Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00457 006439 11502315 na godz. na dobę w sumie
Prawo cywilne i handlowe w zarysie - ebook/pdf
Prawo cywilne i handlowe w zarysie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 456
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3548-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Czwarte wydanie Prawa cywilnego i handlowego w zarysie to zaktualizowana i uzupełniona wersja podręcznika akademickiego, w którym omówiono najważniejsze zagadnienia dotyczące obrotu prywatnoprawnego (cywilnego i handlowego).

Autorzy publikacji są wykładowcami Uniwersytetu Łódzkiego i jednocześnie wykonują zawody adwokata lub radcy prawnego. Redaktor naukowy podręcznika jest sędzia Sadu Najwyższego. Wpłynęło to na wybór zawartej w książce problematyki i sposób jej prezentacji, łączący teorie z praktyka.

W podręczniku zostały omówione podstawowe kwestie części ogólnej prawa cywilnego, w tym prawo osobowe, czynności prawne, przedstawicielstwo i przedawnienie roszczeń, ustrój i funkcjonowanie przedsiębiorców (zwłaszcza prawo spółek handlowych), zarys prawa rzeczowego (własność, inne prawa rzeczowe, księgi wieczyste, posiadanie), zobowiązania (m.in. umowy handlowe i odpowiedzialność odszkodowawcza), podstawy prawa spadkowego, prawa papierów wartościowych, zabezpieczenia wierzytelności i prawa własności przemysłowej (w tym znaki towarowe, patenty) oraz zwalczanie nieuczciwej konkurencji.

W książce uwzględniono m.in. nowelizacje kodeksu spółek handlowych, zmiany ustawowe dotyczące papierów wartościowych i ich publicznego obrotu oraz nowelizacje ustawy o swobodzie działalności gospodarczej dotycząca uproszczenia procedur związanych z podejmowaniem, wykonywaniem i zakończeniem działalności gospodarczej.

Adresaci:
Podręcznik przeznaczony jest przede wszystkim dla studentów administracji, zarządzania, ekonomii, finansów i bańkowości oraz słuchaczy studiów podyplomowych. Będzie także pomocny dla studentów prawa i prawników w odnowieniu wiadomości oraz powtórzeniu podstawowych zagadnień prawa cywilnego i handlowego. Opracowanie powinno zainteresować również szerokie grono praktyków gospodarczych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wojciech J. Katner Rozdział pierwszy WPROWADZENIE DO PRAWA CYWILNEGO I HANDLOWEGO 1. Prawo cywilne a prawo handlowe. Prawo gospodarcze publiczne i prawo prywatne cechy prawa cywilnego i prawa handlowego 1. Prawo cywilne jest podstawową dziedziną prawa prywatnego, a więc  prawa, które cechuje się równorzędnością podmiotów występujących w obro- cie, z założenia reprezentujących własne interesy i własne mienie. Prawo han- dlowe tradycyjnie jest częścią prawa cywilnego, opiera się bowiem na takiej  samej metodzie regulowania stosunków społecznych, jaka jest właściwa dla  tego prawa (zob. pkt 2 tego rozdziału). Wyróżnienie prawa handlowego wy- nika głównie z kwalifikacji podmiotów, którymi są przedsiębiorcy (dawniej  kupcy, podmioty gospodarcze), występujący po obu stronach stosunku praw- nego lub po jednej jego stronie. Mówi się wówczas o czynnościach handlo- wych, czyli umowach zawieranych w obrocie gospodarczym (handlowym), zob. pkt 4.2. Prawo handlowe poświęca też wiele uwagi przepisom o charak- terze ustrojowym, tzn. dotyczącym powstania, funkcjonowania, struktury  organizacyjnej i ustania różnych postaci prawnych przedsiębiorców. Dawniej  mówiło się, że prawo handlowe to prawo stanu kupieckiego, dzisiaj lepiej na- zwać je prawem gospodarczym prywatnym. Składa się na nie prawo przed- siębiorców oraz prawo obrotu gospodarczego, nazywanego pod rządem roz- porządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. – Kodeks  handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502 z późn. zm.) czynnościami handlowymi  albo obrotem handlowym. Dziedzin prawa nie wyodrębnia się ze względu na usytuowanie prze- pisów. Dlatego do prawa cywilnego zalicza się działy prawa znajdujące się  poza ustawą z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93  z późn. zm.) i mające własne ustawy, jak właśnie ta część prawa handlowego,  która dotyczy prawa spółek handlowych (dzisiejsza ustawa z dnia 15 wrześ- nia 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.),  prawo ubezpieczeniowe, przewozowe, papierów wartościowych, prawo mię- dzynarodowe prywatne, prawo własności przemysłowej i inne. Wyobrażenie o odrębności prawa handlowego w Polsce ukształtowa- ło się ze względu na powstanie, wzorem kodyfikacji niemieckiej, odrębne- 27 Wojciech J. Katner jedność prawa cywilnego prawo publiczne a prawo prywatne go kodeksu handlowego (z 1934 r.), obok pierwszej części przygotowywanej  unifikacji prawa cywilnego, jaką było rozporządzenie Prezydenta Rzeczypo- spolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82,  poz. 598 z późn. zm.). Losy tych regulacji, zwłaszcza zaś uchwalenie ustaw  unifikujących kolejne działy prawa cywilnego w 1946 r., a następnie powsta- nie regulacji prawnych właściwych dla gospodarki uspołecznionej obok ko- deksu cywilnego, pogłębiły, jak się zdawało, rozdzielenie prawa cywilnego  i prawa handlowego. Uchylenie w 1965 r. kodeksu handlowego, z obszerny- mi wprawdzie wyjątkami dotyczącymi spółek handlowych (art. VI ustawy  z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny, Dz. U.  Nr 16, poz. 94 z późn. zm.), spowodowało wszczęcie dyskusji na temat jed- ności prawa cywilnego ze względu na odrębną regulację prawną stosunków  w obrocie powszechnym (prywatnym) i gospodarczym (między funkcjonu- jącymi do zmian ustrojowych w Polsce w latach 1989–1990 jednostkami go- spodarki uspołecznionej). 2. Udało się obronić przeważające stanowisko w doktrynie i orzeczni- ctwie co do jednolitego prawa cywilnego dla ogółu stosunków prawnych  dotyczących podmiotów prawa cywilnego, w tym stosunków gospodar- czych. Zdecydowało o tym posłużenie się metodą cywilistyczną regulacji  prawnej, a więc oparcie jej na równości prawnej podmiotów w stosunku  prawnym (np. w umowie). Wraz ze zmianami ustrojowymi po 1989 r. stra- ciło znaczenie wyróżnienie typów własności podmiotów prawa, które uzy- skały jednakowy status w obrocie gospodarczym, niezależnie od tego, czy  reprezentują własność państwową, komunalną, czy prywatną osób fizycz- nych lub prawnych1. Twierdzenie o jedności prawa cywilnego umocniły przepisy kodeksu  spółek handlowych, który w art. 2 zawiera wyraźne stwierdzenie, że w spra- wach dotyczących spółek handlowych, nieuregulowanych przez ten kodeks,  stosuje się wprost, a w pewnych tylko okolicznościach – odpowiednio, prze- pisy kodeksu cywilnego. Przez całe lata zarzucony był podział prawa na publiczne i prywatne.  W nowej rzeczywistości politycznej i gospodarczej nieraz się do tego rozróż- nienia powraca, uznając sferę prawa prywatnego za poddaną szczególnej  ochronie przed ingerencją państwa, jego organów, a nawet poprzez przepisy  o charakterze nakazów lub zakazów różnego rodzaju zachowań w stosun- kach międzyludzkich i w obrocie gospodarczym. Do prawa prywatnego na- leży prawo cywilne ze wszystkimi swoimi działami oraz prawo pracy, prawo  na dobrach niematerialnych i prawo rolne, natomiast prawo publiczne to prawo konstytucyjne, administracyjne, finansowe, karne, międzynarodowe  publiczne, publiczne gospodarcze (ochrona konkurencji, prawo antymonopolowe) itp. 1  Zob. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne – zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s. 25 i n.; Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1998, s. 19–25; M. Safjan (w:) System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2007, rozdział II § 2 i 3. 28 2. Istota prawa cywilnego. Stosunek cywilnoprawny Wojciech J. Katner istota prawa cywilnego zakres prawa cywilnego pojęcie stosunku cywilnoprawnego 1. Prawo cywilne jest gałęzią prawa, która reguluje stosunki społeczne  i gospodarcze występujące pomiędzy równorzędnymi podmiotami prawa.  Gdy mówi się o cywilistycznej metodzie regulacji prawnej, to ma się na myśli  równorzędność prawną podmiotów (osób fizycznych i prawnych), które wy- konują względem siebie i innych podmiotów (zwanych ogólnie osobami trze- cimi) przypadające im uprawnienia i obowiązki. Źródła tych uprawnień i obo- wiązków mogą być różne, choć najbardziej charakterystyczne dla prawa  cywilnego są wola podmiotu i oświadczenie tej woli w celu wywołania okre- ślonych skutków prawnych. Skutki te, o czym dalej będzie mowa dokładniej,  polegają na powstaniu, zmianie lub ustaniu stosunku cywilnoprawnego,  a więc regulowanego przez prawo cywilne.  Między podmiotami prawa cywilnego nie ma stosunku nadrzędności,  właściwego np. prawu administracyjnemu (relacja między organem admini- stracyjnym a petentem) lub prawu karnemu (relacja między oskarżycielem  a oskarżonym lub skazanym). Wskazana nierówność cechuje wspomniane  wyżej prawo publiczne (uczestnikiem obrotu prawnego po jednej stronie jest  organ władzy lub administracji państwowej albo samorządowej). Równość  podmiotów, będącą cechą prawa cywilnego, a więc prawa prywatnego, po- twierdza art. 1 k.c., który stanowi, że kodeks ten reguluje stosunki cywilno- prawne między osobami fizycznymi i osobami prawnymi. Stosunki te mają  charakter majątkowy i niemajątkowy, chociaż przeważają majątkowe. W czę- ści szczegółowej podręcznika będzie mowa prawie wyłącznie o stosunkach  majątkowych, bo one dominują, co zrozumiałe, w obrocie gospodarczym. 2. Swoim zakresem prawo cywilne obejmuje ogólne zagadnienia pod- miotów prawa i czynności prawnych, problematykę praw rzeczowych, zobo- wiązań, prawa spadkowego, prawa rodzinnego, prawa na dobrach niemate- rialnych (autorskiego, własności przemysłowej). Występują też oddzielne  działy prawa o charakterze kompleksowym, jak prawo górnicze, wodne,  ochrony środowiska, budowlane i wiele innych, w których znajdujemy normy  cywilnoprawne obok administracyjnoprawnych i coraz częściej – karnych.  Mimo różnych zastrzeżeń do tej grupy należy też zaliczyć przepisy regulu- jące stosunki prawne w rolnictwie, bliskie w swej istocie prawu cywilnemu,  ale z wieloma odniesieniami publicznoprawnymi2. 3. Stosunek cywilnoprawny jest stosunkiem prawnym normowanym przez prawo cywilne. To dalekie od precyzji określenie jest wyjaśniane przez  swoje składniki. Elementami (składnikami) stosunku cywilnoprawnego są  jego podmioty, przedmiot i treść. Podmiotami są osoby fizyczne, osoby praw- ne i jednostki organizacyjne, które nie mają osobowości prawnej, ale którym  ustawodawca przyznał zdolność prawną zgodnie z regułą wyrażoną przez  art. 331 § 1 k.c. Przedmiotem stosunku cywilnoprawnego jest wszystko to,  czego dotyczy ten stosunek (umowa, czynność jednostronna), a więc rzeczy  i dobra niebędące rzeczami, ale występujące w obrocie prawnym, na które  2  M. Safjan, tamże, § 4. 29 Wojciech J. Katner prawo jest nakierowane, np. utwory chronione przez prawo autorskie. Treś- cią stosunku cywilnoprawnego są prawa i obowiązki podmiotów3. zasady prawa cywilnego zasady prawa handlowego 3. Zasady prawa cywilnego 1. Podstawową i już wspominaną zasadą prawa cywilnego jest równo- rzędność prawna podmiotów, w tym szczególnie stron występujących w sto- sunku cywilnoprawnym. Zasadą jest też swoboda (wolność) umów, czyli moż- liwość zdecydowania o zawarciu umowy, wyborze stron, określeniu treści  i formy umowy. Znakomita większość norm kodeksu cywilnego i innych  ustaw jako źródeł prawa cywilnego i handlowego ma charakter względnie  obowiązujący, a więc mają one zastosowanie wtedy, gdy strony inaczej nie  postanowią. To kolejna zasada prawa cywilnego. Wreszcie wykonywanie  uprawnień podmiotów jest poddane ocenie z punktu widzenia zasad dobrych  obyczajów, nazywanych nadal w przepisach kodeksu cywilnego zasadami współżycia społecznego (zwłaszcza art. 5 k.c.), i zasad dobrej wiary, którą się  nawet domniemywa (art. 7 k.c.)4. 2. Powyższe zasady, podstawowe dla prawa cywilnego, które są uzupeł- nione jeszcze zasadami właściwymi dla poszczególnych działów tego prawa,  spina zasada jedności prawa cywilnego, ujmowana jako jednolitość prawa  regulującego stosunki cywilnoprawne między wszystkimi wymienionymi  podmiotami prawa, bez względu na to, czy chodzi o relacje w obrocie gospo- darczym, konsumenckim, czy powszechnym (zob. niżej). 4. Zasady prawa handlowego (gospodarczego prywatnego). Obrót gospodarczy, obrót konsumencki, obrót powszechny 1. Posługując się przepisami ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo  działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178 z późn. zm.) oraz ustawy  z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U.  z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.), do zasad typowych dla obrotu gospo- darczego (handlowego), oprócz wymienionych wcześniej zasad prawa cywil- nego, należy jeszcze zaliczyć: zasadę równości prawnej przedsiębiorców (bez  względu na wybraną formę prawną i typ własności), zasadę uczciwości i do- brych obyczajów (kiedyś zwanych obyczajami kupieckimi) i zasadę ochrony  słusznych interesów konsumentów. Na podstawie dawniejszej ustawy z dnia  23 grudnia  1988 r.  o  działalności  gospodarczej  (Dz. U.  Nr  41,  poz.  324  z późn. zm.) wymieniano jeszcze zasadę „co nie jest zabronione, jest dozwo- lone”. Było to fałszywe rozumienie prawa cywilnego (i gospodarczego), w któ- 3  Bliżej Z. Banaszczyk (w:) System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne…, rozdział XII. 4  Zob. na temat dawnych i obecnych zasad prawa cywilnego A. Szpunar, Wprowadzenie do Kodeksu cywilnego, Warszawa 2001, s. XV–XXII. 30 dzieli się na:    a)  taki, który dotyczy stosunków prawnych między przedsiębiorcami i na- zywa się obrotem gospodarczym sensu stricto (czasem używa się okre- ślenia „obrót dwustronnie gospodarczy”), oznaczany pod wpływem  praktyki amerykańskiej jako B2B, b) taki, w którym po jednej stronie jest przedsiębiorca, a po drugiej kon- sument, i jest to wtedy obrót konsumencki, B2C, oraz   c)  taki, który określimy jako obrót powszechny, w którym obojętna jest  kwalifikacja podmiotów, byle tylko mogły one być podmiotami (stro- nami) stosunku cywilnoprawnego. Wadliwe jest spotykane czasami wyróżnienie obrotu konsumenckiego  po obu stronach umowy (C2C), ponieważ status konsumenta po stronie świad- czącego rzecz (towar) lub usługę nie ma prawnie żadnego znaczenia. W moim  przekonaniu obrót dwustronnie konsumencki nie istnieje, a występuje wyłącz- nie wtedy, gdy po drugiej stronie umowy z konsumentem jest przedsiębiorca5. podział obrotu gospodarczego obrót konsumencki systematyka prawa cywilnego Wojciech J. Katner rym z założenia niewiele występuje zakazów, a zachowania mogą polegać na  działaniu (facere), zaniechaniu (non facere), znoszeniu (pati) i są znacznie bo- gatsze niż tylko zakaz przeciwstawiany brakowi zakazu. Ustawa – Prawo  działalności gospodarczej słusznie już nie powtórzyła tego kwestionowanego  sformułowania, podobnie nie uczyniła tego ustawa o swobodzie działalności  gospodarczej. 2. W warunkach gospodarki rynkowej obrót gospodarczy (handlowy) 5. Systematyka prawa cywilnego i handlowego 1. Skoro prawo handlowe jest częścią (działem) prawa cywilnego, to sy- stematykę należy przedstawić dla nich łącznie. Podstawę stanowi kodeks cy- wilny, który wyróżnia część ogólną (księga pierwsza), prawo rzeczowe (księga  druga), zobowiązania (księga trzecia) i spadki (księga czwarta). Poza kodek- sem cywilnym znajdują się zwłaszcza prawo rodzinne i opiekuńcze (mające  własną ustawę: z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U.  Nr 9, poz. 59 z późn. zm., z jej istotnymi zmianami, zwłaszcza z dnia 17 czerw- ca 2004 r. oraz z dnia 6 listopada 2008 r.) oraz ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. –  Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 80, poz. 432). Wymienić należy  także odrębną regulację ksiąg wieczystych i hipoteki (ustawa z dnia 6 lipca  1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124,  poz. 1361 z późn. zm.) oraz prawo autorskie (ustawa z dnia 4 lutego 1994 r.  o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90,  poz. 631 z późn. zm.), a także ustawę z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo włas- ności przemysłowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.).  5  Kontrowersje na temat konsumenta i przedsiębiorcy zob. W.J. Katner, Przedsiębiorca i konsument w projekcie księgi pierwszej nowego kodeksu cywilnego – do czego zmierza Komisja Kodyfikacyjna? (w:) Prawo handlowe XXI wieku. Czas stabilizacji, ewolucji czy rewolucji. Księga jubileuszowa profesora Józefa Okolskiego, red. M. Modrzejewska, Warszawa 2010, s. 367–381. 31 Wojciech J. Katner systematyka prawa handlowego zobowiązania w obrocie gospodarczym W zakresie prawa handlowego, nazywanego też prawem gospodarczym  i handlowym lub prawem gospodarczym prywatnym, wyróżnia się przepisy  dotyczące ustroju przedsiębiorców oraz przepisy w zakresie wspomnianych  tradycyjnie czynności handlowych, czyli głównie umów. Do pierwszej grupy  należą przede wszystkim ustawa o swobodzie działalności gospodarczej, ko- deks spółek handlowych (ze szczególnie licznymi zmianami w latach 2003–2011)  i prawo innych przedsiębiorców (zwłaszcza przedsiębiorstw państwowych,  spółdzielni, rzemiosła), a także podmiotów, dla których działalność gospodar- cza stanowi uzupełnienie i sposób na sfinansowanie działalności statutowej  (fundacje, stowarzyszenia, komunalne osoby prawne i inne). Do dnia 1 lipca 2011 r. obowiązywały jeszcze nieliczne przepisy ustawy – Prawo działalności  gospodarczej (w zakresie ewidencji przedsiębiorców-osób fizycznych). Wspo- mniana ustawa o swobodzie działalności gospodarczej kontynuuje i powtarza  zasadniczą regulację ustawy – Prawo działalności gospodarczej. 2. W zakresie zaciągania i wykonywania zobowiązań w obrocie między  przedsiębiorcami (działalność gospodarcza sensu stricto) i między przedsię- biorcami a konsumentami (obrót konsumencki) zasadnicze znaczenie mają  ogólne przepisy o zobowiązaniach w kodeksie cywilnym (źródła zobowią- zań, świadczenie, klauzule niedozwolone w umowach konsumenckich, od- powiedzialność profesjonalna przedsiębiorcy ex contractu i ex delicto itd.) oraz przepisy o poszczególnych umowach. Niektóre umowy od niedawna znajdują  się w kodeksie cywilnym (np. umowa leasingu), niektóre doznały istotnych  zmian (np. umowa agencyjna), niektóre są w poważnym stopniu uzupełnio- ne przez przepisy pozakodeksowe (np. umowa o przewóz, umowa o roboty budowlane, umowa składu, umowa ubezpieczenia), są też takie, które są ure- gulowane tylko poza kodeksem (np. umowa o kredyt bankowy, umowa gwa- rancji bankowej, umowy w gospodarce elektronicznej). Jest również grupa  umów nienazwanych, często o charakterze mieszanym (np. umowa franchi- singowa, umowa faktoringowa, umowa forfaitingowa, umowy w turystyce, jak umowa o podróż, o świadczenie usług turystycznych itp.). 6. Prawo gospodarcze i prawo handlowe w Unii Europejskiej i na gruncie międzynarodowym 1. Jeszcze niedawno można było stwierdzić niewielką stosunkowo inge- rencję organów europejskich w samodzielność prawa cywilnego i handlowego  krajów członkowskich UE. Dzisiaj tych ingerencji jest coraz więcej, choć nadal  dotyczą one głównie takich sytuacji, w których potrzebne są ujednolicenie ustro- ju przedsiębiorców (np. dyrektywy odnoszące się do spółek handlowych oraz  rozporządzenie o spółce europejskiej) albo ochrona praw uczestników obrotu  (np. dyrektywy dotyczące agentów handlowych, działalności zakładów ubez- pieczeń, handlu elektronicznego, bezpieczeństwa produktów), zwłaszcza co do  ochrony słabszego na jednolitym rynku (np. wiele dyrektyw prokonsumenckich). 32 Wojciech J. Katner Początkowo odpowiednie przepisy zawierał traktat statuujący Wspól- notę Europejską (znany jako traktat rzymski z 1957 r.). Obecnie przepisy takie  zawierają: Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowa- na Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 47) i Traktat z Amsterdamu zmieniający  Traktat o Unii Europejskiej, traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie  i niektóre związane z nimi akty (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/31 z późn. zm.).  Stanowią one o filarach wolności gospodarczej w UE: swobodzie prze- pływu towarów, swobodzie świadczenia usług, w tym tworzenia podmiotów  gospodarczych (przedsiębiorców), swobodzie przepływu środków finanso- wych oraz o swobodzie przepływu i zatrudnienia pracowników. Wolność  prowadzenia działalności gospodarczej potwierdza art. 16 KPPUE. W ramach źródeł prawa Unii Europejskiej szczególnie istotne znaczenie mają rozporządzenia oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego, Rady i Ko- misji Europejskiej. Każdy z krajów członkowskich ma obowiązek stosować  wprost rozporządzenia oraz we wskazanym czasie dostosować prawo krajo- we do treści uchwalonych dyrektyw. Jeszcze do niedawna dotyczyło to  w szczególny sposób krajów ubiegających się o członkostwo w UE w zakre- sie, w jakim należało dostosować lub zharmonizować systemy prawne. Polska  to uczyniła na podstawie tzw. układu stowarzyszeniowego, tj. Układu Euro- pejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską,  z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowski- mi, z drugiej strony, sporządzonego w Brukseli dnia 16 grudnia 1991 r. (Dz. U.  z 1994 r. Nr 11, poz. 38 z późn. zm., zał.) (wszedł w życie dnia 1 kwietnia  1994 r.), a od dnia 1 maja 2004 r., już jako pełnoprawny członek Unii Europej- skiej, czyni to wraz z pozostałymi krajami członkowskimi na ogólnych zasa- dach wynikających z TFUE. Dyrektywy UE zostaną przywołane w miejscu  omawiania w podręczniku poszczególnych kwestii, których dotyczą. 2. Poza przepisami unijnymi istotne znaczenie mają konwencje i umowy  międzynarodowe, których uczestnikiem jest Polska. W sferze prawa cywil- nego i handlowego należy zwłaszcza wymienić:    a)  Konwencję Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej  sprzedaży towarów, sporządzoną w Wiedniu dnia 11 kwietnia 1980 r.  (Dz. U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286) – tzw. wiedeńską;   b)  konwencję o umowie leasingu finansowego – tzw ottawską z 1988 r.;   c)  Konwencję paryską o ochronie własności przemysłowej z dnia 20 marca  1883 roku – tzw. paryską (zob. Akt Sztokholmski zmieniający Konwen- cję paryską o ochronie własności przemysłowej z dnia 20 marca 1883 r.,  zmienioną w Brukseli dnia 14 grudnia 1900 r., w Waszyngtonie dnia  2 czerwca 1911 r., w Hadze dnia 6 listopada 1925 r., w Londynie dnia 2 czerwca 1934 r., w Lizbonie dnia 31 października 1958 r., sporządzony  w Sztokholmie dnia 14 lipca 1967 r., Dz. U. z 1975 r. Nr 9, poz. 51, zał.);    d)  Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektual- nej (Dz. Urz. WE L 336 z 23.12.1994, s. 214; Dz. Urz. UE Polskie wydanie spe- cjalne, rozdz. 11, t. 21, s. 305, z późn. zm.) – tzw. TRIPS – będące załącznikiem  do porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO). wolności gospodarcze w Unii Europejskiej źródła prawa gospodarczego w Unii Europejskiej konwencje międzynarodowe 33 Wojciech J. Katner 7. Źródła prawa cywilnego i handlowego źródła prawa cywilnego, gospodarczego i handlowego 1. Konstytucja z 1997 r. jako źródła prawa powszechnie obowiązującego  wskazuje ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy i rozporządzenia  będące aktami wykonawczymi. W obrocie prawnym, zwłaszcza gospodar- czym, mają też znaczenie zwyczaje, szczególnie zwyczaje handlowe, zasa- dy słuszności lub dobrych obyczajów (nazywane jeszcze zasadami współży- cia społecznego) oraz, w pewnym zakresie, orzecznictwo sądowe i doktryna  prawnicza. 2. Wśród ustaw podstawowym źródłem prawa cywilnego jest kodeks cywilny, który podlegał licznym nowelizacjom, szczególnie ważne nastąpiły  dnia 14 lutego 2003 r. (obowiązujące od dnia 25 września 2003 r.) oraz dnia  17 czerwca 2004 r. (obowiązujące od dnia 1 września 2004 r.), kolejne zaś  w maju 2008 r. (obowiązujące od dnia 3 sierpnia 2008 r.), w lipcu 2008 r. (obo- wiązujące od dnia 11 października 2008 r.), w lipcu 2010 r. (obowiązujące od  dnia 25 września 2010 r.) oraz z czerwca 2009 r. (obowiązujące od dnia 20 lu- tego 2011 r.). Z punktu widzenia znaczenia dla gospodarki, następny w kolej- ności, co do ważności, jest kodeks spółek handlowych. Zastąpił on od dnia  1 stycznia 2001 r. utrzymane w mocy przepisy kodeksu handlowego z 1934 r. Od wejścia w życie kodeks spółek handlowych był wielokrotnie poważnie  nowelizowany. Dalszym aktem jest ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo  upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361  z późn. zm.), następnie ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe  (Dz. U. Nr 37, poz. 282 z późn. zm.), ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo  czekowe (Dz. U. Nr 37, poz. 283 z późn. zm.), ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r.  o obligacjach (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1300 z późn. zm.) oraz  trzy ustawy: z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi  (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 z późn. zm.), z dnia 29 lipca 2005 r.  o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn.:  Dz. U. z 2009 r. Nr 185, poz. 1439 z późn. zm.) i z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzo- rze nad rynkiem finansowym (Dz. U. Nr 157, poz. 1119 z późn. zm.). Zasadnicze znaczenie miały obowiązujące od dnia 1 stycznia 2001 r.  ustawa – Prawo działalności gospodarczej oraz ustawa z dnia 20 sierpnia  1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 168,  poz. 1186 z późn. zm.). Dnia 21 sierpnia 2004 r. weszła w życie ustawa o swo- bodzie działalności gospodarczej oraz ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. – Prze- pisy wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U.  Nr 173, poz. 1808 z późn. zm.). Dotychczasowe prawo działalności gospodar- czej obowiązywało jeszcze do końca czerwca 2011 r. w części dotyczącej ewi- dencji gospodarczej osób fizycznych. Wymienić należy również: ustawę z dnia  22 grudnia 1995 r. o wydawaniu Monitora Sądowego i Gospodarczego (Dz. U.  z 1996 r. Nr 6, poz. 42 z późn. zm.) oraz o ustroju niektórych przedsiębiorców –  ustawę z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst  jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 z późn. zm.), ustawę z dnia 30 sierpnia  34 Wojciech J. Katner 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 171,  poz. 1397 z późn. zm.), ustawę z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdziel- cze (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.), a także ustawę  z dnia 22 marca 1989 r. o rzemiośle (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 979  z późn. zm.). Wyliczenie to należy uzupełnić o ustawę z dnia 16 lutego 2007 r.  o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.),  ustawę z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst  jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.), a w dziedzinie umów o:  ustawę z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jedn.: Dz. U.  z 2000 r. Nr 50, poz. 601 z późn. zm.), ustawę z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo  bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm.), ustawę  z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o od- powiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U.  Nr 22, poz. 271 z późn. zm.) i nieobowiązującą od dnia 1 lipca 2011 r. ustawę  z dnia 16 listopada 2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cy- wilnego, Kodeksu postępowania cywilnego i innych ustaw (Dz. U. Nr 114,  poz. 1191 z późn. zm.), uchyloną przez wspomnianą już ustawę z dnia 25 marca  2011 r. o ograniczaniu barier administracyjnych dla obywateli i przedsiębior- ców (Dz. U. Nr 106, poz. 622 z późn. zm.). W 2003 r. uchwalony został pakiet  czterech ustaw ubezpieczeniowych (z tej samej daty – dnia 22 maja 2003 r.),  w tym nowa ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej  (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 11, poz. 66 z późn. zm.). W dziedzinie prawa na  dobrach niematerialnych należy wymienić ustawę – Prawo własności przemy- słowej, istotnie zmienioną w 2004 r. Nie wymieniam w tym pobieżnym wyli- czeniu wielu ustaw kompleksowych i aktów wykonawczych. 3. Na gruncie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) tę samą moc co ustawy mają raty- fikowane umowy międzynarodowe. Poza sytuacjami określonymi w nich  odrębnie umowy międzynarodowe mogą być stosowane wprost do oceny  określonego stanu faktycznego i co do zasady mają pierwszeństwo przed  ustawami krajowymi. Zgodnie z art. 90 Konstytucji na podstawie umowy międzynarodowej, w dodatku aprobowanej w referendum ogólnokrajowym,  Rzeczpospolita Polska może przekazać organizacji międzynarodowej kom- petencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach. Wskazywane  przepisy są podstawą do uznawania zwierzchności aktów normatywnych  Unii Europejskiej (ostatnim z takich aktów jest Traktat z Lizbony zmieniający  Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską,  sporządzony w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. – Dz. U. z 2009 r. Nr 203,  poz. 1569) w zakresie, w jakim wynika to z Traktatu z Aten. 4. Funkcję źródła prawa pełnią także w pewnym stopniu wzorce umow- ne, wydane na podstawie art. 384 i n. k.c. Należą one do kategorii lex contractus, czyli umownych warunków umów (także regulaminów i wzorów umów),  których charakter prawny istotnie się zmienił w tym właśnie kierunku, naj- pierw po nowelizacji kodeksu cywilnego w 1990 r., a jeszcze bardziej po no- welizacji w marcu 2000 r. 35 umowy międzynarodowe wzorce umowne prawo zwyczajowe i zwyczaj orzecznictwo, doktryna podręczniki Wojciech J. Katner 5. Od prawa zwyczajowego należy odróżnić zwyczaj. Obecnie prawo  zwyczajowe nie jest źródłem prawa, a na jego podstawie sądy nie rozstrzy- gają o czyichś prawach lub powinnościach. Odmiennie jest ze zwyczajem,  którym jest określone, utrwalone w społeczeństwie postępowanie, w danym  czasie i miejscu, a które ma znaczenie dla oceny postępowania podmiotu  wtedy, gdy przepis odsyła do zachowania zgodnego ze zwyczajem. Kodeks  cywilny czyni to w wielu przepisach istotnych dla określenia skutków czyn- ności prawnej (art. 56), jej wykładni (art. 64), wykonania zobowiązania  (art. 354) i innych. Dawny kodeks handlowy odsyłał do zwyczajów handlo- wych, przyjmując nawet domniemanie (wzruszalne, praesumptio iuris tantum), że zwyczaj jest kupcowi znany. W obrocie gospodarczym, a już szczególnie  międzynarodowym i przewozie morskim, zwyczaje handlowe są często sto- sowane na równi z prawem stanowionym. 6. Znaczenie orzecznictwa i doktryny prawniczej wiąże się z interpre- tacją przepisów, a nie z ich tworzeniem. Nie są to więc źródła prawa w rozu- mieniu konstytucyjnym. Wywierają jednak tak istotny wpływ na rozumienie  pojęć i instytucji prawnych oraz treść stosunku prawnego, że traktuje się je  niemal jak quasi-źródła prawa, co dotyczy zwłaszcza orzeczeń Trybunału  Konstytucyjnego, które tymi źródłami także nie są. 8. Podstawowe piśmiennictwo Ze względów dydaktycznych, niezależnie od wykazu podstawowej li- teratury prawniczej zamieszczonej na końcu opracowania, należy wskazać  na najważniejsze podręczniki i periodyki prawnicze obejmujące tematykę  tego podręcznika:  Czachórski W., Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2009 Kidyba A., Prawo handlowe, Warszawa 2011 Nowińska E., Promińska U., du Vall M., Prawo własności przemysłowej, War- szawa 2011 Okolski J. (red.), Safjan M., Opalski W., Modrzejewska M., Modrzejewski J., Litwińska -Werner M., Gasiński Ł., Krauss J., Wiśniewski C., Prawo han- dlowe, Warszawa 2008 Olejniczak A., Radwański Z., Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2011 Podstawy prawa cywilnego i handlowego, t. 1, Prawo cywilne, t. 2, Prawo handlowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2010 Prawo spółek handlowych. Podręcznik akademicki, red. A. Koch, J. Napierała, War- Radwański Z., Olejniczak A., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2011 Radwański Z., Olejniczak A., Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2010 Radwański Z., Panowicz -Lipska J., Zobowiązania – część szczegółowa, Warsza- Strzyczkowski K., Prawo gospodarcze publiczne, Warszawa 2011 Wolter A., Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo cywilne – zarys części ogólnej, War- szawa 2011 wa 2010 szawa 2010 36 Wojciech J. Katner periodyki prawnicze Zagadnienia prawa cywilnego  i  handlowego  są  prezentowane  we  wszystkich znaczących periodykach, np.: Państwo i Prawo, Przegląd Sądowy,  Przegląd Prawa Handlowego, Kwartalnik Prawa Prywatnego, Przegląd Prawa  Gospodarczego – Glosa, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego. Orzecz- nictwo wraz z glosami przedstawiają powyższe czasopisma oraz m.in. Orzecz- nictwo Sądów Polskich; orzeczenia Sądu Najwyższego wraz z uzasadnienia- mi zawiera urzędowy zbiór Orzecznictwo Sądu Najwyższego, odrębny dla  poszczególnych izb SN; ważny dla omawianych zagadnień jest Zbiór Orze- czeń Izby Cywilnej. Należy ponadto zwrócić uwagę na wielotomowe dzieło (łącznie przygo- towuje się dwadzieścia tomów) System Prawa Prywatnego pod ogólną redakcją  prof. Zbigniewa Radwańskiego oraz ukazujące się coraz nowsze komentarze  do kodeksu cywilnego i kodeksu spółek handlowych. W 2011 r. ukazało się  również trzecie wydanie, zmienione i uaktualnione, Prawa umów handlowych pod redakcją prof. Stanisława Włodyki. 37 Wojciech J. Katner Rozdział drugi WOLNOŚĆ DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ 1. Pojęcie działalności gospodarczej 1. Według ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, obowiązu- jącej od dnia 21 sierpnia 2004 r., działalnością gospodarczą od strony przed- miotowej jest działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz  poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działal- ność zawodowa. Ustawa – Prawo działalności gospodarczej, obowiązująca od  2001 r., zawierała prawie identyczne określenie, z wyjątkiem działalności za- wodowej, o czym będzie mowa później. Podobnie jak ustawa – Prawo działal- ności gospodarczej brzmiała ustawa o działalności gospodarczej z 1988 r., obej- mując już wtedy wszelką możliwą aktywność gospodarczą podmiotów prawa. 2. Za podejmowanie i wykonywanie działalności gospodarczej nie jest  uważane samo wniesienie wkładów na pokrycie udziałów w spółce, a więc  ograniczenie się tylko do uczestnictwa kapitałowego w przedsięwzięciu  gospodarczym. W art. 3 u.s.d.g. (podobnie jak w ustawie – Prawo działalności gospodar- czej) wyłączona została z zakresu tej ustawy działalność wytwórcza w rolni- ctwie w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli zwierząt, ogrodnictwa,  warzywnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego, a także wynajmowanie  przez rolników pokoi (opuszczono w obowiązującej ustawie miejsca na usta- wienie namiotów), sprzedaż posiłków domowych i świadczenie w gospodar- stwach rolnych innych usług związanych z pobytem turystów (tzw. agrotu- rystyka). Słusznie się uważa, że wymieniona działalność jest z natury swej  gospodarcza, tylko niepodlegająca regułom ustawy – Prawo działalności go- spodarczej lub obecnie – ustawy o swobodzie działalności gospodarczej; cho- dzi w szczególności o brak potrzeby rejestrowania lub ewidencjonowania  działalności. W projektach przepisów z 2004 r. pojawiła się wprawdzie słusz- na myśl o włączeniu działalności w zakresie rolnictwa do ogólnie rozumia- nej działalności gospodarczej, tak jak to miało miejsce na gruncie dawnego  prawa, ale nie udało się tego niestety zrealizować6. Powyższy postulat dotyczył też włączenia do ogólnych reguł działalno- ści gospodarczej wykonywania wolnych zawodów, z których część ma własne  6 Zob. art. 3 u.s.d.g. 38 Wojciech J. Katner ustawy ustrojowe (prawnicy, lekarze, rzecznicy patentowi i inni). Jak będzie  o tym mowa w rozdziale czwartym pkt 1.1, w wątpliwy sposób pomieszano  zawodowe (profesjonalne) wykonywanie działalności gospodarczej z wyko- nywaniem konkretnego zawodu, jednak trafnie wolne zawody zostały włą- czone w obszar działalności gospodarczej na podstawie ustawy z dnia 2 lipca  2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r.  Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.). 2. Zasady działalności gospodarczej 1. Działalność gospodarcza jest oparta na zasadzie wolności (swobody)  jej prowadzenia, zasadzie równości prawnej podmiotów, zasadzie samodziel- nej odpowiedzialności przedsiębiorców za zobowiązania, zasadzie uczciwej  konkurencji i zasadzie poszanowania słusznych praw konsumentów. Z art. 2 i 4 u.s.d.g. (podobnie w prawie działalności gospodarczej) wyni- kają jeszcze zasady, które określa się także jako cechy tej działalności: zarob- kowy charakter, zorganizowanie i ciągłość. Są to cechy właściwe dla stania  się przez podmiot prawa przedsiębiorcą, dlatego zostaną bliżej przedstawio- ne w rozdziale czwartym7. 2. W przepisach z 2004 r. wzbogaca się zasady działalności gospodar- czej o zasadę działania organów administracji publicznej z poszanowaniem  uzasadnionych interesów przedsiębiorców, zasadę udzielania przedsiębior- com pomocy publicznej z poszanowaniem reguł równości i konkurencji, za- sadę współdziałania organów administracji publicznej z organizacjami pra- codawców i pracowników i z innymi organizacjami przedsiębiorców oraz  samorządami zawodowymi i gospodarczymi. Ostatnia zasada zawarta była  w ustawie – Prawo działalności gospodarczej, tyle że w specjalnym rozdziale  poświęconym samorządowi gospodarczemu. Do zasad działalności gospo- darczej można też zaliczyć obowiązek wspierania rozwoju przedsiębiorczo- ści przez organy administracji publicznej, w szczególności wspieranie mikro- przedsiębiorców oraz małych i średnich przedsiębiorców.  3. Wolność podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej oraz jej ograniczenia 3.1. Zasada konstytucyjna 1. W warunkach zmieniającego się ustroju w noweli do Konstytucji  z 1989 r. sformułowana została zasada wolności działalności gospodarczej.  7  Zob. też W.J. Katner, Prawo działalności gospodarczej. Komentarz, orzecznictwo, piśmiennictwo, Warsza- wa 2003, s. 51–55; C. Kosikowski, Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Komentarz, Warszawa 2011. 39 Wojciech J. Katner Miała ona już odniesienie w ustawie o działalności gospodarczej. Dopiero  jednak Konstytucja przyniosła właściwe przepisy w tym względzie. Istotną  rolę w uwalnianiu gospodarki od ingerencji administracyjnej odegra zapew- ne obowiązująca od dnia 1 lipca 2011 r. ustawa o ograniczaniu barier admini- stracyjnych dla obywateli i przedsiębiorców. Z art. 20 Konstytucji wynika, że podstawą ustroju gospodarczego RP jest  społeczna gospodarka rynkowa, oparta na wolności działalności gospodar- czej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów  społecznych. Wolność gospodarcza, określana też jako swoboda przedsiębior- czości, może być, zgodnie z art. 22 Konstytucji, ograniczona tylko w drodze  ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny. Rozumienie interesu  publicznego, który w dodatku powinien mieć postać kwalifikowaną (ważny  interes publiczny), pozostawiono wykładni sądowej i doktrynie prawa. 2. Ustawowym odbiciem zasady konstytucyjnej jest art. 6 u.s.d.g. (pra- wie identyczny z uchylonym art. 5 p.d.g.), stwierdzający, że podejmowanie  i wykonywanie (dodano: zakończenie) działalności gospodarczej jest wolne  dla każdego na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych  przepisami prawa. 3. Ważnym uzupełnieniem regulacji krajowej jest art. 16 KPPUE. Stwier- dza się tam, że wolność prowadzenia działalności gospodarczej jest takim  prawem podstawowym. 4. Konsekwencją wolności gospodarczej jest także prawo do zakoń- czenia działalności gospodarczej oraz ostatnio – do jej zawieszenia na okres  od 1 miesiąca do 2 lat. Oczekiwane uprawnienie, szczegółowo uregulowane  także od strony proceduralnej, obowiązuje od dnia 20 września 2008 r. (usta- wa z dnia 10 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o swobodzie działalności gospo- darczej oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 141, poz. 888)8. 3.2. Koncesjonowanie działalności gospodarczej 1. Podstawowym ograniczeniem swobody działalności gospodarczej jest  jej koncesjonowanie, a więc uzależnienie od w zasadzie uznaniowej decyzji  administracyjnej, mającej jednak określone przesłanki ustawowe udziele- nia, odmowy udzielenia, zmiany i cofnięcia (rozdział 4 u.s.d.g., uchylony roz- dział 3 p.d.g.). Ustawa powtarza prawie bez zmian dotychczasowe przepisy  ustawy – Prawo działalności gospodarczej. Reglamentacja działalności przez jej koncesjonowanie dotyczy z zało- żenia takich dziedzin przedsiębiorczości, które są zastrzeżone na rzecz pań- stwa albo wykonywane przez podmioty od niego zależne ze względu na bez- pieczeństwo państwa lub obywateli albo ważny interes publiczny9. Koncesja 8  Ze względu na wady nowelizacji w odniesieniu do świadczeń z ubezpieczenia społecznego  i innych już postuluje się nowelę tych nowych przepisów (tak P. Jakubczak, Zawieszający firmę bez prawa do świadczeń, Gazeta Prawna, 15 października 2008, nr 203, s. 2). 9 C. Kosikowski, Koncesje i zezwolenia na działalność gospodarczą, Warszawa 2002, s. 85 i n. 40 Wojciech J. Katner jest udzielana przez organ administracji publicznej, zwany organem konce- syjnym, w następujących rodzajach działalności gospodarczej:   a)  poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż kopalin, wydobywanie kopa- lin ze złóż, bezzbiornikowe magazynowanie substancji oraz składo- wanie odpadów w górotworze, w tym w podziemnych wyrobiskach górniczych;   b)  wytwarzanie materiałów wybuchowych, broni i amunicji oraz wyrobów  i technologii o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym i obrót nimi;   c)  wytwarzanie, przetwarzanie, magazynowanie, przesyłanie, dystrybucja  paliw i energii oraz obrót nimi; d) ochrona osób i mienia; e) rozpowszechnianie programów radiowych i telewizyjnych; g) prowadzenie kasyna gry. f) przewóz lotniczy; W porównaniu z ustawą – Prawo działalności gospodarczej zrezygno- wano z koncesji dotyczących autostrad i dróg ekspresowych oraz zarządza- nia liniami kolejowymi i wykonywania przewozów kolejowych. Regulują to  przepisy odrębne. 2. Wprowadzenie innych koncesji niż wymienione w art. 46 u.s.d.g. jest  możliwe tylko przez uzupełnienie przepisów tej ustawy i tylko w dziedzinach  mających szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa lub obywateli  albo inny ważny interes publiczny, gdy działalność ta nie może być uznana  za wolną lub po uzyskaniu wpisu do rejestru działalności regulowanej albo  zezwolenia (art. 46 ust. 2 u.s.d.g., tak samo w uchylonym art. 14 ust. 2 p.d.g.). Zakres i warunki wykonywania działalności gospodarczej podlegają- cej koncesjonowaniu określają przepisy dotyczące tej działalności, np. usta- wa z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn.: Dz. U.  z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 z późn. zm.), ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. –  Prawo energetyczne (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 z późn. zm.),  ustawa z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia (tekst jedn.: Dz. U.  z 2005 r. Nr 145, poz. 1221 z późn. zm.) itd.10 Decyzje w przedmiocie koncesjonowania są wydawane na okres od 5 do  50 lat przez ministra właściwego ze względu na rodzaj koncesji (organ konce- syjny) i zapadają na wniosek zainteresowanego przedsiębiorcy. Podstawowym  elementem wniosku jest określenie rodzaju i zakresu wykonywania działal- ności gospodarczej, na którą ma być udzielona koncesja. Do wniosku należy  zwłaszcza dołączyć dokumenty określone w przepisach szczególnych, regu- lujących działalność gospodarczą wymagającą uzyskania koncesji. W razie  ograniczonej liczby koncesji, a wielu zainteresowanych, spełniających wy- magania ustawowe, organ koncesyjny zarządza przetarg, w którym wygry- wa oferujący najwyższą opłatę (według p.d.g. w takim przypadku przepro- wadzano rozprawę administracyjną, co uważam za właściwsze). Koncesję  10  Bliżej W.J. Katner, Prawo działalności gospodarczej…, s. 84 i n.; szczegółowo R. Sowiński,  Administracyjna reglamentacja działalności gospodarczej. Koncesje, zezwolenia, licencje i inne formy podobne, Wrocław 2006, zwłaszcza rozdziały II i IV; C. Kosikowski, Ustawa o swobodzie… 41 Wojciech J. Katner może poprzedzać promesa (art. 60 u.s.d.g.). Tylko w przypadkach określo- nych ustawą można, tak jak dotychczas, odmówić udzielenia koncesji, ogra- niczyć jej zakres lub ją cofnąć. Chodzi o niespełnienie lub rażące naruszenie  warunków wykonywania działalności objętej koncesją, względy obronności  i bezpieczeństwa państwa lub obywateli, przypadki określone w odrębnych  ustawach, a także orzeczenie o zakazie wykonywania objętej koncesją dzia- łalności gospodarczej, niepodjęcie lub zaprzestanie na trwałe wykonywania  tej działalności (art. 56 i 58 u.s.d.g.). 3.3. Zezwolenia Zezwolenia na wykonywanie działalności gospodarczej dotyczą kil- kudziesięciu przypadków wskazanych w ustawach szczególnych, zwłaszcza  wtedy, gdy jest konieczne zapewnienie przez przedsiębiorcę odpowiednich  warunków bezpiecznego wykonywania działalności dla zdrowia, życia, bez- pieczeństwa publicznego, środowiska naturalnego, konsumentów itd. Według przepisów ustawy – Prawo działalności gospodarczej zezwo- lenie było udzielane na czas nieoznaczony decyzją administracyjną organu  rządowego lub samorządowego (organu zezwalającego) po stwierdzeniu, że  zostały spełnione przewidziane przez ustawę warunki do wykonywania dzia- łalności gospodarczej objętej zezwoleniem. Spełnienie tych warunków naka- zywało wydanie decyzji o zezwoleniu; w odróżnieniu od koncesji nie miało  ono charakteru uznaniowego (art. 28 p.d.g.). W ustawie o swobodzie działalności gospodarczej dokonuje się wyszcze- gólnienia 29 aktów prawnych, które przewidują wymaganie zezwolenia na  wykonywanie działalności gospodarczej. Ponadto w zakresie transportu dro- gowego i kolejowego pojawiają się licencja oraz zgoda na pewne czynności  rozrachunkowe, są one zrównane prawnie z zezwoleniem; zob. też pkt 3.4  poniżej. 3.4. Regulowana działalność gospodarcza W przepisach ustawy o swobodzie działalności gospodarczej tworzy  się kolejny rodzaj działalności reglamentowanej, z założenia liberalizującej  dotychczasowe zezwolenia. W przypadkach przewidzianych ustawą przed- siębiorca składa wniosek o wpis do rejestru działalności regulowanej, dołą- czając własne oświadczenie na piśmie, pod groźbą zakazania działalności, że  spełnia warunki wymagane przez ustawę do wykonywania określonej dzia- łalności gospodarczej. Jest wówczas wpisywany do rejestru działalności re- gulowanej, który jest jawny i prowadzony przez organ ustawowo uprawnio- ny ze względu na rodzaj działalności gospodarczej (np. minister, wojewoda,  starosta), w ciągu 7 dni od złożenia wniosku wraz z oświadczeniem. Z urzędu  jest wydawane zaświadczenie o dokonaniu wpisu do rejestru. W takich przy- 42 padkach nie jest potrzebna żadna decyzja administracyjna i ten sposób regla- mentacji jest prosty dla przedsiębiorcy, ale osłabia pewność obrotu i ochrony  uczestników rynku, w tym konsumentów11. Rozszerzenie działalności wy- konywanej z ograniczeniami zezwoleń i licencji nastąpiło we wspomnianej  wyżej ustawie z 2011 r. (pkt 3.1 tego rozdziału). Wojciech J. Katner 11  Zob. bliżej R Sowiński, Administracyjna reglamentacja…, rozdział III; C. Kosikowski, Ustawa o swobodzie…; K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze publiczne, Warszawa 2009. 43 Wojciech J. Katner Rozdział trzeci CHARAKTERYSTYKA PODMIOTÓW PRAWA 1. Istota zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych Zdolność prawna oznacza możność bycia podmiotem praw i obo- wiązków w stosunku cywilnoprawnym. Każdy podmiot prawa wystę- pujący w obrocie musi posiadać zdolność prawną. W stosunku do osób  fizycznych zdolności tej nie można pozbawić ani ograniczyć. Do zupeł- nych wyjątków w dzisiejszym świecie należy brak podmiotowości praw- nej  z  p owodu  urodzenia,  pozycji  społecznej,  narodowości  lub  obywatelstwa. zdolność prawna zdolność do czynności prawnych Osoby prawne uzyskują zdolność prawną wraz ze swoim powstaniem  (z reguły z wpisaniem do odpowiedniego rejestru) i tracą wraz z rozwiąza- niem, likwidacją (z reguły z wykreśleniem z rejestru). Zdolność do czynności prawnych oznacza możność dokonywania czyn- ności prawnych przez własne działanie podmiotu prawa. Osoby fizyczne  mogą mieć pełną lub częściową zdolność do czynności prawnych albo nie  mieć w ogóle tej zdolności. Osoby prawne mają zawsze pełną zdolność do  czynności prawnych.  Zakresy zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych zostaną  przedstawione odrębnie dla poszczególnych podmiotów prawa (stosunku  cywilnoprawnego). 2. Podmioty stosunku cywilnoprawnego Kodeks cywilny reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fi- zycznymi, czyli ludźmi, a osobami prawnymi (art. 1 k.c.) oraz w przypadkach  przewidzianych w odrębnych ustawach, także w odniesieniu do jednostek  organizacyjnych niemających osobowości prawnej, ale którym przyznano  zdolność prawną (nowy art. 331 k.c. według noweli z 2003 r.). 44 2.1. Osoby fizyczne Wojciech J. Katner zdolność prawna osoby fizycznej zdolność do czynności prawnych osoby fizycznej ubezwłasnowol- nienie 1. Osoby fizyczne mają zdolność prawną od chwili urodzenia do śmier- ci (art. 8 k.c.). W pewnych okolicznościach rozciąga się ona nawet na czas  przed urodzeniem (zdolność prawna nasciturusa). Śmierć człowieka powoduje  ustanie zdolności prawnej. Jeśli z powodu braku zwłok nie można ustalić  śmierci człowieka, czyni się to z wykorzystaniem dwóch instytucji: sądowe- go stwierdzenia zgonu, jeśli jest on niewątpliwy (art. 535–538 k.p.c.), oraz uz- nania za zmarłego wobec osoby zaginionej (art. 29–32 k.c.).  2. Należy wskazać sytuacje, w których osoba fizyczna może nie mieć  w ogóle zdolności do czynności prawnych, może ją mieć w stopniu ograni- czonym albo też korzysta z pełnej zdolności do czynności prawnych. Kryte- ria rozróżnienia stanowią wiek człowieka oraz orzeczenie sądowe o ubez- własnowolnieniu (zob. pkt następny). Z chwilą uzyskania pełnoletności (18 lat) nabywa się zdolność do do- konywania wszelkich czynności prawnych własnym zachowaniem. W razie  zawarcia małżeństwa przed ukończeniem 18 lat (jest to możliwe za zezwole- niem sądu) także uzyskuje się pełnoletność (art. 10 i 11 k.c.). Poniżej 13. roku życia oraz w razie ubezwłasnowolnienia całkowitego  nie ma się w ogóle zdolności do czynności prawnych (art. 12 k.c.). Nie można  zatem samodzielnie złożyć ważnego prawnie oświadczenia woli. Za osobę  fizyczną działać może przedstawiciel prawny albo ustawowy (zwłaszcza  rodzice), albo powołany orzeczeniem sądu (opiekun). Prawo dopuszcza za- wieranie skutecznych umów przez taką osobę w drobnych bieżących spra- wach życia codziennego (art. 14 § 2 k.c.), jeżeli są to umowy powszechnie  zawierane (np. kupno artykułów żywnościowych, gazet, artykułów szkol- nych itp.), jednak umowy takie stają się ważne nie z chwilą ich zawarcia, ale  dopiero wykonania, i nie mogą powodować rażącego pokrzywdzenia osoby  niezdolnej do czynności prawnych (np. określenie wygórowanej ceny). Jeśli  umowa okaże się z podanych przyczyn niezawarta albo nieważna (jest to  nieważność bezwzględna), strony zwracają sobie wzajemnie świadczenia  (sprzedawca zwraca kwotę, kupujący – rzecz), choć niemający zdolności do  czynności prawnych może się od tego uchylić (np. dziecko zjadło rażąco  przepłacone słodycze). Ograniczona zdolność do czynności prawnych dotyczy osób fizycznych  między 13. a 18. rokiem życia i osób ubezwłasnowolnionych częściowo. 3. Orzeczeniem sądowym o ubezwłasnowolnieniu można ograniczyć  lub pozbawić dorosłą (pełnoletnią) osobę fizyczną zdolności do dokonywa- nia  czynności prawnych.  Wyróżniamy  ubezwłasnowolnienie  całkowite  i częściowe.  Zasadniczą  przesłanką  obu  rodzajów  ubezwłasnowolnienia  jest  stan psychiczny człowieka. Jeżeli osoba fizyczna nie jest w stanie kiero- wać swoim postępowaniem na skutek choroby psychicznej, niedorozwoju  umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności  pijaństwa lub narkomanii, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie  45 Wojciech J. Katner osoba fizyczna o ograniczonej zdolności do czynności prawnych (art. 13 § 1 k.c.). Jeżeli stan psychiczny człowieka nie uzasadnia ubezwłas- nowolnienia całkowitego, bo wystarczy mu tylko pomoc do prowadzenia  własnych spraw, można orzec o ubezwłasnowolnieniu częściowym, wy- znaczając kuratora (art. 16 k.c.). Ze względu na bardzo poważne skutki ubezwłasnowolnienia przewi- dziane są szczególne reguły postępowania cywilnego (art. 544–5601 k.p.c.). W  orzecznictwie  sądowym  i  doktrynie  prawniczej  panuje  zgodność  co  do  zasadności  ubezwłasnowolnienia  tylko  wtedy,  gdy  przemawia  za tym ochrona interesów osoby ubezwłasnowolnionej (majątkowych  i niemajątkowych)12. 4. Jakich czynności może dokonywać osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych? Można wyróżnić czynności, których taka osoba  może dokonywać, składając oświadczenia woli tak, jakby ograniczenia nie  było. Z pewnymi wyjątkami chodzi o wszelkie czynności prawne, które  nie powodują zaciągnięcia zobowiązania ani rozporządzenia prawem  (art. 17 k.c. a contrario). Dotyczy to również umów powszechnie zawiera- nych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (art. 20 k.c.), bez  żadnych jednak dodatkowych warunków (jakie dotyczyły sytuacji osób  niemających zdolności do czynno
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo cywilne i handlowe w zarysie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: