Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00383 009702 7505100 na godz. na dobę w sumie
Prawo do lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami - ebook/pdf
Prawo do lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 272
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3008-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 1.04.2008 r.

Oddawana w ręce czytelników książka stanowi interesujące - zarówno z punktu widzenia praw i obowiązków samych małżonków, jak i osób trzecich - opracowanie problematyki dotyczącej zajmowania lokali mieszkalnych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, a także te, których małżeństwo ustało. Na uwagę zasługuje to, iż główne tezy przedmiotowej monografii autor oparł na socjologicznej definicji małżeństwa oraz na analizie roli, jaką odgrywa posiadanie własnego, choćby najskromniejszego, mieszkania dla budowania i wzmacniania prawidłowych więzi pomiędzy małżonkami. Ta ostatnia kwestia została przy tym opracowana na podstawie bogatej literatury socjologicznej i psychologicznej, w której przyjęło się stanowisko, że jedynie samodzielne zamieszkiwanie małżonków stwarza im najkorzystniejsze warunki do wypracowania właściwych relacji z rodzicami oraz pozwala im na uzyskanie tzw. wewnętrznej samodzielności.

Adresaci:

Publikacja polecana jest zarówno dla praktyków, jak i teoretyków prawa w omawianym zakresie.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Prawo do lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami Mariusz Śladkowski Warszawa 2008 Stan prawny na 1 kwietnia 2008 r. Wydawca: Marcin Skrabka Redaktor prowadzący: Lilianna Rudnik Sk³ad, ³amanie: Sławomir Sobczyk © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2008 ISBN 978-83-7526-928-4 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................... 9 Instytucje ........................................................................................................... 9 Czasopisma ....................................................................................................... 9 Akty prawne ................................................................................................... 10 Wstęp ................................................................................................................... 11 Rozdział I. Ogólna charakterystyka stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami .................................................................................... 21 Wprowadzenie ................................................................................................... 21 1. Zagadnienia wstępne .................................................................................... 23 2. Wspólność majątkowa małżonków ............................................................ 26 2.1. Źródła powstania oraz cechy charakterystyczne wspólności majątkowej małżonków ........................................................................ 26 2.2. Majątek wspólny małżonków.............................................................. 29 2.2.1. Wstęp ............................................................................................. 29 2.2.2. Składniki majątku wspólnego ................................................... 32 2.2.2.1. Własność i inne prawa rzeczowe jako składniki majątku wspólnego .............................................................. 34 2.2.2.2. Wierzytelności jako składniki majątku wspólnego ......... 35 2.2.2.3. Problematyka długów w kontekście składników majątku wspólnego .............................................................. 36 2.2.3. Zarząd majątkiem wspólnym .................................................... 37 2.3. Ustanie wspólności majątkowej .......................................................... 42 2.3.1. Przyczyny ustania wspólności majątkowej ............................. 42 2.3.2. Skutki ustania wspólności majątkowej .................................... 46 2.4. Podział majątku wspólnego ................................................................. 50 2.4.1. Zagadnienia wstępne .................................................................. 50 2.4.2. Sposoby wyjścia ze wspólności ................................................. 50 2.4.3. Tryb dokonania podziału ........................................................... 51 5 Spis treści 3. Rozdzielność majątkowa .............................................................................. 55 3.1. Przyczyny powstania ............................................................................ 55 3.2. Składniki majątku osobistego .............................................................. 59 4. Odpowiedzialność majątkowa małżonków względem osób trzecich ............................................................................................... 65 4.1. Odpowiedzialność solidarna małżonków ......................................... 65 4.2. Odpowiedzialność z majątku wspólnego ......................................... 69 Rozdział II. Odrębna własność lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych między małżonkami .............. 72 Wprowadzenie ................................................................................................... 72 1. Część ogólna ................................................................................................... 74 1.1. Zagadnienia wstępne ............................................................................ 74 1.2. Nieruchomość wspólna i udział w nieruchomości wspólnej ......... 75 1.3. Małżonkowie jako członkowie wspólnoty mieszkaniowej ............ 82 2. Odrębna własność lokalu ustanowiona na rzecz osób pozostających w związku małżeńskim ...................................................... 85 2.1. Zagadnienia wstępne ............................................................................ 85 2.2. Umowa o ustanowienie odrębnej własności lokalu zawierana z osobami pozostającymi w związku małżeńskim ....... 87 2.3. Jednostronna czynność prawna dokonana przez małżonka będącego właścicielem nieruchomości budynkowej ....................... 91 2.4. Orzeczenie sądu znoszące współwłasność ....................................... 94 3. Prawa i obowiązki małżonków związane z przysługującym im prawem odrębnej własności lokalu ...................................................... 96 4. Zarząd nieruchomością wspólną wykonywany przez małżonków będących współwłaścicielami lokalu ........................................................ 101 Rozdział III. Spółdzielcze prawa do lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami ....... 111 Wprowadzenie ................................................................................................. 111 1. Informacje ogólne ........................................................................................ 112 2. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami ...... 119 2.1. Ogólna charakterystyka ..................................................................... 119 2.2. Procedura nabycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przez osoby pozostające w związku małżeńskim ........................................................................................... 121 2.2.1. Nabycie konstytutywne............................................................ 121 6 Spis treści 2.2.1.1. Nabycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu na podstawie umowy o ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego zawartej na podstawie (w wykonaniu) wcześniejszej umowy o budowę lokalu .......................... 122 2.2.1.2. Nabycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu na podstawie umowy o ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, do którego wygasło prawo przysługujące innej osobie ................................................ 127 2.2.1.3. Nabycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu na podstawie umowy przekształcającej przysługujące członkowi prawo lokatorskie w prawo własnościowe ...................................................... 127 2.2.2. Nabycie translatywne ............................................................... 128 3. Spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami ..... 128 3.1. Ogólna charakterystyka ..................................................................... 128 3.2. Nabycie przez małżonków spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego .......................................................... 130 3.2.1. Nabycie przez małżonków ekspektatywy spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego ..........................131 3.2.2. Konstytutywne nabycie przez małżonków spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego ..........................134 3.2.3. Translatywne nabycie przez małżonków spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego ..........................137 3.3. Wygaśnięcie i przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego przysługującego osobie pozostającej w związku małżeńskim ................................................ 139 3.3.1. Wygaśnięcie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego ............................................................ 139 3.3.2. Przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego ............................................................ 141 Rozdział IV. Najem lokalu mieszkalnego przez małżonków ................. 146 Wprowadzenie ................................................................................................. 146 1. Charakterystyka najmu jako umowy cywilnoprawnej......................... 148 1.1. Zagadnienia wstępne .......................................................................... 148 1.2. Treść i forma umowy najmu .............................................................. 152 7 Spis treści 1.3. Prawa i obowiązki stron stosunku najmu........................................ 153 1.3.1. Obowiązki wynajmującego ..................................................... 153 1.3.2. Obowiązki najemcy ................................................................... 156 1.4. Zakończenie stosunku najmu ............................................................ 160 2. Najem lokalu mieszkalnego przez osoby pozostające w związku małżeńskim .............................................................................. 163 2.1. Wstęp...................................................................................................... 163 2.2. Prawa i obowiązki lokatorów pozostających w związku małżeńskim oraz ochrona ich praw .................................................. 168 2.3. Rozwiązanie umowy najmu lokalu mieszkalnego zajmowanego przez małżonków ...................................................... 172 Rozdział V. Egzekucja z lokalu mieszkalnego małżonków .................... 178 Wprowadzenie ................................................................................................. 178 1. Zajęcie lokalu mieszkalnego małżonków ................................................ 179 2. Opis i oszacowanie lokalu mieszkalnego małżonków .......................... 195 3. Licytacja lokalu mieszkalnego małżonków ............................................. 200 4. Przybicie udzielone wobec lokalu mieszkalnego małżonków ............. 218 5. Przysądzenie własności małżeńskiego lokalu mieszkalnego ............... 226 Wnioski końcowe ............................................................................................ 233 Załączniki ......................................................................................................... 239 Bibliografia ....................................................................................................... 263 Wykaz skrótów Instytucje NSA SN TK – Naczelny Sąd Administracyjny – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny Czasopisma Dz. U. GP KPP M.P. M. Pod. M. Praw. NP OSA OSN OSNC OSNCP OSP OSPiKA PG PiP PiZS – Dziennik Ustaw – Gazeta Prawna – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Monitor Polski – Monitor Podatkowy – Monitor Prawniczy – Nowe Prawo – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- wych – Prawo Gospodarcze – Państwo i Prawo – Praca i Zabezpieczenia Społeczne 9 Wykaz skrótów PPH PPW Pr. Bank. Pr. Spółek PS PUG RPEiS SC St. Praw. k.r.o. u.g.n. u.k.w.h. u.o.l. u.s.m. u.w.l. – Przegląd Prawa Handlowego – Prawo Papierów Wartościowych – Prawo Bankowe – Prawo Spółek – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Studia Cywilistyczne – Studia Prawnicze Akty prawne – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nierucho- mościami (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 z późn. zm.) – ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hi- potece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.) – ustawa 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw loka- torów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmia- nie kodeksu cywilnego (Dz. U. Nr 71, poz. 733 z późn. zm.) – ustawa z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach miesz- kaniowych (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 z późn. zm.) – ustawa z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 z późn. zm.) Wstęp Aby określić znaczenie, jakie ma dla osób pozostających w związku małżeńskim samodzielne posiadanie lokalu mieszkalnego, należy w pierw- szej kolejności przytoczyć socjologiczną definicję małżeństwa. Jeden z bardziej znanych polskich psychologów, terapeutka małżeń- ska Z. Celmer, mianem małżeństwa określa przykład systemu między- ludzkiego, w którym wspólne cele determinują zasady współżycia kobie- ty i mężczyzny jako pary, ale równocześnie każda ze stron zachowuje indy- widualny sposób przeżywania emocji, odmienne widzenie zjawisk świata zewnętrznego i własny zakres życiowych doświadczeń. Oznacza to, że pomimo stworzenia przez tego rodzaju układ dwojga ludzi specyficznej, właściwej tylko dla nich struktury, każde zachowuje nadal swoją odrębność w ramach indywidualnej aktywności. Można zatem zaryzykować stwier- dzenie, że małżeństwo jest systemem wielu współzależności, w obrębie którego następuje pomiędzy partnerami stała „wymiana” zachowań, czyli świadomych i podświadomych kontaktów, które pozwalają obojgu zacho- wać swoją odrębną pozycję w ramach istniejącego związku1. M. Trawińska z kolei, analizując problemy współczesnych polskich małżeństw, wśród warunków niezbędnych do osiągnięcia tzw. małżeńskie- go sukcesu na pierwszym miejscu wymienia minimum warunków obiek- tywnych, na które składają się źródło stałego dochodu, a także właśnie posiadanie mieszkania2. Niestety, sytuacja w polskim mieszkalnictwie powoduje, że ciągle dość duża grupa małżeństw zamieszkuje bezpośrednio po zawarciu związku małżeńskiego w domu rodzinnym jednego z małżonków. 1 Por. Z. Celmer, Małżeństwo, Warszawa 1989, s. 26. 2 Tak M. Trawińska, Bariery małżeńskiego sukcesu, Warszawa 1977, s. 286–287. 11 Wstęp Jak podkreśla się w literaturze psychologicznej, takie rozwiązanie ro- dzi negatywne skutki, które dotykają zarówno samych małżonków, jak i ich rodziców. Największym problemem jest, dający się zauważyć dopiero po pewnym czasie, całkowite lub częściowe przejście młodych małżonków „pod opiekę” rodziców. Oznacza to, że rodzice muszą objąć opieką kolejne dziecko, tyle że dorosłe. W konsekwencji narastają nieporozumienia, które finalnie prowadzą do eskalacji domowego konfliktu3. Z tego też powodu – zarówno z socjologicznego, jak i psychologicz- nego punktu widzenia – przyjęło się uważać, że najlepszym rozwiąza- niem dla młodego małżeństwa jest rozpoczynanie wspólnego życia w sa- modzielnym, nawet najskromniejszym lokum, gdzie małżonkowie od początku będą zdani wyłącznie na siebie. Taka sytuacja stwarza im naj- korzystniejsze warunki dla wypracowania właściwych relacji z rodzicami i jednocześnie dla uzyskania tzw. wewnętrznej samodzielności. Takie sa- modzielne układanie wspólnego życia pozwala także młodym małżon- kom na pełniejszą ochronę swojej intymności przed jakąkolwiek inge- rencją z zewnątrz4. Również w literaturze prawniczej podkreśla się, że spełnianie przez małżonków i utworzoną przez nich rodzinę funkcji przypisanych przez prawo i wynikających ze społecznego podziału ról wymaga posiadania mieszkania. Takie mieszkanie, będące centrum życiowym stale w nim za- mieszkującej grupy rodzinnej i zaspokajające jej potrzeby mieszkaniowe, można określić mianem „mieszkania rodzinnego”5. Jeżeli chodzi o sam termin „lokal mieszkalny”, to jest on definiowany bezpośrednio lub pośrednio w kilku rodzimych aktach prawnych. Zgodnie z art. 2 ust. 2 u.w.l.6 „samodzielnym lokalem mieszkalnym” w rozumieniu przedmiotowej ustawy jest wydzielona trwałymi ścianami w obrębie budynku izba lub zespół izb przeznaczonych na stały pobyt lu- dzi, które wraz z pomieszczeniami pomocniczymi służą zaspokajaniu ich potrzeb mieszkaniowych. Przepis ten stosuje się odpowiednio również do samodzielnych lokali wykorzystywanych zgodnie z przeznaczeniem na cele inne niż mieszkalne. 3 Por. J. Witczak, Małżeńskie scenariusze, Warszawa 1985, s. 166–167. 4 Tak Z. Celmer, Małżeństwo…, s. 41. 5 Por. M. Nazar, Małżeńska wspólność spółdzielczych praw do lokali mieszkalnych, KPP 2002, z. 2, 6 Ustawa z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 s. 345–346. z późn. zm.). 12 Wstęp Do powyższej definicji odwołuje się również art. 2 ust. 1 u.s.m.7 sta- nowiący, że lokalem w rozumieniu tej ustawy jest samodzielny lokal miesz- kalny, a także lokal o innym przeznaczeniu, o których mowa w przepisach ustawy o własności lokali, przy czym odesłanie to uzupełnia art. 2 ust. 2, zgodnie z którym lokalem mieszkalnym w rozumieniu ustawy jest również pracownia twórcy przeznaczona do prowadzenia działalności w dziedzi- nie kultury i sztuki. Również art. 2 pkt 4 u.o.l.8 definiuje pojęcie „lokalu”, stanowiąc, że ilekroć w przedmiotowej ustawie jest o nim mowa, należy przez to rozu- mieć lokal służący do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, a także lokal będący pracownią służącą twórcy do prowadzenia działalności w dziedzi- nie kultury i sztuki. Natomiast nie jest lokalem – w rozumieniu przedmio- towej ustawy – pomieszczenie przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób, w szczególności znajdujące się w budynkach internatów, burs, pen- sjonatów, hoteli, domów wypoczynkowych lub w innych budynkach słu- żących do celów turystycznych lub wypoczynkowych. Co istotne, zalecenia szczególnego unormowania prawno-mieszka- niowej sytuacji małżonków są również elementem standardów prawnych Rady Europy zawartych w rekomendacji nr R (81) 15 w sprawie praw mał- żonków do zajmowania mieszkania rodzinnego oraz korzystania z przed- miotów gospodarstwa domowego przyjętej 16 października 1981 r. przez Komitet Ministrów Rady Europy. Załącznik do przedmiotowej rekomen- dacji, w części „A” statuuje pięć zasad dotyczących praw małżonków zwią- zanych z zajmowaniem przez nich mieszkania rodzinnego, spośród któ- rych należy przede wszystkim zwrócić uwagę na zasady pierwszą, drugą i piątą. Zasada pierwsza stanowi, że jakakolwiek czynność prawna, która mo- głaby bezpośrednio naruszyć prawa drugiego z małżonków do zajmowa- nia mieszkania rodzinnego, może być dokonana wyłącznie za jego zgodą. Jeżeli małżonek ten odmawia zgody bez uzasadnienia albo jeżeli jego zgo- dy nie można uzyskać, można domagać się od sądu lub innego właściwe- go organu upoważnienia do dokonania tej czynności. Prawo wewnętrzne może wprowadzić system ujawniania prawa do zajmowania mieszkania, który zapewni skuteczność tego prawa wobec osób trzecich. 7 Ustawa z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 z późn. zm.). 8 Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2001 r. Nr 71, poz. 733 z późn. zm.). 13 Wstęp W myśl zasady drugiej, każda czynność dokonana z naruszeniem po- stanowień, o których mowa w zdaniu pierwszym zasady pierwszej, może być – z zastrzeżeniem postanowień zdania drugiego omawianej zasady drugiej – uznana za nieważną albo wywoływać inne skutki, jeżeli nie jest możliwe zachowanie prawa do mieszkania. Prawa osób trzecich działa- jących w dobrej wierze mogą być chronione na warunkach określonych w prawie wewnętrznym. Wreszcie zasada piąta stwierdza, że zasady 1–4 stosuje się także w przypadku, gdy najemcą mieszkania jest tylko jeden z małżonków, a po- nadto w sytuacji, gdy małżonek ten nie wykonuje obowiązków wynikają- cych ze stosunku najmu, drugiemu z małżonków przysługuje prawo kon- tynuowania najmu poprzez spełnienie tych obowiązków9. Jak podkreśla przy tym K. Pietrzykowski, we wspomnianej rekomen- dacji nie definiuje się pojęcia „mieszkanie rodzinne”, pozostawiając to usta- wodawstwom państw członkowskich. Biorąc pod uwagę fakt, że wspólne mieszkanie zwykle stanowi najważniejszy składnik majątku rodziny, za- leca się rozważenie możliwości wprowadzenia instytucji współwłasności i współnajmu mieszkania. Instytucje te mogłyby być przy tym wprowa- dzone jako szczególne formy prawa własności mieszkań ograniczone wy- łącznie do gospodarstw domowych bądź jako domniemanie wzruszane, że wspólne mieszkanie stanowi współwłasność obojga małżonków albo jest przez nich wspólnie wynajmowane10. W polskim stanie prawnym obowiązującym przed 20 stycznia 2005 r., na istotne znaczenie lokalu mieszkalnego dla małżonków wskazywała treść art. 58 § 2 i 4 k.r.o.11 W myśl art. 58 § 2 k.r.o., jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszka- nie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka. Na zgod- ny wniosek stron sąd może w wyroku orzekającym rozwód orzec również 9 Por. Standardy prawne Rady Europy. Teksty i komentarze. Tom I. Prawo rodzinne, pod red. M. Sa- fjana, Warszawa 1994, s. 295 i n. 10 Tak K. Pietrzykowski (w:) Standardy prawne Rady Europy. Teksty i komentarze. Tom I. Prawo rodzinne, pod red. M. Safjana, Warszawa 1994, s. 310. 11 Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.). 14 Wstęp o podziale wspólnego mieszkania albo o przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków, jeżeli drugi wyraża zgodę na jego opuszczenie bez dostar- czenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, o ile podział bądź jego przyznanie jednemu z małżonków są możliwe. Z kolei zgodnie z treścią art. 58 § 4 k.r.o., orzekając o wspólnym miesz- kaniu małżonków, sąd uwzględnia przede wszystkim potrzeby dzieci i mał- żonka, któremu powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej. Jak wynika z powyższego, art. 58 § 2 zdanie pierwsze k.r.o. jako obliga- toryjny element wyroku rozwodowego (umieszczany w jego treści z urzę- du) wskazuje rozstrzygnięcie o sposobie korzystania przez rozwiedzionych już małżonków ze wspólnie zajmowanego mieszkania przez czas wspól- nego w nim zamieszkiwania. Na podkreślenie zasługują przy tym dwie istotne kwestie. Po pierwsze, rozstrzygnięcie to nie dotyczy samego prawa małżon- ków do przedmiotowego lokalu mieszkalnego, lecz jedynie określenia spo- sobu faktycznego korzystania z niego (np. przez wydzielenie każdemu z małżonków do korzystania odrębnej części mieszkania lub niektórych tylko pomieszczeń)12. Po drugie, w przepisie tym chodzi o mieszkanie wspólne nie w sensie wspólnego tytułu prawnego do niego, lecz w sensie wspólnego zajmowa- nia tego mieszkania13. Fakultatywnymi elementami wyroku rozwodowego są natomiast orzeczenie o eksmisji jednego z rozwodzących się małżonków, a także po- dział mieszkania lub przyznanie go jednemu z małżonków. To pierwsze rozstrzygnięcie może mieć miejsce na żądanie jednego z małżonków w sytuacji, gdy drugi swym rażąco nagannym postępowa- niem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. Należy przy tym podkre- ślić, że nie można w trybie art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. wyeksmitować małżonka, do którego majątku osobistego należy tytuł prawny do zaj- mowanego mieszkania, a ponadto orzeczenie to nie pozbawia eksmito- wanego małżonka jego tytułu do wspólnego mieszkania, które w póź- niejszym okresie może zostać objęte postępowaniem o podział majątku wspólnego14. 12 Por. wyrok SN z 10 czerwca 1983 r. (I CR 208/83), LEX nr 8544. 13 Tak J. Ignatowicz, Prawo rodzinne. Zarys wykładu, Warszawa 1998, s. 161–162. 14 Tak SN w uchwale z 13 stycznia 1978 r.; Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie orzekania w wyroku rozwodowym o wspólnym mieszkaniu, zajmowanym przez małżonków, oraz o podziale majątku wspólnego – art. 58 § 2, 3 i 4 k.r.o. (III CZP 30/77), OSNC 1978, nr 3, poz. 39. 15 Wstęp Jeżeli chodzi o podział mieszkania lub przyznanie go jednemu z mał- żonków, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcia te mogą odnosić się jedynie do mieszkań wspólnych w sensie prawnym, czyli takich, do których tytuł należy do obojga małżonków15. Uwzględniając wskazane powyżej argumenty, przemawiające za na- daniem szczególnego znaczenia prawnym regulacjom dotyczącym miesz- kania rodzinnego, należy z drugiej strony mieć na względzie okoliczność, że prawnorzeczowe formy korzystania z lokalu mieszkalnego (odrębna własność oraz spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu) pełnią także określone funkcje w warunkach gospodarki rynkowej. Spośród tych funkcji, zdaniem E. Kucharskiej-Stasiak, na pierwszy plan należy wysunąć ich rozpatrywanie w kategoriach: a) towaru, b) przedmiotu działalności gospodarczej stanowiącej źródło osiągania dochodu, c) dziedziny badań i nauczania16. Pod pojęciem „towar” w ekonomii rozumie się produkt pracy ludzkiej przeznaczony do sprzedaży, uosabiający społeczny stosunek sprzedawcy i nabywcy, mający ponadto wartość wymienną, którego zewnętrznym wy- razem jest cena17. Podkreśla się przy tym, że na tzw. rynku nieruchomości dochodzi do transferu praw, obrót nimi staje się bowiem obrotem różny- mi prawami, określającymi sposoby ich użytkowania, a także prawa i obo- wiązki ich właścicieli. O znaczeniu sektora nieruchomości dla światowej gospodarki świadczą chociażby potężne spadki na światowych giełdach w sierpniu 2007 r., będące pochodną spadku na giełdzie nowojorskiej, któ- rego głównym powodem było zachwianie płynności finansowej na tam- tejszym rynku nieruchomości. Postrzegając te prawa jako przedmiot działalności gospodarczej sta- nowiącej źródło osiągania dochodu, E. Kucharska-Stasiak zwraca uwagę na fakt, że sektor związany z nieruchomościami zatrudnia znaczną część ogółu zatrudnionych, powołując się przy tym na wyniki badań wskazują- 15 Tak SN w uchwale z 18 marca 1968 r.; Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 56 oraz art. 58 k.r.o. (III CZP 70/66), OSNC 1968, nr 5, poz. 77. 16 Por. E. Kucharska-Stasiak, Nieruchomość a rynek, Warszawa 2000, s. 24. 17 Tak E. Kucharska-Stasiak (w:) Leksykon rzeczoznawcy majątkowego, pod red. E. Kucharskiej- Stasiak, Warszawa 1998, s. 316. 16 Wstęp ce, że w Polsce w 1992 r. liczba osób zatrudnionych w tzw. obsłudze nieru- chomości sięgała 1 wszystkich zatrudnionych18. Wreszcie odnośnie do trzeciej, głównej płaszczyzny postrzegania owych praw, zdaniem autorki należy zauważyć, że są one przedmiotem zainteresowania wielu różnych dziedzin nauki, takich jak prawo, ekonomia, inżynieria budowlana, geologia, geodezja, architektura czy geografia19. Jak stwierdził z kolei W. Brzeski, analiza trzech wymienionych aspek- tów prawnorzeczowych form korzystania z lokalu mieszkalnego pozwala wyróżnić funkcje, jakie one pełnią, będąc: a) obiektem rynkowym, b) obiektem prawnym, c) obiektem użytkowym, d) źródłem osiągania dochodów dla właściciela, e) obiektem kredytowym, f) obiektem fi skalnym, g) obiektem zarządzania, h) obiektem badań i nauczania. Autor przy tym trafnie zauważa, że powyższe funkcje podlegały ewo- lucji. Początkowo nieruchomość była bowiem jedynie obiektem użytko- wym w ręku właściciela, po pewnym czasie nastąpiło rozdzielenie właści- ciela od użytkownika (ten pierwszy zaczął traktować nieruchomość jako obiekt inwestycyjny, podczas gdy drugi traktował ją ciągle wyłącznie jako obiekt użytkowy), aż wreszcie powstanie stosunku prawno-ekonomiczne- go pomiędzy właścicielem a użytkownikiem spowodowało konieczność zdefiniowania zakresu ochrony praw obydwu stron, co doprowadziło do wzrostu roli nieruchomość jako obiektu prawnego z naczelnym zadaniem zdefiniowania prawa własności i władania20. Biorąc pod uwagę powyższe, zasadniczym celem niniejszej pracy, oprócz analizy istniejącego stanu prawnego, jest próba odpowiedzi na py- tanie, jakich zmian w przepisach należałoby dokonać, aby znaleźć swoisty „złoty środek” pomiędzy – z jednej strony – interesem małżonków ocze- 18 Por. wybrane dane statystyczne w układzie Klasyfikacji Gospodarki Narodowej i Europej- skiej Klasyfikacji Działalności 1992, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1993. 19 Tak E. Kucharska-Stasiak, Nieruchomość…, s. 24–26. 20 Tak W. Brzeski, Podstawy ekonomiczne rynku nieruchomości, Home and Market 1993, nr 7–8, s. 11–12; a także W. Brzeski, Cz. Dobrowolski, Sz. Sędek, Vademecum pośrednika nieruchomości, Kra- ków 1996, s. 129 i n. 17 Wstęp kujących jak najpełniejszego odzwierciedlenia w treści aktów prawnych szczególnego charakteru mieszkania rodzinnego, a z drugiej interesem społeczno-gospodarczym, który w warunkach gospodarki wolnorynko- wej nakazuje traktować każdy lokal mieszkalny w pierwszym rzędzie jako nośnik pewnej wartości, będący jednym z najczęstszych przedmiotów ob- rotu handlowego. Podkreślenia wymaga także, że przywołane na wstępie akty prawne, odwołujące się w swojej treści do pojęcia „lokal” czy wręcz „lokal mieszkal- ny”, wyznaczają również zakres przedmiotowy niniejszej pracy, w której poddano analizie cztery najczęściej spotykane rodzaje tytułów prawnych, jakie mogą przysługiwać małżonkom względem zajmowanego przez nich lokalu mieszkalnego, a mianowicie: odrębną własność, spółdzielcze loka- torskie prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu (mieszkalnego) oraz najem lokalu mieszkalnego. Na wstępie należy zaznaczyć, że analiza wymienionych praw będzie dokonywana każdorazowo z odróżnieniem sytuacji, gdy tytuł prawny do lokalu mieszkalnego przysługuje jednemu z małżonków (stanowi składnik jego majątku osobistego), od sytuacji, gdy przedmiotowy tytuł należy do obojga małżonków (stanowiąc składnik ich majątku wspólnego). W pierwszej sytuacji, jeszcze przed nowelizacją kodeksu rodzinne- go i opiekuńczego dokonaną ustawą z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw21, w dok- trynie przyznano zarówno drugiemu małżonkowi, jak i pozostałym człon- kom rodziny pozostającym we wspólnocie domowej, pochodny, rodzinno- prawny tytuł do zajmowania mieszkania wynikający bezpośrednio z treści stosunku małżeństwa lub z więzi alimentacyjnych22. A. Oleszko stwierdza przy tym, że przedmiotem roszczenia – opartego na podstawie art. 27 k.r.o. stanowiącego, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój zwią- zek założyli, a zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym – może być domaganie się zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych uprawnionego do alimentacji mał- 21 Ustawa z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz nie- których innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 162, poz. 1691). 22 Por. M. Nazar, Małżeńska wspólność…, s. 346. 18 Wstęp żonka, przez drugiego małżonka, któremu przysługuje „wyłączny” tytuł prawny do przedmiotowego lokalu mieszkalnego. Autor podkreśla tym samym, że małżonek uprawniony do powyższego żądania nie może do- magać się na podstawie art. 27 k.r.o. od współmałżonka zaspokojenia swo- ich potrzeb mieszkaniowych poprzez dostarczenie (udostępnienie) mu konkretnego lokalu mieszkalnego stanowiącego majątek osobisty drugie- go małżonka23. Jakby na potwierdzenie poglądów doktryny o istnieniu owego ro- dzinnoprawnego tytułu do zajmowania przez małżonka lokalu mieszkal- nego, do którego tytuł prawny sensu stricto przysługuje wyłącznie drugie- mu małżonkowi, ustawa z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw dodała 20 stycznia 2005 r. do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego art. 281 stanowiący, że je- żeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia po- trzeb rodziny. Przepis ten stosuje się odpowiednio do przedmiotów urzą- dzenia domowego. Ostatni, piąty rozdział, poświęcony został problematyce prawa do małżeńskiego lokalu mieszkalnego jako przedmiotu postępowania egzeku- cyjnego. Jako czynny sędzia, na podstawie kilkuletniego doświadczenia za- wodowego mogę bowiem stwierdzić, że kwestia ta zasługuje na szczególną uwagę ze względu na częstotliwość występowania przedmiotowych postę- powań w praktyce, a także mnogość problemów z nimi związanych. Oddawana w ręce czytelników książka stanowi zmodyfikowaną wer- sję mojej rozprawy doktorskiej obronionej w marcu 2005 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego. Korzystając więc z okazji, wyrazy serdecznej wdzięczności chciałbym złożyć mojemu promotorowi – Pani Profesor Stanisławie Kalus, z której inspiracji i zachęty zrodziła się niniejsza monografia. Życzliwość Pani Profesor, wsparcie, gotowość służe- nia cenną radą były mi niezwykle pomocne na każdym etapie prac. Sło- wa podziękowania kieruję ponadto pod adresem recenzentów rozprawy – Panów Profesorów Edwarda Gniewka i Leszka Ogiegło, dzięki których uwagom i wskazówkom praca przybrała ostateczny kształt. 23 Por. A. Oleszko, Zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych rodziny w ramach obowiązku alimentacyj- nego. Prace cywilistyczne, Warszawa 1990, s. 187–189. 19 Rozdział I Ogólna charakterystyka stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami Wprowadzenie Pewien mądry człowiek powiedział kiedyś, że niedobra jest sytua- cja, gdy uczucia mieszają się z pieniędzmi. Sprawy dotyczące szeroko ro- zumianych (zob. poniższe rozważania) majątkowych stosunków małżeń- skich należą z kolei do tej szczególnie specyficznej kategorii sporów sądo- wych, gdzie po jednej, a jeszcze częściej po dwóch przeciwnych stronach sali rozpraw, zasiadają osoby, które – obok powstałego pomiędzy nimi na skutek zawarcia związku małżeńskiego węzła majątkowego – są albo przy- namniej do niedawna były najbliższymi sobie duchowo osobami. Każdy z czytelników, który kiedykolwiek uczestniczył (jako sędzia, ławnik, proku- rator, protokolant, strona, pełnomocnik strony, świadek) czy też był obser- watorem (w charakterze publiczności) tego typu rozprawy, mógł z łatwoś- cią zauważyć, że dla małżonków bądź byłych małżonków szalenie trud- ne jest, pożądane z punktu widzenia szybkości i sprawności zakończenia postępowania, oddzielenie meritum sporu od całego bagażu wzajemnych pretensji i problemów istniejących pomiędzy nimi. Tytułem zilustrowania powyższego twierdzenia mogę z całą stanowczością stwierdzić, że w trakcie swojej pięcioletniej pracy orzeczniczej nie zdarzyło mi się prowadzić spra- wy o podział majątku wspólnego pomiędzy małżonkami, w której, w toku rozprawy czy też w ramach pism procesowych, choć raz nie zostałby pod- niesiony wątek winy w rozkładzie pożycia małżonków, ich ewentualnych starań (a raczej ich braku) w odniesieniu do osobistej pracy przy wycho- wywaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym itp. Co ciekawe, 21 Rozdział I. Ogólna charakterystyka stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami w licznych rozmowach przeprowadzonych w gronie koleżanek i kolegów sędziów doszliśmy do wniosku, że właśnie kwestia majątku wspólnego małżonków – obok kwestii dotyczących uregulowania kontaktów mał- żonków z ich wspólnymi dziećmi oraz ustalenia obowiązku ponoszenia kosztów ich utrzymania i wychowania – stanowi częstokroć najlepszą oka- zję do rozegrania swoistej „dogrywki” do sprawy rozwodowej pomiędzy małżonkami w sytuacji, gdy nie byli oni zgodni co do istnienia przesłanek do jego orzeczenia, istniał pomiędzy nimi spór co do osoby winnej rozkła- du pożycia małżeńskiego, tudzież kieruje nimi niska, ale bardzo silna po- budka „odegrania się” na byłym małżonku, który np. ułożył sobie życie na nowo po rozwodzie (albo jeszcze przed jego orzeczeniem, co najczęściej w znacznej mierze potęguje antypatię drugiej strony). Prowadzenie ta- kiego postępowania wymaga więc od sędziego referenta nie tylko wiedzy merytorycznej, ale i psychologicznych umiejętności natychmiastowego hamowania zamiarów stron zmierzających do dalszego analizowania ich wzajemnych pretensji i żali. Do przedmiotowej kategorii postępowań sądowych należą przy tym przede wszystkim sprawy, w których problematyka stosunków majątko- wych pomiędzy małżonkami stanowi podstawową płaszczyznę sporu, to jest sprawy, o których mowa w art. 565–5651 k.p.c. w przedmiocie rozstrzyg- nięcia o istotnych sprawach rodziny w braku porozumienia pomiędzy mał- żonkami, w art. 566–567 k.p.c. w przedmiocie podziału majątku wspólnego pomiędzy małżonkami, w art. 5671–5675 k.p.c. w przedmiocie orzeczenia se- paracji pomiędzy małżonkami, wreszcie w art. 787–787.2 k.p.c. w przedmio- cie nadania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika. Przedstawione powyżej rozważania w równej mierze dotyczą tych postępowań sądowych, w których kwestia majątkowych stosunków mał- żeńskich pojawia się niejako w tle, ponieważ w sprawach tych stronami mogą być zarówno małżonkowie, jak i podmioty niezwiązane węzłem mał- żeńskim. Jako przykład tego rodzaju sprawy z własnej praktyki sędziow- skiej mogę wskazać prowadzone przeze mnie postępowanie na podsta- wie art. 10 u.k.w.h.24, zgodnie z treścią którego w razie niezgodności mię- dzy stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obcią- 24 Ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.). 22 Zagadnienia wstępne żenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia niezgodności. W sprawie tej jedno z małżonków, w czasie trwania wspólności ustawowej, nabyło od- płatnie odrębny lokal mieszkalny, podając w treści aktu notarialnego, że czyni to w całości ze środków stanowiących jego majątek osobisty, a za- tem lokal ten miałby wejść do jego majątku osobistego. Drugie z małżon- ków zakwestionowało prawdziwość powyższego zastrzeżenia podanego przez jego współmałżonka w treści aktu notarialnego, żądając jego wpisa- nia do księgi wieczystej przedmiotowego lokalu jako współwłaściciela na zasadach ustawowej wspólności małżeńskiej. Do rozstrzygnięcia tej spra- wy konieczne zatem było ustalenie, z jakiej masy majątkowej pochodziły w istocie środki pieniężne na nabycie przedmiotowego lokalu na podsta- wie analizy art. 31 i 33 k.r.o. 1. Zagadnienia wstępne Analizę problematyki stosunków majątkowych pomiędzy małżon- kami należy rozpocząć od stwierdzenia, że ten fragment regulacji zawar- tych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym został najdalej zmodyfikowa- ny w wyniku zmian do wprowadzonych ww. ustawą z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw. Fakt ten nie może być jednak zaskoczeniem, skoro kształt regulacji sprzed nowelizacji poddawany był regularnej krytyce, przede wszystkim jako wywołujący trudności w kwalifikowaniu nabywanych praw do po- szczególnych mas majątkowych małżonków, komplikujący zarząd mająt- kiem wspólnym małżonków, wreszcie niekorzystny dla wierzycieli w sytu- acji egzekucji wierzytelności z majątku wspólnego małżonków25. Jeżeli chodzi o samo pojęcie „stosunki majątkowe pomiędzy małżon- kami”, to próbę jego zdefiniowania w doktrynie podjęła E. Skowrońska- Bocian, która mianem stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami określiła wszystkie te relacje istniejące między nimi, które odnoszą się do sfery ich interesów ekonomicznych. Będzie zatem chodziło tutaj zarówno o wspólność praw majątkowych, jak i o rozliczenia związane z dokony- waniem nakładów oraz ponoszeniem wydatków, a także o kwestie odpo- 25 Tak m.in. J. Gieracki, Nowa regulacja małżeńskich ustrojów majątkowych, Bielsko-Biała 2005, s. 7; J. Ignaczewski, Małżeńskie ustroje majątkowe, Warszawa 2005, s. 16–17; G. Jęderek, Uwagi do pro- jektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, SP 2002, z. 3, s. 150. 23 Rozdział I. Ogólna charakterystyka stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami wiedzialności za zobowiązania. Do stosunków majątkowych małżeńskich sensu largo zalicza się również roszczenia odszkodowawcze, i to zarówno między małżonkami, jak i w stosunku do osób trzecich26. Wśród pozostałych przedstawicieli rodzimej doktryny dość popu- larną tendencją stało się z kolei albo definiowanie owych stosunków ma- jątkowych na zasadzie ustalenia desygnatu tego terminu w stosunku do węższego pojęcia „małżeńskiego ustroju majątkowego”, albo wręcz re- zygnacja z posługiwania się pojęciem stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami. J.S. Piątowski pod pojęciem małżeńskiego ustroju majątkowego skla- syfikował odrębną grupę przepisów określających, jakie skutki wywołuje małżeństwo w zakresie sytuacji prawnej małżonków względem ich majątku, podkreślając jednocześnie, że stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami obejmują nie tylko stosunki majątkowe pomiędzy nimi, wynikające z samego faktu zawarcia małżeństwa (zarówno związane z obowiązującym ich ustro- jem majątkowym, jak i od tego ustroju niezależne), ale także inne stosunki prawne o charakterze majątkowym, które na ogólnych zasadach mogą po- wstawać pomiędzy małżonkami, podobnie jak pomiędzy innymi osobami fizycznymi. Jako przykład tych ostatnich autor ten podaje zawieranie pomię- dzy małżonkami umów obligacyjnych (np. darowizna), umów prawnorze- czowych (np. użytkowanie) czy wreszcie odpowiedzialność deliktową jed- nego małżonka względem drugiego z tytułu czynu niedozwolonego27. Podobne ujęcie omawianego zagadnienia zaprezentował J. Winiarz, który odnosząc się do kwestii wzajemnego zakresu terminów „stosunki ma- jątkowe pomiędzy małżonkami” oraz „małżeński ustrój majątkowy”, także zwrócił uwagę na fakt, że małżeński ustrój majątkowy nie wyczerpuje cało- kształtu stosunków majątkowych, do których powstania prowadzi związek małżeński, obejmując tylko część tych stosunków, a mianowicie określony układ stosunków majątkowych między małżonkami, których z kolei przed- miotem stał się posiadany przez nich majątek. Autor ten podniósł dalej, że poza tą strefą istnieje dość rozległa grupa małżeńskich stosunków majątko- wych zupełnie niezależnych od tego, według jakich reguł ukształtowane są stosunki małżonków wynikające z posiadanego przez nich majątku28. 26 Tak E. Skowrońska-Bocian, Rozliczenia majątkowe małżonków w stosunkach wzajemnych i wobec 27 Por. J.S. Piątowski, System prawa rodzinnego i opiekuńczego, Wrocław-Warszawa-Kraków- 28 Por. J. Winiarz, Małżeńskie stosunki majątkowe, Warszawa 1967, s. 14. osób trzecich, Warszawa 2005, s. 12. Gdańsk-Łódź 1985, s. 289–290. 24 Zagadnienia wstępne Według T. Smyczyńskiego mianem małżeńskiego ustroju majątko- wego określa się unormowanie sytuacji prawnej małżonków względem majątku wniesionego do małżeństwa i majątku nabytego po jego zawar- ciu. Termin „stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami” obejmuje, zda- niem autora, zarówno stosunki powiązane z wzajemnymi prawami i obo- wiązkami małżonków, jak i te, które dotyczą wzajemnej sytuacji majątków obojga małżonków29. Wreszcie S. Szer pod pojęciem małżeńskiego ustroju majątkowego rozumie zespół norm, według których układają się stosunki majątkowe między małżonkami w czasie trwania małżeństwa oraz uregulowana jest odpowiedzialność małżonków wobec wierzycieli30. Pojęciem stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami w ogóle nie posługują się J. Strzebińczyk oraz J. Ignatowicz. J. Strzebińczyk mianem majątkowego ustroju małżeńskiego określa zespół zasad wynikających z przepisów lub postanowień małżeńskiej umo- wy majątkowej, określających pozycję każdego z małżonków względem poszczególnych mas majątkowych przynależnych małżonkom31. Z kolei J. Ignatowicz, definiując małżeński ustrój (system) majątkowy, stwierdził, że jest nim ogół uregulowań prawnych składających się na sytuację prawną małżonków względem ich mienia wniesionego do małżeństwa i nabytego w czasie trwania małżeństwa32. Podsumowując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że stosunki majątkowe małżeńskie obejmują dość szeroki wachlarz zagadnień, zawar- ty w dwóch głównych blokach: 1) problematyka małżeńskiego ustroju majątkowego, 2) wszystkie inne relacje natury ekonomicznej (zarówno o charakterze obligacyjnym, jak i prawnorzeczowym), mogące powstać między małżonkami. Co istotne, powyższa klasyfikacja została uwzględniona przez usta- wodawcę w ustawie z 17 czerwca 2004 r., gdzie zmieniono tytuł działu III kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z szerszego terminu „Stosunki ma- jątkowe pomiędzy małżonkami” na węższe określenie „Małżeńskie ustro- je majątkowe”. 29 Tak T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2003, s. 69–70. 30 Tak S. Szer, Prawo rodzinne, Warszawa 1966, s. 100. 31 Tak J. Strzebińczyk, Prawo rodzinne, Kraków 2002, s. 140. 32 Tak J. Ignatowicz, Prawo rodzinne…, s. 89. 25 Rozdział I. Ogólna charakterystyka stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami Dalej należy stwierdzić, że podziału małżeńskich ustrojów majątko- wych można dokonać według dwóch kryteriów. Pierwszym jest podstawa, na której opiera się małżeński ustrój ma- jątkowy obowiązujący małżonków, a przy zastosowaniu tego kryterium wyróżniamy: a) ustrój ustawowy (powstaje ex lege z chwilą zawarcia małżeństwa – art. 31 k.r.o.); b) ustrój umowny oparty na umowie zwanej intercyzą (art. 47 k.r.o.); c) ustrój przymusowy (zarówno przymusowa rozdzielność występu- jąca w sytuacjach opisanych w rozdziale III k.r.o., jak i przymusowa wspólność w sytuacji opisanej w art. 6801 k.c.). Drugim kryterium jest treść ustroju majątkowego łączącego małżon- ków, a jego przyjęcie prowadzi do wyodrębnienia: a) ustroju wspólności majątkowej (obok majątków osobistych małżon- ków powstaje również ich majątek wspólny); b) ustrój rozdzielności majątkowej (każde z małżonków zachowuje swo- ją „odrębność” majątkową). W tym miejscu należy podkreślić, że dalsze rozważania będą prowadzo- ne z uwzględnieniem kryterium treści ustroju majątkowego małżonków. 2. Wspólność majątkowa małżonków 2.1. Źródła powstania oraz cechy charakterystyczne wspólności majątkowej małżonków Źródłem wspólności majątkowej małżonków mogą być : a) ustawa, a ściślej rzecz ujmując, przewidziane w ustawie zdarzenie prawne, jakim jest zawarcie związku małżeńskiego, przy założeniu niewystąpienia równocześnie innego zdarzenia prawnego, to jest za- warcia małżeńskiej umowy majątkowej wprowadzającej rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków bądź wcześniejszego ubezwłasnowolnienia jednego z nupturientów; b) umowa majątkowa (intercyza) zawarta między małżonkami lub przy- szłymi małżonkami w formie aktu notarialnego. 26 Wspólność majątkowa małżonków W doktrynie zwrócono przy tym uwagę na dość liberalne podejście polskiego ustawodawcy do momentu zawarcia intercyzy, przejawiające się w dopuszczalności jej spisania przez osoby, które dopiero zamierzają za- wrzeć związek małżeński, z tym że w tym przypadku jest ona skuteczna dopiero od chwili jego faktycznego zawarcia. Umowa taka stanowi w istocie modyfikację ustroju wspólności ustawowej. Zgodnie bowiem z art. 47 § 1 k.r.o. małżonkowie mogą wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć (albo wyłączyć, ale wówczas powstaje pomiędzy nimi ustrój rozdzielności majątkowej „zwykłej” lub z wyrównaniem dorobków). Nie mogą oni nato- miast wprowadzić umową innego rodzaju wspólności opartej na zasadach nieprzewidzianych ustawą33. Zatrzymując się na chwilę przy problematyce treści małżeńskiej umo- wy majątkowej, należy podkreślić, że skoro majątek wspólny ma służyć przede wszystkim samym małżonkom, to dysponowanie jego składnikami stanowi ich wyłączne prawo. Należy zatem szanować wolę małżonków, je- żeli nie jest ona sprzeczna z wyraźnym przepisem ustawy. Ustrój majątko- wy małżeński nie powinien być bowiem rozumiany jako częściowe ubez- własnowolnienie obojga małżonków34. W doktrynie zwraca się przy tym uwagę na fakt, że umowa małżeńska majątkowa jest typową czynnością prawną organizacyjną, której przedmio- tem jest jedynie regulacja majątkowo-prawnych stosunków małżonków, a nie zmiana reżimu prawnego konkretnego prawa majątkowego. Podkre- śla się, że umowa rozszerzająca wspólność ustawową jest jednym z przy- kładów sukcesji uniwersalnej, której następstwem jest zmiana podmiotów uprawnionych do poszczególnych składników majątkowych bez potrzeby ich wyszczególniania w treści umowy. Natomiast organizacyjny charakter umowy majątkowej małżeńskiej oraz przejście praw do majątku wspólne- go z majątku osobistego w drodze sukcesji uniwersalnej powodują, że nie można zmiany osób uprawnionych do konkretnego prawa majątkowego, będącej następstwem rozszerzenia wspólności majątkowej, traktować jako bezpłatnego rozporządzenia na rzecz innej osoby35. 33 Tak m.in. ibidem, s. 122; E. Gniewek, Umowa wyłączenia wspólności majątkowej w praktyce no- tarialnej, Rejent 2000, nr 2, s. 176; J. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, War- szawa 1993, s. 297. 34 Por. A. Szpunar, glosa do uchwały SN z 10 kwietnia 1991 r. (III CZP 76/90), PiP 1992, z. 7, 35 Por. A. Dyoniak, glosa do uchwały SN z 15 stycznia 1992 r. (III CZP 142/91), OSP 1993, z. 5, poz. 114. poz. 92. 27
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo do lokalu mieszkalnego jako przedmiot stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: