Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00269 005121 15196139 na godz. na dobę w sumie
Prawo cywilne - część ogólna. Pytania. Kazusy. Tablice. Testy. Wydanie 7 - ebook/pdf
Prawo cywilne - część ogólna. Pytania. Kazusy. Tablice. Testy. Wydanie 7 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 411
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-179-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Szybko i skutecznie przygotujesz się do egzaminu!

Pytania

Kazusy

Tablice

Testy

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

58 Część A. Pytania egzaminacyjne Rozdział VI. Szczególne podmioty stosunków cywilnoprawnych Pytanie 38. Kto to jest przedsiębiorca? Stosownie do art. 431 KC, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i tzw. ułomna osoba prawna (czyli jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1 KC), prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Nie jest to jednak jedyna definicja przedsiębiorcy w prawie polskim. Dalszą defi- nicję przedsiębiorcy zawiera m.in. art. 2 ustawy z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nie- uczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 419 ze zm.). Zgodnie z tą definicją przedsiębiorcami, w rozumieniu ustawy są: osoby fizyczne, osoby praw- ne oraz jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, które prowadząc, chociażby ubocznie, działalność zarobkową lub zawodową, uczestniczą w działal- ności gospodarczej. Kolejną definicję zawiera ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 986 ze zm.), która w art. 36 określa podmioty podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego – rejestru przedsiębiorców, są to: spółki jawne, europejskie zgrupowania interesów gospodar- czych, spółki partnerskie, spółki komandytowe, spółki z ograniczoną odpowiedzial- nością, spółki akcyjne, spółki europejskie, spółdzielnie, spółdzielnie europejskie, przedsiębiorstwa państwowe, instytuty badawcze, towarzystwa ubezpieczeń wza- jemnych, towarzystwa reasekuracji wzajemnej, inne osoby prawne, jeżeli wykonu- ją działalność gospodarczą i podlegają obowiązkowi wpisu do rejestru, o którym mowa w art. 1 ust. 2 pkt 2, oddziały przedsiębiorców zagranicznych działających na terytorium Polskim główne oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń, główne oddziały zagranicznych zakładów reasekuracji, instytucje gospodarki budżetowej. Ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2018 r. poz. 646 ze zm.) w art. 4 zawiera definicję przedsiębiorcy. W rozumieniu ustawy jest nim osoba fi- zyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której od- rębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca działalność gospodarczą. Działalnością gospodarczą jest zaś zorganizowana działalność zarobkowa, wykony- wana we własnym imieniu i w sposób ciągły. Przy czym, za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działal- ności gospodarczej. Również na gruncie prawa podatkowego wprowadzone zosta- ły definicje szczególne. Choć trzon zakresu podmiotowego tych definicji obejmuje tę samą grupę podmiotów, to istnieje jednak grupa podmiotów, które są traktowane jak przedsiębiorcy na gruncie niektórych aktów prawnych, nie są zaś na gruncie in- nych. Przyjęcie jednej definicji przedsiębiorcy z pewnością uporządkowałoby sytu- ację prawną w tym zakresie. O ile duża część z przedstawionych definicji odnosi się Pytanie 38 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Rozdział VI. Szczególne podmioty stosunków cywilnoprawnych 59 tylko do szczególnych działów prawa, o tyle definicje zawarte w Kodeksie cywil- nym oraz w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej mają znaczenie ogól- niejsze. Nie jest jednak jednoznaczne, która z nich ma pierwszeństwo, obie zawarte są w aktach prawnych mających za zadanie regulować całość pewnych zagadnień. Na potrzeby stosunków uregulowanych w Kodeksie cywilnym pierwszeństwo na- leży dać definicji z art. 431. Definicja przedsiębiorcy zawarta w art. 431 KC opiera się na dwóch kryteriach: podmiotowym i funkcjonalnym. Pierwsze z nich decyduje o przyznaniu cechy przedsiębiorcy wszystkim podmiotom stosunków cywilnoprawnych, a więc: oso- bom fizycznym (nawet nieposiadającym pełnej zdolności do czynności prawnych; w imieniu i na rzecz takiej osoby działalność gospodarczą prowadzi zastępca usta- wowy), osobom prawnym i tzw. ułomnym osobom prawnym, czyli jednostkom or- ganizacyjnym, niebędącym osobami prawnymi, a którym ustawa przyznaje zdol- ność prawną (np. osobowe spółki handlowe: spółka jawna, spółka partnerska, spółka komandytowa, spółka komandytowo-akcyjna). Kryterium funkcjonalne polega na ograniczeniu szeroko zakreślonego kręgu podmiotów tylko do tych, które prowadzą we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Przez prowadzenie działalności gospodarczej rozumieć należy zarobkową działalność wytwórczą, bu- dowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywane w sposób zorganizo- wany i ciągły. Przez działalność zawodową należy rozumieć przede wszystkim wy- konywanie tzw. wolnych zawodów, jak: architekt, adwokat czy radca prawny. Defi- nicja zawarta w art. 431 KC, była dostosowana do definicji działalności gospodarczej zawartej w nieobowiązującej już ustawie z 19.11.1999 r. – Prawo działalności go- spodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.), według której działalność zawodowa nie była działalnością gospodarczą. Po uchyleniu wskazanej ustawy i zastąpieniu jej ustawą o swobodzie działalności gospodarczej definicja działalności gospodarczej obejmowała też działalność zawodową, dlatego oddzielne jej wymienienie w art. 431 KC nie było uzasadnione. Osobne wymienienie działalności gospodarczej i zawo- dowej w art. 431 KC nabrało ponownie znaczenia wraz z wejściem w życie ustawy z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2018 r. poz. 646 ze zm.), która de- finiuje przedsiębiorcę jako podmiot wykonujący działalność gospodarczą, nie obej- muje swym zakresem działalności zawodowej. Definicja działalności gospodarczej, zawarta w art. 3 ustawy z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2018 r. poz. 646 ze zm.) zakłada więc, że działal- ność gospodarcza jest pewnym intersubiektywnie sprawdzalnym zjawiskiem obiek- tywnym, działalnością, która odznacza się określonymi cechami: zorganizowania, ciągłości. Ustawa nie przesądza, od którego momentu mamy do czynienia z przed- siębiorcą; należy przyjąć, że na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego, przedsiębior- cą będzie już osoba, która wprawdzie nie rozpoczęła jeszcze działalności gospodar- czej, ale podjęła już niezbędne kroki w tym celu, np. przygotowała lokal, zatrudniła pracowników itd. Dla uzyskania przymiotu przedsiębiorcy, w rozumieniu art. 431 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Pytanie 38 60 Część A. Pytania egzaminacyjne KC nie jest potrzebne dopełnienie żadnych formalności, a w szczególności wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego lub do ewidencji działalno- ści gospodarczej albo innego rejestru. Niezależność regulacji pojęcia przedsiębiorcy na gruncie przepisów regulujących ustrój i funkcjonowanie odpowiednich rejestrów oraz na gruncie Kodeksu cywilnego prowadzi do tego, że możliwa jest sytuacja nie- uznania za przedsiębiorcę na gruncie Kodeksu cywilnego podmiotu wpisanego for- malnie do rejestru przedsiębiorców. Od pojęcia przedsiębiorcy należy odróżnić pojęcie przedsiębiorstwa. Pojęcie przedsiębiorcy określa podmiot prawa cywilnego, charakteryzujący się opisanymi powyżej cechami, z kolei pojęcie przedsiębiorstwa służy określeniu pewnego szcze- gólnego przedmiotu stosunków cywilnoprawnych. Dla bycia przedsiębiorcą nie jest wszakże potrzebne prowadzenie przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym. Możliwe jest bowiem prowadzenie działalności gospodarczej, w szczególności działalności zawodowej, spełniającej wszystkie wymogi zorganizowania formalne- go, bez substratu materialnego. W większości przypadków prowadzenie działalności gospodarczej będzie jednak w sposób funkcjonalny połączone z istnieniem przed- siębiorstwa w rozumieniu art. 551 KC, składającego się tak z dóbr materialnych, jak i niematerialnych. Pytanie 39. Czym charakteryzuje się działalność gospodarcza jako element funkcjonalny definicji przedsiębiorcy? Ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2018 r. poz. 646 ze zm.) w art. 3 zawiera definicję działalności gospodarczej, jako zorganizowanej działal- ności zarobkowej, wykonywanej we własnym imieniu i w sposób ciągły. Tym samym, pewna aktywność ludzka, by nadać jej cechy działalności gospodar- czej, powinna nosić następujące cechy: 1) mieć charakter zarobkowy, a więc wykonywana odpłatnie działalność gospo- darcza powinna stanowić przynajmniej potencjalnie dla przedsiębiorcy źródło jego utrzymania; mieć na celu generowanie zysku. Nie ma przy tym znaczenia, czy konkretny podmiot wykonujący tę działalność traktuje ją jako działalność gospodarczą, zarobkową, czy jego celem jest osiągnięcie zysku. Istotna jest moż- liwość generowania zysku poprzez prowadzenie danego typu aktywności; 2) być prowadzona w sposób zorganizowany i ciągły, tj. powtarzalny, zaplanowa- ny, a nie przypadkowy, dorywczy, chwilowy. Przedsiębiorca powinien stworzyć pewne zaplecze organizacyjne, którego rozmiar będzie oczywiście zależny od zakresu i rodzaju prowadzonej w konkretnym przypadku działalności. Istotny jest też zamiar powtarzalności działań, muszą być to działania ciągłe; 3) być prowadzona we własnym imieniu i na własny rachunek. Jej ryzyko gospo- darcze obciąża przedsiębiorcę. W tym przejawia się zawodowy sposób prowa- dzenia działalności gospodarczej. Nie będzie więc przedsiębiorcą osoba, która Pytanie 39 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Rozdział VI. Szczególne podmioty stosunków cywilnoprawnych 61 wydzierżawiła lub oddała w użytkowanie własne przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym. Pytanie 40. Jakie znaczenie ma wyodrębnienie wśród uczestników obrotu – konsumentów i przedsiębiorców? Kwalifikacja określonego podmiotu prawa cywilnego do kategorii konsumentów lub przedsiębiorców prowadzi do wielu konsekwencji prawnych. Ustawodawca prze- widział liczne szczególne normy odnośnie do obrotu konsumenckiego, mające na celu ochronę konsumenta. Normy te zawarte zostały w przepisach KC (por. np. prze- pisy dotyczące ograniczenia możliwości pobierania pewnych opłat – art. 3831 KC, przepisy o wzorcach umownych – art. 384 i nast. KC, o formie pod rygorem dowo- dowym – art. 74 § 2 KC, o odpowiedzialności za produkt niebezpieczny – art. 4491 i nast. KC, o określeniu miejsca spełnienia świadczenia – art. 4541 KC) oraz w licz- nych ustawach szczególnych, wśród których najważniejsze znaczenie praktyczne od- grywają: ustawa z 12.5.2011 r. o kredycie konsumenckim (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 993 ze zm.) oraz ustawa z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 683 ze zm.). Wszystkie te ustawy modyfikują instytucje Kodeksu cy- wilnego na potrzeby obrotu konsumenckiego, wprowadzając dla konsumentów do- datkowe uprawnienia, zaś ich kontrahentów obciążając dodatkowymi obowiązkami. Dla ochrony praw konsumentów powołano instytucję rzeczników praw konsumen- tów, działają też konsumenckie sądy polubowne. Owe szczególne uprawnienia przy- sługują konsumentowi w sytuacji, gdy wchodzi on w stosunki umowne z przedsię- biorcą. Również ustawy szczególne, w wielu aspektach ograniczają lub wpływają na sposób prowadzenia działalności przedsiębiorców, nakładają na nich szczególnego rodzaju obowiązki, np. rejestracyjne. Również sam Kodeks cywilny zawiera liczne przepisy, szczególnie w sposób odmienny od zasad ogólnych, kształtujące pozycję przedsiębiorcy; należy w tym miejscu wskazać m.in. na: zasady składania, odwo- ływania oferty i odpowiedzi na nią (art. 661 § 2, art. 662, 681–682 KC); wyłączenie stosowania przepisów oączenie stosowania przepisów o formie pisemnej dla celów dowodowych (art. 74 § 3 KC), możliwość potwierdzenia treści umowy za pomocą tzw. pisma potwierdzającego (art. 771 KC), wymóg podwyższonej staranności zwią- zanej z profesjonalnym charakterem działalności, szczególną regulację tzw. kon- fliktu wzorców umownych (art. 3854 KC), niemożliwość powołania się na klauzulę rebus sic stantibus z art. 3581 KC, szczególne domniemanie przy ochronie pauliań- skiej (art. 527 § 4 KC), krótsze terminy przedawnienia roszczeń związanych z pro- wadzoną działalnością gospodarczą (por. art. 118 KC), szczególny sposób określenia miejsca spełnienia świadczenia (art. 454 § 2 KC), a także możliwość pociągnięcia osoby prowadzącej szczególnego rodzaju przedsiębiorstwo do odpowiedzialności odszkodowawczej za czyn niedozwolony na zasadzie ryzyka (art. 435 KC). Rów- nież w sposób odmienny ukształtowane zostały uprawnienia przedsiębiorcy przy Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Pytanie 40 62 Część A. Pytania egzaminacyjne umowie ubezpieczenia (art. 812 § 4 KC). Ustawodawca zastrzegł, że niektóre umo- wy mają charakter przynajmniej jednostronnie profesjonalny, a więc jedną stroną umowy musi być przedsiębiorca, dotyczy to m.in. umowy składu, spedycji, przewo- zu (por. art. 774, 794 § 1 i art. 853 KC). Tylko przedsiębiorca może udzielić prokury (art. 1091 § 1 KC). Przedsiębiorca działa pod firmą. Zgodnie z art. 221 KC, za kon- sumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Klasyfi- kacja danego podmiotu jako konsumenta nie jest więc sprawą jednorazową i trwałą, niekiedy ujmuje się to lapidarnie, wskazując, że „konsumentem się nie jest, ale się nim bywa”. Osoba fizyczna będąca przedsiębiorcą, może także występować w cha- rakterze konsumenta, gdy dokonuje czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z prowadzoną działalnością gospodarczą. Kierowca taksówki, działający na podsta- wie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, prowadzący własną działalność gospodarczą jest niewątpliwie przedsiębiorcą, kiedy jednak dokonuje zakupów spo- żywczych na potrzeby własne i jego rodziny, staje się konsumentem. Pytanie 41. Wyjaśnij pojęcie konsumenta. W jakim celu wprowadzono to poję- cie do Kodeksu cywilnego? Można wyróżnić wąskie i szerokie ujęcie pojęcia konsumenta. Zgodnie z uję- ciem szerokim, konsumentem jest każdy, kto nabywa towar dla celów niezwiąza- nych z działalnością gospodarczą. Takie ujęcie konsumenta pojawiło się w prawie polskim w rozporządzeniu Rady Ministrów z 30.5.1995 r. w sprawie szczególnych warunków zawierania i wykonywania umów sprzedaży rzeczy ruchomych z udzia- łem konsumentów (Dz.U. Nr 64, poz. 328), w § 3 pkt 2. W wyniku nowelizacji Kodeksu cywilnego, dokonanej ustawą z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów i odpowiedzialności za produkt niebezpieczny, definicję konsumenta wprowadzono do art. 384 § 3 KC. Założeniem takiego rozwiązania było stworzenie uniwersalnej definicji pojęcia konsumenta. Zamierzenie to nie zostało osiągnię- te ze względu na fakt, iż ustawy szczególne zawierały odmienne określenia pojęcia konsumenta – mówiono w nich o nabywcy, towarze konsumpcyjnym. Ustawą nowe- lizującą z 14.2.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 49, poz. 408) dodano do Kodeksu cywilnego art. 221, definiujący pojęcie konsumenta. Definicja ta zmieniona została z dniem 25.12.2014 r. na mocy ustawy z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 683), aktualnie za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Zmiana polega na uzupełnieniu definicji konsumenta poprzez sprecyzo- wanie, że drugą stroną czynności prawnej musi być przedsiębiorca, aby podmiot do- konujący czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jego działalnością gospo- darczą lub zawodową mógł być traktowany jako konsument. Intencją ustawodawcy Pytanie 41 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Rozdział VI. Szczególne podmioty stosunków cywilnoprawnych 63 było stworzenie definicji mającej znaczenie dla całego prawa cywilnego. Zgodnie z tendencją dominującą w europejskim prawie konsumenckim, przyjęto wąskie uję- cie tego pojęcia. W dyrektywach Unii Europejskiej również dominuje wąskie ujęcie, nie jest to jednak bezwzględnie wiążący ustawodawcę krajowego wyznacznik dzia- łalności legislacyjnej. Dyrektywy określają minimalny standard ochrony, który zo- staje spełniony już w chwili objęcia pojęciem konsumenta osób fizycznych. Nie ma zakazu włączania w tę orbitę także innych podmiotów. W porównaniu z wcześniej- szym stanem prawnym, aktualna definicja konsumenta nie obejmuje osób praw- nych oraz jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej, którym ustawa nadaje zdolność prawną. Przymiot konsumenta nie jest immanentną cechą danego podmiotu. O tym, że ktoś działa jako konsument, można mówić wyłącznie wtedy, gdy dokonuje czynności prawnej. Tutaj także, w porównaniu z poprzednim stanem prawnym, nastąpiła zmiana – obecnie chodzi o wszystkie czynności praw- ne, nie tylko umowy. Dotychczas ustawodawca nie zawężał pojęcia konsumenta po- przez określenie drugiej strony lub adresata czynności. W związku z tym zgła- szane były poglądy, że przymiot konsumenta może przysługiwać podmiotowi także w sytuacji, gdy dokonuje czynności prawnej z innym konsumentem. Taka interpre- tacja art. 221 KC, wyraźnie zanegowana w obowiązującym stanie prawnym, nie była zasadna także przed 25.12.2014 r. z dwóch powodów: 1) przepis ten zawierał jedynie defi nicje konsumenta, nie wiążąc z tym żadnych kon- sekwencji prawnych. Wskazane one były w uregulowaniach dotyczących kwestii szczegółowych, na których tle może zrodzić się problem ochrony konsumenta. Wśród przesłanek zastosowania instytucji chroniących konsumenta pojawiały się z reguły wymagania, aby drugą stroną czynności lub adresatem oświadczenia woli był podmiot profesjonalny; 2) konsumentem można być jedynie w stosunku do profesjonalisty, taki wniosek należało wyprowadzić z wykładni celowościowej omawianego przepisu. Czynność prawna nie może być bezpośrednio związana z działalnością gospo- darczą lub zawodową. W literaturze proponuje się, aby – uwzględniając funkcję ochronną przepisów dotyczących konsumentów – pojęcie działalności gospodar- czej interpretować funkcjonalnie – jako działalność prowadzoną na własny rachu- nek i w celach zarobkowych (zob. definicja działalności gospodarczej w art. 3 usta- wy z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców, Dz.U. z 2018 r. poz. 646 ze zm.). W celu rozwiania wątpliwości odnośnie do tego, czy konsumentami mogą być przedstawi- ciele wolnych zawodów, których wykonywanie nie jest kwalifikowane jako działal- ność gospodarcza, wprowadzono wymóg, aby czynność prawna nie była związana z działalnością zawodową. Aby osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej mogła zostać uznana za kon- sumenta, czynność nie może mieć bezpośredniego związku z działalnością go- spodarczą i zawodową. Chodzi zatem o sytuację, w której dokonuje się czynności prawnej niezwiązanej w żaden sposób z działalnością gospodarczą (gdyż np. dany Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Pytanie 41 64 Część A. Pytania egzaminacyjne podmiot nie prowadzi w ogóle działalności tego rodzaju) albo związaną wprawdzie z działalnością, lecz tylko pośrednio. Uznanie danej osoby fizycznej na gruncie art. 221 KC za konsumenta niczego samo przez się jeszcze nie wyjaśnia. Pojęcie to staje się użyteczne dopiero w ze- stawieniu z konkretnymi przepisami przewidującymi ochronę konsumenta, takimi jak np. art. 384–3853 KC, ustawą z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 683 ze zm.), ustawą z 12.5.2011 r. o kredycie konsumenckim (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 993 ze zm.) itp. Przepisy te określają szczególne środki i tryb ochrony konsumenta. Na tle powyższego można stwierdzić, że przyznanie konsumentowi szczegól- nej pozycji prawnej i wiążącej się z tym ochrony związane jest z typowo słabszą po- zycją tego podmiotu w konfrontacji z pozycją kontrahenta. Celem regulacji jest zni- welowanie przewagi ekonomicznej i informacyjnej drugiej strony czynności, oraz przywrócenie – przynajmniej w założeniu – równości podmiotów prawa cywilnego. Rozdział VII. Dobra osobiste Pytanie 42. Proszę wyjaśnić, co to są dobra osobiste i na czym polega ich ochrona. Dobra osobiste są szczególnym rodzajem dóbr niemajątkowych, ściśle zwią- zanych z osobą. Dobra osobiste nie mogą być przedmiotem obrotu, gasną wraz ze śmiercią osoby fizycznej lub zakończeniem likwidacji osoby prawnej (lub jej usta- niem w inny sposób). Ustawodawca nie definiuje pojęcia dobra osobistego, wskazu- jąc tylko przykłady dóbr osobistych. Uogólniając je, można stwierdzić, że dobrem osobistym jest uczucie człowieka, jego niezakłócony stan spokoju psychicznego. Ustawodawca wskazuje przykładowo, że dobrami osobistymi osoby fizycznej są: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko, pseudonim, wizerunek, ta- jemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystycz- na, wynalazcza i racjonalizatorska. Katalog stworzony przez ustawodawcę jest ka- talogiem otwartym, stąd duża rola orzecznictwa w uzupełnianiu owego wyliczenia z art. 23 KC. Sąd Najwyższy jako dalsze dobra osobiste wskazał również m.in.: głos, kult pamięci bliskiej osoby zmarłej (m.in. wyr. SN z 10.2.1975 r., II CR 851/74, OSP 1977, Nr 1, poz. 4), poczucie przynależności do określonej płci (por. post. SN z 22.3.1991 r., III CRN 28/91, PS 1991, Nr 5–6, s. 118), prawo do prywatności. Przedmiotem ochrony są wszystkie dobra osobiste, a ich liczba nie jest ograniczona, część dóbr osobistych zostaje „odkryta” wraz z postępem technicznym oraz prze- mianami społecznymi. Pytanie 42 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Rozdział VII. Dobra osobiste 65 W tłumaczeniu istoty dóbr osobistych wyróżnić należy dwie koncepcje: subiekty- wistyczną, która uznawała za dobra osobiste pewne, „indywidualne wartości świata uczuć” (por. S. Grzybowski, Ochrona dóbr osobistych według przepisów ogólnych prawa cywilnego, Warszawa 1978, s. 78) oraz – obecnie dominującą w orzecznic- twie – koncepcję obiektywistyczną, zakładającą, iż owe wyróżnione indywidualnie wartości świata psychicznego jednostki o tyle mogą zostać uznane za dobro osobi- ste, o ile są w ten sposób postrzegane w społeczeństwie według kryteriów zobiekty- wizowanych. Tylko takie podejście może doprowadzić do sformułowania pewnego stabilnego katalogu tych dóbr, a przez to do zapewnienia im ochrony, odwoływanie się bowiem wyłącznie do odczuć jednostki w zasadzie każdą sytuację uzależniałoby od poziomu emocjonalnego osoby, która dochodzi ochrony swoich dóbr osobistych. Podsumowując, należy stwierdzić, że dobra osobiste to pewne uznane w syste- mie prawnym wartości, których ochrona jest pożądana, a które odnoszą się do indywidualnych fizycznych i psychicznych cech jednostki ludzkiej oraz jej po- zycji społecznej. W nauce prawa zaproponowano konkurencyjne koncepcje teoretyczne, tłuma- czące istotę prawną dóbr osobistych. Według pierwszej z nich, przyjęto założenie monistyczne, uznając, że istnieje jedno ogólne prawo podmiotowe – jednolite prawo osobistości, na którego treść składają się wszystkie uprawnienia, kształtowane za- leżnie od rodzaju chronionych dóbr. Z kolei, dominująca obecnie koncepcja plurali- zmu dóbr osobistych, zakłada wielość praw do dóbr osobistych, będących pochodną poszczególnych dóbr osobistych człowieka. Trzecią ze znaczących koncepcji tłuma- czących istotę dóbr osobistych jest koncepcja instytucjonalnej ochrony dóbr osobi- stych, zgodnie z którą istotą pojęcia dóbr osobistych jest przyznanie ochrony i usta- nowienia procedur, które umożliwiają regulowanie „konfliktów wartości i interesów we wzajemnych oddziaływaniach społecznych” (por. B. Gawlik, Ochrona dóbr oso- bistych, s. 137 i nast.). Dobra osobiste są przedmiotem praw podmiotowych, bezwzględnych i ściśle oso- bistych, niemajątkowych, niezbywalnych i niedziedzicznych. Treść każdego z praw osobistych jest zależna od rodzaju dobra oraz środków jego ochrony. Naruszenie do- bra osobistego jest jednocześnie naruszeniem prawa podmiotowego. Pytanie 43. Wskaż dobra osobiste wymienione w Kodeksie cywilnym oraz ich krótką charakterystykę. Ustawodawca polski nie sformułował wyczerpującego katalogu dóbr osobistych. Zawarte w art. 23 KC wyliczenie ma charakter tylko przykładowy, jednak uznać na- leży, że na tyle jeszcze aktualny, iż uprawnione jest stwierdzenie, że podstawowe do- bra osobiste człowieka zostały ujęte w treści tego artykułu. W art. 23 KC, jako podlegające ochronie prawnej dobra osobiste wymieniono: zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Pytanie 43 66 Część A. Pytania egzaminacyjne tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukową, wynalaz- czą, artystyczną, racjonalizatorską. Odnosząc się do poszczególnych dóbr osobistych ujętych w art. 23 KC, należy zauważyć: 1) odnośnie do dobra osobistego, jakim jest zdrowie, niewątpliwie ochronie pod- lega również nietykalność cielesna oraz życie, a wszystkie te trzy dobra osobi- ste odnoszą się do sfery integralności fi zycznej człowieka. Dobra te ze względu na swoją doniosłość są chronione również prawem karnym, zaś obowiązek ich poszanowania i ochrony zapisany został w art. 38 i 41 Konstytucji RP oraz licz- nych dokumentach międzynarodowych. Szczegółowe wymogi dotyczące ochro- ny zdrowia i życia ludzkiego zawarte zostały w regulacjach prawnych i etycz- nych dotyczących opieki medycznej, eksperymentu medycznego; 2) wolność jest również dobrem osobistym człowieka, którego ochrona gwaran- towana jest konstytucyjnie oraz prawem międzynarodowym, a realizowana nie tylko na gruncie prawa cywilnego, ale i prawa karnego. Pojęcie wolności jako dobra osobistego powinno być wykładane szeroko, należy nim objąć zarówno „wolność do”, jak i „wolność od”, zarówno wolność w sensie fi zycznej swobody poruszania się, decydowania o swoich czynach, jak i wolność w sensie wolności psychicznej, jako wolności od zastraszenia, gróźb; 3) cześć jest wartością właściwą każdemu człowiekowi, utożsamianą również z tzw. dobrą sławą, dobrym imieniem. Podlega ochronie w każdej dziedzinie życia czło- wieka, w sferze prywatnej, rodzinnej, zawodowej oraz sferze aktywności społecz- nej czy publicznej. Naruszenie tego dobra osobistego może mieć miejsce w przy- padku pomówienia o naganne postępowanie, w każdej sferze aktywności jednost- ki, jeśli może to narazić ją na negatywne oceny ze strony społeczeństwa, odebrać jej należny prestiż czy narazić na utratę zaufania koniecznego dla pełnionych funkcji, wykonywanego zawodu czy prowadzonej działalności. Przy czym, szcze- gólnie w przypadku tego dobra osobistego, wyraźnie rysuje się problem subiek- tywizacji lub obiektywizacji ocen, czy naruszenie czci miało miejsce. Przyjmując miernik subiektywny, należałoby stanąć na stanowisku, że w każdym przypadku wystąpienia na drogę sądową o ochronę dobrej czci doszło do naruszenia tego do- bra. Skoro bowiem osoba podejmuje środki w celu ochrony tego dobra osobistego, oznacza to, iż poczuła się dotknięta, subiektywnie doszło więc do naruszenia jej dobra osobistego. Oczywiście, konieczne jest więc przyjęcie pewnych mierników obiektywnych, polegających na badaniu, czy w okolicznościach konkretnego sta- nu faktycznego konkretne działanie (najczęściej wypowiedź) mieści się w gra- nicach aktualnie stosowanych ocen społecznych, innymi słowy, czy w odczuciu społecznym (relatywizowanym do grupy społecznej, w której do naruszenia do- szło lub miało dojść) określone wypowiedzi odbierane są jako uwłaczające, czy też mieszczą się w ramach przyjętego modelu kulturowo-społecznego. Sama negatywna ocena osoby czy też jej postępowania nie musi zawsze prowa- dzić do naruszenia czci osoby krytykowanej. Jednak krytyka nie powinna prze- Pytanie 43 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Rozdział VII. Dobra osobiste 67 kraczać granic potrzebnych dla osiągnięcia jej celu, nie może być to krytyka zło- śliwa, lecz powinna być wyważona, rzeczowa i oparta na ocenie faktów oraz pod- jęta w interesie społecznym, ogólnym (por. orz. SN z 9.11.1968 r., I CR 252/68, OSN 1969, poz. 200). Nieco łagodniejszej ocenie poddana jest krytyka przed- stawiana w odpowiedniej formie literackiej (np. satyra), kiedy dopuszczone są czasem bardziej dosadne środki ekspresji. Ale i w takim przypadku powinna to być krytyka podjęta w interesie ogólnym, niezmierzająca do szykanowania osoby krytykowanej; 4) swoboda sumienia – to dobro osobiste jest emanacją jednego z podstawo- wych i tradycyjnie wymienianych praw człowieka, gwarantowanego zarówno w Konstytucji RP, jak i w Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) czy Karcie Praw Podstawowych UE. Swoboda sumienia obejmuje zarówno wolność myśli, sumie- nia i wyznania, tak w znaczeniu pozytywnym, jak i w znaczeniu negatywnym, a więc i prawo nieujawniania swoich przekonań, konfesji lub jej braku. W aspek- cie pozytywnym to wolność uzewnętrzniania, tak indywidualnie, jak i zbiorowo, prywatnie i publicznie swoich przekonań czy wyznania. Swoboda sumienia ozna- cza również zakaz dyskryminacji ze względu na poglądy lub wyznanie; 5) nazwisko i pseudonim podlegają ochronie, której celem jest uniemożliwienie używania tych danych przez osoby nieuprawnione. Szczególny reżim wpro- wadzony został dla ochrony danych osobowych ustawą z 29.8.1997 r. o ochro- nie danych osobowych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 922 ze zm.). Zgodnie z art. 1 ustawy, każdy ma prawo do ochrony dotyczących go danych osobowych. W rozumieniu ustawy za dane osobowe uważa się wszelkie informacje dotyczą- ce zidentyfi kowanej lub możliwej do zidentyfi kowania osoby fi zycznej. Funkcją tego prawa jest przede wszystkim ochrona sfery prywatności jednostki. Ochrona nazwiska została w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozciągnięta również na ochronę nazw grup ludzkich. Sąd Najwyższy przyjął, że nazwa takiej grupy może stanowić dobro osobiste każdego z jej członków (por. wyr. SN z 30.5.1988 r., I CR 124/88, OSN 1989, Nr 5, poz. 87); 6) wizerunek, rozumiany jako utrwalony w jakiejkolwiek technologii obraz osoby ludzkiej, podlega ochronie. Rozpowszechnianie wizerunku wymaga, co do za- sady, zezwolenia osoby na nim przedstawionej, chyba że osoba ta otrzymała za- płatę za pozowanie i nie poczyniono przy tym zastrzeżenia wymogu zezwolenia, albo chodzi o rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej, który został wykonany w związku z pełnieniem przez tę osobę funkcji publicznych, społecznych czy zawodowych. Ponadto, bez zezwolenia może być również roz- powszechniany wizerunek osoby stanowiącej jedynie szczegół pewnej całości, takiej jak: zgromadzenia, krajobraz, impreza publiczna (por. art. 81 i nast. PrAut). Na zasadach podobnych do ochrony wizerunku, orzecznictwo przyznało ochronę dobru osobistemu, jakim jest głos człowieka, chroniąc przed nieuprawnioną jego emisją w środkach masowego przekazu; Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Pytanie 43 68 Część A. Pytania egzaminacyjne 7) tajemnica korespondencji jest tylko jednym z aspektów wolności komuniko- wania się oraz ochrony sfery prywatności. Ochronę tajemnicy korespondencji gwarantują przepisy art. 47 i 49 Konstytucji RP oraz Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a spośród przepisów ustaw szczególnych – ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1954 ze zm.) i ustawa z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2188 ze zm.). Tajemnica korespondencji jest prawem o charakterze gwarancyjnym dla ochrony wolności komunikowania, nawiązywania więzi mię- dzyludzkich i ochrony prywatności. Tajemnica ta, została określona w art. 41 ust. 1 ustawy z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe jako tajemnica pocztowa, która obej- muje informacje przekazywane w przesyłkach pocztowych, informacje dotyczą- ce realizowania przekazów pocztowych, dane dotyczące podmiotów korzystają- cych z usług pocztowych oraz dane dotyczące faktu i okoliczności świadczenia usług pocztowych lub korzystania z tych usług; 8) nietykalność mieszkania jest prawem gwarantowanym jednostce w art. 50 Konstytucji RP, konwencjach międzynarodowych i chronionym również norma- mi prawa karnego (art. 193 KK). Należy przyjąć, że dobro to obejmuje ochronę tak samego mieszkania, jak i innych pomieszczeń, a także pojazdów, z których korzysta lub z którymi w pewien sposób związana jest jednostka. Naruszenie nietykalności mieszkania może być w pewnych sytuacjach dozwolone wyraźnym przepisem ustawy i może nastąpić tylko wskutek wszczęcia odpowiedniej proce- dury, co dotyczy przede wszystkim działań operacyjnych organów dochodzenio- wo-śledczych; 9) twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska podlega rów- nież ochronie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o dobrach osobistych, aczkolwiek w związku z regulacjami szczególnymi, praktyczne znaczenie tych przepisów dla ochrony dóbr osobistych twórcy czy wynalazcy jest mniejsze. Najważniejszymi ustawami szczególnymi w tym zakresie są: ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 776 ze zm.). Pytanie 44. Wskaż, w jakich gałęziach prawa realizowana jest ochrona dóbr osobistych. W porządku prawnym RP ochrona dóbr osobistych jednostki uregulowana jest wielopłaszczyznowo. Podstawowe dobra osobiste, traktowane jako przyrodzone prawa człowieka, zagwarantowane zostały w Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). W szczególności Konstytucja gwarantuje ochronę godności ludzkiej (art. 30), wolności (art. 31), nietykalności osobistej (art. 41), życia (art. 38), czci, dobrego imienia, życia osobistego i rodzin- nego (art. 47), tajemnicy komunikowania się (art. 49), nienaruszalności mieszkania Pytanie 44 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Rozdział VII. Dobra osobiste 69 (art. 50), wolności sumienia, informowania i wolności wyrażania swoich poglą- dów (art. 53–54). Podobne regulacje w tym zakresie zawarte są w wiążących Pol- skę umowach międzynarodowych, w szczególności w Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie 4.11.1950 r., do dnia dzisiejszego wielokrotnie zmienionej. Konwencja Rzymska stworzyła skuteczny europejski system ochrony praw i wolności obywatelskich, w tym i dóbr osobi- stych jednostki, którego gwarantem stał się Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu. W dalszej kolejności należy tylko zasygnalizować, że równolegle do systemu cywilnoprawnej ochrony dóbr osobistych, funkcjonuje system ochrony prawnokar- nej. Liczne naruszenia dóbr osobistych stypizowane zostały jako czyny zabronione w Kodeksie karnym. Ochrona dóbr osobistych realizowana jest również przepisami ustawy z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914). Służą temu m.in. instytucje sprostowania i odpowiedzi. Ponadto przepisy wielu ustaw szczególnych regulują sferę związaną z ochroną dóbr osobistych; tytułem przykładu należy wskazać, że ochronę dóbr osobistych twórców i wynalazców regulują: ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej. Pytanie 45. Jakie są przesłanki cywilnoprawnej ochrony dóbr osobistych? Zgodnie z brzmieniem art. 24 § 1 KC, w sytuacji bezprawnego zagrożenia lub na- ruszenia dobra osobistego, w pierwszej kolejności należy wskazać, jakie dobro oso- biste zostało naruszone, co w przypadku dóbr niewskazanych wprost w KC zmusza do ustalenia, czy naruszone (zagrożone) dobro jest dobrem osobistym, chronionym prawem podmiotowym. Następnie należy wykazać działanie, które grozi narusze- niem lub już narusza owo dobro osobiste. Nie każde jednak naruszenie lub zagro- żenie dobra osobistego uaktualnia możliwość skutecznego skorzystania ze środków ochrony. Tylko, gdy naruszenie prawa jest skutkiem działania (lub zaniechania) bez- prawnego, wówczas można skorzystać ze środków ochrony. Wzajemność naruszeń dóbr osobistych nie znosi roszczeń stron o zakazanie tych naruszeń, może jednak mieć wpływ na ustalenie wysokości ewentualnego zadośćuczynienia. Z brzmienia art. 24 § 1 zd. 1 KC wynika, że bezprawność naruszenia lub za- grożenia naruszeniem cudzych dóbr osobistych jest przedmiotem domniemania wzruszalnego, tak więc to osoba, której zarzucono naruszenie cudzych dóbr oso- bistych, aby obalić domniemanie bezprawności powinna wykazać, że jej działanie nie było bezprawne. Przyjęcie domniemania bezprawności znacznie ułatwia docho- dzenie roszczeń pokrzywdzonemu, musi on wykazać tylko fakt naruszenia lub za- grożenia naruszeniem jego dobra osobistego. Tym samym, ustawodawca przesądził o obiektywnym charakterze bezprawności w rozumieniu art. 24 KC, nie jest także Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka Pytanie 45 70 Część A. Pytania egzaminacyjne wymagane wykazanie winy naruszającego. Jest to typowy sposób ochrony praw podmiotowych o charakterze bezwzględnym. Pytanie 46. Jakie okoliczności wyłączają bezprawność naruszenia dóbr osobi- stych? Wykazanie przez sprawcę naruszenia okoliczności wyłączającej bezprawność jego zachowania pozbawia pokrzywdzonego ochrony; do okoliczności tych zaliczyć należy: 1) działanie na podstawie przepisu prawa; naruszeniem dobra osobistego jest zastosowanie przez funkcjonariusza Policji środków przymusu osobistego, jest jednak działaniem legalnym, gdy doszło do tego w okolicznościach wskazanych w ustawie i zastosowano przewidziane prawem środki; podobnie zastosowanie tymczasowego aresztowania na mocy postanowienia sądu, przy spełnieniu prze- słanek z Kodeksu postępowania karnego w sposób oczywisty dotyka wolności osoby, jednak nie jest działaniem bezprawnym; 2) wykonywanie prawa podmiotowego; np. właściciel lokalu może kontrolować stan lokalu, wykonując przysługujące mu prawo własności, taka sytuacja, co do zasady, nie może więc stanowić naruszenia nietykalności mieszkania lokatora (art. 140 i 662 KC); 3) zgodę osoby uprawnionej; zgoda traktowana jest jako czynność uprawnionego, podobna do czynności prawnej, tzn. zbliżona w swym charakterze do oświadcze- nia woli, jednak niebędąca czynnością prawną, stąd dla jej wyrażenia wystarczy działanie z rozeznaniem, nie jest zaś potrzebna zdolność do czynności prawnych. Należy podkreślić, że uprawniony może dysponować swym prawem, zgadzając się na jego naruszenie, tylko w takim zakresie, w jakim naruszenie takie jest do- puszczalne zgodnie z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa. Nie bu- dzi więc wątpliwości uchylenie bezprawności naruszenia integralności cielesnej pacjenta, który wyraził zgodę na operację. Z kolei, do czasu legalizacji eutanazji, zgoda na pozbawienie życia nie uchyli bezprawności tego działania w prawie polskim; 4) obronę konieczną; kto bowiem odpiera bezpośredni i bezprawny zamach na ja- kiekolwiek dobro własne lub innej osoby, ten nie ponosi odpowiedzialności za naruszenie dóbr napastnika (por. art. 423 KC); 5) stan wyższej konieczności; został uregulowany w art. 424 KC, zgodnie z którym ten, kto zniszczył lub uszkodził cudzą rzecz albo zabił lub zranił cudze zwierzę w celu odwrócenia od siebie lub od innych niebezpieczeństwa grożącego bez- pośrednio od tej rzeczy lub zwierzęcia, ten nie jest odpowiedzialny za wynikłą z tego szkodę, jeśli niebezpieczeństwa sam nie wywołał, a niebezpieczeństwu nie można było inaczej zapobiec, a przy tym ratowane dobro jest oczywiście waż- niejsze aniżeli dobro naruszone; Pytanie 46 Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 7, Repetytoria Becka
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo cywilne - część ogólna. Pytania. Kazusy. Tablice. Testy. Wydanie 7
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: