Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00170 008647 11203622 na godz. na dobę w sumie
Prawo autorskie - ebook/pdf
Prawo autorskie - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-200-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> własności intelektualnej
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Janusz Barta i Ryszard Markiewicz od wielu lat kierują Katedrą Prawa Własności Intelektualnej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego (dawniej: Instytut Prawa Własności Intelektualnej UJ). Zajmują się problematyką praw na dobrach niematerialnych, w szczególności prawem autorskim. Opublikowali w Wolters Kluwer m.in. następujące opracowania: Ustawa o ochronie baz danych. Komentarz (2002), Oprogramowanie open source w świetle prawa (2005), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz (redakcja i współautorstwo, wyd. V, 2011), Prawo autorskie. Zbiór przepisów i orzecznictwa, t. 1 3 (wyd. V, 2005), Ochrona danych osobowych. Komentarz (wspólnie z P. Fajgielskim, wyd. VI, 2015), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Wprowadzenie (wyd. VI, 2014), Telewizja interaktywna a prawo autorskie (2007), Media a dobra osobiste (redakcja i współautorstwo, 2009), Zabawy z prawem autorskim (2015). Autorzy są związani z Kancelarią Markiewicz & Sroczyński.

Książka w sposób kompleksowy przedstawia problematykę prawa autorskiego. Jest równocześnie przewodnikiem po spornych i aktualnych zagadnieniach w tej dziedzinie.
Czwarte wydanie zostało istotnie rozszerzone i zmienione ? blisko 30% materiału dodano lub zasadniczo zmodyfikowano. Spowodowane to było zmianą stanu normatywnego (dwie nowelizacje polskiego prawa autorskiego w 2015 roku) i niektórych poglądów autorów, a także rozbudową analizy wybranych kwestii, np.:
? ściągania nielegalnych plików z internetu,
? dopuszczalności używania odnośników (linków),
? dzieł osieroconych,
? zasad stosowania testu trójstopniowego.

Autorzy uwzględnili problemy prawa autorskiego poruszane na studiach podyplomowych prowadzonych w Katedrze Prawa Własności Intelektualnej UJ, a także stanowiące przedmiot sporów sądowych lub opinii prawnych. Omówili również odpowiednie aspekty prawa Unii Europejskiej.
Pierwsze wydanie publikacji zostało uznane przez Magazyn Literacki KSIĄŻKI za jedną z pięciu książek 2008 roku.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PRAWO AUTORSKIE Janusz Barta Ryszard Markiewicz 4. WYDANIE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 1 stycznia 2016 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Katarzyna Rybczyńska Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krystyna Szych Projekt grafi czny okładki: Judyta Papp Grafi ka: Judyta Papp / inspirowana rysunkiem Stefana Papp Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 © Copyright for cover design © Judyta Papp / judytapapp.com ISBN: 978-83-264-9694-3 4. wydanie Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści 5 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów .................................................................................................................. 11 Od autorów ........................................................................................................................ 17 Rozdział I. Uwagi wstępne ............................................................................................. 21 Rozdział II. Źródła prawa .............................................................................................. 28 Rozdział III. Prawo autorskie ........................................................................................ 37 1. Przedmiot prawa .......................................................................................................... 37 1.1. Uwagi ogólne ...................................................................................................... 37 1.2. Pojęcie utworu w prawie Unii Europejskiej .................................................... 43 1.3. Cecha twórczości i indywidualności ............................................................... 48 1.4. Problemy praktyczne dotyczące kwalifikacji wytworu intelektualnego jako utworu ......................................................................................................... 57 1.5. Cecha indywidualności w poszczególnych składnikach i rodzajach dzieł ..................................................................................................................... 59 1.6. Kontrowersyjnie o kryterium twórczości w prawie autorskim .................... 78 1.7. Utwór zależny ..................................................................................................... 83 1.8. Wyłączenia wybranych kategorii wytworów intelektu spod prawa autorskiego .......................................................................................................... 87 2. Powstanie i czas ochrony praw autorskich ............................................................... 95 3. Podmiot praw autorskich ......................................................................................... 105 3.1. Twórca ............................................................................................................... 105 3.2. Współautorstwo ............................................................................................... 106 3.3. Twórczość pracownicza ................................................................................... 113 3.4. Inne podmioty praw autorskich ..................................................................... 116 3.5. Następcy prawni ............................................................................................... 119 6 Spis treści 4. Autorskie prawa osobiste .......................................................................................... 120 4.1. Uwagi ogólne .................................................................................................... 120 4.1.1. Wprowadzenie ..................................................................................... 120 4.1.2. Usytuowanie ........................................................................................ 121 4.1.3. Treść i naruszenie ................................................................................ 123 4.1.4. Ochrona po śmierci ............................................................................ 128 4.1.5. Problem wspólności praw .................................................................. 129 4.1.6. Umowy ................................................................................................. 130 4.1.7. Utwory pracownicze ........................................................................... 132 4.2. Poszczególne autorskie prawa osobiste ......................................................... 133 4.2.1. Prawo do autorstwa ............................................................................ 133 4.2.2. Prawo do integralności utworu ......................................................... 138 4.2.3. Prawo do rzetelnego wykorzystania utworu ................................... 144 4.2.4. Prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności ......................................................................................... 147 4.2.5. Prawo dostępu do dzieła .................................................................... 149 4.3. Ochrona autorskich dóbr osobistych a stosunki umowne ......................... 150 5. Autorskie prawa majątkowe ..................................................................................... 151 5.1. Treść prawa ....................................................................................................... 151 5.1.1. Uwagi ogólne ....................................................................................... 151 5.1.2. Pojęcie korzystania .............................................................................. 154 5.1.3. Pola eksploatacji .................................................................................. 159 5.1.4. Postacie korzystania z utworu ........................................................... 161 5.1.5. Prawo do wynagrodzenia i rozporządzania utworem .................... 167 5.1.6. Droit de suite ........................................................................................ 172 5.1.7. Zabezpieczenia przed dostępem do utworów ................................. 173 5.1.8. Prawa wyłączne do utworu a własność egzemplarza utworu ........ 178 5.2. Wyczerpanie prawa .......................................................................................... 179 5.3. Ograniczenia w wykonywaniu prawa ........................................................... 190 5.4. Ograniczenia treści autorskich praw majątkowych ..................................... 191 5.4.1. Uwagi wstępne ..................................................................................... 191 5.4.2. Dozwolony użytek osobisty ............................................................... 227 5.4.3. Swoboda cytowania ............................................................................ 235 5.4.4. Parodia, pastisz i karykatura .............................................................. 244 5.4.5. Antologie .............................................................................................. 248 5.4.6. Przedruk ............................................................................................... 255 5.4.7. Licencje dla celów naukowych i dydaktycznych ............................. 256 5.4.8. Publiczne odtwarzanie programu radiowego lub telewizyjnego .. 263 5.4.9. Nagrania efemeryczne i archiwalne .................................................. 265 5.4.10. Dzieła osierocone ................................................................................ 266 5.4.11. Inne postacie licencji .......................................................................... 271 5.4.12. Kontrowersyjnie o dozwolonym użytku w prawie autorskim ....... 274 Spis treści 7 5.5. Rozszerzony zbiorowy zarząd ........................................................................ 289 5.5.1. Uwagi ogólne ....................................................................................... 289 5.5.2. Zawieranie umów w sprawie korzystania z utworów niedostępnych w obrocie handlowym .............................................. 291 5.5.3. Reemisja programów w sieciach kablowych ................................... 293 6. Regulacje szczególne ................................................................................................. 294 6.1. Programy komputerowe .................................................................................. 294 6.2. Utwór audiowizualny ...................................................................................... 309 7. Umowy ........................................................................................................................ 325 7.1. Zasada wolności kontraktowej i jej ograniczenia ........................................ 325 7.1.1. Zasada specyfikacji w umowie pól eksploatacji utworu ................ 333 7.1.2. Zakaz obejmowania umową nieznanych (w chwili jej zawierania) pól eksploatacji utworu ........................... 342 7.1.3. Zakaz zawierania umów w części dotyczącej wszystkich utworów lub wszystkich utworów określonego rodzaju tego samego twórcy mających powstać w przyszłości ................... 343 7.1.4. Zakaz zbycia i zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia ................ 343 7.1.5. Nakaz zawierania pod rygorem nieważności umów o przeniesienie autorskich praw majątkowych i umów licencyjnych wyłącznych w formie pisemnej (art. 53 i art. 67 ust. 5 pr. aut.) ................................ 343 7.1.6. Autorskie dobra osobiste a umowy ................................................... 345 7.1.7. Inne ograniczenia swobody umów ................................................... 347 7.2. Przepisy względnie obowiązujące .................................................................. 347 7.3. Zasady redakcji kontraktów autorskich ........................................................ 350 7.3.1. Uwagi ogólne ....................................................................................... 350 7.3.2. Redakcja umowy licencyjnej ............................................................. 355 7.4. Licencje open source, creative commons i ruch open access ......................... 364 8. Ochrona praw autorskich i praw pokrewnych ...................................................... 372 8.1. Autorskie prawa osobiste ................................................................................ 372 8.2. Autorskie prawa majątkowe ............................................................................ 374 8.2.1. Uwagi ogólne ....................................................................................... 374 8.2.2. Stwierdzenie naruszenia i podmiot odpowiedzialny ..................... 375 8.2.3. Roszczenia ............................................................................................ 383 8.2.4. Przedawnienie ..................................................................................... 397 8.2.5. Zagadnienia procesowe ...................................................................... 399 8.3. Nadużycie prawa autorskiego ......................................................................... 406 Rozdział IV. Prawa pokrewne ...................................................................................... 410 1. Uwagi generalne ........................................................................................................ 410 2. Prawo do artystycznych wykonań ........................................................................... 412 3. Prawa do fonogramów i wideogramów .................................................................. 417 4. Prawo do nadań ......................................................................................................... 419 5. Prawo do pierwszego wydania ................................................................................. 419 8 Spis treści 6. Prawo do wydania naukowego i krytycznego ........................................................ 421 7. Ochrona praw pokrewnych ...................................................................................... 423 Rozdział V. Sui generis ochrona baz danych ............................................................. 424 1. Wprowadzenie ........................................................................................................... 424 2. Przedmiot ochrony .................................................................................................... 428 3. Producent bazy danych ............................................................................................. 430 4. Treść ochrony ............................................................................................................. 431 5. Czas ochrony .............................................................................................................. 437 6. Ochrona baz danych ................................................................................................. 438 Rozdział VI. Organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi. Komisja Prawa Autorskiego ............................................................. 439 1. Uwagi ogólne .............................................................................................................. 439 2. Wykonywanie zbiorowego zarządu w stosunkach wewnętrznych ...................... 440 3. Wykonywanie zbiorowego zarządu w stosunkach zewnętrznych ....................... 444 4. Tabele wynagrodzeń .................................................................................................. 445 5. Wielość organizacji zbiorowego zarządzania ......................................................... 451 6. Domniemania ............................................................................................................ 454 7. Dyrektywa 2014/26 w sprawie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi ............................................................................................. 456 Rozdział VII. Prawo autorskie w internecie ............................................................. 461 1. Problematyka ............................................................................................................. 461 2. Przedmiot ochrony .................................................................................................... 464 3. Podmiot prawa ........................................................................................................... 467 4. Treść prawa autorskiego ........................................................................................... 468 4.1. Uwagi ogólne .................................................................................................... 468 4.2. Dozwolony użytek w sieciach komputerowych ........................................... 469 4.2.1. Uwagi wstępne ..................................................................................... 469 4.2.2. Zwielokrotnienie utworu w ramach art. 231 pr. aut. ....................... 471 4.2.3. „Przedruk internetowy” ..................................................................... 477 4.2.4. Licencja dla bibliotek on-line ............................................................. 479 4.2.5. Licencja dla celów dydaktycznych i naukowych ............................. 481 4.2.6. Projekt Google ..................................................................................... 482 5. Odpowiedzialność za naruszenie prawa autorskiego w internecie ..................... 485 5.1. Odpowiedzialność dostawcy zawartości sieci .............................................. 485 5.2. Odpowiedzialność dostawcy usług w sieciach (service provider) .............. 485 5.3. Przechowywanie utworów na stronach internetowych .............................. 487 5.3.1. Istota problemu ................................................................................... 487 5.3.2. Bezpośrednie czy pośrednie wkraczanie w prawo autorskie ........ 490 5.3.3. Artykuł 14 u.ś.u.e. ............................................................................... 494 5.3.4. Wnioski ................................................................................................ 509 Spis treści 9 5.4. Odpowiedzialność użytkownika końcowego ............................................... 516 5.5. Odpowiedzialność za odesłania ..................................................................... 517 5.5.1. Uwagi ogólne (oceny przed wyrokiem w sprawie Svensson) ......... 517 5.5.2. Sprawa Svensson .................................................................................. 518 5.5.3. Odpowiedzialność za systemy wyszukiwawcze .............................. 531 5.5.4. Utwory w odnośnikach ...................................................................... 538 5.6. Blokowanie dostępu do platform internetowych przez dostawcę internetu ............................................................................................................ 540 5.7. Piractwo i transfer plików MP3 ..................................................................... 544 6. Elektroniczny zbiorowy zarząd prawami autorskimi ........................................... 551 7. Rozpowszechnianie przedmiotów praw wyłącznych on-line .............................. 553 7.1. Terminologia .................................................................................................... 553 7.2. Ochrona prawnoautorska ze względu na rozpowszechnianie chronionych dóbr on-line ................................................................................ 555 7.3. Miejsce korzystania z utworu ......................................................................... 558 7.4. Unia Europejska wobec rozpowszechniania utworów w trybie on-line ... 561 Rozdział VIII. Konwencje międzynarodowe ............................................................ 566 1. Konwencja berneńska ............................................................................................... 566 2. Konwencja rzymska .................................................................................................. 569 3. Porozumienie TRIPS ................................................................................................. 572 4. „Internetowe” traktaty WIPO .................................................................................. 575 4.1. Wprowadzenie .................................................................................................. 575 4.2. Traktat WIPO o prawie autorskim ................................................................ 576 4.3. Traktat WIPO o artystycznych wykonaniach i fonogramach .................... 579 4.4. Pekiński traktat w sprawie audiowizualnych artystycznych wykonań ...... 582 4.5. Traktat WIPO o dostępie osób niewidomych do utworów drukowanych .................................................................................................... 583 5. ACTA .......................................................................................................................... 584 Rozdział IX. Prawo autorskie w Unii Europejskiej ................................................. 589 1. Uwagi ogólne .............................................................................................................. 589 2. Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ......................................................... 591 3. Orzecznictwo TSUE .................................................................................................. 602 4. Dyrektywy a polskie prawo autorskie ..................................................................... 606 Rozdział X. Prawo właściwe i jurysdykcja krajowa ................................................. 610 1. Wprowadzenie ........................................................................................................... 610 2. Prawo właściwe do oceny naruszenia prawa autorskiego .................................... 610 3. Prawo właściwe dla umów autorskich .................................................................... 615 4. Jurysdykcja krajowa .................................................................................................. 616 10 Spis treści Rozdział XI. Prawo karne ............................................................................................. 619 1. Piractwo i prawo autorskie ....................................................................................... 619 2. Odpowiedzialność karna .......................................................................................... 620 Rozdział XII. Okolice prawa autorskiego ................................................................. 623 1. Dodatkowe podstawy prawnej ochrony rezultatów twórczości .......................... 623 2. Granice swobody twórczej ....................................................................................... 630 3. Prawo do wizerunku ................................................................................................. 631 4. Ochrona korespondencji .......................................................................................... 634 5. Prawo autorskie a swoboda wypowiedzi ................................................................ 635 5.1. Wprowadzenie .................................................................................................. 635 5.2. Konieczność sięgania do art. 10 EKPC ......................................................... 638 5.3. Bezpośrednie stosowanie EKPC .................................................................... 641 5.4. Konstytucja ....................................................................................................... 643 5.5. Wnioski ............................................................................................................. 644 Rozdział XIII. Uwagi końcowe – przyszłość prawa autorskiego .......................... 645 Bibliografia ...................................................................................................................... 655 Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych ...... 681 Skorowidz ........................................................................................................................ 747 Wykaz skrótów 11 WYKAZ SKRÓTÓW Źródła prawa dyrektywa 2006/116 dyrektywa 2014/26 dyrektywa internetowa, dyrektywa 2001/29 dyrektywa komputerowa dyrektywa o handlu elektronicznym EKPC Karta – dyrektywa 2006/116/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie czasu ochrony prawa autorskiego i nie- których praw pokrewnych (wersja ujednolicona, Dz. Urz. UE L 372 z 27.12.2006, s. 12, z późn. zm.) – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/26/UE z dnia 26 lu- tego 2014 r. w sprawie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz udzielania licencji wieloterytorialnych dotyczących praw do utworów muzycznych do korzystania online na rynku wewnętrznym (Dz. Urz. UE L 84 z 20.03.2014, s. 72) – dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz. Urz. WE L 167 z 22.06.2001, s. 10, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Pol- skie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 230) – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/24/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie ochrony prawnej programów kompu- terowych (wersja skodyfikowana, Dz. Urz. UE L 111 z 5.05.2009, s. 16) – dyrektywa 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicz- nego w ramach rynku wewnętrznego (Dz. Urz. WE L 178 z 17.07.2000, s. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 25, s. 399) – europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 391, z późn. zm.) 12 k.c. k.k. Wykaz skrótów – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) konwencja berneńska – Akt paryski konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i arty- stycznych, sporządzony w Paryżu dnia 24 lipca 1971 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 82, poz. 474, załącznik) konwencja rzymska k.p.a. k.p.c. p.p.m. pr. aut. p.s.w. p.w.p. TFUE – Międzynarodowa konwencja o ochronie wykonawców, producentów fonogramów oraz organizacji nadawczych, sporządzona w Rzymie dnia 26 października 1961 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 125, poz. 800) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administra- cyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) – ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1792) – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrew- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 572 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1410 z późn. zm.) – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 47, z późn. zm.) traktat pekiński – Pekiński traktat w sprawie audiowizualnych artystycznych wykonań TRIPS TUE u.o.b.d. u.ś.u.e. u.z.n.k. WCT (tekst angielski na stronie: http://www.wipo.int/dc2012/en) – Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności in- telektualnej; załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (Dz. U. z 1996 r. Nr 32, poz. 143, załącznik nr 1) – Traktat o Unii Europejskiej, sporządzony w Maastricht dnia 7 lutego 1992 r. (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 13, z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych (Dz. U. Nr 128, poz. 1402 z późn. zm.) – ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1422 z późn. zm.) – ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkuren- cji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.) – WIPO Copyright Treaty/Traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) o prawie autorskim, sporządzony w Genewie dnia 20 grudnia 1996 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 3, poz. 12) Wykaz skrótów WPPT 13 – WIPO Performances and Phonograms Treaty/Traktat WIPO o arty- stycznych wykonaniach i fonogramach, sporządzony w Genewie dnia 20 grudnia 1996 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 41, poz. 375) Czasopisma i publikatory Biul. SN Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE EIPR Ent.L.R. EPS GRUR GRUR Int. IIC IPQ IRIS JIPITEC JIPLP KPP KUR M. Praw. MMR OSA OSNC OSNK OSNKW OSP OTK OTK-A PiP PIPWI UJ PPH Prz. Leg. PS PUG RIDA RPEiS St. Praw. – Biuletyn Sądu Najwyższego – Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej – Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich – European Intellectual Property Review – Entertainment Law Review – Europejski Przegląd Sądowy – Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht – Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht, Auslands- und Inter- nationaler Teil – International Review of Industrial Property and Copyright Law – Intellectual Property Quarterly – Legal Observations of the European Audiovisual Observatory – Journal of Intellectual Property, Information Technology and E-Com- merce Law – Journal of Intellectual Property Law Practice – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Kunstrecht und Urheberrecht – Monitor Prawniczy – Multimedia und Recht – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Zbiór Urzędowy, Seria A – Państwo i Prawo – Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiel- lońskiego, kontynuacja ZNUJ PWiOWI – Przegląd Prawa Handlowego – Przegląd Legislacyjny – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Revue Internationale du Droit D’Auteur – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Studia Prawnicze 14 TPP WIPR ZNUJ PPWI Wykaz skrótów – Transformacje Prawa Prywatnego – World Intellectual Property Report – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Włas- ności Intelektualnej, kontynuacja ZNUJ PWiOWI ZNUJ PWiOWI – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczo- ZUM Inne ALAI BGH CISAC Concise European Copyright Law e.c.c. EFTA EOG ETS European Copyright Law GEMA ści i Ochrony Własności Intelektualnej – Zeitschrift für Urheber- und Medienrecht – Association Littèaire et Artistique Internationale – Bundesgerichtshof – Confédération Internationale des Sociétés d‘Auteurs et Compositeurs (Międzynarodowa Konfederacja Stowarzyszeń Autorów i Kompozy- torów) – Concise European Copyright Law, red. Th. Dreier, P.H. Hugenholtz, Alphen aan den Rijn 2006 – European copyright code (The Wittem Project, April 2010, www.copy- rightcode.eu) – European Free Trade Association – Europejski Obszar Gospodarczy – Europejski Trybunał Sprawiedliwości; od daty zmiany jego nazwy w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 1.12.2009 r. na Try- bunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej powoływany jako „TSUE” – European Copyright Law. A Commentary, red. M.M. Walter, S. von Le- winski, Oxford 2010 – Gesellschaft für Musikalische Aufführungs- und Mechanische Ver- vielfältigungsrechte IFPI Komentarz – International Federation of the Phonographic Industry – Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. J. Barta, R. Mar- KPA NBP NSA OA o.z.z. P2P SA SN SO SPI System kiewicz, wyd. 5, Warszawa 2011 – Komisja Prawa Autorskiego – Narodowy Bank Polski – Naczelny Sąd Administracyjny – open access („otwarty dostęp”) – organizacje zbiorowego zarządzania – peer-to-peer sharing – Sąd Apelacyjny – Sąd Najwyższy – Sąd Okręgowy – Sąd Pierwszej Instancji – System prawa prywatnego, t. 13, Prawo autorskie, red. J. Barta, War- szawa 2007 Wykaz skrótów 15 TK TSUE UOKiK WIPO WSA WTO ZAiKS – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów – World Intellectual Property Organization (Światowa Organizacja Własności Intelektualnej) – Wojewódzki Sąd Administracyjny – World Trade Organization (Światowa Organizacja Handlu) – Stowarzyszenie Autorów ZAiKS (początkowo Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych) Od autorów 17 OD AUTORÓW Książka ta wywodzi się z „Wprowadzenia”, tekstu poprzedzającego kolejne wydania książki Prawo autorskie i prawa pokrewne – będącego zbiorem przepisów z tego za- kresu. Zdecydowaliśmy się dotychczasowy tekst zasadniczo zmienić, uwzględniając aktualizację przepisów i najnowsze orzecznictwo. Został on także poszerzony o prob- lemy wynikające z dyskusji na temat prawa autorskiego prowadzonych na studiach podyplomowych w Instytucie Prawa Własności Intelektualnej UJ oraz o niektóre za- gadnienia stanowiące przedmiot naszych opinii prawnych. Omówiono w nim także kwestie ważne dla praktyków, głównie ze względu na prowadzone lub potencjalne spory sądowe. Rozbudowany został poza tym wątek dotyczący prawa wspólnotowego poprzez prezentację odpowiednich regulacji, orzeczeń ETS i zamierzeń legislacyjnych. Prawo autorskie nie jest ograniczone do zagadnień i ujęć podręcznikowych. Wyraża się to, po pierwsze, w uwzględnieniu także kwestii drugorzędnych z punktu widzenia wy- mogów egzaminacyjnych, jednak w praktyce funkcjonowania prawa autorskiego waż- nych lub kontrowersyjnych. Po drugie, przedstawiamy tu niekiedy poglądy sprzeczne z dominującym kierunkiem wykładni przyjmowanym w Polsce, starając się jednak zawsze wyraźnie wskazać tę okoliczność. Po trzecie, szerzej omawiamy kwestie szcze- gólnie aktualne i te, które w trakcie pisania tej książki były najmocniej dyskutowane. Jest to zatem także swoisty przewodnik po spornych zagadnieniach prawa autorskiego. W opracowaniu w zasadzie pominięto charakterystykę przepisów dotyczących kontroli produkcji nośników optycznych, gdyż nie dotyczy ona bezpośrednio praw autorskich i praw pokrewnych. Regulujący tę problematykę rozdział 122 ustawy o prawie autor- skim i prawach pokrewnych wprowadza uprzednio nieznany (obcy też zagranicznym ustawom autorskim i prawu Unii Europejskiej) system kontroli nośników optycznych. Jest to niewątpliwie nowa forma ograniczenia swobody działalności gospodarczej1. 1 Konieczność wprowadzenia przepisów dotyczących administracyjnego (ministerialnego) nadzoru nad produkcją nośników optycznych (w szczególności płyt CD, DVD i podobnych) była związana – jak czytamy w uzasadnieniu nowelizacji pr. aut. z 2004 r. – z występującym w Polsce na dużą skalę „pirac- twem”, tj. naruszaniem praw autorskich i praw pokrewnych przy nielegalnej produkcji i obrocie płytami. 18 Od autorów Pragniemy w tym miejscu bardzo podziękować naszym przyjaciołom i współpracow- nikom Markowi Bukowskiemu, Joannie Marcinkowskiej, Andrzejowi Matlakowi, Justynie Ożegalskiej -Trybalskiej, Annie Tischner, Karolinie Włodarskiej i Micha- łowi Wyrwińskiemu za pomysły i dyskusje na cotygodniowych seminariach. Odręb- nie chcielibyśmy wyrazić szczególną wdzięczność Sybilli Stanisławskiej, Tomaszowi Targoszowi i Annie Wojciechowskiej, którzy nadto przekazali nam życzliwe uwagi krytyczne do tej książki, częściowo w tekście uwzględnione. Dziękujemy także Pa- niom: Joannie Fitt za trudną pracę nad redakcją tej książki, Joannie Gwizdowskiej za opracowanie indeksu przedmiotowego oraz Annie Korpale za pomoc przy wery- fikacji orzeczeń. Autorzy, 25 lutego 2008 r. Wydanie to jest istotnie rozszerzone i zmienione – ponad 30 tej książki zostało napisane na nowo. Wywołane to było zmianą stanu normatywnego, koniecznością uwzględnienia nowych problemów, orzeczeń sądowych i publikacji, modyfikacją nie- których naszych poglądów, poprawą zauważonych błędów, a także rozbudową analizy wybranych kwestii (np. w sprawie indywidualnego charakteru działalności twórczej, art. 35 pr. aut., odpowiedzialności za tzw. hosting, współautorstwa utworu audiowi- zualnego). Za pomoc w przygotowaniu drugiego wydania tej książki serdecznie dzię- kujemy Pani Katarzynie Rybczyńskiej. Autorzy, 25 sierpnia 2010 r. Trzecie wydanie tej książki zostało kolejny raz bardzo istotnie rozszerzone, a także zmodyfikowane w porównaniu do wydania z 2010 r. Dowodzi to, jak bardzo – nie- stety – starzeją się obecnie opracowania prawnicze z zakresu prawa autorskiego, zwłaszcza gdy ambicją piszących jest utrzymanie ich aktualności. Zmiany związane są przede wszystkim z nowymi wyrokami Trybunału Sprawiedliwości Unii Europej- skiej, polskim orzecznictwem sądowym, a także nowymi dyrektywami Unii Euro- pejskiej i konwencjami międzynarodowymi. Wśród najważniejszych uzupełnień na- leży wymienić rozważania dotyczące pojęcia utworu w prawie Unii Europejskiej, dyrektywy o dziełach osieroconych, perspektywy modyfikacji tekstu art. 35 pr. aut. i zasad odpowiedzialności przechowujących utwory w internecie, układu ACTA, wolnego dostępu (open access) oraz wyczerpania prawa do programu komputero- wego udostępnianego on-line. Za pomoc w przygotowaniu także trzeciego wydania tej książki serdecznie dziękujemy Pani Katarzynie Rybczyńskiej. Autorzy, 25 lutego 2013 r. Od autorów 19 W tym, czwartym z kolei, wydaniu książki, należy w znacznym stopniu powtórzyć wcześniejszą notę odautorską. Ten tekst także został istotnie zmieniony – prawie 30 zostało dodane lub zasadniczo zmodyfikowane. Wywołane jest to przede wszyst- kim dwoma nowelizacjami prawa autorskiego z 2015 r. Zmiany dotyczą m.in. czasu trwania praw pokrewnych, dozwolonego użytku, dzieł osieroconych i niedostępnych w handlu oraz wynagrodzenia dla twórców z tytułu użyczania utworów przez biblio- teki. Uwzględniono także orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, sądów polskich i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Spowodowały one konieczność no- wego podejścia lub rozbudowania rozważań w sprawie m.in. stosowania testu trój- stopniowego, „ściągania” nielegalnych plików z internetu, dopuszczalności używa- nia odnośników (linków), parodii i znaczenia określenia „korzystanie” z utworu. Niekiedy wprowadziliśmy także korekty do wcześniej proponowanych interpreta- cji, wskazaliśmy na nowe problemy prawne, a także uaktualniliśmy literaturę przed- miotu. W książce wykorzystaliśmy również niektóre nasze ostatnie publikacje. Także nad tym wydaniem, jak zwykle z uśmiechem, cierpliwością i pełnym oddaniem, pra- cowała Pani Katarzyna Rybczyńska – za co bardzo serdecznie dziękujemy. Autorzy, 25 listopada 2015 r. Rozdział I. Uwagi wstępne 21 Rozdział I UWAGI WSTĘPNE Prawo autorskie stanowi część prawa własności intelektualnej i oznacza – w węż- szym znaczeniu – zbiór przepisów wydanych z myślą o ochronie interesów twórców oraz stosunków prawnych związanych z tworzeniem utworów, korzystaniem z nich i ich ochroną. W szerszym znaczeniu pojęcie to obejmuje także regulacje odnoszące się do tzw. praw pokrewnych, a więc praw wyłącznych przyznanych m.in. artystom wykonawcom, producentom fonogramów, nadawcom radiowym i telewizyjnym. Określenie „własność intelektualna” jest używane w konwencjach międzynarodo- wych, a także w nazwie Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO)1. Nawiązuje ono do „własności rzeczy”, głównie ze względu na przyjętą konstrukcję bezwzględnych praw podmiotowych. Dobra niematerialne, ze względu na sposób ich istnienia, są eksploatowane z innymi jednak skutkami niż rzeczy (ze względu na możliwość korzystania z nich równolegle przez nieokreśloną liczbę podmio- tów), co przesądza o innym modelu ich ochrony, zbliżonym jednak do ochrony własności2. W ramach własności intelektualnej, poza wskazanymi wyżej przedmiotami prawa autorskiego w szerszym znaczeniu tego pojęcia, chronione są w Polsce nadto: a) bazy danych (na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz da- nych), b) wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, oznacze- nia geograficzne i topografie układów scalonych (na podstawie ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej) oraz c) odmiany roślin (na podstawie ustawy z dnia 26 czerwca 2003 r. o ochronie praw- nej odmian roślin). 1 http://www.wipo.int/portal/index.html.en 2 Por.  w  tej kwestii bliżej M. Czajkowska -Dąbrowska, Własność czy własności (intelektualne)? (w:) Współczesne problemy prawa handlowego. Księga jubileuszowa dedykowana prof. dr hab. Marii Poźniak- -Niedzielskiej, red. A. Kidyba, R. Skubisz, Kraków 2007, s. 48 i n. 22 Rozdział I. Uwagi wstępne Istotne jest również, że w ochronie własności intelektualnej, w tym praw autorskich, ważną rolę spełnia ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, w szczególności zamieszczona w niej regulacja statuująca ochronę know-how (art. 11). Od- rębnie zasygnalizować trzeba znaczenie, jakie dla prawa autorskiego mają przepisy kodeksu cywilnego dotyczące ochrony dóbr osobistych, zobowiązań i czynów niedozwolonych. Powstanie prawa autorskiego wywodzi się z przywilejów drukarskich. Za pierwszy akt prawny chroniący autorskie prawa majątkowe, w dzisiejszym rozumieniu tego określenia, uważany jest angielski Statute of Anne (1710 r.3). Ustanowienie praw autorskich znajduje uzasadnienie przede wszystkim w teoriach odwołujących się do4: a) względów utylitarnych związanych z nakłanianiem do pracy twórczej za po- mocą prawa5 – ujęcie to oparte jest na założeniu ekonomicznym, że zapewnienie 3 Data ta często jest traktowana jako początek nowoczesnego prawa autorskiego. Ale już w czasach staro- żytnych przyjęte normy społeczne (opinia publiczna) w znacznym stopniu chroniły interesy osobiste twórcy, zwłaszcza ze względu na stosunki towarzyskie i relację autor – wydawca. W ograniczonym stopniu respek- towane było prawo decydowania o pierwszym upowszechnieniu dzieła. Warto tu odnotować, że pomimo braku instytucjonalnej ochrony właśnie w Rzymie wykształcił się termin „plagiat”. Marcus Valerius Martialis (40–104 n.e.), który pierwszy użył terminu plagium dla zwalczania złodziei jego wierszy, pisał do jednego z nich, Fidentinusa: „Mówi się, że recytując me wiersze, mówisz jak o swoich. Jeżeli masz zamiar wskazywać moje autorstwo, prześlę ci je gratis. Jeżeli jednak chcesz je nazywać swoimi, to lepiej je kup, a wówczas nie będą już należeć do mnie” (cyt. za Ch. Swack, Safeguarding Artistic Creation and the Cultural Heritage: a Com- parison of Droit Moral between France and the United States, Columbia -VLA Journal of Law the Arts 1998, nr 22, s. 367). Po wynalezieniu druku pojawiły się przywileje wydawnicze, głównie dla drukarzy (pierwszy w 1469 r. w Rzeczypospolitej Weneckiej dla Jana ze Spiry). Ich specyfika polegała na swoistym połączeniu prawa patentowego z autorskim. Wyłączność bowiem dotyczyła stosowania wynalazku (druku) przez okre- ślony czas – ale tylko w odniesieniu do wskazanego utworu. Później zaczęły się pojawiać równoległe normy ogólne zakazujące przedruków z dzieł innych księgarzy (uchwała Rady Miejskiej w Norymberdze – 1525). W Anglii dekret Izby Gwiaździstej z 1586 r. łączył przywilej wydawniczy z obowiązkiem rejestracji dzieł. Uważa się, że ta regulacja była skierowana na kontrolę nad wydawanymi dziełami, a więc w istocie miała cha- rakter cenzury prewencyjnej, choć równocześnie stanowiła normę prawa konkurencji. Specyficzne dla tego dekretu było przyznanie kompetencji do udzielania zgody na publikację – organizacji wydawców. Podobną rolę pełniły przepisy uzależniające wydanie książki od zgody autora, które jednak równocześnie zapewniały w ten sposób także ochronę dla niego. Statut Królowej Anny przyznawał autorom wyłączne i zbywalne prawo do druku ich książek. Umożliwiał on także zapobieganie – bez odpowiedniej zgody – importowi książek za- wierających chronione utwory. Okres ochrony wynosił w zasadzie 14 lat od chwili publikacji, przy czym, gdy autor żył w ostatnim roku tego okresu, ochrona ulegała przedłużeniu o kolejne 14 lat. Warunkiem ochrony była rejestracja utworu i depozyt 9 egzemplarzy w bibliotekach publicznych. Po tym Statucie kolejne ustawy autorskie wydano w Danii (1741), USA (1787), Francji (1791 i 1793). Por. w tej kwestii przede wszystkim L. Górnicki, Rozwój idei praw autorskich: od starożytności do II wojny światowej, Wrocław 2013, http://www. bibliotekacyfrowa.pl/publication/41089; S. Grzybowski (w:) S. Grzybowski, A. Kopff, J. Serda, Zagadnienia prawa autorskiego, Warszawa 1973, s. 34 i n.; S.P. Liemer, On the Origins of le Droit Moral: How Non-economics Rights Came to be Protected in French IP Law, Journal of Intellectual Property Law 2011, nr 19, s. 65 i n. 4 Por. w tej kwestii L. Zemer, On the value of copyright theory, IPQ 2006, nr 1, s. 55–71. 5 Dobrą ilustracją takiego podejścia jest tytuł wspomnianej wcześniej pierwszej ustawy autorskiej (Sta- tute of Anne): „An Act for the Encouragement of Learning by Vesting the Copies of Printed Books in the Authors or Purchasers of such Copies. During the Times Therein Mentioned” oraz tekst amerykańskiej konstytucji, który stanowi m.in. „promote the progress of science and useful arts, by securing for limited times to authors and inventors the exclusive right to their respective writings and discoveries”. Rozdział I. Uwagi wstępne 23 przyznania twórcy praw wyłącznych (monopolu eksploatacyjnego) w odniesie- niu do rezultatów jego pracy stymuluje go do działalności twórczej, zapewnienie wyłączności umożliwia także uzyskanie zwrotu poniesionych przez twórcę na- kładów na stworzenie dzieła oraz sprzyja korzystnemu społecznie rozpowszech- nianiu przez niego utworów; b) włożonej przez twórcę pracy i jej owoców – podejście takie, wywodzone od Johna Locke’a i nawiązujące do koncepcji prawa natury, oparte jest na założeniu, że właśnie praca uzasadnia przyznanie temu, kto ją świadczył, prawa wyłącznego do jej rezultatu, a w konsekwencji – wyłączenie określonego dobra z powszechnej dostępności, o ile nie narusza to interesu powszechnego; c) osobowości twórcy – teorie te, bazujące na poglądach filozoficznych G.W.F. He- gla i I. Kanta, uzasadniają przyznanie prawa autorskiego twórcy potrzebą roz- woju jego osobowości bądź stwierdzeniem, że dzieło jest uzewnętrznieniem in- dywidualnej osobowości twórcy i już z tego względu zasługuje na szczególną ochronę. Wśród nowszych ujęć funkcji prawa autorskiego należy zwrócić uwagę na koncepcje neoklasyczne, odwołujące się do traktowania prawa autorskiego nie jako mechanizmu stymulującego twórczość, lecz jako instytucji przeznaczonej do osiągania za pomocą mechanizmów rynkowych efektywności (w sferze zysku) alokacyjnej (w związku z „lokalizowaniem” kapitału). W tym miejscu trzeba wspomnieć o tzw. ekonomicz- nej analizie prawa, stworzonej w szkole chicagowskiej – za jedyny cel, jaki prawo winno realizować, uznającej efektywność ekonomiczną – wykorzystywanej także do uzasadniania istnienia prawa autorskiego6. Wskazuje się, że w odniesieniu do prawa własności intelektualnej uwzględniane są zwłaszcza dwa argumenty: stymu- lowanie twórczości i przeciwstawny – niedogodność monopolu. Optymalna regu- lacja, w takim ujęciu, polega na wybraniu takiego poziomu ochrony praw twórcy, „w którym następuje zrównanie marginalnych kosztów społecznych i marginalnych korzyści społecznych”7. Niekiedy oprócz wskazanej funkcji gospodarczej prawa au- torskiego wyróżnia się jego funkcję komunikacyjną, skłaniającą uprawnionych do publicznego rozpowszechniania dzieł (ze względu na zapewnioną kontrolę nad ich dalszą eksploatacją)8. Ciekawe jest także ujęcie eksponujące rolę prawa autorskiego w realizacji paradygmatu demokratycznego. Chodzi tu o zapewnienie warunków dla rozwoju demokratycznego społeczeństwa obywatelskiego. Sprzyja temu klasyczna funkcja „produkcyjna” prawa autorskiego (zachęcająca do tworzenia i rozpowszech- 6 Problematykę tę w polskiej literaturze prawniczej reprezentują przede wszystkim dwa opracowania: J. Stelmach, B. Brożek, W. Załuski, Dziesięć wykładów o ekonomii prawa, Warszawa 2007 oraz praca zbioro- wa Analiza ekonomiczna w zastosowaniach prawniczych, red. J. Stelmach i M. Soniewicka, Warszawa 2007. 7 Por. W. Załuski, Schemat ekonomicznego ujęcia prawa własności intelektualnej (w:) Analiza ekono- miczna w zastosowaniach prawniczych, red. J. Stelmach i M. Soniewicka, Warszawa 2007, s. 109–112. 8 Por.  M.L. Montagnani, M. Borghi, Positive Copyright and Open Content Licences: How to Make a Marriage Work by Empowering Authors to Disseminate Their Creations, IJCLP 2007, vol. 12, http://ssrn. com/abstract=1020997. 24 Rozdział I. Uwagi wstępne niania utworów) oraz jego funkcja strukturalna (gwarantująca twórcom i wydawcom finansową niezależność od państwa, a w konsekwencji rozwój niezależnego sektora twórczości i jej rozpowszechniania)9. Żadna z tych teorii, ujmowana osobno, nie wyjaśnia źródeł, funkcji i sensu prawa autorskiego. Zwracają one jedynie uwagę na możliwe aspekty rozpatrywania tego prawa. W różnych okresach historycznych, a także systemach prawnych, w zależności od przyjętej hierarchii wartości, przypisywano niektórym z tych koncepcji znaczenie pierwszoplanowe, co miało wpływ na określenie zasad i granic ochrony autorskiej w konkretnych ustawach, a także na ich wykładnię. Skrótowo przedstawione koncepcje prawa autorskiego znajdują odbicie w dwóch pod- stawowych systemach: romańskim systemie droit d’auteur i anglosaskim systemie copyright10. Rozgraniczenie tych systemów jest oparte przede wszystkim na odmien- nej roli przypisywanej tej gałęzi prawa. W systemie droit d’auteur ochrona jest ustanowiona przede wszystkim ze względu na majątkowe i osobiste (moralne) interesy twórców. Początkowo niekiedy przyj- mowany był kontrowersyjny pogląd, że prawa te miałyby przysługiwać twórcom „z natury rzeczy”, a rolą ustawodawcy było jedynie „potwierdzenie” słusznie na- leżnych im praw. Jeżeli chodzi o konstrukcję treści prawa autorskiego, wyróżnia się dwa modele: dualistyczny i monistyczny. Model dualistyczny, przyjęty m.in. we Francji, Włoszech, Hiszpanii i w Polsce, charakteryzuje się wydzieleniem dwóch samodzielnych (autonomicznych) praw autorskich: prawa majątkowego i prawa osobistego. Należy mieć świadomość, że wyodrębnianie w prawie autorskim uprawnień majątkowych i osobistych ma do pewnego stopnia umowny charakter. Uprawnienia majątkowe często służą ochronie interesów osobistych, np. poprzez zakaz eksploatacji utworu przez określoną grupę polityczną, i podobnie – upraw- nienia osobiste wykorzystywane bywają do realizacji interesów majątkowych; do- tyczy to najczęściej wyrażania zgody na naruszenie integralności dzieła archi- tektonicznego. Różnice zachodzące między tymi prawami dotyczą m.in. takich kwestii, jak: czas trwania, zasady określania uprawnionego podmiotu, dopusz- czalność i reguły obrotu, środki ochrony11. Z kolei cechą modelu monistycznego, leżącego u podstaw m.in. niemieckiej ustawy autorskiej, jest traktowanie upraw- nień osobistych i majątkowych jako składników jednolitego, niezbywalnego prawa 9 Por.  N.W. Netanel, Copyright and a  democratic civil society, Yale Law Journal, November 1996, 10 Por. ciekawe i wielowymiarowe porównanie obu tych systemów S. von Lewinski, International Copy- s. 283 i n. right Law and Policy, Oxford–New York 2008, s. 36–63. 11 Ustalenia te odnoszą się także do generalnych trudności z wyraźnym oddzieleniem praw osobistych i majątkowych. Zauważa się w szczególności, że sam podział ma charakter typologiczny oraz że w niektó- rych przypadkach (np. prawa do wizerunku – por. rozdz. XII.3) w istocie prawa tzw. niemajątkowe mają charakter hybrydowy. Por. w tej kwestii M. Romanowski, Podział praw podmiotowych na majątkowe i nie- majątkowe, PiP 2006, z. 3, s. 24 i n. Podobnie prawa majątkowe często służą ochronie interesów osobistych. Rozdział I. Uwagi wstępne 25 służącego twórcy; przedmiotem obrotu mogą tu być poszczególne uprawnienia, z tym że obrót ten nie jest oparty na cesji praw, lecz na ich ustanawianiu na rzecz innej osoby. System copyright (występujący np. w USA i Australii) traktuje prawo autorskie przede wszystkim jako zespół uprawnień majątkowych, które służą ochronie intere- sów uprawnionego podmiotu i mają zapewnić rozwój nauki i sztuki. W coraz więk- szym jednak stopniu system anglosaski upodabnia się obecnie do kontynentalnego modelu dualistycznego, głównie ze względu na konieczność realizowania przez kraje anglosaskie przepisu art. 6bis konwencji berneńskiej dotyczącego ochrony autorskich praw osobistych. Rezultatem odmiennych założeń systemu copyright i droit d’auteur są (coraz bardziej jednak zacierane) różnice występujące między poszczególnymi instytucjami i regu- lacjami prawnymi. Dostrzec to można w uproszczeniu w poniższych aspektach cha- rakterystycznych dla systemu anglosaskiego: a) nakaz spełnienia wymogów formalnych (rejestracja, nota copyright) dla przy- znania ochrony autorskiej, b) konieczność utrwalenia dzieła, a nie tylko jego ustalenia, c) zamknięty krąg rodzajów utworów podlegających ochronie autorskiej, d) możliwość uwzględniania przy wyznaczaniu przedmiotu ochrony kryteriów in- nych niż twórczość (wysiłek, umiejętności, wiedza), e) przyznanie w sposób pierwotny praw autorskich podmiotowi innemu niż rze- czywisty twórca, f) wyznaczenie obszaru dozwolonego użytku poprzez fair use (klauzulę generalną), g) słabsza ochrona pozamajątkowych interesów twórcy. Określenie „treść prawa autorskiego” używane jest w polskim języku prawniczym na oznaczenie bądź autorskich praw majątkowych (ujęcie węższe), bądź łącznie praw majątkowych i osobistych (ujęcie szersze). W tym drugim przypadku termin „prawo autorskie” obejmuje zespół wszystkich uprawnień, które powstają ze względu na utwór. Jest wątpliwe, czy w świetle obowiązujących uregulowań można rekonstruować autorskie prawa w odniesieniu nie tylko do poszczególnych dzieł, ale i do całości twórczości, tak jak to postulował prof. A. Kopff. O ile jednak problem ten jest jed- noznacznie rozstrzygnięty w przepisach w odniesieniu do praw osobistych (ustawa stwierdza, że prawa te „chronią (…) więź twórcy z utworem”), to treść niektórych przepisów prawa autorskiego mogłaby ewentualnie usprawiedliwiać istnienie określo- nych uprawnień majątkowych po stronie autora ze względu na jego dorobek twórczy. Chodzi tu np. o postanowienia art. 41 ust. 3 i art. 62 ust. 1 pr. aut. Wydaje się jed- nak, że powołane przepisy dotyczą jedynie określonych uprawnień twórcy w związku z zawieraniem umów, a zatem brak de lege lata podstaw do ochrony przez autorskie 26 Rozdział I. Uwagi wstępne prawo majątkowe „ogólnego sposobu artystycznego widzenia czy budowania obra- zów zindywidualizowanych”12. Skrótowo ujmując, polskie prawo autorskie jest oparte na poniższych zasadach. 1. Ochroną objęte są utwory i przedmioty praw pokrewnych (artystyczne wyko- nania, fonogramy, wideogramy, nadania, pierwsze wydania oraz wydania naukowe i krytyczne), przy czym odnosi się ona nie do rzeczy (książek, egzemplarzy obrazów, płyt), lecz do dóbr niematerialnych (niekiedy usytuowanych w rzeczach, a obecnie coraz częściej rozpowszechnianych w postaci zdematerializowanej w sieciach kom- puterowych). 2. Do powstania ochrony z tytułu prawa autorskiego wystarczy uzewnętrznione usta- lenie utworu – nie jest przy tym konieczne dopełnienie jakichkolwiek formalności (np. co do oznaczeń na egzemplarzu utworu lub jego rejestracji). 3. Autorskie prawa osobiste (przede wszystkim prawo do autorstwa i integralności dzieła oraz decydowania o pierwszym jego rozpowszechnieniu) powstają zawsze na rzecz twórcy, są nieprzenoszalne i bezterminowe; w ramach praw pokrewnych ustawa wprowadza jedynie osobiste prawa artysty wykonawcy. 4. Autorskie prawa majątkowe powstają z reguły na rzecz twórcy; prawa pokrewne – na rzecz producenta danego dobra niematerialnego, z wyłączeniem jednak praw artysty wykonawcy. Czas ochrony tych praw jest zróżnicowany w zależności od ro- dzaju chronionego dobra; w odniesieniu do utworów wynosi z reguły 70 lat od daty śmierci twórcy, w przypadku zaś przedmiotów praw pokrewnych wynosi w zasadzie od 25 do 50 lat od daty sporządzenia lub pierwszego rozpowszechnienia13. 5. Treść ochrony prawami majątkowymi jest zróżnicowana: najszersza dla utworów, gdyż obejmuje każdą formę korzystania z nich (a ściślej ujmując: z twórczych, indy- widualnych elementów utworu); w zakresie przedmiotów praw pokrewnych odnosi się ona tylko do pól eksploatacji wyraźnie wskazanych w ustawie. 6. Autorskie prawo majątkowe nie daje uprawnionemu pełnej wyłączności prawnej w korzystaniu z utworu. Po części jest to spowodowane brakiem ochrony pomysłu i informacji zawartych w utworze (mimo że zostały wymyślone, odkryte lub usta- lone przez twórcę i że często mają największą wartość), po części zaś ograniczenia 12 Por. A. Kopff, Dzieło sztuk plastycznych i jego twórca w świetle przepisów prawa autorskiego, Kra- ków 1961, s. 72. 13 Do 1 listopada 2013 r. kraje członkowskie UE były zobowiązane do przyjęcia 70-letniego okresu ochrony dla artystycznych wykonań i fonogramów. Por. w tej kwestii dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/77/UE z dnia 27 września 2011 r. dotyczącą zmiany dyrektywy 2006/116/WE w sprawie czasu ochrony prawa autorskiego i niektórych praw pokrewnych (Dz. Urz. UE L 265 z 11.10.2011, s. 1). Rozdział I. Uwagi wstępne 27 mają swe źródło we wprowadzonych w interesie społecznym przepisach o dozwolo- nym użytku osobistym i publicznym pozwalających w oznaczonych sytuacjach na eksploatację dzieła bez zgody twórcy. 7. Naruszenie praw wyłącznych do utworów i przedmiotów praw pokrewnych wiąże się z odpowiedzialnością karną i możliwością dochodzenia roszczeń cywilno- prawnych (w tym m.in. o zaniechanie i odszkodowanie, a także o zapłatę, stanowiącą swoistą „karę” cywilną). Ochrona ta „wspierana” jest przez: a) przepisy zakazujące usuwania zabezpieczeń technicznych przed dostępem do utworu lub jego zwielokrotnieniem14, b) roszczenia informacyjne i szczególne ułatwienia procesowe w sporach autor- c) ochronę celną przed importem towarów naruszających prawa własności intelek- skich, tualnej. Ochrona praw autorskich ma charakter uprzywilejowany w porównaniu z ochroną innych praw, w tym innych praw na dobrach niematerialnych. 8. Ochrona praw autorskich i pokrewnych ma charakter terytorialny – obejmuje za- tem wyłącznie terytorium Polski. Ochrona za granicą regulowana jest odpowiednio przez ustawy innych krajów; o dostępności jej dla „polskich” utworów przesądzają ustawy tych krajów oraz zawarte przez Polskę umowy międzynarodowe. 14 Zakładając, że dojdzie w Polsce do prawidłowego wdrożenia odpowiednich postanowień dyrek- tywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2001/29/WE z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz. Urz. WE L 167 z 22.06.2001, s. 10; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 230). Zaznaczmy, że termin wdrożenia tej dyrektywy upłynął, stosownie do jej art. 13, w dniu 22 grudnia 2002 r. 28 Rozdział II. Źródła prawa Rozdział II ŹRÓDŁA PRAWA Po odzyskaniu niepodległości w Polsce obowiązywały początkowo ustawy państw za- borczych. W 1926 r. została wydana pierwsza polska ustawa o prawie autorskim, bardzo wysoko oceniana także przez zagranicznych specjalistów z tej dziedziny. W jej przy- gotowaniu pierwszoplanową rolę odegrał prof. Fryderyk Zoll. Ze względu na zmianę ustroju została ona zastąpiona ustawą z 1952 r., ta zaś ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.). Ustawę tę oznaczamy dalej skrótem „pr. aut.” Była ona wielokrotnie no- welizowana, głównie ze względu na konieczność dostosowania prawa polskiego do prawa Unii Europejskiej. Analiza i stosowanie prawa autorskiego wymaga uwzględnienia także innych źródeł prawa. Stosownie do art. 87 ust. 1 Konstytucji „źródłami powszechnie obowiązują- cego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia”. Przepisy Konstytucji mają praktyczne znaczenie przy wykładni prawa autorskiego. Chodzi tu zwłaszcza o postanowienia dotyczące ochrony własności, które stosuje się także do praw autorskich. Dla problematyki prawnoautorskiej, poza powołaną wy- żej ustawą pr. aut., istotne jest prawo własności przemysłowej (zwłaszcza gdy chodzi o ochronę wzorów przemysłowych i znaków towarowych ze względu na możliwą kumu- lację ochrony) i ustawa o ochronie baz danych. Z kolei ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji umożliwia dodatkową deliktową ochronę przed działaniami, wkraczającymi lub niewykraczającymi w prawa wyłączne, dotyczącymi utworów i przedmiotów praw pokrewnych, którym można postawić zarzut działania bezprawnego w świetle tej ustawy, a więc naruszenia zasad uczciwej konkurencji. Podstawowe znaczenie ma kodeks cywilny, którego przepisy stosuje się we wszystkich przypadkach braku bezpośredniej regulacji w prawie autorskim (chodzi tu m.in. o roszczenia, umowy, ochronę dóbr osobistych)1. 1 Por. M. Poźniak -Niedzielska, Kodeks cywilny a prawo na dobrach niematerialnych, Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego 1983, s. 228 i n. Rozdział II. Źródła prawa 29 Moc wiążąca umów międzynarodowych w stosunkach wewnętrznych wynika z art. 91 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten przewiduje, że: „Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Pol- skiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy”. Nadto, stosownie do art. 91 ust. 2 Konstytucji, „umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzed- nią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową”2. W Polsce znaczenie konwencji międzynarodo- wych (charakteryzowanych bliżej w rozdz. VIII) jest istotnie większe niż w innych państwach ze względu na regulację z art. 7 pr. aut. Wbrew generalnym zasadom, wyznaczone przez nie minimum konwencyjne dotyczy także ochrony utwo- rów obywateli polskich w Polsce3. Toteż, aby określić poziom ochrony utworu, niezbędne jest w każdym przypadku weryfikowanie, czy przepisy konwencji nie zapewniają wyższego poziomu ochrony niż polska ustawa, a wobec odpowie- dzi pozytywnej – przy jej ustalaniu należy uwzględnić przepisy pr. aut. i kon- wencji międzynarodowych. Zasada ta nie dotyczy ochrony przedmiotów praw pokrewnych. W wyroku NSA z dnia 8 lutego 2006 r. (II GSK 54/05, Wokanda 2006, nr 5, s. 28) traf- nie wyjaśniono, że: „O bezpośrednim stosowaniu normy prawa międzynarodowego, rozumianym jako traktowanie tej normy jako podstawy określenia sytuacji prawnej indywidualnych podmiotów (określanym
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo autorskie
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: