Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00518 007387 13829223 na godz. na dobę w sumie
Prawo do materiału genetycznego człowieka. Wydanie 1 - ebook/pdf
Prawo do materiału genetycznego człowieka. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 380
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0495-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Problematyka prawa do materiału genetycznego człowieka jest zagadnieniem fundamentalnym dla określenia prawnych ram takich kwestii, jak funkcjonowanie biobanków, możliwość przeprowadzania testów genetycznych oraz eksperymentów genetycznych, ochrona danych genetycznych, prawo do informacji genetycznej i możliwości jej ujawniania. Celem publikacji Prawo do materiału genetycznego człowieka jest próba odpowiedzi na podstawowe pytanie, czy istnieje potrzeba i możliwość wyróżnienia prawa do materiału genetycznego człowieka w polskim systemie prawnym oraz czy takie prawo jest wyróżniane w prawie międzynarodowym i europejskim.

Pierwsze kompleksowe opracowanie tematu umożliwi poznanie tej problematyki nie tylko naukowcom z dziedziny prawa i medycyny, lecz również dzięki omówieniu poszczególnych środków ochrony prawnej książka będzie przydatna dla sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych oraz prawników pracujących w resortach zajmujących się tymi kwestiami. Publikacja adresowana jest również do podmiotów tworzących biobanki. Prezentowane tezy oraz propozycje konkretnych rozwiązań mogą być również ważnym głosem w toczącej się obecnie dyskusji dotyczącej przyszłych regulacji prawnych przedstawionych zagadnień i w tym zakresie opracowanie adresowane jest też do zespołów legislacyjnych. Ze względu na charakter prezentowanego opracowania przeznaczone jest ono również do Czytelników niebędących prawnikami, którzy chcą poznać swoje prawa i środki ich ochrony w odniesieniu do wyodrębniania i wykorzystywania własnego materiału genetycznego.

Dr Dorota Krekora-Zając jest wykładowcą na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego oraz autorką monografii i licznych artykułów dotyczących prawa medycznego, cywilnego i rodzinnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Prawo do materiału genetycznego człowieka Dorota Krekora-Zając / monografie / prawo cywilne Wydanie 1 Warszawa 2014 Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ I. Wybrane zagadnienia związane z genetyką człowieka . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Wyjaśnienie podstawowych pojęć z zakresu genetyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Gen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. DNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Genom, fenotyp i genotyp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Kod genetyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Inżynieria genetyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Nadzieje i zagrożenia wynikające z ingerencji w materiał genetyczny człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Choroby genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Diagnostyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. Leczenie chorób genetycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Klonowanie reprodukcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Eugenika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Ustalanie tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Badania naukowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ II. Prawnomiędzynarodowe regulacje prawa do materiału genetycznego człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Charakter genomu ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Godność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Prymat jednostki nad nauką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Zakaz dyskryminacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Autonomia pacjenta: zgoda na interwencję, prawo do informacji i prawo do niebycia poinformowanym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Ochrona danych genetycznych i prawo do poszanowania prywatności . . . . . . 8. Genom ludzki jako dziedzictwo ludzkości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 17 17 18 18 19 21 23 23 24 25 30 35 39 40 44 49 51 53 53 59 62 66 68 71 80 86 5 Spis treści 9. Działania niezgodne z godnością ludzkości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 94 ROZDZIAŁ III. Uregulowania prawne dotyczące materiału genetycznego w Wielkiej Brytanii i we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Status ciała ludzkiego i części odłączonych od ciała w Wielkiej Brytanii . . . 3. Zgoda na badania genetyczne w Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Biobanki, prywatność i dane genetyczne w Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . 5. Ujawnianie tajemnic genetycznych w Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Prawo do poznania swojego pochodzenia genetycznego w brytyjskim systemie prawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Prawo do ciała człowieka i jego części we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Dane genetyczne jako dane osobowe we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Konsultacja genetyczna we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Prawo do poznania swojego pochodzenia we włoskim systemie prawnym . . . 11. Zakaz klonowania we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ IV. Próbka biologiczna materiału genetycznego jako przedmiot ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Próbka biologiczna materiału genetycznego jako przedmiot ochrony dóbr osobistych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Przedmiot dóbr osobistych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Pobranie materiału genetycznego a nietykalność cielesna . . . . . . . . . . . . 2.3. Pobranie materiału genetycznego a naruszenie dobra osobistego . . . . . . 2.4. Okoliczności wyłączające bezprawność przy pobraniu materiału genetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1. Zgoda uprawnionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2. Zgoda na zabieg medyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.3. Podmioty uprawnione do wyrażenia zgody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.4. Działanie na podstawie przepisu prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.5. Nadużycie prawa podmiotowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Środki ochrony prawnej przysługujące dawcy materiału genetycznego . . 2.5.1. Powództwo o ustalenie z art. 189 k.p.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2. Powództwo o zaniechanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.3. Powództwo o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.4. Zadośćuczynienie pieniężne lub zapłata na cel społeczny . . . . . . . 2.5.5. Odszkodowanie na zasadach ogólnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.6. Odpowiedzialność za zdarzenie medyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Próbka biologiczna materiału genetycznego jako przedmiot ochrony prawnorzeczowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Elementy ciała człowieka jako rzecz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 101 104 115 120 125 134 138 142 150 153 158 161 165 165 168 168 170 172 173 173 177 185 191 193 194 194 195 196 196 199 199 200 202 202 6 www.lexisnexis.pl Spis treści 3.2. Człowiek jako właś ciciel swojego ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 224 ROZDZIAŁ V. Konsekwencje prawne jawności materiału genetycznego. Prawo do wiedzy o informacji genetycznej . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Prawo pacjenta do informacji o swoim profi lu genetycznym . . . . . . . . . . . . . . . 3. Ochrona prawa do informacji genetycznej jako informacji medycznej . . . . . . 4. Prawo pacjenta do dokumentacji medycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Prawo do poznania swojego pochodzenia genetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Znaczenie świadomości swojego genetycznego pochodzenia . . . . . . . . . . 5.2. Ustalenie pochodzenia od matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Ustalenie ojcostwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4. Prawo do ustalenia pochodzenia dziecka poczętego na skutek inseminacji heterologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Przysposobienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.6. Poznanie swojego pochodzenia od dalszych krewnych . . . . . . . . . . . . . . . 6. Prawo do ujawnienia swojego profi lu genetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ VI. Prawo do prywatności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Prawo do ochrony danych genetycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Tajemnica lekarska a dane genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Ochrona danych genetycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Prawo do prywatności rodziców genetycznych niebędących rodzicami prawnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Prawo do integralności genetycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Klonowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Zakaz modyfi kacji genetycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 234 236 245 249 253 256 259 265 267 277 282 284 286 293 293 300 300 309 313 320 322 326 331 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 Wykaz aktów prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 Wykaz orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 7 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Wykaz skrótów I. Akty prawne c.c. c.p. EKPCz HTA k.c. KEL k.k. Konstytu- cja RP k.p.c. – Codice civile – włoski kodeks cywilny z 16 marca 1942 r., Regio Decreto, 16 marzo 1942, n. 262 Approvazione del testo del Codice Civile (Pub- blicato nella edizione straordinaria della Gazzetta Uffi ciale, n. 79 del 4 aprile 1942) – Codice della Privacy, Codice in materia di protezione dei dati perso nali – włoski kodeks dotyczący ochrony danych osobowych z 30 czerwca 2003 r., Decreto legislativo 30 giugno 2003, n. 196 (Pubblicato nella Gazzetta Uffi ciale, n. 174 del 29 luglio 2003) – Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności spo- rządzona w Rzymie 4 listo pada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) powoływana również jako europejska konwencja, europejska konwencja praw człowieka – Human Tissue Act (Wielka Brytania) – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 121) – Kodeks Etyki Lekarskiej uchwalony 20 wrześ nia 2003 r. na VII Nad- zwyczajnym Krajowym Zjeździe Lekarzy w Toruniu – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) – ustawa z 17 listo pada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 101) k.r.o. – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) p.a.s.c. – ustawa z 29 wrześ nia 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.). u.o.d.o. – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926) u.p.p. – ustawa z 6 listo pada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pa- cjenta (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 159 ze zm.) u.z.l.l.d. – ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 ze zm.) 9 Wykaz skrótów II. Czasopisma i publikatory – Dziennik Ustaw Dz.U. Dz.Urz. UE – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej KPP NP OSA OSAiSN OSNAPiUS – „Kwartalnik Prawa Prywatnego” – „Nowe Prawo” – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych i Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – „Palestra” – „Prawo i Medycyna” – „Państwo i Prawo” – „Przegląd Prawa Administracyjnego” – „Prokuratura i Prawo” – „Przegląd Sądowy” OSNC OSP OSPiKA Pal. PiM PiP PPA Prok.iPr. PS III. Inne DNA – Deoxyribonucleic acid, kwas deoksyrybonukleinowy (także kwas dez- ETPCz ETS HGC HUGO Lexis.pl MRC ONZ SIP SN TK UNESCO oksyrybonukleinowy) – Europejski Trybunał Praw Człowieka – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – The Human Genetics Commission (Wielka Brytania) – Human Genome Project, HUGO Project, Projekt poznania genomu czło- wieka – Serwis Prawniczy Lexis Nexis Polska – The Medical Research Council (Wielka Brytania) – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Lex – system informacji prawnej Wolters Kluwer – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – United Nations Educational, Scientifi c and Cultural Organization – Or- ganizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury WSA – wojewódzki sąd administracyjny 10 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie Wprowadzenie Wprowadzenie Dynamiczny rozwój biologii i medycyny miał wielki wpływ zarówno na jakość i długość życia ludzkiego, jak również na świadomość, przekonania i podglądy społeczności. Wykształciły się nowe nauki, takie jak biomedy- cyna1, biotechnologia i biologia syntetyczna2. Postęp nauki, a zwłaszcza lepsze poznanie przez naukowców genomu ludzkiego, z jednej strony nie- wątpliwie przyczynił się do polepszenia diagnostyki i leczenia wielu chorób, z drugiej zaś budził i nadal budzi wiele obaw i wątpliwości. Obecnie na pod- stawie testów genetycznych możliwe jest np. ustalenie prawdopodobień- stwa występowania mukowiscydozy u ewentualnych potomków badanych osób. Biolodzy syntetyczni potrafi ą już stworzyć łańcuch DNA prostych bakterii, co niewątpliwie przyczyni się do rozwoju farmakologii, a także umożliwi lepsze testowanie leków. Na bazie postępu genetyki rozwijają się nowe nauki, takie jak genoterapia czy farmakogenetyka. Umożliwiają one lepsze poznanie przyczyn powstawania chorób oraz udoskonalają metody leczenia ludzi. Obecnie za pomocą terapii genowej można leczyć złośliwe postacie nowotworów oraz rzadkie choroby. Jednakże rozwój nauki, a właś ciwie to, co jest jego bezpośrednim rezul- tatem, tj. stosowanie wyników badań w praktyce w stosunku do ludzi, może skutkować różnymi, niekiedy bardzo poważnymi nadużyciami. I tak dla przykładu, testy genetyczne mające na celu wykrywanie chorób gene- 1 Biomedycyna łączy wiedzę z obszaru biologii molekularnej, biologii komórkowej oraz medycyny i stosuje ją wobec człowieka. Jest ona elementem jeszcze szerszej i multidy- scyplinarnej nauki, jaką jest biotechnologia, która jest nauką o wszelkich manipula- cjach na organizmach żywych. 2 Biologia syntetyczna jest połączeniem nauk biologicznych, inżynieryjnych i matema- tycznych, a jej przedstawiciele zakładają, że mogą stworzyć organizmy, których nigdy na ziemi nie było. 11 Wprowadzenie tycznych, stosowane chociażby przez pracodawców bądź ubezpieczycieli, mogą prowadzić do dyskryminacji ze względu na chorobę, która nieko- niecznie u danej osoby musi wystąpić. Pojawia się też wiele zagadnień związanych z wyrażaniem zgody na modyfi kacje genowe. Należy bowiem pamiętać, że materiał genetyczny jest szczególnym nośnikiem informacji dotyczących zarówno właś ciciela, członków jego rodziny, zstępnych, wstępnych, ale również całej ludzkości. Nowe odkrycia nauki zawsze budziły dość radykalne obawy. Przez tysiące lat człowiek coraz lepiej poznawał świat, który go otaczał. Spektaku- larne odkrycia fi zyków i astronomów sprawiły, że dziś lepiej rozumiemy wszechświat. Obecnie człowiek widzi swoje miejsce i rolę w świecie zupełnie inaczej niż 500 lat temu. Doświadczenia minionych epok po- kazują, iż po latach postęp nauki w większym zakresie przyczynia się jednak do poprawy życia ludzi niż stanowi jego zagrożenie. Współcześnie to właśnie odkrycia genetyków budzą wiele obaw, a właś ciwie obawy te dotyczą możliwości ewentualnego zastosowania tych odkryć wobec czło- wieka. Nie można bowiem nie dostrzegać tego, że materiał genetyczny człowieka stanowi cenne źródło informacji i to zarówno o człowieku, jak i całym gatunku ludzkim. Ze względu na fakt, że problematyka prawa do materiału genetycznego człowieka nie była dotychczas przedmiotem kompleksowych opracowań cywilistycznych w Polsce, a sam temat jest obszerny, obligowało to do wy- jątkowo precyzyjnego zakreś lenia ram prowadzonych analiz. Nie sposób bowiem w jednym opracowaniu przedstawić wszystkie problemy, jakie po- jawiają się podczas badań nad kwestią prawa do materiału genetycznego człowieka, zwłaszcza że analizy prawne muszą być poprzedzone omówie- niem pojęć genetycznych, które mają bezpośrednie przełożenie na prawne rozumienie tematu. Taki zabieg jest konieczny zawsze wtedy, gdy mamy do czynienia z tematem interdyscyplinarnym. Wyznaczenie koniecznych i jednoznacznych ram okreś lających granice analiz doprowadziło w kon- sekwencji do świadomego pozostawienia pewnych rozważań poza opra- cowanym tematem lub skrótowego omówienia tych elementów, które w mojej ocenie nie były najważniejsze. Tak dokonana selekcja była ce- lowa, zamierzona i konieczna, chodziło bowiem o to, aby temat nowy i tak trudny omówić z jednej strony kompleksowo, z drugiej – w sposób jasny i łatwy do przyswojenia. Mając powyższe na względzie, najważniejsze dla kształtu monografi i było sprecyzowanie wyraźnych celów, jakim miały 12 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie służyć podjęte analizy. Przygotowując niniejszą publikację, postanowiono osiągnąć dwa podstawowe cele. Pierwszym jest opis tego nowego i wyjątkowego przedmiotu ochrony prawnej, jakim jest materiał genetyczny człowieka3. W ramach rozwa- żania kwestii, czym jest prawo do materiału genetycznego człowieka, zo- stanie przeanalizowany nie tylko wpływ odkrycia genomu ludzkiego na życie człowieka, na postępowanie sądowe, ale również zostaną wskazane najważniejsze zagrożenia związane z wykorzystywaniem materiału gene- tycznego człowieka do różnych celów. Zostanie też poddany analizie charakter prawny materiału genetycznego człowieka. Odpowiedź na pytanie, czy istnieje prawo do materiału gene- tycznego, a jeśli tak, to jaki ono ma charakter, jest bowiem zagadnieniem fundamentalnym dla praktycznych problemów związanych z rozwojem genetyki i konieczności ingerencji w nią prawa. Wydaje się, że prawo takie istnieje, choć nie ma ono jednolitego i spójnego charakteru. Drugim zasadniczym celem publikacji jest wskazanie metody regulacji prawnej prawa do materiału genetycznego człowieka, i co z tym zwią- zane, ocena przydatności klasycznych instytucji prawa cywilnego w od- niesieniu do prawnej regulacji materiału genetycznego człowieka. Trud- ność w regulacji prawnej tego zagadnienia polega z jednej strony na tym, iż niełatwe jest regulowanie materii, która tak szybko ulega fundamen- talnym zmianom, z drugiej zaś na istnieniu ciągle jeszcze wielu kontro- wersji etycznych związanych z biomedycyną. Najlepiej ukazuje to dyskusja tocząca się wokół kwestii komórek macierzystych. Problematyka badań nad embrionalnymi komórkami macierzystymi budziła i budzi wiele kon- trowersji. Wielu wybitnych przedstawicieli doktryny prawa prowadziło i prowadzi spór nad kształtem regulacji dotyczącej tych badań, jednakże – jak ukazują najnowsze wyniki badań naukowych – zupełnie niepotrzebnie, gdyż wynaleziono skuteczniejszą metodę pozwalającą przywracać stadium komórek macierzystych ludzkim komórkom skóry, a metoda pozyskiwania 3 W opracowaniu w sposób zamierzony będę się posługiwać pojęciem „materiał gene- tyczny człowieka” dla okreś lenia całej informacji genetycznej zawartej w ludzkim ge- nomie, tj. zarówno w zakresie informacji kodujących, jak i niekodujących. Celowo nie będzie używany termin genom ludzki, gdyż – jak zostanie to przedstawione w pierw- szym rozdziale pracy – występuje on w genetyce w dwóch znaczeniach. 13 Wprowadzenie komórek z embrionów jako droższa i trudniejsza do realizacji została prak- tycznie odrzucona przez naukowców. Genetyk W. Szybalski, pytany o możliwość regulacji prawnej zagadnień biomedycznych, stwierdził, iż: „Kontrolować to trzeba, ale najlepiej gdyby wam się udało stworzyć prawo z terminem, to znaczy, że w ciągu najbliż- szego roku nie będzie można zamrażać zarodków, po roku nauka pójdzie do przodu i za rok nowa regulacja”4. Taki pogląd wydaje się być trudny do zaakceptowania z wielu względów. Przede wszystkim prawo, a zwłaszcza prawo cywilne, zwykło regulować pewne zagadnienia dopiero po obser- wacji wieloletniej praktyki. Zatem prawo cywilne miało i mieć musi cha- rakter, co do zasady, wtórny do praktyki, sankcjonując okreś lone dzia- łania. Należy podkreś lić, że istotną przecież cechą prawa jest jego pewność i stałość. Cechy te zapewniają obywatelom bezpieczeństwo, są więc funda- mentalne dla całego systemu prawnego. Pewności prawa nie da się zatem pogodzić z jego zmiennością. Ukazaniu tych dwóch podstawowych celów została podporządkowana sys- tematyka monografi i. Pierwsze trzy rozdziały mają charakter ogólny i sta- nowią z jednej strony wstęp do rozważań związanych z prawem polskim, z drugiej zaś – próbę zakreś lenia pewnego szerszego tła, rzeczywistości wyznaczonej przez odkrycia genetyków oraz regulacje prawa międzyna- rodowego. Ze względu na szczątkową regulację w prawie polskim zakresu ochrony materiału genetycznego, rozważania prowadzone w tych rozdzia- łach umożliwią także stworzenie pewnych wniosków de lege ferenda odno- szących się do polskiej regulacji prawnej. Celem tej publikacji nie jest opisanie wszystkich praw do materiału gene- tycznego. Rozważania zostaną ograniczone głównie do aspektów cywil- noprawnych, choć nie sposób pominąć niektórych elementów publiczno- prawnych, takich jak ochrona danych osobowych. Ponadto analiza zostanie ograniczona jedynie do materiału genetycznego osób żyjących. Co do zasady, poza zakresem badań będą zatem rozwa- żania dotyczące osób nieżyjących oraz jeszcze nienarodzonych. Niekiedy, co oczywiste, zostaną omówione wybrane problemy dotyczące osób nie- narodzonych, jak np. klonowanie, ale tylko w takim kontekście, jaki jest niezbędny do okreś lenia praw osób żyjących, jak prawo do tożsamości 4 P. Najsztub, Czego się boi profesor, „Przekrój” z 25 czerwca 2009 r., s. 25. 14 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie genetycznej. Konsekwentnie zatem poza zakresem monografi i pozostaną rozważania dotyczące testów, eksperymentów i zabiegów na embrionach ludzkich. Obszerność tej tematyki przerasta wyznaczone ramy analiz i wy- maga oddzielnego opracowania. Poza zakresem analiz znajdą się także kwestie prawa patentowego, bo- wiem sedno rozważań dotyczy prawa do materiału genetycznego na gruncie prawa cywilnego, w szczególności dóbr osobistych, a nie prawa własności intelektualnej. Chociaż jednym z celów pracy jest wskazanie pewnych wniosków de lege ferenda, to skuteczność postulatów można oceniać tylko w związku z całym systemem ochrony prawnej materiału genetycznego człowieka, tworzonym tak przez prawo cywilne, jak i prawo publiczne. Propozycje re- gulacji prawnych, które będą wskazywane, nie mają bowiem charakteru autonomicznego i powinny być elementem tworzenia kompleksowego mo- delu ochrony materiału genetycznego człowieka. Niniejsza monografi a stanowi zmienioną wersję rozprawy doktorskiej obro- nionej w maju 2013 r. w Instytucie Prawa Cywilnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego w Warszawie. Pragnę serdecznie podziękować mojemu Promotorowi, prof. dr. hab. Ada- mowi Brzozowskiemu za cenne rady oraz recenzentom, prof. dr. hab. Ja- nowi Błeszyńskiemu i prof. dr. hab. Bogudarowi Kordasiewiczowi, których wnikliwe uwagi starałam się uwzględnić, przygotowując monografi ę do publikacji. Podziękowania pragnę również złożyć mojej rodzinie, a w szcze- gólności synowi Krzysztofowi, który dał mi szczególną motywację do przy- gotowania niniejszej monografi i. 15 Wybrane zagadnienia związane z genetyką Rozdział I człowieka Rozdział I. Wybrane zagadnienia związane z genetyką człowieka 1. Wprowadzenie 1. Wprowadzenie Genetyka jest jedną z najszybciej rozwijających się nauk. Powszechnie uważa się, że globalny rozwój genetyki stymuluje odkrycia w wielu dzie- dzinach życia, głównie w medycynie. Odkrycia te muszą w sposób natu- ralny wpływać też na konieczność zmian regulacji prawnych. Prawo pozo- staje w tym aspekcie wtórne, co oznacza, że jest odpowiedzią na odkrycia genetyki. Podjęty w pracy temat prawa do materiału genetycznego człowieka jest właśnie próbą odpowiedzi na pytanie, jak należy kształtować przepisy prawne, aby w sposób pełny regulowały to, co jest wynikiem odkryć ge- netycznych. Analizy prawne nie mogą być jednak oderwane od terminologii gene- tycznej, dlatego niezbędne wydaje się poprzedzenie ich rozważaniami dotyczącymi podstawowych pojęć uznanych w genetyce, takich jak np. gen, genotyp, fenotyp, DNA czy kod genetyczny. Genetycy, podobnie jak prawnicy, stworzyli swój charakterystyczny język, w którym okreś lone ter- miny mają odpowiednie znaczenia. Są to zagadnienia niezmiernie trudne, zwłaszcza dla prawników, jednak moim zdaniem ukazanie regulacji praw- nych bez uwzględnienia pojęć z dziedziny genetyki, do których w sposób bezpośredni odnoszą się akty prawne, judykatura i doktryna, byłoby po prostu niemożliwe. Co oczywiste, będą to analizy natury ogólnej i przepro- wadzone jedynie w takim zakresie, jaki jest niezbędny do okreś lenia prawa do materiału genetycznego człowieka. 17 Rozdział I. Wybrane zagadnienia związane z genetyką człowieka Nie sposób pominąć nadziei i obaw pojawiających się wraz z nowymi od- kryciami. Osiągnięcia nauki mogą bowiem okazać się pomocne w diagnozo- waniu i leczeniu dotychczas nieuleczalnych chorób, rozpowszechnianie zaś coraz nowszych testów genetycznych może być wydatnym elementem sze- roko pojętej profi laktyki zdrowotnej człowieka. Z drugiej jednak strony bez wątpienia mogą ingerować w prawnie chronioną sferę człowieka, ograni- czając jego wolność. Dlatego tak ważny jest problem prawidłowych regulacji prawnych w tym zakresie. Celowe zatem jest ukazanie zakresu ingerencji genetyki w sferę społeczną człowieka oraz przede wszystkim wskazanie tych obszarów, które powinny być uregulowane przez prawo cywilne. W hi- potezach wstępnie przyjęto założenie, że genetyka wkracza nie tylko w sferę społeczną człowieka, ale również coraz szerzej w sferę prawną. W rozprawie doktorskiej przedstawiłam również rozwój genetyki z wy- raźnym zaznaczeniem, że tak naprawdę prawdziwy i dynamiczny rozwój tej obecnie tak prężnie rozwijającej się nauki datuje się od początku XX wieku. Ze względu jednak na ograniczone ramy prezentowanej mono- grafi i zagadnienia te zostały wyłączone z rozważań. 2. Wyjaśnienie podstawowych pojęć z zakresu genetyki 2. Wyjaśnienie podstawowych pojęć z zakresu genetyki 2.1. Gen Jednym z największych wyzwań, przed jakimi stoi obecnie biologia mole- kularna i obliczeniowa, jest dokładne poznanie struktury genomów oraz mechanizmów kontrolujących sposób ich funkcjonowania1. Ostatnie lata przyniosły spektakularny rozwój genetyki człowieka. Niemalże każdego dnia publikacje naukowe donoszą o nowych odkryciach w tej dziedzinie wiedzy. Ponieważ nie sposób ich wszystkich przedstawić, zostaną one czę- ściowo omówione w podrozdziale dotyczącym wpływu genetyki na życie człowieka. Rozważania dotyczące prawa do materiału genetycznego człowieka należy rozpocząć od wyjaśnienia kilku podstawowych pojęć, którymi posługuje 1 P. Formanowicz, R. Urbaniak, L. Handschuh, D. Formanowska, M. Figlarowicz, Mi- kromacierze DNA – zasady projektowania sond, „Biotechnologia” 2008, nr 4, s. 54. 18 www.lexisnexis.pl 2. Wyjaśnienie podstawowych pojęć z zakresu genetyki się nie tylko genetyka, ale również liczne akty prawne regulujące zagad- nienie materiału genetycznego człowieka. Pierwszym podstawowym i niezmiernie istotnym pojęciem jest gen. Termin ten oznacza odcinek kwasu deoksyrybonukleinowego, który stanowi jed- nostkę dziedziczenia. W literaturze przedmiotu2 przyjmuje się, że w każdej zdrowej komórce znajdują się dwie kopie wszystkich genów. Otrzymujemy jeden zespół genów w komórce jajowej od matki i jeden w plemniku od ojca. Najpierw geny kierują naszym rozwojem embrionalnym, a później przez całe nasze życie regulują wzrost organizmu, sterują wszelkimi biolo- gicznymi, chemicznymi i elektrycznymi procesami żyjącej istoty. Podczas rozmnażania dwie kopie naszych genów przetasowują się i w zupełnie nowym układzie wchodzą w zasób komórek rozrodczych naszego orga- nizmu. Upraszczając zatem, dla przyszłych rozważań można przyjąć, iż gen sta- nowi odcinek DNA kodujący jedno białko. 2.2. DNA Kolejnym pojęciem, którego okreś lenie wydaje się być niezbędne dla dal- szych rozważań natury prawnej, jest DNA. Jest to typ kwasu nukleinowego3 okreś lany jako kwas deoksyrybonukleinowy lub dezoksyrybonukleinowy. Powszechnie przyjmuje się, że informacja zawarta w DNA jest zapisem indywidualnym każdego człowieka. Sekwencjonując cząsteczkę DNA, na- ukowcy odkryli, że w DNA człowieka znajduje się jedynie 25 000 genów, a różnice pomiędzy poszczególnymi osobnikami nie przekraczają 0,1 pełnej sekwencji nukleotydów. Zatem to, czym się od siebie różnią ludzie, nie jest związane tylko z sekwencją genów, ale zależy również od oddzia- ływań środowiskowych. Obecnie uważa się, że zmienność osobnicza jest też funkcją wzajemnych relacji pomiędzy samymi białkami, a ekspresja poszczególnych genów regulowana jest dodatkowo przez system tzw. ma- łych cząstek RNA4. 2 H.L. Fletcher, G.I. Hickey, P.C. Winter, Genetyka. Krótkie wykłady, Warszawa 2011, s. 7. 3 Drugim typem kwasu nukleinowego jest RNA. 4 J. Bal, DNA – cząsteczka niezwykła, ale i niedoskonała, w: Etyka i technika w poszuki- waniu ludzkiej doskonałości, red. B. Chyrowicz, Lublin 2004, s. 16 i 17. 19 Rozdział I. Wybrane zagadnienia związane z genetyką człowieka DNA jest wizytówką każdego człowieka. Koduje informacje nie tylko o pre- dyspozycjach genetycznych i chorobach dziedzicznych, ale także o wydol- ności naszego organizmu, reakcjach na stres, długości życia. Próbki DNA jako mikroślady umożliwiają identyfi kację każdego człowieka. Zapis se- kwencji nukleotydów w DNA jest zatem swojego rodzaju „modularnym od- ciskiem palca”5. Jako uzupełnienie można dodać, że identyczne DNA mają jedynie bliźnięta jednojajowe6. Należy również pamiętać o tym, że cząsteczka DNA, obok informacji cha- rakterystycznych dla danej osoby, zawiera także dane o jej rodzicach, krewnych – dane rodowodowe każdego z nas. Zawiera również np. infor- macje o populacji, z której się wywodzimy, stanowi dowód zarówno pokre- wieństwa, jak i zmian ewolucyjnych, jakim podlegało życie na ziemi7. Cząsteczka DNA składa się z dwóch łańcuchów nukleotydowych, skrę- conych zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara, jeden wokół drugiego; tworzą one w ten sposób podwójną helipsę z 10 nukleotydami na pełnym skręcie DNA. Co ważne, dwuniciowa struktura DNA zapewnia także trwa- łość informacji. W konsekwencji zatem, jeżeli jakiś czynnik chemiczny lub fi zyczny spowoduje wypadnięcie albo zniekształcenie fragmentu zapisu w jednej z nici, wciąż istnieje możliwość naprawy tego uszkodzenia przez skopiowanie nienaruszonej informacji zawartej w nici drugiej. Prawdopo- dobieństwo, że informacja zapisana w jakimś miejscu DNA ulegnie znisz- czeniu jednocześnie w obu niciach oczywiście istnieje, lecz jest bardzo małe8. Oba łańcuchy tworzące podwójne helipsy mają odwrotną polarność i są utrzymywane razem przez wiązania wodorowe między A w jednym łańcuchu i T w drugim łańcuchu, analogicznie w parze G i C. Takie łą- czenie zasad azotowych jest wysoce swoiste. Ponieważ łączą się ze sobą pary: A:T i G:C, więc równoległe nici muszą być do siebie komplementarne. A zatem, jeśli w jednej nici DNA występuje sekwencja ATGC, w nici kom- plementarnej powinna występować sekwencja TACG. Literki zapisują ko- lejność aminokwasów w białkach, a białka są odpowiedzialne za budowę organizmu i procesy w nim przebiegające. „Literki DNA” są elementem 5 J. Bal, DNA – cząsteczka niezwykła…, s. 20. 6 P. Littre, Zapisane w genach, Warszawa 2005, s. 58. 7 P. Littre, Zapisane…, s. 22. 8 A. Jerzmanowski, Geny i życie. Niepokoje współczesnego biologa, Warszawa 2001, s. 95. 20 www.lexisnexis.pl 2. Wyjaśnienie podstawowych pojęć z zakresu genetyki kodu, w którym trzy literki odpowiadają jednemu aminokwasowi. Te trzy kolejne nukleotydy nazywamy kodonem9. U człowieka całkowita długość DNA w genomie wynosi 3000 milionów par zasad (A:T, G:C) i gdyby łańcuch był wyprostowany, miałby długość 1,74 metra. Uważa się, że DNA człowieka koduje 50 000 genów struktu- ralnych10. 2.3. Genom, fenotyp i genotyp Innym niezwykle istotnym pojęciem, które znajduje się w licznych aktach prawnych i którego wyjaśnienie jest niezbędne do dalszych rozważań, jest genom. W analizowanych przeze mnie publikacjach z zakresu genetyki wskazuje się na jego trzy różne defi nicje. Pierwsza ogranicza zakres tego pojęcia jedynie do ogółu genów zawartych w gamecie11. Zgodnie z tą defi - nicją genom stanowi zatem jedynie połowę materiału genetycznego czło- wieka. Przy takim okreś leniu pojęciem znacznie szerszym od genomu jest wówczas genotyp, czyli całość informacji genetycznej organizmu, która determinuje nie tylko cechy fi zyczne osobnika jak fenotyp12. Według drugiej defi nicji genomu na genom składa się całość DNA obecnego w komórce. Genom zatem, zgodnie z tą defi nicją, to rodzaj planu okreś- lającego wszystkie funkcje ustroju13. Genom to całe DNA komórki, a zatem wszystkie geny zawarte w jednym zespole chromosomów14. Obejmuje on zarówno wszystkie geny, jak i odcinki międzygenowe. Każdy bowiem or- ganizm ma genom zawierający informację biologiczną, potrzebną do po- wstania tego organizmu i utrzymania go przy życiu. Większość genomów zbudowana jest z DNA, ale niektóre wirusy mają genomy zbudowane z RNA15. RNA jest substancją chemiczną, która wiąże DNA i białka. Zajmuje 9 E. Bartnik, Genom człowieka na początku XXI wieku – osiągnięcia i perspektywy, w: Granice ingerencji w naturę, red. B. Chyrowicz, Lublin 2001, s. 13. 10 B. Kosowska, Genetyka zwierząt, Wrocław 1998, s. 9. 11 R.C. King, W.D. Stansfi eld, Słownik terminów genetycznych, Poznań 2002, s. 126. 12 R.C. King, W.D. Stansfi eld, Słownik… 13 R. Winston, Manipulacje genetyczne, Warszawa 1998, s. 65. 14 J.M. Friedman, Genetyka, red. pol. J. Limona Wrocław 2002, s. 3. 15 T.A. Brown, Genomy, Warszawa 2009, s. 2. 21 Rozdział I. Wybrane zagadnienia związane z genetyką człowieka się głównie przekładaniem alfabetu DNA na alfabet białek16. Szersze oma- wianie tego problemu jest jednak poza zakresem niniejszego opracowania. Pojęcia genomu w genetyce używa się również na okreś lenie całego ma- teriału genetycznego danego organizmu17. Tym popularnym rozumieniem pojęcia genomu posługują się, jak się wydaje, akty prawa międzynarodo- wego. To rozumienie jest najwłaś ciwsze, a więc pojęcie genomu jako kom- pletnego materiału genetycznego powinno być używane w aktach praw- nych. Takie rozumienie genomu będzie również prezentowane w dalszej części pracy, przy omawianiu jego prawnego charakteru. Genom człowieka zawiera około 80 000 genów, ale odcinki kodujące geny stanowią tylko 3 całego genomu. Genom człowieka tworzą dwie odrębne części: genom jądrowy, który jest złożony z około 3 000 000 000 par zasad, i genom mitochondrialny, który jest kulistą cząsteczką DNA znajdującą się w środku genomu. Genom człowieka jest w 97–99 identyczny z ge- nomem szympansa18. Od tak rozumianego pojęcia genomu należy odróżnić pojęcie fenotypu. Liczne właś ciwości, po których rozpoznajemy dany organizm, tworzą jego fenotyp, który determinuje wygląd osobnika. Na podstawie fenotypu usta- lamy więc podobieństwa i różnice między organizmami. Fenotyp jest po- jęciem o bardzo szerokim zakresie. Może on być cechą indywidualną lub kombinacją cech, które razem nadają charakter organizmowi jako całości19. Liczne cechy fenotypowe wydają się być przekazywane z jednego pokolenia na następne. Jednakże potomstwo nie dziedziczy fenotypów od swoich ro- dziców; dziedziczy raczej zdolność do wytworzenia fenotypów. Zdolność ta tkwi w genotypie. Genotyp jest siedliskiem tych zdolności i stanowi materiał przekazywany z jednego pokolenia na następne. Genotyp składa się z genów, które mają specyfi czne właś ciwości chemiczne oraz fi zyczne i ostatecznie de- terminują charakter fenotypu. Każdy gen (albo materiał, z którego gen jest utworzony) ma zdolność precyzyjnego samoodtwarzania się i tylko niekiedy jego reprodukcja prowadzi do wytworzenia genu o właś ciwościach odmien- nych od oryginalnego. W ten sposób istnieje ciągłość genotypu z jednego pokolenia na następne. O ekspresji fenotypu decyduje nie tylko genotyp, 16 M. Ridley, Genom, Poznań 2001, s. 27. 17 E. Bartnik, Genom człowieka…, s. 13. 18 T.A. Brown, Genomy…, s. 376. 19 R.P. Levine, Zarys genetyki, Wrocław 1971, s. 10. 22 www.lexisnexis.pl 2. Wyjaśnienie podstawowych pojęć z zakresu genetyki ale również warunki środowiskowe20. W literaturze podnosi się jednakże, iż warunki środowiskowe nie wpływają na genotyp. Fenotyp zależy więc nie tylko od genotypu, lecz stanowi on ostateczny wynik współdziałania geno- typu i środowiska, w którym organizm żyje21. 2.4. Kod genetyczny W genetyce pojęcie to stanowi niejako opis sposobu, w jaki sekwencje zasad azotowych kwasu nukleinowego zostają przekształcone w sekwencje aminokwasów podczas biosyntezy białek22. Początkowo w literaturze23 reprezentowany był pogląd, iż kod genetyczny obowiązuje powszechnie, czyli we wszystkich organizmach jednakowe kodony kodują te same ami- nokwasy. Obecnie nie budzi wątpliwości fakt, że nie jest to jeden kod, a istnieją pewne jego warianty. Jak wynika jednak z badań prowadzonych przez genetyków, takie kody spotyka się w praktyce niezwykle rzadko24. Rozszyfrowanie kodu genetycznego przez naukę polegało na ustaleniu tego, jakie konkretne sekwencje nukleotydowe w cząsteczkach DNA i RNA wyznaczają pozycję aminokwasów w syntetyzowanym polipeptydzie25. Na- leży jednak wyraźnie podkreś lić, że jest to jedynie sposób, według którego naukowcy na całym świecie przekładają informacje genetyczne z języka nukleotydów na język aminokwasów26. 2.5. Inżynieria genetyczna Ostatnim, istotnym dla dalszych rozważań terminem jest pojęcie inży- nierii genetycznej. Przyjmuje się, że to właśnie ona wykorzystuje głównie wiedzę z zakresu genetyki molekularnej27 i oznacza naukę prowadzącą do 20 R.C. King, W.D. Stansfi eld, Słownik…, s. 114. 21 R.P. Levine, Zarys…, s. 12. 22 J. Gedymin, M. Świtoński, Podstawy genetyki zwierząt, Poznań 1988, s. 95. 23 P. Turner, A. McLennan, A. Bates, M. White, Biologia molekularna. Krótkie wykłady, Warszawa 2011, s. 300. 24 H.L. Fletcher, G.I. Hickey, P.C. Winter, Genetyka…, s. 14. 25 W. Gajewski, Genetyka ogólna i molekularna, Warszawa 1987, s. 143. 26 B. Chyrowicz, Bioetyka i ryzyko, Lublin 2002, s. 24. 27 K. Kloskowski, Bioetyczne aspekty inżynierii genetycznej. Wybrane problemy, War- szawa 1995, s. 13. 23
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo do materiału genetycznego człowieka. Wydanie 1
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: