Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00336 036437 16291231 na godz. na dobę w sumie
Prawo administracyjne - ebook/pdf
Prawo administracyjne - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 659
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0183-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> administracyjne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Prawo administracyjne pod redakcją profesora Marka Wierzbowskiego obejmuje niemal całość problematyki prawa administracyjnego. Obecne wydanie uwzględnia szerokie zmiany, jakie zaistniały w prawie administracyjnym od poprzedniego wydania podręcznika, a więc w latach 2011–2013. Czytelnik odnajdzie w podręczniku m.in. zagadnienia dotyczące: struktury administracji publicznej i zasad jej funkcjonowania, kontroli administracji, statusu urzędników, podstawowych działów prawa materialnego oraz problematykę związaną z integracją europejską. Lektura książki przybliża Czytelnikom obraz funkcjonowania państwa przez przedstawienie jego organów i roli, jaką odgrywają w życiu obywateli oraz w działalności podmiotów gospodarczych.

Jest to książka przeznaczona zarówno dla studentów studiów prawniczych i administracyjnych, jak i osób zainteresowanych problematyką działalności administracji publicznej. Szczegółowo omówione zagadnienia z zakresu materialnego prawa administracyjnego pozwolą na zapoznanie się z najważniejszymi regulacjami w tej dziedzinie.
W celu ułatwienia nauki wprowadzono dodatkowe pogrubienia podkreślające ważne partie materiału oraz piktogramy ułatwiające odnalezienie istotnych fragmentów.
Autorzy – mający bogatą praktykę administracyjną – są pracownikami naukowymi kierowanej przez profesora Marka Wierzbowskiego Katedry Prawa Administracyjnego  i Postępowania Administracyjnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Prawo administracyjne Marek Wierzbowski | Jacek Jagielski | Jacek Lang Marek Szubiakowski | Aleksandra Wiktorowska Piotr Przybysz | Paweł Wajda | Maksymilian Cherka Marcin Dyl | Filip El˝anowski | Krzysztof Glibowski Michał Jabłoƒski | Jarosław Maçkowiak Janusz Malanowski | Dorota Pudzianowska Rafał Stankiewicz | Ewa Stefaƒska | Krzysztof Wàsowski Karolina Wojciechowska | Katarzyna Zalasiƒska pod redakcjà Marka Wierzbowskiego Wydanie 11 Warszawa 2013 Poszczególne rozdziały napisali: Maksymilian Cherka, Rafał Stankiewicz XV – 4; Marcin Dyl XV – 20, 22; Krzysztof Glibowski XV – 6, 24; Michał Jabłoński XVI – 7; Jacek Jagielski VI, VIII, XI, XXI, XXII – 1–4, 6, 7; Jacek Jagielski, Maksymilian Cherka XXII – 5; Jacek Jagielski, Dorota Pudzianowska XX – 2; Jacek Lang I, II, VII, XIV, XV – 1–3, 7–9, 11, 13A–C, XVI (bez pkt 7), XXIII; Jacek Lang, Janusz Malanowski XV – 13D; Jarosław Maćkowiak XV – 12, 14–15, 17–19; Piotr Przybysz V – 6, 7, XVII; Dorota Pudzianowska XVIII; Ewa Stefańska XV – 10; Marek Szubiakow- ski III, V – 8, 9; Paweł Wajda XV – 21, 23; Krzysztof Wąsowski, Filip Elżanow- ski XV – 16; Marek Wierzbowski – Przedmowa; Marek Wierzbowski, Marcin Dyl XV – 5; Marek Wierzbowski, Aleksandra Wiktorowska V – 1–5, IX, XII, XIX (bez pkt 2A, 5), XX – 3–6; Aleksandra Wiktorowska IV, X, XIII; Aleksan- dra Wiktorowska, Karolina Wojciechowska XX – 1; Katarzyna Zalasińska XIX – 5; Karolina Wojciechowska XIX – 2A Redaktor prowadzący: Anna Popławska Opracowanie redakcyjne: Zespół Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by Lexis Nexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorów i wydawcy. ISBN 978-83-278-0183-8 Lexis Nexis Polska Sp. z o.o. Ochota Offi ce Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część pierwsza ZAGADNIENIA I POJĘCIA OGÓLNE TEORII PRAWA ADMINISTRACYJNEGO ROZDZIAŁ I. Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pojęcie administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Związanie administracji prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Pojęcie prawa administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Prawo administracyjne w znaczeniu szerokim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Prawo administracyjne w znaczeniu wąskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Typy norm w prawie administracyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Stosunek administracyjnoprawny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ II. Krajowe źródła prawa administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pojęcie źródeł prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Akty stanowienia prawa powszechnie obowiązującego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Akty stanowienia prawa o charakterze wewnętrznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Problem ważności aktów normatywnych wydanych przed wejściem w życie Konstytucji RP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Procedura i technika prawodawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ III. Geneza i rozwój prawa administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Zasada państwa prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Zarys rozwoju administracji i prawa administracyjnego we Francji . . . . . . . . . . . . 3. Zarys rozwoju administracji i prawa administracyjnego w Niemczech . . . . . . . . . 4. Zarys rozwoju administracji i prawa administracyjnego w Wielkiej Brytanii . . . . 5. Zarys rozwoju polskiej nauki prawa administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ IV. Podstawowe elementy prawa europejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 15 17 17 20 22 22 23 24 26 28 28 28 38 40 41 43 43 44 49 51 56 65 65 6 Spis treści 2. Pojęcie prawa europejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Instytucje Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Źródła prawa unijnego (europejskiego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Rozporządzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Dyrektywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Decyzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . D. Zalecenia i opinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . E. Umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Stosunek prawa europejskiego do prawa krajowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Wykładnia prawa europejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Ogólne zasady prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Zakazy dyskryminacji w prawie europejskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Zasada subsydiarności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Wykonywanie prawa europejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Rynek wewnętrzny i podstawowe swobody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 68 76 77 78 79 79 79 80 82 83 84 85 86 87 ROZDZIAŁ V. Podstawowe pojęcia teoretyczne w nauce prawa administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 93 1. Aparat administracyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 2. Nadzór, kontrola, koordynacja, kierownictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 3. Decentralizacja i centralizacja administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Samorząd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 5. Rodzaje jednostek organizacyjnych w systemie administracji publicznej . . . . . . . . 102 A. Organ państwowy i organ administracji państwowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 B. Organy administracji (organy administrujące, organy administracji publicznej) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 C. Rodzaje organów administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 D. Kolegialność i jednoosobowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 E. Zakres działania i właś ciwość (kompetencja) organu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 F. Zakład administracyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 G. Inne jednostki organizacyjne w systemie administracji publicznej – nietypowe podmioty administrujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 H. Funkcje zlecone administracji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 6. Władztwo administracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 7. Publiczne prawa podmiotowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 8. Ciężary publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 9. Rzeczy publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 Część druga ORGANIZACJA ADMINISTRACJI W POLSCE ROZDZIAŁ VI. Administracja centralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 1. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 2. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 3. Podział centralnych organów administracji rządowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 4. Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 A. Skład Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 www.lexisnexis.pl Spis treści 7 B. Funkcje i kompetencje Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 C. Organizacja i tryb działania Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 D. Reprezentowanie Rady Ministrów oraz ustanawianie pełnomocników rządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 E. Organy pomocnicze Rady Ministrów i Prezesa Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . 152 5. Prezes Rady Ministrów i wiceprezesi Rady Ministrów oraz Kancelaria Prezesa Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 A. Prezes Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 B. Wiceprezes Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 C. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 6. Minister i ministerstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 A. Pozycja prawna ministra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 B. Sekretarze i podsekretarze stanu oraz ministerstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 7. Organy kolegialne o swoistej pozycji prawnej w systemie administracji centralnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 8. Centralne organy administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 9. Nietypowe jednostki organizacyjne administracji centralnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 ROZDZIAŁ VII. Podziały terytorialne państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 1. Rys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 2. Klasyfi kacja podziałów terytorialnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 3. Podział zasadniczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 4. Podziały pomocnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 5. Podziały specjalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 ROZDZIAŁ VIII. Terenowa administracja rządowa zespolona . . . . . . . . . . . . . . . . 195 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 2. Wojewoda i jego pozycja prawna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 A. Organizacyjno-prawne usytuowanie wojewody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 B. Funkcje wojewody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 C. Aparat pomocniczy wojewody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 3. Wojewódzka administracja zespolona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 ROZDZIAŁ IX. Terenowe jednostki organizacyjne administracji specjalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 ROZDZIAŁ X. Samorząd terytorialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 1. Podstawy prawne działania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 2. Zasada subsydiarności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 3. Zasada decentralizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 4. Zasada udziału samorządu terytorialnego w sprawowaniu władzy publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 5. Ustrój samorządu terytorialnego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 A. Organy samorządu terytorialnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 B. Referendum lokalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 C. Statut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 6. Zadania samorządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 8 Spis treści 7. Finansowe zabezpieczenie realizacji zadań samorządu terytorialnego . . . . . . . . . 234 8. Działalność prawotwórcza samorządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 9. Nadzór nad samorządem terytorialnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 10. Sądowa ochrona samodzielności samorządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 ROZDZIAŁ XI. Pracownicy administracji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 2. Pracownicy administracji państwowej i rządowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 A. Urzędnicy państwowi i inni pracownicy urzędów państwowych . . . . . . . . . . . . 248 B. Korpus służby cywilnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 3. Pracownicy samorządowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Część trzecia FUNKCJONOWANIE ADMINISTRACJI ROZDZIAŁ XII. Prawne formy działania administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 2. Akty normatywne administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 3. Akt administracyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 A. Rodzaje aktów administracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 B. Moc obowiązująca aktu administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 4. Ugoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 5. Porozumienie administracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 6. Czynności cywilnoprawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 7. Czynności faktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 ROZDZIAŁ XIII. Kontrola sądowa administracji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 2. Sądownictwo administracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 A. Podstawy prawne działania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 B. Organizacja wojewódzkich sądów administracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 C. Organizacja Naczelnego Sądu Administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 D. Zakres właś ciwości sądów administracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 E. Zakres właś ciwości rzeczowej Naczelnego Sądu Administracyjnego . . . . . . . . . 297 3. Rola sądów powszechnych w kontroli administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 ROZDZIAŁ XIV. Kontrola administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 1. Charakterystyka kontroli administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 2. Kontrola zewnętrzna administracji rządowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 A. Kontrola niepaństwowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 B. Kontrola państwowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 3. Kontrola wewnętrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 A. Kontrola międzyresortowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 B. Kontrola wewnątrzresortowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 C. Kontrola zarządcza i audyt wewnętrzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 D. Kontrola niezawodowa (społeczna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 www.lexisnexis.pl Spis treści 9 WYBRANE ZAGADNIENIA MATERIALNEGO PRAWA ADMINISTRACYJNEGO Część czwarta ROZDZIAŁ XV. Wybrane zagadnienia administracyjnoprawnej regulacji gospodarki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 2. Prawo działalności gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 3. Przedsiębiorstwa państwowe i ich prywatyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 A. Podstawy organizacji i funkcjonowania przedsiębiorstw państwowych . . . . . 334 B. Samorząd pracowniczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 C. Komercjalizacja i prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych . . . . . . . . . . . . 339 4. Nadzorowanie pomocy publicznej dla przedsiębiorców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 5. Nadzór państwa nad rynkiem kapitałowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 6. Prawo dewizowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 7. Prawo gospodarki nieruchomościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 8. Zasady i tryb wywłaszczania nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 9. Prawo gospodarki komunalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 10. Prawo mieszkaniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 11. Prawo budowlane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 12. Prawo geodezyjne i kartografi czne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 13. Prawo komunikacji i łączności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 A. Komunikacja lądowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 B. Komunikacja wodna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394 C. Komunikacja powietrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 D. Łączność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398 14. Prawo górnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405 15. Prawo geologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408 16. Prawo energetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410 17. Prawo normalizacji oraz jakości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 18. Prawo o miarach i prawo probiercze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 19. Dozór techniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 20. Prawo bankowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 21. Polityka pieniężna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428 22. Prawo antymonopolowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434 23. Prawo celne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 A. Źródła prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 B. Krajowe organy administracji publicznej właś ciwe w sprawach celnych i ich zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 C. Dozór celny, kontrola celna i szczególny nadzór podatkowy . . . . . . . . . . . . . . . 447 D. Postępowania administracyjne prowadzone przez organy celne . . . . . . . . . . . 448 24. Prawo ubezpieczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 ROZDZIAŁ XVI. Administracja spraw zdrowia, zatrudnienia i spraw socjalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 1. Administracja zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 2. Przeciwdziałanie alkoholizmowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464 3. Zapobieganie narkomanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467 10 Spis treści 4. Sprawy zatrudnienia i bezrobocia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471 5. Organizacja ubezpieczeń społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475 6. Prawo pomocy społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 479 7. Prawo rynku produktów leczniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 480 A. Pojęcie produktu leczniczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 480 B. Dopuszczanie produktów leczniczych do obrotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481 C. Badania kliniczne leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 482 D. Wytwarzanie produktów leczniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 482 E. Obrót produktami leczniczymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 482 F. Reklama produktów leczniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484 G. Refundacja produktów leczniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484 H. Organy właś ciwe w sprawach rynku leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485 ROZDZIAŁ XVII. Upowszechnianie informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 1. Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 2. Prawo prasowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 487 3. Prawo o radiofonii i telewizji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 488 4. Polska Agencja Prasowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491 5. Ochrona informacji niejawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 ROZDZIAŁ XVIII. Dostęp do informacji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 496 1. Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 496 2. Zakres podmiotowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 497 3. Zakres przedmiotowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498 4. Ograniczenia dostępu do informacji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 500 5. Tryb udostępniania informacji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 501 A. Tryb bezwnioskowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 501 B. Tryb wnioskowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 503 6. Ochrona prawa do informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504 7. Zasady ponownego wykorzystywania informacji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504 A. Defi nicja, zakres podmiotowy i przedmiotowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 B. Tryb udostępniania informacji publicznej w celu jej dalszego wykorzystania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 ROZDZIAŁ XIX. Administracja w dziedzinie oświaty, nauki i kultury . . . . . . . . . 508 1. Szkolnictwo podstawowe, ogólnokształcące, zawodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508 2. Szkolnictwo wyższe, placówki naukowo-badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 518 A. Szkolnictwo wyższe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 518 B. Polska Akademia Nauk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 525 C. Placówki naukowo-badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 529 D. Stopnie i tytuły naukowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 532 3. Organizacja upowszechniania kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 4. Kultura fi zyczna i sport . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539 5. Prawna ochrona zabytków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 542 ROZDZIAŁ XX. Administracyjnoprawna sytuacja osób fi zycznych . . . . . . . . . . . 550 1. Obywatelstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 550 www.lexisnexis.pl Spis treści 11 2. Prawo o cudzoziemcach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553 A. Ogólny status cudzoziemca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 555 B. Ochrona cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . . . . . . 563 C. Szczególny status cudzoziemców – obywateli Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . 568 D. Cudzoziemiec z Kartą Polaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 572 3. Zmiana imion i nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573 4. Akta stanu cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 575 5. Ewidencja ludności, dowody osobiste, paszporty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576 6. Ordery, odznaczenia, odznaki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 581 ROZDZIAŁ XXI. Administracyjnoprawna regulacja zrzeszania się oraz niektórych innych rodzajów aktywności obywateli związanej z realizacją ich praw i wolności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 587 1. Prawo o stowarzyszeniach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 589 2. Prawo o partiach politycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 594 3. Prawo o gwarancjach wolności sumienia i wyznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 600 4. Prawo o zgromadzeniach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 604 ROZDZIAŁ XXII. Administracyjnoprawna regulacja zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 608 1. Regulacja zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego . . . . . . . . . . . . . . . 609 2. Administracyjnoprawny reżim stanu wyjątkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 619 3. Stan wojenny i jego regulacja prawna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 623 4. Administracyjnoprawna regulacja dotycząca zwalczania klęsk żywiołowych . . . 626 5. Regulacja ochrony przeciwpożarowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 631 6. Zarządzanie kryzysowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635 7. Reglamentacja dostępu do broni, amunicji i materiałów wybuchowych . . . . . . . . . 639 ROZDZIAŁ XXIII. Administracja obrony kraju i spraw zagranicznych . . . . . . . . 644 1. Wprowadzenie do administracji obrony kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 644 2. Zarys stanu prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 646 3. Organy właś ciwe w sprawach obrony oraz ich zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 647 4. Świadczenia na rzecz obrony kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 652 5. Ochrona granicy państwowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 654 6. Administracja spraw zagranicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 656 Wykaz podstawowej literatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 661 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Wykaz skrótów Źródła prawa k.c. k.k. k.p. k.p.a. k.p.c. – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) – ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyj- nego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 267) – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.) Mała Konstytucja – ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczy- pospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 84, poz. 426 ze zm.) ord.pod. – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) p.p.s.a. – ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) pr.bank. – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. pr.cel. pr.tel. TFUE u.d.a.r. u.d.i.p. u.o.k.k. z 2012 r., poz. 1376 ze zm.) – ustawa z 19 marca 2004 r. – Prawo celne (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 727) – ustawa z 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. Nr 171, poz. 1800 ze zm.) – wersja skonsolidowana Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE 2012 C 326/01) – ustawa z 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 743) – ustawa z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. Nr 112, poz. 1198 ze zm.) – ustawa z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) 14 Wykaz skrótów u.o.z.o.z. – ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabyt- kami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.) u.p.s. – ustawa z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. u.p.u.p. – ustawa z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych Nr 223, poz. 1458 ze zm.) u.RM u.s.c. (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 269) – ustawa z 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 392) – ustawa z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.) u.s.cel. – ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o służbie celnej (Dz.U. Nr 168, poz. 1323 u.s.g. u.s.p. u.s.w. ze zm.) – ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 594 ze zm.) – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 595 ze zm.) – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 596 ze zm.) u.w.a.r.w. – ustawa z 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej ustawa o CBA – ustawa z 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym w województwie (Dz.U. Nr 31, poz. 206 ze zm.) w.k.c. (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 621 ze zm.) – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 450/2008 z 23 kwietnia 2008 r. ustanawiające wspólnotowy kodeks celny (zmodernizowany kodeks celny) (Dz.Urz. UE 2008 L 145/1) Czasopisma i organy promulgacyjne Dz.U. M.P. ONSA ONSAiWSA – Dziennik Ustaw – Monitor Polski – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich OSP OTK PiP RPEiS BIP CRIP Instytucje KRRiT NIK NSA NTA PIP SN TS Sądów Administracyjnych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – „Państwo i Prawo” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – Biuletyn Informacji Publicznej – centralne repozytorium informacji publicznej – Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji – Najwyższa Izba Kontroli – Naczelny Sąd Administracyjny – Najwyższy Trybunał Administracyjny – Państwowa Inspekcja Pracy – Sąd Najwyższy – Trybunał Stanu www.lexisnexis.pl Przedmowa Przedmowa Przedmowa Niniejszy podręcznik został przygotowany przez zespół pracowników Katedry Prawa i Postępowania Administracyjnego Uniwersytetu Warszawskiego. Obejmuje on zarówno podstawowe pojęcia prawa administracyjnego, część ustrojową poświęconą strukturze administracji, jak i tzw. część szczegółową, poświęconą poszczególnym działom prawa administracyjnego. Ze względu na to, że w programie studiów prawniczych postępo- wanie administracyjne stanowi odrębny przedmiot, podręcznik nie obejmuje postępo- wania administracyjnego ani też postępowania sądowoadministracyjnego, której to problematyce poświęcona jest odrębna publikacja. Autorzy dążyli do położenia dużego nacisku na wyjaśnienie podstawowych instytucji prawa administracyjnego, tak aby zapewnić użyteczność zawartej w podręczniku wiedzy, nawet przy zmienionym stanie prawnym. Niestety, prawo administracyjne ulega w naszym kraju dynamicznym zmianom, co powoduje dość szybką dezaktuali- zację prac prawniczych w tej sferze, jeżeli nie skupiają się one na omówieniu podstawo- wych instytucji wykorzystywanych przez prawo administracyjne, w miejsce ścisłego przywiązania do okreś lonych tekstów aktów normatywnych. Takie właśnie podejście zostało przyjęte w podręczniku. Czytelnik, zwłaszcza w części szczegółowej, znajdzie informacje o podstawowych instrumentach, za pomocą których państwo oddziałuje na poszczególne sfery objęte regulacją administracyjnoprawną. Podręcznik kierowany jest przede wszystkim do studentów kierunków prawniczych. Dla nich prawo administracyjne jest jednym z głównych przedmiotów w czasie całych studiów. Autorzy dążyli jednak do tego, aby opracowanie to mogło być – jako podsta- wowe kompendium wiedzy z prawa administracyjnego – użyteczne w jak największym stopniu dla wszystkich osób, które mają do czynienia z prawem administracyjnym. Zatem również do nich niniejszy podręcznik jest adresowany. Przedkładane Czytelnikowi opracowanie jest jedenastym, zmienionym wydaniem tego podręcznika. W imieniu zespołu autorów wyrażam nadzieję, że książka ta będzie dobrze służyła zarówno studentom, jak i wszystkim tym, którym potrzebna jest podstawowa wiedza z zakresu prawa administracyjnego. Marek Wierzbowski Część pierwsza ZAGADNIENIA I POJĘCIA OGÓLNE TEORII PRAWA ADMINISTRACYJNEGO Rozdział I Zagadnienia wstępne Rozdział I. Zagadnienia wstępne Jacek Lang 1. Pojęcie administracji 1. Pojęcie administracji W naukach administracyjnoprawnych mówi się o administracji w dwóch znacze- niach. 1 2 Według pierwszego znaczenia administracja jest pewną organizacją składającą się z różnorodnych organów i skupionych wokół nich jednostek organizacyjnych, utworzoną w celu wykonywania zadań publicznych w sposób okreś lony przez prawo. Zgodnie z drugim znaczeniem administracja jest pewną działalnością. Gdy działalność tę prowadzi państwo jako okreś lona organizacja, wtedy mamy do czynienia z admini- stracją państwową w znaczeniu ścisłym. Jeżeli natomiast działalność taką prowadzą także inne organy i instytucje, to możemy mówić o administracji państwowej w zna- czeniu szerszym, o administracji publicznej – obejmującej administrację państwową w znaczeniu ścisłym i administrację wykonywaną przez owe inne organy i instytucje. Idąc dalej, działalność podejmowaną przez instytucje lub podmioty niepubliczne, tj. takie, które nie mają na celu realizacji zadań publicznych wyznaczonych przez prawo, można okreś lić jako administrację prywatną. Od innych działań państwa administrację państwową odróżniają bądź bardziej konkretny charakter czy – inaczej – mniej abstrakcyjnie okreś lony cel oraz mniej ogólnie opisane podmioty (działający i odbiorca – adresat działania), bądź ro- dzaj przedmiotu i przesłanki działania. Te elementy pozwalają też dość dokładnie odróżnić administrację (jako okreś lony typ działalności) od ustawodawstwa oraz sądownictwa. Ustawodawstwo bowiem z reguły odnosi się do spraw i zagadnień bardziej ogólnych, jest też skierowane do bardziej ogólnie okreś lonego kręgu ad- resatów. Ustanowione w tym trybie reguły postępowania są również sformułowane za pomocą pojęć bardziej ogólnych i z zasady w sposób abstrakcyjny. Sądownictwo zaś jest wyraźnie ukierunkowane na pewien typ spraw: generalnie jest ono związane ze sprawami karnymi i cywilnymi, wyjątkowo – na podstawie odrębnych przepisów i w oznaczonym w nich zakresie – ze sprawami administracyjnymi. Działania sądu są przy tym z reguły ściśle uwarunkowane i okreś lone co do formy i skutków praw- nych. Na przykład sąd nie może zazwyczaj działać z własnej inicjatywy, większość jego czynności jest dokładnie okreś lona zarówno w zakresie kolejności, treści, mocy Jacek Lang 18 Rozdział I. Zagadnienia wstępne prawnej, jak i co do uczestników. Natomiast działalność administracji z zasady nie wiąże się z rozstrzyganiem spraw cywilnych i karnych. Rozstrzyganie w ogóle ja- kichkolwiek sporów powstałych między obywatelami – bądź między obywatelami a organami państwowymi – nie odpowiada istocie administracji. Jeżeli administracja zajmuje się ich rozstrzyganiem, czyni to przejściowo i zawsze na podstawie odręb- nego upoważnienia, chyba że chodzi o sprawy czysto organizacyjne i wewnętrzne, związane z tokiem urzędowania. Na podstawie podanych cech nie można jeszcze odtworzyć roli administracji w wy- branym państwie (tj. w państwie okreś lonego typu i okreś lonej formy). Pozwalają one jedynie ogólnie zorientować się w zakresie i przedmiocie administracji. Aby pełniej scharakteryzować administrację w danym państwie, trzeba także uwzględnić niektóre zasady ustroju politycznego oraz podstawowe zadania (cele) i funkcje państwa. Tylko wówczas można wykazać rzeczywistą rolę, treść i zakres administracji w danym pań- stwie w poszczególnych okresach jego rozwoju czy trwania. 3 W Polsce przed drugą wojną światową oraz po wojnie – mniej więcej do 1950 r. – najczęściej okreś lano administrację w sposób negatywny, tj. jako tę działalność państwa, która pozostaje poza sferą ustawodawstwa i sądownictwa. Przy okreś laniu administracji wykorzystywano więc po- dział władz państwowych na ustawodawczą, sądowniczą i wykonawczą. Dzięki temu wskazywano a priori na funkcje administracji w państwie. Negatywny sposób okreś lania administracji państwowej nie oznaczał rezygnacji z podania cech wy- różniających administrację z działalności państwa albo odróżniających ten fragment państwa od pozostałych. Defi nicje negatywne wskazywały bowiem na pewne cechy administracji i posługiwały się kryteriami wyróżnienia tej działalności od pozostałej, prowadzonej przez państwo, a także przez inne podmioty czy organizacje, np. prywatne, jak również tego fragmentu państwa, który stanowił administrację, od pozostałych. Te cechy były tylko wyrażane za pomocą bardzo abstrakcyjnych pojęć czy też podawane tylko przykładowo, pomocniczo. Defi nicje negatywne były bowiem wyrazem przekonania, że administracji państwowej nie da się okreś lić w sposób pozytywny, tj. uogólniający i wyczerpujący zarazem, dokładny pod względem naukowym. Powodem była nie tyle słabość nauki czy nieumiejętność badaczy, co natura administracji: jej zmienność, różnorodność, nieograniczony zasięg itd. Dlatego też, ściśle biorąc, należałoby mówić nie tyle o defi nicjach negatywnych, co o defi - nicjach materialno-negatywnych. Wskazują one bowiem także na charakter okreś lanej działalności lub organizacji. Przykładem defi nicji materialno-negatywnej może być defi nicja S. Kasznicy, według którego „admini- stracja jest tą częścią działalności państwowej, która pozostaje po wyeliminowaniu z niej działalności prawodawczej i sądowej”1, czy okreś lenie T. Bigo, który widział w administracji państwowej „pla- nową działalność państwa zmierzającą do pewnych celów, niebędącą ustawodawstwem ani sądow- nictwem”2. Według T. Bigo działalność państwa jest zawsze działalnością prawną, gdyż jest oparta na normach prawnych. W wypadku państwa zarówno akt woli, jak i akt zewnętrzny są regulowane prawem, natomiast w wypadku człowieka prawo reguluje tylko akt zewnętrzny, i to nie zawsze. Poza tym działalność państwa ma zawsze na celu dobro ogólne, interes publiczny. Te cechy pozwalają od- różnić administrację państwową od administracji prywatnej bądź administrację istniejącą w innych epokach od administracji współczesnej. W podobny sposób defi niowano w owym czasie administrację także w innych krajach. Na przykład F. Fleiner3, autor popularnego podręcznika z początków ubiegłego wieku, twierdził, że administracja to ogół urządzeń technicznej i prawnej natury, służących celom, które odpowiadają dobru ogólnemu, poza sądownictwem i ustawodawstwem. Według tego autora administracja to złożona organizacja, 1 S. Kasznica, Polskie prawo administracyjne, Poznań 1946, s. 9. 2 T. Bigo, Prawo administracyjne. Instytucje ogólne, Wrocław 1948, s. 3. 3 F. Fleiner, Institutionen des Deutschen Verwaltungsrechts, Tubingen 1928, s. 3–4. Jacek Lang www.lexisnexis.pl 4 1. Pojęcie administracji 19 wraz z wyposażeniem rzeczowym i osobowym, oraz prawo, które reguluje jej działalność, mającą na celu dobro publiczne. Podobnie okreś lał administrację O. Mayer4, uważany za twórcę niemieckiej nauki prawa administracyjnego. Jego zdaniem administracja jest pozasądową działalnością państwa, zmierzającą do zrealizowania życiowych celów według własnego porządku prawnego. W Polsce na początku lat 50. XX stulecia zdefi niowano administrację państwową, nawiązując do zasad ustroju politycznego oraz aktualnych zadań państwa. M. Jaroszyński pisał, że „administracja PRL to jedna z form działalności państwowej prowadzonej pod kierownictwem PZPR na podstawie ustaw wyrażających wolę i interesy ludu pracującego miast i wsi, polegająca na organizowaniu bez- pośredniej, praktycznej realizacji zadań państwa ludowego”5. Przytoczone okreś lenie trafnie odda- wało istotę i rolę administracji państwowej w tamtym okresie. Wywarło też duży wpływ na sposób myślenia o administracji, a także na długie lata przesądziło o zakresie oraz kierunku badań nauki o administracji i prawa administracyjnego. Dopiero w latach 70. XX wieku podjęto próbę nowego okreś lenia istoty administracji. Poja- wiła się propozycja okreś lenia administracji przez uwzględnienie dwu dotąd samodzielnie ujmowanych jej stron: podmiotu i wykonywanej przez niego funkcji. „Administracja państwowa – pisał W. Dawidowicz – to system podmiotów utworzonych i wyposażonych przez ustawę w kompetencje do prowadzenia organizatorskiej i kierowniczej działalności na podstawie ustaw w kierunku wewnętrznym i zewnętrznym – w stosunku do podporządkowanych pod- miotów gospodarki państwowej oraz w stosunku do społeczeństwa, przy czym zarówno przebieg, jak i skutki tej ostatniej działalności przypisywane są zawsze państwu jako ta- kiemu”6. Według tego okreś lenia administracja państwowa to nierozłączny splot organizacyjnych i normatywnych elementów, wielka i złożona instytucja realizująca na podstawie ustaw pewne cele za pomocą działań o charakterze kierowniczym i organizującym. Rdzeniem tej instytucji są organy administracji państwowej i powiązane z nimi zakłady państwowe. Działają one przez mniej lub bardziej rozbudowane jednostki organizacyjne, zwane ogólnie urzędami administracyjnymi (np. urząd wojewódzki, Urząd Regulacji Energetyki). Instytucja ta jest częścią aparatu państwowego. Jej działalność – ogólnie rzecz ujmując – polega na organizowaniu wykonania zadań państwa, a więc przede wszystkim na tworzeniu nowych jednostek organizacyjnych, okreś laniu ich zadań i zakresu działania, planowaniu, pozyskiwaniu środków rzeczowych i fi nansowych oraz zasobów ludzkich, kontrolowaniu i racjonalizowaniu działalności zespołów ludzkich, organizacji itp. oraz na kierowaniu, tj. wiążącym oddziaływaniu na zachowanie się podmiotów znajdujących się na ze- wnątrz, m.in. przedsiębiorstw państwowych i spółdzielczych, zrzeszeń gospodarczych, organizacji społecznych, osób prawnych i fi zycznych. Z poczynionych uwag wynika, że administracja jest złożonym zjawiskiem należącym do sfery organizacji, prawa i kultury. Współcześnie uchodzi ona za część aparatu pań- stwowego powołaną do realizacji zadań ustalonych (lub zaakceptowanych) przez par- lament, za rodzaj działalności prowadzonej przez różne podmioty (państwowe, sa- morządowe, prywatne) w celu realizacji zadań uznanych za publiczne i okreś lonych w ustawach i innych aktach. Działania podjęte w celu realizacji tych zadań są w więk- szym lub mniejszym stopniu zdeterminowane przez prawo i wprost albo pośrednio przypisane poszczególnym podmiotom administracji. W szczególności prawo okreś la podstawę owych działań, ich zasięg, moc wiążącą, formę i tryb podejmowania oraz inne warunki, których spełnienie wpływa na ich ważność i skuteczność. 4 O. Mayer, Deutsches Verwaltungsrecht, Leipzig 1895. 5 M. Jaroszyński, w: M. Jaroszyński, M. Zimmermann, W. Brzeziński, Polskie prawo administra- cyjne. Część ogólna, Warszawa 1956, s. 28. 6 W. Dawidowicz, Wstęp do nauk prawno-administracyjnych, Warszawa 1974, s. 19. Jacek Lang 20 Rozdział I. Zagadnienia wstępne 2. Związanie administracji prawem 2. Związanie administracji prawem 5 Oparcie działalności administracji na przepisach prawnych wynika z konstytu- cyjnej zasady praworządności (legalizmu), będącej elementem państwa praw- nego, w myśl której organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, a jego przestrzeganie jest podstawowym obowiązkiem każdego organu państwa i każdego obywatela. 6 Związanie administracji prawem, czy może lepiej – okreś lenie jej czynności przez prawo, nie jest jednakowe. Zależy ono m.in. od sfery, rodzaju i form działania admi- nistracji. We współczesnym państwie działalność administracji nie sprowadza się bowiem tylko do wykonywania ustaw za pomocą aktów konkretyzujących i skierowanych do osób fi zycznych, ich organizacji i innych podmiotów znajdujących się na zewnątrz aparatu państwowego. Notabene nie miało to miejsca nawet wtedy, gdy pod wpływem ideologii państwa prawnego za najważniejszą funkcję państwa uznawano działalność reglamen- tacyjną. Już wówczas na działalność administracji składały się liczne i zróżnicowane rodzaje działań faktycznych, wewnętrznych, np. opracowywanie programów i planów działania, analiz i sprawozdań, utrzymywanie w ruchu urządzeń technicznych, pozy- skiwanie środków materialnych. Wszystko to tworzyło sferę wewnętrzną działań ad- ministracji, równie ważną jak sfera zewnętrzna, a pod względem ilościowym nawet znacznie większą. Także dzisiaj administracja, oprócz działań skierowanych na wywołanie bezpośred- nich skutków prawnych w sferze zewnętrznej, a więc będących w stanie zmienić sytu- ację prawną podmiotów znajdujących się poza aparatem państwowym (niezwiązanych z tym aparatem więzami służbowej czy organizacyjnej zależności), podejmuje działania pomocnicze, towarzyszące, a niekiedy nawet niezależne od wyżej wymienionych. Przykłady takich działań można znaleźć w administracji zarówno ogólnej, jak i specjalnej. Chodzi tu bowiem o wszelkie czynności związane z organizowaniem pracy urzędów admi- nistracyjnych, podmiotów gospodarki narodowej, zakładów administracyjnych prowadzą- cych działalność o charakterze nieprodukcyjnym, utrzymaniem urządzeń użyteczności pu- blicznej itd. W sferze działań wewnętrznych związanie administracji prawem przedstawia się inaczej niż w sferze działań zewnętrznych. Można powiedzieć, że admini- stracja ma tu więcej swobody. Na ogół samodzielnie organizuje wykonanie zadań społecznych i gospodarczych ustalonych przez inne organy państwowe: ustala we- wnętrzne zasady organizacji tych lub innych jednostek organizacyjnych (urzędów, przedsiębiorstw, instytucji), tworzy albo znosi pomocnicze jednostki organizacyjne oraz przeprowadza zmiany w ich strukturze, podziale czynności itp. Organizując tę działalność, administracja podejmuje także wiele czynności o charakterze kierowni- czym, kontrolnym i ustalającym – zarówno wobec osób zajmujących stanowiska pracy wewnątrz danej jednostki organizacyjnej, jak i wobec zatrudnionych w innych jednost- kach, podporządkowanych bezpośrednio lub pośrednio jednostce podejmującej takie działanie. W wielu wypadkach podstawą tych aktów jest władztwo organizacyjne, którego źródłem są regulaminy i statuty ustalające nadrzędność jednych stanowisk pracy nad drugimi bądź jednych jednostek organizacyjnych nad innymi, jak również Jacek Lang www.lexisnexis.pl 7 2. Związanie administracji prawem 21 indywidualne akty prawne: nominacja, umowa o pracę, porozumienie administra- cyjne itd. Związanie administracji prawem zależy także od rodzaju działań podejmowanych przez organy administracji państwowej i inne podmioty. Ogólnie można powiedzieć, że działania o charakterze faktycznym związane są prawem stosunkowo luźno. Wymaga się jedynie, aby były one oparte na jakiejś podstawie prawnej, np. na ogólnej normie kompetencyjnej wyprowadzonej z przepisów administracyjnych, okreś lających zakres czynności związanych z danym stanowiskiem pracy czy instytucją oraz rodzaje więzi łączących poszczególne stanowiska lub instytucje. Inaczej przedstawia się problem działań o charakterze prawnym. Są one z zasady dość ściśle zdeterminowane przez prawo, aczkolwiek stopień ich związania także nie jest jednakowy. Najściślej okreś lone są te działania, które zmieniają sytuację prawną indywidualnie okreś lonych podmiotów znajdujących się na zewnątrz administracji. Wymaga się, aby działania takie miały podstawę w przepisach prawa zarówno mate- rialnego, jak i formalnego – ustrojowego i proceduralnego. Są też one dokładniej opi- sane ze względu na ich dopuszczalność, moc prawną i wywoływane skutki. Przepisy prawne okreś lają także działania administracji w zależności od formy, w jakiej mają być podejmowane. Działania przybierające formę aktów administracyjnych (indywidual- nych), aktów normatywnych (ogólnych), a także działania prowadzone w ramach procedur regulujących wykonywanie wynikających z wyżej wymienionych aktów obowiązków albo kontrolę ich przestrzegania są na ogół bardziej zdeterminowane aniżeli działania podejmo- wane przez administrację w innych formach, właś ciwych dla działań materialno-tech- nicznych (np. gromadzenie informacji, analizowanie, zarządzanie) lub społeczno-organiza- torskich (np. porozumiewanie się, apelowanie). Jak widzimy, w państwie współczesnym administracja, mimo daleko idących prze- obrażeń, nadal jest poddana prawu. Poddanie to nie oznacza jednak ani konieczności stosowania jednakowych wymogów prawnych do wszystkich działań, ani zakazu dzia- łania w wypadku braku ustawy czy w ogóle przepisu upoważniającego do działania. Zasada praworządności nie może być rozumiana w sposób absolutny. Administracja to nie tylko wykonywanie ustaw w ścisłym znaczeniu tego słowa, a więc działalność, która może mieć miejsce tylko wtedy, gdy chodzi o realizowanie postanowień tej czy innej ustawy. Administracja nie może działać bez ustawowej podstawy prawnej, gdy w wyniku jej działania uległaby zmianie sytuacja prawna podmiotu organizacyjnie z nią niezwią- zanego. Przez ustawową podstawę prawną należy tu rozumieć przepis ustawy oraz przepis aktu wydanego na podstawie ustawy i w celu jej wykonania, upo- ważniające do okreś lonego działania. Taką podstawę prawną powinny mieć decyzje zmieniające sytuację wymienionego pod- miotu zarówno na jego niekorzyść, jak i na jego korzyść (a więc nie tylko decyzje na- kładające obowiązek, lecz także decyzje o dodatkowych świadczeniach, pomocy itp.). Pomoc świadczona jednym odbija się bowiem na interesach innych i dlatego musi być poddana takim wymogom formalnym, jakie stosuje się w stosunku do decyzji zmienia- jącej sytuację danego podmiotu na jego niekorzyść. Jacek Lang 8 9 10 22 Rozdział I. Zagadnienia wstępne Administracja nie może też podjąć działania sprzecznego z obowiązującą ustawą lub z przepisami wykonawczymi do niej. Ma ona bowiem także obowiązek przestrzegania prawa. Chodzi tu zarówno o działania, które są wyraźnie zabronione przez ustawę, jak i takie, które mogą być podjęte, ale tylko wtedy, gdy ustawa w ogóle je przewiduje i często tylko w granicach okreś lonych w konkretnej ustawie (np. w przypadku spraw zastrzeżonych przez Konstytucję RP). 3. Pojęcie prawa administracyjnego 3. Pojęcie prawa administracyjnego 11 A. Prawo administracyjne w znaczeniu szerokim W nauce prawo administracyjne ma różne znaczenia. W znaczeniu szerokim przez prawo administracyjne rozumie się normy prawne re- gulujące organizację i zachowanie administracji państwowej jako części aparatu pań- stwowego, a także zachowanie osób fi zycznych i innych podmiotów w zakresie nie- unormowanym przez przepisy należące do innych gałęzi prawa. Prawo administracyjne w tym znaczeniu składa się z co najmniej trzech części: prawa o ustroju administracji państwowej, prawa materialnego i prawa procedural- nego. Prawo o ustroju administracji państwowej reguluje organizację i zasady funkcjonowania aparatu państwowego powołanego do wykonywania zadań państwowych w formach uznanych za właś ciwe dla administracji państwowej. Za- wiera ono zatem w szczególności następujące przepisy prawne: 1) tworzące podmioty administracji państwowej i okreś lające ich strukturę organiza- cyjną oraz zakres działania; 2) okreś lające strukturę systemu podmiotów administracji państwowej oraz zacho- dzące w nim procesy (w tym kierowania, nadzoru, kontroli, koordynacji, infor- macji itp.); 3) stanowiące podstawę okreś lania zadań poszczególnych organów administracji państwowej i ich systemu, a także form i metod ich wykonywania; 4) tworzące podział terytorialny kraju na potrzeby administracji państwowej. Prawo materialne zawiera normy ustanawiające wzajemne uprawnienia i obowiązki organów administracji państwowej i podmiotów znajdujących się na zewnątrz administracji państwowej jako części aparatu państwowego. Każdemu uprawnieniu organu administracji państwowej odpowiada okreś lony obowiązek pod- miotu organizacyjnie mu niepodporządkowanego. I odwrotnie, każdemu obowiązkowi administracji państwowej odpowiada stosowne uprawnienie podmiotu znajdującego się na zewnątrz administracji państwowej itd. Prawo proceduralne zawiera normy, które wyznaczają postępowanie mające na celu urzeczywistnienie (wykonanie) norm prawa ustrojowego i materialnego. Dokonuje się to z reguły bądź przez ich konkretyzację i powiązanie z indywidualnie oznaczonymi podmiotami, bądź przez doprowadzenie do wykonania obowiązków wy- Jacek Lang www.lexisnexis.pl 12 13 14 3. Pojęcie prawa administracyjnego 23 nikających bezpośrednio z przepisów prawa albo z decyzji lub postanowień admini- stracyjnych, bądź też przez kontrolę przestrzegania przepisów prawnych i nadzór nad aktami stanowienia i stosowania prawa, a także przez orzekanie o sankcjach za naru- szenie zakazów lub nakazów zawartych w przepisach regulujących działalność admi- nistracji albo związanych z wykonywaniem przez administrację jej zadań (np. w za- kresie ochrony porządku i bezpieczeństwa ruchu na drogach publicznych, czystości i porządku w gminie). W zależności od funkcji spełnianych przez omawiane normy prawo proceduralne dzieli się na: 1) prawo o ogólnym postępowaniu administracyjnym i postępowaniach szczegól- 15 nych: podatkowe, celne itd.; 2) prawo o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i innych postępowaniach wykonawczych; 3) prawo o postępowaniu sądowoadministracyjnym; 4) prawo o trybie kontroli przestrzegania przepisów prawnych przez podmioty admi- nistracji państwowej oraz obywateli i organizacje społeczne; 5) prawo o postępowaniu porządkowym i dyscyplinarnym; 6) prawo o postępowaniu w sprawach skarg i wniosków. B. Prawo administracyjne w znaczeniu wąskim Do prawa administracyjnego w znaczeniu wąskim zalicza się na ogół tylko normy dwustronnie wiążące, ustanawiające bezpośrednio lub prze
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo administracyjne
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: