ocenie autora mogłyby stanowic´ przyczynek do dalszej dyskusji nad poszukiwaniem „złotego s´rodka” w kwestii zapobiegania demoralizacji i prze- ste˛pczos´ci nieletnich oraz ich resocjalizacji. *** Chciałbym serdecznie podzie˛kowac´ za wnikliwe uwagi do niniejszej ksia˛z˙ki, pomoc oraz nieoceniona˛ z˙yczliwos´c´ Pani prof. dr hab. Violetcie Ko- narskiej-Wrzosek oraz Pani dr hab. Barbarze Kowalskiej-Ehrlich. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I A £ I Psychospo‡eczne determinanty zachowaæ dewiacyjnych nieletnich Kwestia˛ fundamentalna˛ dla wszelkich rozwaz˙an´ na temat demoralizacji i przeste˛pczos´ci nieletnich, a takz˙e prawnego systemu zapobiegania tym zja- wiskom, powinna byc´ analiza wszystkich tych czynniko´w, kto´re wpływaja˛ na ich rozwo´j poznawczy, osobowos´ciowy i moralny, a w konsekwencji na zachowania człowieka w jego z˙yciu codziennym w układzie społecznym. W przypadku nieletnich nalez˙y zwro´cic´ szczego´lna˛ uwage˛ na kwestie˛ od- działywania okres´lonych czynniko´w na zachowanie człowieka na poszczego´l- nych etapach jego rozwoju. Omawiaja˛c psychospołeczne determinanty zachowan´ dewiacyjnych nie- letnich, trzeba miec´ na wzgle˛dzie dwa istotne aspekty tego zagadnienia. Pierwszy wia˛z˙e sie˛ z tym, z˙e człowiek z˙yje w okres´lonym s´rodowisku, kto´re wraz z jego rozwojem społecznym ulega zmianom i wywiera na niego okres´- lony wpływ. Ten pierwszy etap wia˛z˙e sie˛ ponadto z tym, iz˙ czynniki wpływaja˛ce na rozwo´j człowieka oddziałuja˛na niego ze zmiennym nasileniem w zalez˙nos´ci od tego, w jakiej fazie rozwojowej on sie˛ znajduje. Drugi aspekt ła˛czy sie˛ z systemem s´rodko´w prawnych zorientowanych na przeciwdziałanie zachowaniom dewiacyjnym jednostki, a s´cis´lej rzecz ujmuja˛c, nieletnich. Oto´z˙ te dwa aspekty sa˛ ze soba˛ s´cisłe zwia˛zane, poniewaz˙ w zde- cydowanej mierze punkt cie˛z˙kos´ci systemu przeciwdziałania i zapobiegania zachowaniom dewiacyjnym nieletnich zwia˛zany jest ze s´rodowiskiem natural- nym, w kto´rym oni wzrastaja˛. Dlatego tak bardzo istotne jest poznanie tych wszystkich czynniko´w s´rodowiskowych i biologicznych, kto´re wpływaja˛ na zachowania nieletnich w ro´z˙nych fazach ich rozwoju, aby mo´c podja˛c´ rozwa- z˙ania w kwestii ewentualnej skutecznos´ci instrumento´w prawnych, prowa- dza˛cych do ich zwalczania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 I. Psychospo‡eczne determinanty zachowaæ dewiacyjnych nieletnich § 1. Etapy psychospo‡ecznego rozwoju cz‡owieka Problem podziału z˙ycia człowieka na poszczego´lne okresy stanowi jedno z kluczowych ustalen´ psychologii rozwojowej. Opis przekształcen´, zachowan´ i struktury psychicznej w poszczego´lnych okresach z˙ycia jednostki pozwala poznac´ osia˛gnie˛cia oraz procesy rozwojowe w poszczego´lnych okresach z˙ycia człowieka. Psychologia rozwojowa nie dysponuje taka˛ liczba˛ empirycznie udo- kumentowanych fakto´w ani tak niepodwaz˙alnymi przesłankami teoretyczny- mi, aby stworzyc´ koncepcje˛ podziału z˙ycia ludzkiego na okresy, stadia i fazy, kto´re odzwierciedlałyby rzeczywiste przemiany jakos´ciowe, obejmuja˛ce całos´- ciowo przejawy rozwoju podczas całego z˙ycia ludzkiego1. Kieruja˛c sie˛ opinia˛ wie˛kszos´ci badaczy, przyje˛to naste˛puja˛ca˛ periodyzacje˛ rozwoju człowieka2: I. II. Okres prenatalny – od pocze˛cia do narodzin. Okres wczesnego dziecin´stwa – od narodzin do 3 roku z˙ycia: 1. Podokres wieku niemowle˛cego – od narodzin do kon´ca 1 roku z˙ycia. 2. Podokres wieku poniemowle˛cego – od 1 do 3 roku z˙ycia. III. Okres s´redniego dziecin´stwa, wiek przedszkolny – od 4 do 6 roku z˙ycia. IV. Okres po´z´nego dziecin´stwa, młodszy wiek szkolny – od 7 do 10–12 roku z˙ycia. V. Okres adolescencji – od 10–12 do 20–23 roku z˙ycia: 1. Podokres wczesnej adolescencji, wiek dorastania – od 10–12 do 15 roku z˙ycia. 2. Podokres po´z´nej adolescencji, wiek młodzien´czy – od 16 do 20–23 roku z˙ycia. VI. Okres wczesnej dorosłos´ci – od 20–23 do 35–40 roku z˙ycia. VII. Okres s´redniej dorosłos´ci, wiek s´redni – od 35–40 do 55–60 roku z˙ycia. VIII. Okres po´z´nej dorosłos´ci, wiek starzenia sie˛ – od 55–60 roku z˙ycia. Ze wzgle˛du na charakter niniejszej pracy analiza poszczego´lnych etapo´w rozwoju człowieka zostanie ograniczona do adolescencji, wła˛cznie z pominie˛- ciem ostatnich trzech okreso´w. Pierwszym okresem w rozwoju psychicznym jednostki jest okres prena- talny, w kto´rym wyro´z˙nia sie˛ trzy trymestry. Zdecydowana wie˛kszos´c´ wad wrodzonych powstaje w pierwszym trymestrze rozwoju3. Czynnikami moga˛- cymi zaburzyc´ prenatalny rozwo´j dziecka sa˛ w szczego´lnos´ci: nikotyna, al- kohol, narkotyki, leki, promieniowanie, skaz˙enia s´rodowiska, niewłas´ciwa dieta, choroby i stres matki. Poza tym na prawidłowy rozwo´j dziecka w oma- 1 M. Przetacznik-Gierowska, M. Tyszkowa, Psychologia rozwoju człowieka, Warszawa 2000, s. 231. 2 B. Harwas-Napierała, J. Trempała, Psychologia rozwoju człowieka, Warszawa 2000, s. 15. 3 Ibidem, s. 42. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== § 1. Etapy psychospo‡ecznego rozwoju cz‡owieka 25 wianym okresie silnie wpływaja˛ intensywne i długotrwałe przez˙ycia psychicz- ne matki, a zwłaszcza przez˙ywany przez nia˛ stres i niepoko´j4. Z kolei w okresie wczesnego dziecin´stwa (od narodzin do 3 roku z˙ycia) dokonuje sie˛ intensywny rozwo´j dziecka pod kaz˙dym wzgle˛dem. Przede wszystkim kształtuje sie˛ silne przywia˛zanie i zwia˛zek emocjonalny z matka˛5. Intensywnos´c´ tego przywia˛zania zalez˙y od wraz˙liwos´ci matki na potrzeby dziecka, ale takz˙e od temperamentu jego samego. Przywia˛zanie to wpływa na rozwo´j kompetencji poznawczych i społecznych dziecka: czuja˛c sie˛ bezpiecznie dzie˛ki obecnos´ci matki i zache˛cane przez nia˛ do działania, dziecko podejmuje eksploracje˛ otoczenia fizycznego i psychicznego6. W tym okresie gło´wny wpływ na proces socjalizacji dziecka ma rodzina, a ws´ro´d jej członko´w zasadnicza˛ role˛ odgrywa matka. Staje sie˛ ona pierwszym partnerem do zabaw i rozmo´w. Jes´li matka objawia swojemu dziecku z˙ycz- liwos´c´, oddanie i miłos´c´, wo´wczas jej zachowanie staje sie˛ wzorcem wspo´łz˙ycia społecznego, kto´ry wpływa na proces socjalizacji zaro´wno w okresie dziecin´- stwa, jak tez˙ w po´z´niejszych latach z˙ycia. Wiele badan´ potwierdza teze˛ o do- datnim wpływie wychowania rodzinnego i kontakto´w z matka˛ w pierwszych latach z˙ycia na proces rozwoju dziecka. Stwierdza sie˛ w nich m.in., z˙e nie- mowle˛ta, kto´re sa˛ wychowywane w domu, przejawiaja˛ wyz˙szy poziom aktyw- i rzadziej wyste˛puja˛ u nich zaburzenia rozwojowe niz˙ u dzieci nos´ci przebywaja˛cych w domu dziecka7. Jak juz˙ wczes´niej zostało stwierdzone, w procesie socjalizacji dziecka waz˙na˛ role˛ spełniaja˛ uczucia z˙yczliwos´ci i wspo´łczucia. Z˙yczliwos´c´ wyraz˙ana przez dziecko moz˙e odnosic´ sie˛ zaro´wno do człowieka, jak i do zwierza˛t czy przedmioto´w. Z kolei uczucie wspo´łczucia pojawia sie˛ na kon´cowym etapie wieku poniemowle˛cego. Bywa ono spowodowane bo´lem, przykros´cia˛ lub krzywda˛ doznana˛ przez inne dziecko, widokiem skatowanego zwierze˛cia lub innym przykrym wydarzeniem. Uczucie to jest wyraz˙ane za pomoca˛ sło´w i mimiki. Do uczuc´ moga˛cych niekorzystnie wpływac´ na proces socjalizacji nalez˙a˛ gniew oraz strach. Uczucie gniewu jest motywem zachowan´ agresyw- nych, a takz˙e towarzysza˛cych im konflikto´w. U małych dzieci z´ro´dło gniewu moz˙e tkwic´ w ograniczeniu swobody działania, uderzeniu, popchnie˛ciu przez inne dzieci, wyzwiskach i przezwiskach. Z kolei strach moz˙e niekorzystnie oddziaływac´ na proces socjalizacji dziecka poprzez hamowanie rozwoju jego aktywnos´ci oraz wytwarzanie sie˛ skłonnos´ci do izolacji8. Doniosła˛ role˛ w po- wstawaniu strachu odgrywaja˛ przykre dos´wiadczenia nabyte w dotychczaso- wych kontaktach społecznych. Dziecko dotkliwie pobite przez kolego´w zaczyna 4 Ibidem, s. 42–43. 5 M. de Jouffrey, Psychologia dziecka, Warszawa 1995, s. 53. 6 J. Strelau, Psychologia. Podre˛cznik akademicki, Gdan´sk 2002, s. 298. 7 Wyniki badan´ przeprowadzonych przez poszczego´lnych naukowco´w zostały szerzej omo´wione w: Z. Skorny, Proces socjalizacji dzieci i młodziez˙y, Warszawa 1976, s. 112–114. 8 Ibidem, s. 116–117. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 I. Psychospo‡eczne determinanty zachowaæ dewiacyjnych nieletnich ich unikac´, a wys´miane podczas zabawy obawia sie˛ ponownego naraz˙enia na os´mieszenie i dlatego nie uczestniczy w niej9. Innym uczuciem, kto´re sprzyja rodzeniu sie˛ konflikto´w, jest zazdros´c´. Moz˙e ona wynikac´ z che˛ci posiadania zabawek lub innych przedmioto´w be˛da˛cych cudza˛ własnos´cia˛. Zazdros´c´ bywa takz˙e naste˛pstwem wytworzonego u dziecka przes´wiadczenia, z˙e nie jest ono kochane przez rodzico´w, kto´rzy okazuja˛ zainteresowanie i darza˛ uczuciem niekto´re dzieci spos´ro´d rodzen´stwa10. S´rednie dziecin´stwo przypadaja˛ce na wiek przedszkolny stanowi kolejny okres w rozwoju jednostki. W tym okresie dokonuje sie˛ naste˛pna istotna zmiana w kształtowaniu sie˛ osobowos´ci. Pod wpływem s´rodowiska tworza˛ sie˛ nowe potrzeby psychiczne dziecka, kto´re nadal sa˛ zapewniane przez dorosłych z jego otoczenia, pierwsze postawy społeczne i nawyki poste˛powania moralnego, a tak- z˙e pierwsze formy wspo´łdziałania społecznego. Pod wpływem coraz bardziej rozszerzaja˛cej sie˛ działalnos´ci dziecka rozwija sie˛ jego mys´lenie, wzbogaca sie˛ jego wiedza, rozwija ono takz˙e umieje˛tnos´c´ wycia˛gania wniosko´w. Poza tym uczucia dziecka staja˛sie˛ coraz bardziej trwałe. Jego cechy osobowos´ci kształtuja˛ sie˛ poprzez wszelkie formy aktywnos´ci. W toku działania dziecka kształtuja˛ sie˛ jego pierwsze cechy charakteru: umieje˛tnos´c´ stawiania sobie celu i da˛z˙enie do jego realizacji mimo pewnych przeszko´d, a zatem intencjonalnos´c´ działania, wytrwałos´c´ i samodzielnos´c´11. Od dorosłych dziecko uczy sie˛ w tym okresie sposobu zaspakajania swoich potrzeb. Natomiast poprzez polecenia i zakazy dorosłych formuja˛ sie˛ u dziecka poz˙a˛dane nawyki i formy zachowania sie˛. Waz˙nym składnikiem osobowos´ci sa˛ ro´wniez˙ zainteresowania i zamiłowa- nia, kto´re zaczynaja˛ sie˛ rozwijac´ włas´nie w okresie przedszkolnym. Zaintere- sowania dziecka kształtuja˛ sie˛ ro´wnolegle z jego rozwojem fizycznym i psy- chicznym, a takz˙e zalez˙a˛od moz˙liwos´ci i okazji do uczenia sie˛. A zatem w wieku 3–7 lat zalez˙a˛ one przede wszystkim od s´rodowiska, od tego, jak ono od- działuje, jakie sa˛ zainteresowania i pogla˛dy dorosłych. Zainteresowania dziecka maja˛ charakter emocjonalny. Ich rozwijanie i wzbogacanie przyczynia sie˛ do kształtowania własnej wartos´ci. Ułatwia mu to takz˙e przystosowanie sie˛ i akceptacje˛ u grupy ro´wies´niko´w. Im cze˛s´ciej dziecko wyraz˙a swoje zainte- resowania, tym bardziej sie˛ one utrwalaja˛. Pierwsze zainteresowanie wia˛z˙e sie˛ z tym, co dziecko lubi, a czego nie lubi12. Proces socjalizacji w omawianym okresie wspieraja˛ dodatkowo zabawy, w kto´rych duz˙a˛ role˛ odgrywaja˛ ro´z˙ne przez˙ycia, dzie˛ki czemu dzieci ucza˛ sie˛ wspo´łpracowac´, negocjowac´, a takz˙e poznaja˛ role społeczne oraz zasady poste˛- powania zwia˛zane z pewnymi sytuacjami społecznymi13. W wieku przed- szkolnym zaczynaja˛ nawia˛zywac´ sie˛ pierwsze przyjaz´nie, kto´re nie sa˛ jeszcze 9 Ibidem. 10 Ibidem. 11 M. Z˙ebrowska, Psychologia rozwojowa dzieci i młodziez˙y, Warszawa 1969, s. 290–292. 12 Ibidem, s. 290–292. 13 J. Strelau, Psychologia..., s. 306. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== § 1. Etapy psychospo‡ecznego rozwoju cz‡owieka 27 trwałe ale – jak pokazuja˛ badania – dzieci, kto´re sie˛ przyjaz´nia˛, sa˛ wobec siebie bardziej ekspresywne, patrza˛ na siebie i ze soba˛ rozmawiaja˛14. W okresie przedszkolnym rozwo´j moralny dziecka znajduje sie˛ w fazie tzw. heteronomii moralnej, kto´ra polega na uznaniu moralnos´ci narzuconej na zasadzie podporza˛dkowania sie˛15. Moralnos´c´ dziecka w okresie s´redniego dziecin´stwa zwia˛zana jest z autorytetem rodzico´w albo oso´b, pod kto´rych opieka˛ przebywaja˛. Małe dziecko ma respekt wobec dorosłych i nawet jes´li nie zawsze słucha rodzico´w, to nie podwaz˙a ich autorytetu. W tym wieku akceptuje obowia˛zki, zakazy i kary nawet wo´wczas, gdy nie maja˛ zwia˛zku z wina˛ (zjedzenie podwieczorku kolegi) i sankcja˛ (po´js´cie do ka˛ta)16. Kolejnym wyodre˛bnionym etapem rozwoju jest po´z´ne dziecin´stwo, zwane młodszym wiekiem szkolnym. Okres ten trwa od 7 do 10–12 roku z˙ycia. W tym czasie dzieci staja˛ sie˛ bardziej s´wiadome swych stano´w emocjonalnych i ich wpływu na zachowanie. Chodzi tu przede wszystkim o doskonalenie sie˛ samo- kontroli. Dzieci potrafia˛ coraz lepiej dostosowac´ swoja˛ ekspresje˛ do wymagan´ społecznych, natomiast ich działanie staje sie˛ w coraz wie˛kszym stopniu niezalez˙ne od bezpos´redniego wpływu emocji. Stopniowo kształtuje sie˛ umie- je˛tnos´c´ wyraz˙ania emocji zaro´wno pozytywnych, jak i negatywnych. W wieku 11–12 lat dziecko potrafi ukrywac´ swoje przez˙ycia przed otoczeniem oraz aktywnie przeciwstawiac´ sie˛ wpływom silnych emocji i pragnien´ na swoje za- chowanie, powstrzymuja˛c jednoczes´nie własne niechciane reakcje. Ro´wnolegle z doskonaleniem mechanizmo´w samokontroli naste˛puje dalsze ro´z˙nicowanie i wzbogacanie sie˛ sfery emocjonalnej. W tym okresie dokonuje sie˛ bowiem rozwo´j uczuciowos´ci zwia˛zanej z pełnionymi rolami17. Rozwo´j społeczny jednostki w młodszym wieku szkolnym w dalszym cia˛gu gło´wnie jest determinowany przez s´rodowisko rodzinne. Do zachowan´ pro- społecznych, kto´re pozytywnie wpływaja˛ na proces socjalizacji, nalez˙y zaliczyc´ postawe˛ wzajemnej z˙yczliwos´ci wyraz˙anej przez członko´w rodziny, jak ro´wniez˙ wobec innych oso´b i zwierza˛t. Takz˙e bardzo istotna˛ role˛ odgrywa prawidłowa postawa rodzico´w w stosunku do szkoły i nauczycieli18. Stosunek ten powinien byc´ nacechowany z˙yczliwos´cia˛ i wyrozumiałos´cia˛ dla wymagan´ stawianych dziecku, a takz˙e che˛cia˛ wspo´łdziałania z nim przy ich realizacji19. Dodatnim czynnikiem oddziałuja˛cym na rozwo´j społeczny dziecka jest aktywna postawa w działalnos´ci zawodowej. Natomiast modelem destrukcyjnie wpływaja˛cym na proces socjalizacji dzieci jest postawa wzajemnej wrogos´ci mie˛dzy rodzicami, rodzen´stwem lub innymi członkami rodziny20. 14 Ibidem, s. 306. 15 H. Muszyn´ski, Rozwo´j moralny, Warszawa 1983, s. 42–46. 16 M. de Jouffrey, Psychologia..., s. 62–63. 17 B. Harwas-Napierała, J. Trempała, Psychologia..., s. 152–153. 18 Z. Skorny, Proces..., s. 137. 19 Ibidem. 20 Ibidem. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 I. Psychospo‡eczne determinanty zachowaæ dewiacyjnych nieletnich Młodszy wiek szkolny jest okresem, w kto´rym dzieci zaczynaja˛ ła˛czyc´ sie˛ w grupy skupiaja˛ce wspo´lne zainteresowania. Stanowia˛ one podstawe˛ kształ- towania sie˛ trwałych kontakto´w kolez˙en´skich21. Kontakty nawia˛zane w tym okresie przez dziecko cze˛sto przesa˛dzaja˛ o dalszym jego rozwoju22. Dziecko stopniowo coraz bardziej zaczyna liczyc´ sie˛ z opinia˛ kolego´w. W omawianych kontaktach rozwija sie˛ popularnos´c´ dziecka w zespole. Przyjmuja˛c ja˛za pewien punkt odniesienia, moz˙na wyro´z˙nic´ jednostki akceptowane, odrzucane i izo- lowane23. Jednostka akceptowana jest popularna w grupie, nawia˛zuje z jej członkami prawidłowe kontakty społeczne24. Na akceptacje˛ ze strony grupy moga˛ liczyc´ te dzieci, kto´re osia˛gaja˛ sukcesy w zadaniach i sprawnos´ciach cenionych przez nauczycieli, ro´wies´niko´w i inne osoby be˛da˛ce autorytetami25. Natomiast jednostka odrzucona nie cieszy sie˛ popularnos´cia˛, wzbudza ujemne uczucia, popada w konflikt, a takz˙e ma nieprawidłowo ukształtowane kon- takty społeczne26. Bycie mało atrakcyjnym lub z´le ocenianym moz˙e wpływac´ ujemnie na samopoczucie dziecka oraz spowodowac´ pesymistyczne spostrzeganie siebie teraz i w przyszłos´ci27. Z kolei do jednostki izolowanej członkowie grupy maja˛ stosunek ambiwalentny, tzn. z˙e osoba taka nie wywołuje uczuc´ ani pozytyw- nych, ani negatywnych. Nie nawia˛zuje ona z członkami grupy bliz˙szych kon- takto´w i nie uczestniczy czynnie w jej działalnos´ci. Popularnos´c´ jest bardzo waz˙na ze społecznego punktu widzenia, poniewaz˙ wywiera duz˙y wpływ na socjalizacje˛ dzieci, a to umoz˙liwia nawia˛zywanie kontakto´w społecznych oraz przyczynia sie˛ do aktywizacji społecznej dziecka28. Badania wykazały, iz˙ dzieci popularne maja˛ zazwyczaj dobre warunki s´rodowiskowe, wywodza˛ sie˛ z tzw. dobrych rodzin, w kto´rych nie wyste˛puja˛ sytuacje patologiczne. Natomiast przyczyna niepopularnos´ci moz˙e miec´ swoje z´ro´dło w braku u dziecka kolez˙en´- skos´ci, nieumieje˛tnos´ci wspo´łz˙ycia w grupie, a takz˙e w skłonnos´ci do izolacji29. Młodszy wiek szkolny jest zdominowany przede wszystkim przez nauke˛ szkolna˛, co w duz˙ym stopniu przyczynia sie˛ do znacznej intensyfikacji rozwoju. Zaje˛cie pozycji ucznia jest pewnym znacza˛cym krokiem w procesie kształto- wania sie˛ osobowos´ci. Do jej rozwoju przyczyniaja˛ sie˛ takz˙e kontakty z ro´wies´- nikami, uczniami tej samej klasy30. Nalez˙y takz˙e podkres´lic´, z˙e instytucjonalne nauczanie i wychowanie (chodzi przede wszystkim o przedszkole i szkołe˛) ma 21 Ibidem, s. 153. 22 P. E. Bryant, A. M. Colman, Psychologia rozwojowa, Poznan´ 1997. 23 Z. Skorny, Proces..., s. 154. 24 Ibidem. 25 B. Harwas-Napierała, J. Trempała, Psychologia..., s. 150. 26 Z. Skorny, Proces..., s. 154. 27 B. Harwas-Napierała, J. Trempała, Psychologia..., s. 150. 28 Z. Skorny, Proces..., s. 155–159. 29 Ibidem. 30 M. Pore˛bska, Osobowos´c´ i jej kształtowanie w dziecin´stwie i młodos´ci, Warszawa 1982, s. 157–172. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== § 1. Etapy psychospo‡ecznego rozwoju cz‡owieka 29 szczego´lny wpływ na rozwo´j psychiczny dzieci wychowywanych w s´rodowis- kach mniej stymuluja˛cych, do kto´rych nalez˙y zaliczyc´ s´rodowisko wiejskie, rodziny, w kto´rych rodzice maja˛ niskie wykształcenie, jak ro´wniez˙ te, kto´re maja˛ charakter patologiczny31. Kolejny etap, jakim jest po´z´ne dziecin´stwo, to ro´wniez˙ okres kształtowania sie˛ zainteresowan´ dziecka, kto´re tylko w pierwszej klasie zwia˛zane sa˛ze szkoła˛. Natomiast w klasach starszych uczniowie interesuja˛ sie˛ sportem, zabawami ruchowymi, ogla˛daniem telewizji, czytaniem szeroko pojmowanej literatury. Na zainteresowania ucznio´w maja˛ wpływ takie czynniki, jak: wiek, płec´, s´ro- dowisko społeczne, a takz˙e oddziaływanie szkoły. Istotna˛ role˛ w tym zakresie odgrywaja˛ ro´wniez˙ s´rodki masowego przekazu. Kształtuja˛ one takz˙e obraz sa- mego siebie. Lansuja˛ one bowiem obowia˛zuja˛ce w s´rodowisku wzory wygla˛du i zachowan´. Okazuje sie˛ ro´wniez˙, z˙e niemały wpływ na oczekiwania dotycza˛ce własnej osoby u dzieci szkolnych maja˛ reklamy telewizyjne, szczego´lnie jes´li ich bohaterami sa˛ dzieci w tym samym wieku, a reklamowany produkt jest dla nich atrakcyjny. Dzieci zwracaja˛ uwage˛ na wygla˛d i sposo´b zachowania sie˛ modeli wyste˛puja˛cych w filmach reklamowych. Chca˛ one nas´ladowac´ ich styl z˙ycia i posiadac´ to, co oni. Okazuje sie˛ ro´wniez˙, z˙e reklamy sa˛traktowane przez dzieci jak kaz˙dy inny film rozrywkowy, a nawet edukacyjny, kto´ry kształtuje ich wyobraz˙enia, przez˙ycia, wartos´ci, a takz˙e przekonania odnos´nie do rze- czywistos´ci. Dzieci cze˛sto ulegaja˛ przes´wiadczeniu, z˙e pokazywany w rekla- mach s´wiat jest prawdziwy, przez˙ycia bohatero´w autentyczne, a zachowania sa˛ godne aprobaty32. Opro´cz gromadzenia przez dziecko wiedzy obserwuje sie˛ ro´wniez˙ w tym czasie powstawanie uogo´lnionych przekonan´ na temat rzeczywistos´ci i swo- jego w niej miejsca, co oznacza pocza˛tek formowania sie˛ trwałych preferencji i postaw. Te dos´wiadczenia moga˛ determinowac´ indywidualny styl poste˛po- wania, jak ro´wniez˙ byc´ podstawa˛ formułowania przez dziecko plano´w i per- spektyw na przyszłos´c´33. Kolejnym i zarazem ostatnim etapem w rozwoju człowieka, kto´ry zostanie pokro´tce scharakteryzowany w niniejszej pracy, jest adolescencja, czyli wzra- stanie ku dojrzałos´ci. Etap ten cechuja˛ przemiany, kto´re z dziecin´stwa pro- wadza˛ ku dorosłos´ci. Okres adolescencji zawiera w sobie dwa podokresy: podokres wczesnej adolescencji, tj. wiek dorastania (od 10–12 do 15 roku z˙ycia), i podokres po´z´nej adolescencji, tj. wiek młodzien´czy (od 16 do 20–23 roku z˙ycia)34. Przechodza˛c do omo´wienia pierwszego podokresu, nalez˙y stwierdzic´, z˙e konsekwencje emocjonalne i społeczne zmian fizycznych zalez˙a˛ od tego, czy 31 S. Guz, Rozwo´j i kształtowanie osobowos´ci w okresie wczesnoszkolnym, Warszawa 1987, s. 175. 32 B. Harwas-Napierała, J. Trempała, Psychologia..., s. 153–154. 33 Ibidem, s. 154. 34 Ibidem, s. 163. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 I. Psychospo‡eczne determinanty zachowaæ dewiacyjnych nieletnich dziewczyna ba˛dz´ chłopiec dojrzewaja˛ wczes´niej lub po´z´niej. U dziewczyn wczes´nie dojrzewaja˛c
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawny system przeciwdziałania demoralizacji i przestępczości nieletnich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: