Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00345 006383 14084645 na godz. na dobę w sumie
Prawo dyplomatyczne w orzecznictwie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości - ebook/pdf
Prawo dyplomatyczne w orzecznictwie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 295
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8969-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka identyfikuje wkład Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w rozwój międzynarodowego prawa dyplomatycznego. Uważa, że tam, gdzie z różnych przyczyn niewydolne procedury kształtowania prawa traktatowego nie odpowiadają aktualnym potrzebom społeczności międzynarodowej, Trybunał poprzez swoje orzecznictwo bierze udział w pomocniczym procesie normotwórczym. Rozstrzygnięcie sporu jest jednym z efektów działalności orzeczniczej Trybunału, kolejnymi są przeprowadzone przy tej okazji analizy i sformułowane na ich podstawie wypowiedzi, pozwalające na ustalenie istnienia i treści norm prawa międzynarodowego.


„(...) Zasadność podjęcia tematyki z pogranicza prawa międzynarodowego i prawa dyplomatycznego wynika z obserwacji obecnych wydarzeń na arenie międzynarodowej (...). (...) Przewodnią tezą prezentowanej pracy jest wpływ orzecznictwa, kontynuatora dzieła STSM Ligi Narodów, Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości na proces normotwórczy w zakresie instrumentów prawa międzynarodowego adresowanych do praktyki stosunków dyplomatycznych. (...) Autorka omawia wspomniane zagadnienia w sposób kompleksowy, wykazując się znajomością naukowego piśmiennictwa polskiego i zagranicznego, prawa międzynarodowego dyplomatycznego oraz znajomością orzecznictwa Trybunału. Praca w dużym stopniu jest oparta na zagranicznych materiałach źródłowych, co stanowi jej dodatkowy atut, ponieważ przybliża orzecznictwo MTS z punktu widzenia dotychczas nie będącego przedmiotem opracowania naukowego”. - prof. dr hab. Zbigniew Rudnicki

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości na rzecz rozwoju prawa międzynarodowego § 1. Misja Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości Kontrowersyjny i charyzmatyczny przywódca Narodów Zjednoczonych Boutros Boutros Ghali, mówiąc o Międzynarodowym Trybunale Sprawiedli- wości, określił go jako „niewykorzystane bogactwo na rzecz pokojowego roz- strzygania sporów”1. Stwierdzenie to nawiązuje do jednego z celów, jakie przy- świecały utworzeniu MTS. Powołanie do życia w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych, jako jej głównego organu sądowego, Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwo- ści miało przyczyniać się do realizacji jednego z najważniejszych celów or- ganizacji, jakim jest pokojowe załatwianie sporów międzynarodowych. Try- bunał wniósł znaczący wkład w implementację tego celu poprzez sprawowa- nie międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości w różnorodnych obszarach prawa międzynarodowego, włączając w to suwerenność państwa, samostano- wienie narodów, integralność terytorialną, delimitację granic, stosunki dyplo- matyczne, a nawet prawa jednostki. Artykuł 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości2 okre- śla misję Trybunału jako „rozstrzyganie na podstawie prawa międzynarodo- wego sporów, które zostały mu przekazane”. Przepisy Statutu MTS nie for- 1 „(...) under-used resource for the peaceful adjudication of disputes (...)”, UN Doc. No. A/47/277, Report of the Secretary-General Pursuant to the Statement adopted by the Summit Meeting of the Security Council on 31 Jan 1992, 17 June 1992. 2 Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm. 1 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... mułują w inny sposób celów, jakie realizować ma Trybunał, ale zestawienie przywołanego przepisu z określonymi w Karcie Narodów Zjednoczonych ce- lami Organizacji pozwala je zidentyfikować. W preambule Karty NZ jako cele Organizacji wskazano m.in. kształtowanie warunków umożliwiających utrzy- manie sprawiedliwości i poszanowanie zobowiązań wynikających z trakta- tów i innych źródeł prawa międzynarodowego, a w art. 1 pkt 1 Karty Naro- dów Zjednoczonych z 26.6.1945 r.3 – utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa poprzez podejmowanie skutecznych środków zbiorowych dla zapobiegania zagrożeniom pokoju i ich eliminowanie, poprzez tłumienie wszelkich aktów agresji i innych naruszeń pokoju, łagodzenie lub załatwianie pokojowymi metodami i zgodnie z zasadami sprawiedliwości oraz prawa mię- dzynarodowego sporów lub sytuacji międzynarodowych, które mogłyby skut- kować naruszeniem pokoju. Podstawowym celem głównego organu sądowego Narodów Zjednoczonych jest więc osiągnięcie zgodności z prawem międzyna- rodowym w jego orzekaniu, choć celu tego nie określono explicite w aktach konstytuujących Trybunału. Jak zresztą wskazuje S. Rosenne, te same powody, które uzasadniają w ogólności istnienie Narodów Zjednoczonych, uwierzytel- niają także aktywność sądową Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwo- ści4, formując między nimi pewną organiczną więź. Funkcje i cele Trybunału są zatem integralnym elementem architektury Narodów Zjednoczonych w za- kresie ich kluczowego celu, jakim jest utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa na świecie. Szczególna rola, jaką Trybunał haski spełnia w życiu międzynarodowej społeczności, wynika m.in. z przypisanych mu dwóch podstawowych celów, jakimi są rozstrzyganie sporów oraz wspieranie przestrzegania prawa między- narodowego. Być może brak precyzyjnego opisu celów, czy funkcji Trybunału w dokumentach go konstytuujących wynika po prostu z faktu, że ich treść była przedmiotem powszechnego porozumienia między twórcami Statutu MTS, opartego na przekonaniu, że sądownictwo międzynarodowe ma stanowić uni- wersalne panaceum na wojnę i konflikty i stanowić część instytucjonalnego systemu utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa5. Przy takim założeniu funkcje Trybunału w postaci rozstrzygania sporów oraz wspierania 3 Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm. 4 S. Rosenne, The Law and Practice of the International Court, 1920–2005, Leiden 2006, s. 103. 5 M.S.A. Mohamed, The Role of the International Court of Justice as the Principal Judicial Organ of the United Nations, London 1997, s. 197–242. 2 § 1. Misja Międzynarodowego Trybunału... przestrzegania prawa mają względem siebie wzajemnie charakter komplemen- tarny6. To z kolei wyłania następne cele, jakimi są wspieranie międzynarodowego porządku prawnego oraz jego legitymizacja7. Wspieranie międzynarodowego porządku prawnego koresponduje z postanowieniami art. 36 ust. 3 oraz art. 96 Karty NZ i art. 65–68 Statutu MTS. Natomiast legitymizacja tego porządku wynika pośrednio z art. 1 Karty NZ, który nakazuje Narodom Zjednoczonym działać środkami pokojowymi i zgodnie z zasadami sprawiedliwości i prawa międzynarodowego. Zaprojektowanie w strukturze ONZ jako jednego z głów- nych organów organu sądowego – Międzynarodowego Trybunału Sprawiedli- wości, rozstrzygającego spory „na podstawie prawa międzynarodowego”, ma- jącego realizować w praktyce relacji międzynarodowych „idee rządów prawa”8 jest bezpośrednią emanacją tych postanowień i sytuuje w centrum systemu Narodów Zjednoczonych jego kluczowe elementy konstrukcyjne: prawo, spra- wiedliwość i pokój. Symboliczny status strażnika prawa międzynarodowego i sprawiedliwości identyfikuje jeszcze jeden cel, który Trybunał ma do zrealizowania – jest nim rozwijanie prawa międzynarodowego. Wprawdzie supozycja taka nie znaj- duje bezpośredniego wsparcia ani w Statucie MTS, ani nawet w Karcie NZ, która funkcję progresywnego rozwijania prawa międzynarodowego przypisuje Zgromadzeniu Ogólnemu NZ, jednak można ją wywieść z ogólnych rozważań na temat roli, jaką międzynarodowe sądownictwo ma do odegrania w specy- ficznym porządku prawa międzynarodowego. Praktyczna doniosłość Między- narodowego Trybunału Sprawiedliwości nie ogranicza się do stosowania prze- zeń prawa międzynarodowego, a jego mandat do wyliczonych w obowiązują- cych przepisach funkcji i zasad podejmowania decyzji – rzeczywiste znaczenie Trybunału obejmuje również logiczne i dalekosiężne konsekwencje jego roz- strzygnięć. 6 Y. Shany, Assessing the Effectiveness of International Courts, Oxford 2014, s. 165. 7 Zob. np. R. Wolfrum, V. Röben (red.), Legitimacy in International Law, Berlin–Heilder- berg–New York 2008, s. 169–218. 8 G. de Baere, A.L. Chané, J. Wouters, Assessing the Contribution of the International Judi- ciary to the Rule of Law: Elements of a Roadmap, Leuven Centre for Global Governance Studies, Institute for International Law Working Paper 2015, Nr 157, s. 1–45. 3 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... § 2. Rozwijanie prawa międzynarodowego jako funkcja orzecznictwa MTS Przekonanie, że poza realizacją określonych wprost statutowo celów, Mię- dzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości powinien wywierać realny wpływ na rozwijanie prawa międzynarodowego, wyraził już Sir H. Lauterpacht9, a późniejsza doktryna prawa międzynarodowego potwierdzała tę asump- cję10 w nurcie ogólnej debaty nad wpływem międzynarodowego sądownictwa na kształtowanie prawa międzynarodowego11. H. Lauterpacht podkreślał, że każde orzeczenie sądowe jest krokiem na- przód albo krokiem wstecz w sferze rozwoju prawa i sędziowie nie unikną tego, że stanowią część „siły życiowej [napędowej – przyp. I.G.] prawa”, a po- nadto, że długa jest historia pełnienia przez sądy i sędziów konstrukcyjnej roli w społeczeństwie i relacjach międzynarodowych. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości pełni szczególną rolę w rozwoju prawa międzynarodowego – każda jego decyzja wywiera na nie istotny wpływ. Ukazanie tej roli wymaga odmiennego potraktowania dwóch funkcji, jakie MTS pełni zgodnie ze swoim Statutem: wydawania wyroków w sporach przekazanych mu do rozstrzygnię- cia oraz wydawania opinii prawnych. Perswazyjna natura tych ostatnich jest często bardziej skuteczna, niż przymus i stanowią one uznaną część międzyna- rodowej nauki prawa. Ponadto wydawanie opinii doradczych daje Trybuna- łowi znacznie większy potencjał dalszego rozwijania prawa i znacznie większą swobodę w rozwiązywaniu problemów prawnych, niż przy wydawaniu wyro- ków w sprawach spornych, nie ogranicza się bowiem do analizy faktów w kon- kretnej sprawie. Poza tym, wydając opinię doradczą, Trybunał może nawet 9 H. Lauterpacht, The Development of International Law by the International Court, Cam- bridge 1958. 10 Zob. np. serię interesujących rozważań na ten temat w GLJ 2011, vol. 12, Nr 5, pod zbiorczym tytułem: Beyond Dispute: International Judicial Institutions as Lawmakers, obejmu- jącą: E. Benvenisti, G.W. Downs, Prospects for the Increased Independence of International Tri- bunals, s. 1057–1081; A. von Bogdandy, I. Venzke, On the Democratic Legitimation, s. 1342–1370; M. Jacob, Precedents, s. 1005–1032; K. Oellers-Frahm, Lawmaking Through Advisory Opinions?, s. 1033−1056; taż, Expanding the Competence to Issue Provisiotmasnal Measures-Strengthening the International Judicial Function, s. 1279–1294. 11 Zob. np. A. Wyrozumska (red.), Granice swobody orzekania sądów międzynarodowych, Łódź 2014; Ch.J. Tams, J. Sloan (red.), The Development of International Law by the Interna- tional Court of Justice, Oxford 2013; T. Ginsburg, International Judicial Lawmaking, University of Illinois College of Law Law and Economics Working Papers 2005, Nr 26, s. 1–40, https:// www.law.berkeley.edu/files/ginsburg_05.pdf (dostęp: 27.2.2018 r.). 4 § 2. Rozwijanie prawa międzynarodowego jako... przeformułować zadane pytanie i odejść od jego dosłownego brzmienia, by wyeksponować w pełni swoje uzasadnienie i odpowiednie rozwinięcie istot- nych kwestii prawnych. Na marginesie tych rozważań zauważyć należy, że wi- doczne są pewne tendencje ewolucyjne opinii prawnych – zyskują sobie one poważne miejsce w systemie prawa międzynarodowego i miano opiniotwór- czych, a nawet wspomagających proces prawotwórczy12 i w praktyce trakto- wane są jak wypowiedzi autorytatywne. Aktywność, określana przez część doktryny13 jako „sądowe tworzenie prawa międzynarodowego”14, co do zasady może być analizowana w dwóch wymiarach: po pierwsze, w kontekście stopnia „innowacyjności” decyzji sądu międzynarodowego w odniesieniu do obowiązującego prawa; po drugie zaś, w świetle wpływu autorytetu tych decyzji na przyszłe podobne sprawy. Wydaje się, że zarysowanie tej dychotomii stanowi instrument, pozwalający na unik- nięcie kontrowersji typowych dla debat prowadzonych w krajowych porząd- kach prawnych odnośnie do zjawiska „sądowego aktywizmu”. Punktem wyj- ścia dla określenia w tym kontekście natury decyzji Międzynarodowego Try- bunału Sprawiedliwości oraz ich prawnych konsekwencji są przepisy Statutu Trybunału. Zgodnie z postanowieniami art. 38 ust. 1 lit. d Statutu MTS, Try- bunał, rozstrzygając na podstawie prawa międzynarodowego przekazane mu spory, będzie stosował m.in. wyroki sądowe tudzież zdania najznakomitszych znawców prawa publicznego różnych narodów jako środek pomocniczy do stwierdzania treści przepisów prawnych. Stosownie zaś do brzmienia art. 59 Statutu MTS, decyzje Trybunału wiążą tylko strony w sporze i tylko w sto- sunku do danego sporu. Zestawienie tych przepisów prima facie identyfikuje tradycyjne podejście do orzeczeń sądowych, mających stanowić jedynie wtórny 12 A. Wnukiewicz-Kozłowska, Kompetencje doradcze sądów międzynarodowych, w: J. Ko- lasa (red.), Współczesne sądownictwo międzynarodowe, t. II, Wybrane zagadnienia prawne, Wro- cław 2010, s. 156–157. Autorka podkreśla, że pod względem merytorycznego poziomu opinie do- radcze nie różnią się od wyroków sądów międzynarodowych – tamże, s. 169. 13 Np. T. Ginsburg, International Judicial Lawmaking, s. 1–40; G.I. Hernandez, Internatio- nal Judicial Law-Making, w: C. Brölmann, Y. Radi (red.), Research Handbook on the Theory and Practice of International Lawmaking, Cheltenham–Northampton 2016, s. 200–221; E. McWhin- ney, International Law-Making and the Judicial Process: the World Court and the French Nuclear Tests Case, Syracuse Journal of International Law and Commerce 1975, vol. 3, Nr 1, s. 9−46 i te- goż Autora: The International Court of Justice and International Law-making: the Judicial Acti- vism/Self-Restraint Antinomy, Chinese Journal of International Law 2006, vol. 5, Nr 1, s. 3−13; A. von Bogdandy, I. Venzke, B. Simma, International Judicial Lawmaking. On Public Authority and Democratic Legitimation in Global Governance, Heidelberg–New York 2012. 14 Ang. judicial law-making. 5 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... i uzupełniający punkt odniesienia w procesie podejmowania decyzji Trybu- nału. To tradycyjne podejście cechuje także rozważania o roli art. 38 Statutu MTS w prawie międzynarodowym publicznym. Pojęcie źródeł prawa między- narodowego nie doczekało się jak dotąd definicji15 konwencyjnej ani nie został wprost określony katalog źródeł tego prawa16. Doktrynalne odwołania w tej kwestii prowadzą do art. 38 Statutu MTS, zgodnie z którym Trybunał orzeka „na podstawie prawa międzynarodowego” (ang. in accordance with internatio- nal law), co nauce prawa międzynarodowego dało powszechne niemal prze- konanie, iż art. 38 Statutu MTS formuje (otwarty) katalog źródeł prawa mię- dzynarodowego17. Terminy „system prawa” i „porządek prawny” w naukach prawnych są stosowane zamiennie jako terminy równoznaczne lub bliskoznaczne, o róż- nym jedynie zakresie odniesienia18. Cechą charakterystyczną porządku (sys- temu) prawa międzynarodowego jest m.in. jego multicentryczność, polega- jąca przede wszystkim na występowaniu w nim wielu równorzędnych centrów decyzyjnych. Niekiedy towarzyszy temu występowanie kilku równorzędnych źródeł prawa nieuporządkowanych hierarchicznie19. Cechę tę zresztą przypi- suje się także innym porządkom (systemom) prawa, w tym prawu krajowemu i bywa ona uważana za charakterystyczną dla współczesnego prawa w ogólno- ści. Przyjmując za większością doktryny, że art. 38 należy łączyć z katalogiem źródeł prawa międzynarodowego, trzeba także zwrócić uwagę na to, że doko- nane w nim wyliczenie jest podzielone konstrukcyjnie na dwie główne części, tym samym art. 38 Statutu MTS dzieli wymienione w nim czynniki na dwie 15 A. Klafkowski, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1979, s. 68. 16 J. Menkes, Ł. Majewski (red.), Wybór kazusów z prawa międzynarodowego. Źródła prawa międzynarodowego, s. 10. 17 Tak np. L. Erhlich, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1958, s. 20; J. Gilas, Prawo mię- dzynarodowe, Toruń 1999, s. 50; A. Aust, Handbook of International Law, Cambridge 2009, s. 6; M.N. Shaw, Prawo międzynarodowe, Warszawa 2011, s. 72. 18 W. Lang, System prawa i porządek prawny, w: O. Bogucki, S. Czepita (red.), System prawny a porządek prawny, Szczecin 2008, s. 13. 19 Cecha określana jako „wieloskładnikowość” czy „multicentryczność” systemu prawa nie wyklucza wprawdzie jego hierarchiczności, ale też nie zawsze idzie z nią w parze. Multicentrycz- ność i hierarchiczność mogą bowiem uzupełniać się wzajemnie w ramach systemu prawa albo ze sobą kolidować. Zob. np. A. Kalisz, Multicentryczność systemu prawa polskiego a działalność orzecznicza Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Europejskiego Trybunału Praw Czło- wieka, RPEiS 2007, Nr 4, s. 36. 6 § 2. Rozwijanie prawa międzynarodowego jako... grupy: zasadnicze, których pierwotny charakter nie budzi wątpliwości (umowy międzynarodowe, międzynarodowy zwyczaj oraz ogólne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane) i pomocnicze (orzecznictwo sądów międzynaro- dowych, opinie doktryny). Wśród czynników tej drugiej grupy coraz bardziej istotne dla badania charakteru norm i ich treści staje się współczesne między- narodowe orzecznictwo. Zwłaszcza orzeczenia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości jako jedynego sądu o charakterze rzeczywiście uniwersalnym – jego właściwość przedmiotowa w zakresie sporów o charakterze prawnym bowiem jest nieli- mitowana – stanowią ogromny zbiór cennych informacji dla opisywania i poj- mowania międzynarodowego porządku prawnego i funkcjonowania między- narodowej społeczności/wspólnoty. Nawet brak waloru powszechnego wyko- rzystania MTS20 jako drogi pokojowego załatwiania sporów prawnych między państwami21 nie pomniejsza wagi i wymowy tych orzeczeń. Brak nadania im statusu precedensu nie pozbawia ich siły oddziaływania na znacznie szersze audytorium niż tylko strony postępowania22, zwłaszcza dlatego że tego od- działywania oczekuje społeczność/wspólnota międzynarodowa, która będąc oparta na prawie międzynarodowym i prawem tym orientowana, stale posiada potrzebę wyjaśniania i porządkowania jego norm, ich uściślania i nawet wska- zywania kierunków jego rozwoju. Budowanie rządów prawa, także w porządku międzynarodowym, musi uwzględniać fundamentalną rolę sądów i ich orzecz- nictwa, które identyfikuje nie tylko kształt, strukturę, ale i centrum prawno- międzynarodowego porządku. Przekonujący jest pogląd H. Lauterpachta, że ograniczenia, jakie nakłada na decyzje Trybunału art. 59 Statutu MTS, zgodnie z którym wyrok Try- bunału wiąże tylko strony w sporze i tylko w stosunku do danego sporu, odnoszą się do rozstrzygnięcia sensu stricto, które należy oddzielić od rozu- 20 Państwa wprawdzie rzadko decydują się na poddanie sporów między nimi osądowi MTS, ale jeśli już to czynią, towarzyszy temu silne przekonanie o autorytecie tego sądu, jego wiedzy i umiejętności identyfikacji zasad międzynarodowego porządku prawnego oraz znajomości sta- diów ich ewolucji do konkretnego przypadku. 21 Wyłączność państw w postępowaniu przed MTS co prawda nie wzbogaca samej debaty sądowej w warunkach multiplikującej się ilościowo i jakościowo społeczności międzynarodo- wej, jednak wydaje się, że brak ten nieco rekompensuje proliferacja sądów międzynarodowych, a zwłaszcza powstanie takich, przed którymi postępowanie mogą inicjować także inne, niż pań- stwa, podmioty – zob. P. Daranowski, J. Połatyńska (red.), Prawo międzynarodowe publiczne, s. XII i XIII. 22 P. Daranowski i J. Połatyńska określają to jako „siłę normatywną” – zob. P. Daranowski, J. Połatyńska (red.), Prawo międzynarodowe publiczne, s. XIV. 7 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... mowania stojącego za podjętą decyzją oraz analizy zasad prawnych, na któ- rych jest ona oparta23. Związanie tylko stron i tylko w danym sporze de- cyzją MTS nie znosi też wpływu, jaki ta decyzja może wywrzeć w przyszło- ści na kolejne decyzje sądów i na prawo międzynarodowe. Akceptacja tego poglądu umożliwia wytyczenie granicy pomiędzy kontrowersyjnym sędziow- skim aktywizmem i potrzebą wypełniania przez Trybunał luk w prawie mię- dzynarodowym24. Trybunał w swojej praktyce sądowej często sięga do swoich wcześniejszych orzeczeń i przywołuje własną argumentację zaprezentowaną w jego wyrokach i opiniach25, co potwierdza ich status jako autorytatywnych wypowiedzi o aktualnym stanie prawa międzynarodowego26, choć nie znajduje oparcia w art. 38 i 59 Statutu Trybunału. Stanowi to część procesu dalszego krystalizowania norm prawnych. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości dąży do zachowania spójności własnego orzecznictwa m.in. poprzez utrzyma- nie jednolitej linii orzeczniczej przynajmniej do momentu, w którym okaże się, że istnieją ważne powody, aby ją przerwać27. Nawet i to ma istotne zna- czenie dla rozwijania prawa międzynarodowego dzięki orzecznictwu MTS – powody orzekania odmiennego, niż poprzednio, muszą być gruntownie uza- sadnione. Wszelkie poprzednie decyzje Trybunału ucieleśniają wiedzę i do- świadczenie jego sędziów, jego obszerną i wieloaspektową argumentację i ro- zumowanie i stanowią element budowania pewności obrotu prawnego, nie- zależnie od braku powszechnej mocy wiążącej tych decyzji. Prosty podział 23 Podobny pogląd prezentują np.: Ch.F. Amerasinghe, State Responsibility for Injuries to Aliens, Oxford 1967, passim; R. Jennings, The Judiciary, National and International, and the De- velopment of International Law, ICLQ 1996, vol. 45, Nr 1, s. 1–12; M. Shahabuddeen, Precedent in the World Court, Cambridge 1996. Innego zdania są natomiast Ch.J. Tams, J. Sloan (red.), The Development of International Law, s. 389–390, według których nie ma żadnych powodów ku temu, aby ratio decidendi traktować jako bardziej autorytatywne, niż obiter dicta. W opinii tych Autorów podział na ratio decidendi i obiter dicta nie koresponduje z tym, czy i na ile decyzje MTS wywierają wpływ na rozwój prawa międzynarodowego, a ponadto odwołują się do doktryny przy- taczającej licznej przykłady obiter dicta. Podkreślają oni, że podstawą decyzji Trybunału są argu- menty logiczne i dlatego nie ma potrzeby oddzielania rozstrzygnięcia od jego uzasadnienia. 24 Np. o lukach w międzynarodowym prawie karnym zob. M. Swart, Gap-Filling as Law- Making: the Examples of the Ad-Hoc International Criminal Tribunals, w: H.R. Fabri, R. Wolfrum, J. Gogolin (red.), Selected Proceedings of the European Society of International Law 2008, Nr 2, Oxford–Portland 2010, s. 313–317. 25 Wiele przykładów podaje M. Shahabuddeen, Precedent in the World Court. 26 L. Chan, The Dominance of the International Court of Justice in the Creation of Customary International Law, Southampton Students Law Review 2016, vol. 6, s. 51. 27 Zob. także komentarz do art. 59 Statutu MTS autorstwa Ch. Browna, w: A. Zimmermann, Ch. Tomuschat, K. Oellers-Frahm, Ch.J. Tams (red.), The Statute of the International Court of Justice. A Commentary, Oxford 2012, s. 1162–1163. 8 § 2. Rozwijanie prawa międzynarodowego jako... na wiążące i niewiążące powszechnie nie odzwierciedla w pełni dynamicznego i perswazyjnego charakteru decyzji Trybunału. Szczególną wymowę ma tutaj również fakultatywna jurysdykcja Trybunału – mandat udzielany mu przez strony sporu przekazanego mu do rozstrzygnięcia umożliwia treściom decy- zji Trybunału przenikanie do całego kompleksu prawnomiędzynarodowych norm postępowania, a zarówno rządy, jak i inne sądy oraz eksperci powołują się na decyzje MTS często, zwłaszcza dla poparcia własnych opinii prawnych. H. Lauterpacht podkreśla, że sam Trybunał w swoim orzecznictwie odwo- łuje się do ewolucyjnej i dynamicznej28 natury prawa międzynarodowego29, a autorytet prawa pozytywnego nie może być oderwany od życia, co sta- nowi uzasadnienie dla sądowego rozwijania prawa międzynarodowego. Sto- sując prawo, w tym międzynarodowe konwencje, których długotrwała żywot- ność czasami oddala intencje ich twórców od możliwości ich implementacji w znacznie późniejszym czasie, Trybunał dokonuje wyboru między konkuru- jącymi ze sobą możliwościami interpretacji z uwzględnieniem okoliczności da- nej sprawy, zmian cywilizacyjnych i wymogów sprawiedliwości. Już sam pro- ces myślenia i rozumienia prawa międzynarodowego wymaga racjonalnego zsynchronizowania jego literalnego brzmienia z dynamiką międzynarodowego życia i w ten sposób również następuje rozwijanie prawa międzynarodowego30. T. Ginsburg31 uważa, że: „sędziowie na poziomie międzynarodowym, po- dobnie jak sędziowie w krajowych systemach prawnych, często tworzą prawo w toku rozstrzygania sporów”, a sądowe tworzenie prawa jest nieuniknione 28 Jak zauważa A. Wedeł-Domaradzka: „w działalności sądów międzynarodowych występuje element kreacji prawa, a podstawy prawne orzekania charakteryzuje dynamiczna interpretacja (living instrument), mogąca być przyczyną kontrowersji. Kontrowersje te mogą być szczególnie widoczne w sytuacji, gdy sprawa będąca przedmiotem orzecznictwa sądu międzynarodowego jest nowa, nie ma ustalonej praktyki, charakteryzuje się odrębnym podejściem państw w zakresie wy- pracowanego standardu czy zróżnicowanym prawodawstwem wewnętrznym” – A. Wedeł-Doma- radzka, Opinie odrębne i ich znaczenie dla praktyki orzeczniczej ETPC – uwagi na tle doświad- czeń w sprawach dotyczących początku życia ludzkiego, Polski Rocznik Praw Człowieka i Prawa Humanitarnego 2017, Nr 8, s. 194. 29 Opinia doradcza Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z 21.6.1971 r., Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa in Namibia (South West Africa) Notwithstanding Security Council Resolution 176 (1970), ICJ Reports 1971, http:// www.icj-cij.org/files/case-related/53/053-19710621-ADV-01-00-EN.pdf (dostęp: 1.6.2018 r.). 30 Zob. np. opinię odrębną sędziego A. Alvareza do wyroku MTS w sprawie Anglo-Iranian Oil Company, ICJ Reports 1952, http://www.icj-cij.org/files/case-related/16/016-19520722-JUD- 01-02-EN.pdf (dostęp: 1.6.2018 r.). 31 T. Ginsburg, Bounded Discretion in International Judicial Lawmaking, Virginia Journal of International Law 2004/2005, vol. 45, s. 632. 9 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... i służy wręcz interesom państw, koordynując ich zachowania. Jako proces pod- lega ograniczeniom formowanym przez państwa, zatem międzynarodowi sę- dziowie korzystają z limitowanej swobody w „tworzeniu prawa” i dzięki temu nie tylko wspomagają państwa w uporządkowaniu ich zachowań, ale również umacniają swoją legitymację dla własnego udziału w rozwijaniu prawa mię- dzynarodowego. T. Ginsburg wskazuje, że doktrynalne badanie zjawiska pro- liferacji sądów międzynarodowych sprowadza się często do ustalania, czy za- graża ono spójności prawa międzynarodowego, natomiast nieco mniej uwagi poświęca się kontrowersyjnej kwestii sądowego „tworzenia” prawa międzyna- rodowego. Międzynarodowe sądowe tworzenie prawa jest powiązane z zagadnieniem sądowego aktywizmu, choć ten ostatni zazwyczaj jest analizowany w doktry- nie w kontekście konstytucyjnym32. Sędziowie krajowi wydają się w tym za- kresie mieć większe ograniczenia, niż sędziowie międzynarodowi, ponieważ tych pierwszych hamują strategiczne wymogi konstytucyjne. Można nawet są- dzić – wobec braku hierarchii norm w prawie międzynarodowym33 oraz braku 32 Zob. np. W. Staśkiewicz, T. Stawecki (red.), Dyskrecjonalność w prawie. Materiały XVIII Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Teorii i Filozofii i Prawa, Międzyszyn k. Warszawy, 22−24 września 2008 r., Warszawa 2010 – w tej pracy zbiorowej ze szczególnym uwzględnieniem: M. Smolak, Niezawisłość sędziowska a zjawisko aktywizmu sędziowskiego, s. 129−131; J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, s. 132–135; K.J. Kaleta, Aktywizm sędziowski. Uwagi o zasadności zastoso- wania pojęcia na tle orzecznictwa konstytucyjnego, s. 314–325; A. Orłowska, P. Polaczuk, Między prawotwórstwem sędziowskim a dyskrecjonalnością, s. 350–357; a także B. Banaszak, M. Berna- czyk, Aktywizm sędziowski we współczesnym państwie demokratycznym, Warszawa 2012. 33 Przyjęta w art. 38 Statutu MTS kolejność wyliczenia tych elementów, które Trybunał bie- rze pod uwagę przy orzekaniu, nie formuje hierarchii aktów ani norm prawa międzynarodowego – brak tej hierarchii jest zresztą jedną z cech charakterystycznych prawa międzynarodowego pu- blicznego – zob. np. Q.D. Nguyen, P. Dailler, A. Pellet, Droit International Public, Paris 1980, s. 104. Kwestia (braku) hierarchii w prawie międzynarodowym jest ściśle związana z naturą tego prawa, naturą jego podmiotów i specyfiki uznanych między nimi relacji. Według niektórych przedstawi- cieli doktryny powód braku hierarchii norm w prawie międzynarodowym jest oczywisty i wynika z zasady suwerennej równości państw, a przejawia się w równości zasad, źródeł i procedur wy- nikających z woli państw – zob. np. P.M. Dupuy, Droit International Public, Paris 2010, passim. Z drugiej strony inni argumentują, że prawo jest dla państw naturalne i odpowiada społecznej ko- nieczności uporządkowania relacji między różnymi rodzajowo podmiotami – i że konieczność ta jest podstawą formowania pewnych uniwersalnych (imperatywnych) norm, ponieważ stale zwięk- sza się liczba spraw, których załatwienie musi być powierzone prawu międzynarodowemu. Ko- nieczność taka koresponduje szczególnie z ideą kształtującej się dopiero wspólnoty międzynaro- dowej, opartej na prawie, wartościach i zasadach porządku publicznego – zob. np. T.H. Widłak, Wspólnota międzynarodowa, Gdańsk 2012, s. 408–412. Jednak pewne elementy uporządkowania pionowego w prawie międzynarodowym publicznym można odnaleźć. Przykładem jest art. 103 10 § 2. Rozwijanie prawa międzynarodowego jako... nadrzędnego ustawodawcy – że potencjalne możliwości sądowego tworzenia prawa międzynarodowego są większe, niż w systemach prawa krajowego. Jest to także ściśle związane z podnoszoną w doktrynie kwestią efektyw- ności sądów międzynarodowych34. T. Ginsburg dowodzi, że sądy międzyna- rodowe sprawują „współzależną władzę prawodawczą” w tym znaczeniu, że wymowa ich interpretacji prawa międzynarodowego jest do pewnego stopnia ograniczona przez państwa i inne podmioty. Sądowe tworzenie prawa zwykle wynika z niekompletności systemu reguł. Sędziowie rozwiązują problemy prawne na podstawie obowiązującego prawa, ale bywa i tak, że prawo to nie gwarantuje definitywnego rozwiązania pro- blemu; wówczas rolą sędziów jest wypełnienie tej luki. Dzieje się tak zwłaszcza dlatego, że powszechne jest przekonanie, iż sądy międzynarodowe nie mogą powołać się na non liquet35. T. Ginsburg cytuje Lorda Arthura Balfoura, współtwórcę Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, który twierdził, że niezależnie od tego, czy Karty NZ, który daje Karcie pierwszeństwo w razie konfliktu między jej postanowieniami a innymi zobowiązaniami umownymi członków ONZ. Ta „klauzula pierwszeństwa” bywa postrzegana jako dowód na istnienie specyficznego międzynarodowego reżimu (międzynarodowego porządku pu- blicznego) w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych, ze względu na cele Organizacji od- zwierciedlające podstawowe wartości społeczności (wspólnoty in statu nascendi) międzynarodo- wej. Lokalizacja dzięki art. 103 Karty NZ reżimu ONZ ponad innymi reżimami umownymi, nawet jeśli porządek taki aktywuje się wyłącznie w razie kolizji norm, stanowi zrąb porządku pionowego nawet przy braku formalnej hierarchii źródeł prawa międzynarodowego. 34 J. Goldsmith, E. Posner, The Limits of International Law, Oxford 2005; zob. również Y. Shany, Assessig the Effectiveness. 35 H. Lauterpacht, pisząc o materialnej i formalnej zupełności prawa międzynarodowego, wskazuje wprawdzie, że: „(...) tak długo, jak do prawa międzynarodowego mają zastosowanie fun- damentalne zasady jurysprudencji i ogólne zasady prawa, tak długo nie ma luk w prawie między- narodowym, jeśli rozumieć «luki» w ten sposób, że zdarzają się sytuacje, w których międzynaro- dowe sądy są uprawnione lub zobowiązane do odmowy rozstrzygnięcia na tej podstawie, że nie istnieje żadna uznana reguła prawa międzynarodowego, mogąca mieć zastosowanie do tej sprawy” i dalej że: „Trybunał zawsze za podstawę rozstrzygnięcia może przyjąć jedną lub kilka reguł o róż- nej skali elastyczności. Może na przykład procedować koncentrując się na wolności i suwerenności państw jako na fundamentalnych podstawach prawa międzynarodowego i na założeniu, że żadne roszczenie dotyczące ograniczenia wolności działania państwa nie może zostać uznane, chyba że istnieje ku temu wyraźna podstawa prawna. Może kierować się założeniem, że co nie jest wyraź- nie zakazane, jest dozwolone (...) fałszywe jest zarówno twierdzenie, że istnieją takie luki w pra- wie międzynarodowym, które oznaczają brak w porządku prawnym jakiegokolwiek rozwiązania w danej sytuacji, jaki i twierdzenie, że w prawie nie ma żadnych luk, w jakimkolwiek sensie by ich nie rozumieć (...)” – H. Lauterpacht, The Function of Law in the International Community, Oxford 2011, s. 94 i n. Tak należy rozumieć misję wspierania prawa międzynarodowego przez sądy międzynarodowe. 11 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... jest to zamierzone, czy też nie, sędziowie stałego sądu międzynarodowego będą tworzyli prawo, państwa zatem dla równowagi powinny dysponować in- strumentami umożliwiającymi im ograniczenie wpływu konkretnych decyzji na prawo międzynarodowe. Jeden z sędziów MTS, R.Y. Jennings, pisał, że: „(...) być może największym wyzwaniem funkcji sędziowskiej jest stosowanie obowiązujących, uznanych reguł lub zasad prawa, nawet jeśli polega to na tworzeniu prawa poprzez rozwijanie, adaptowanie, modyfikowanie, wypełnianie luk, interpretowa- nie (...)”36, a także że Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości jest zdecy- dowanie i nierozerwalnie związany z rozwojem i kształtowaniem prawa mię- dzynarodowego37. Nie oznacza to niedozwolonego aktywizmu sędziowskiego, lecz raczej prawidłowe rozlokowanie funkcji sądowych, co wyraźnie należy od- różnić od działań legislacyjnych38. Cytowany również przez T. Ginsburga – M. Shapiro pisze natomiast wprost, że skonfrontowany z luką prawną sędzia nie ma wyboru – musi ją wypełnić39. Kształtowanie reguły postępowania na rzecz stron sporu różni się oczywi- ście od tworzenia prawa powszechnego w znaczeniu aktywności legislacyj- nej40. Tak zwane sądowe rozwijanie prawa międzynarodowego potwierdza nawet praktyka samych państw, w tym wykorzystywana przez państwa możliwość przystąpienia do toczącego się przed Trybunałem sporu w charakterze inter- wenienta, stosownie do postanowień art. 62 i 63 Statutu MTS41. 36 Za: T. Ginsburg, Bounded Discretion, s. 365. 37 R.Y. Jennings, The Internal Judicial Practice of the International Court of Justice, BYIL 1988, vol. 59, Nr 1, s. 31. 38 A. Pellet, Shaping the Future of International Law: the Role of the World Court in Law – Making, w: Looking to the Future: Essays on International Law in Honor of W. Michael Reisman, Leiden–Boston 2010, s. 1065–1083. 39 Ibidem. 40 Sam Trybunał podkreślił w jednym ze swoich orzeczeń, że wypowiada się na temat ist- niejących przepisów i nie stanowi prawa, nawet jeśli stosując obowiązujące prawo musi określić jego zakres i czasami wskazać jego kierunek – Opinia doradcza MTS z 8.7.1996 r., Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, http://www.icj-cij.org/files/case-rela- ted/95/095-19960708-ADV-01-00-EN.pdf (dostęp: 1.6.2018 r.). 41 H. Lauterpacht, The Development of International Law by the International Court, Cam- bridge 1958, s. 8 i n. Cała koncepcja interwencji i wykazania przed Trybunałem przez poten- cjalnego interwenienta „interesu natury prawnej” w przystąpieniu do postępowania jest przecież związana ze skutkami, jakie orzeczenie w danej sprawie może wywrzeć dla państw niebędących stroną postępowania. Innymi słowy, Trybunał poprzez swoje generalne wypowiedzi o aktualnym stanie obowiązującego prawa może kształtować także sytuację prawną państw trzecich i innych 12 § 2. Rozwijanie prawa międzynarodowego jako... Współczesna doktryna prawa międzynarodowego zna poglądy o kry- zysie prawa międzynarodowego42 i jego tworzenia43, o niewystarczających z punktu widzenia interesu społeczności międzynarodowej procesach prawo- twórczych44 (co jest spowodowane m.in. dużą grupą istniejących współcześnie państw, ale także nową rolą w społeczności międzynarodowej innych pod- miotów, również uprawnionych do zawierania umów, niewielką zdolnością tworzenia ugrupowań transregionalnych, mogących reprezentować i formuło- wać wspólne stanowiska)45, o brakach traktatowych w wielu istotnych sferach46 oraz w konsekwencji o konieczności wypracowania nowego i mniej konser- watywnego podejścia do kwestii tworzenia tego prawa i jego legitymacji. A. Boyle i Ch. Chinkin piszą wprost o tym, że współcześnie trudno jest zamykać proces „stanowienia” prawa międzynarodowego w działaniach po- liczalnej grupy podmiotów (państw) przy użyciu nielicznych instrumentów współpracy międzyrządowej i choć skupiają się na prawie stanowionym w for- mie pisemnej, to odnoszą się także do procesów negocjacyjnych i innych in- strumentów o niewiążącym charakterze (soft-law). Formowanie prawa międzynarodowego dokonuje się różnymi metodami, wpływ na ten proces mają różne podmioty47, które na różnorodnych szcze- blach i w wielostronnych procedurach prezentują swoje stanowiska co do kształtujących się uprawnień i obowiązków. Nie ma wprawdzie obaw, by ja- kakolwiek grupa podmiotów mogła państwom odebrać pierwszeństwo w wy- wieraniu wpływu na kształtowanie prawa, ale w procesie tym coraz częściej i chętniej biorą udział rządowe organizacje międzynarodowe, a nawet te poza- rządowe (należy jednak zaznaczyć, że akurat ich wpływ na formowanie prawa międzynarodowego, rzeczywiście przybierający na sile, nie wynika z przepisów podmiotów – W.A. Schabas, S. Murphy, Research Handbook of International Courts and Tribu- nals, Cheltenham–Northampton 2017, s. 467–468. 42 Np. J.P. Tractman, The Crisis of International Law, Case Western Reserve Journal of In- ternational Law 2011, vol. 44, Nr 1, s. 406–421. 43 Np. R. Wolfrum, V. Röben, Developments if International Law in Treaty Making, Ber- lin–Heidelberg–New York 2005; M. Kumm, The Legitimacy of International Law: a Constitutio- nalist Framework of Analysis, EJIL 2004, vol. 15, Nr 5, s. 907–931. 44 Jako co najmniej rozczarowujące wskazywał D.J. Bederman wysiłki dotyczące formowania traktatowych podstaw np. uznania państwa, sukcesji, immunitetu, czy międzynarodowego prawa ochrony środowiska – tenże, The Spirit of International Law, s. 67. 45 Zob. np.: H. Lauterpacht, Codification and Development of International Law, AJIL 1955, vol. 49, s. 17; A. Berman, S. Duquet, J. Pauvelyn, R.A. Wessel, J. Wouters (red.), Informal Interna- tional Lawmaking. 46 Np. w zakresie ochrony dyplomatycznej czy immunitetu jurysdykcyjnego państwa. 47 A. Boyle, Ch. Chinkin, The Making of International Law, New York 2007. 13 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... obowiązującego prawa ani zwykle nie jest bezpośredni), sądy międzynarodowe i – jak chcą niektórzy – nawet również osoby fizyczne48. To właśnie różnorodność współczesnych metod, procedur i podmiotów wpływających na tworzenie prawa międzynarodowego ilustruje obecny zde- centralizowany charakter tego prawa. Na finalny kształt współczesnego prawa międzynarodowego wpływają różne podmioty, które przy zastosowaniu róż- nych metod i procedur osiągają zamierzony cel49. W doktrynie wcale nie rzadko pojawiają się poglądy o „tworzeniu prawa przez międzynarodowe sądy i trybunały”50 w kontekście wpływu orzecznictwa i znaczenia sądów międzyna- rodowych dla kształtowania prawa międzynarodowego poprzez formułowanie standardów postępowania i inspirowanie w ten sposób dalszego rozwoju mię- dzynarodowego porządku prawnego51. W prawie międzynarodowym termin „kodyfikacja” ma znaczenie szersze, niż jedynie jurydyzacja, połączenie i usys- tematyzowanie przepisów w określonej dziedzinie oraz wyłożenie ich w jed- nym (lub kilku powiązanych ze sobą) akcie prawnym. Owo szersze rozumie- nie kodyfikacji obejmuje takie jej formy, jak np. klaryfikację już istniejących reguł prawnych (ang. expository codification) i ich aktualizację w nowych, czę- sto nieprzewidzianych okolicznościach (updating), co z kolei potwierdza pra- widłowość postrzegania sądów międzynarodowych jako podmiotów wywie- rających wpływ nie tylko na stosowanie, ale i w pewnym pośrednim sensie na kształtowanie prawa międzynarodowego. W opinii A. Boyle i Ch. Chinkin stale powiększającą się przestrzeń dla różnorodnych „innowacji” w sferze two- rzenia prawa międzynarodowego umożliwił brak zunifikowanej struktury pra- wodawczej w tym obszarze. Ten brak stworzył korzystne warunki dla proce- sów ewolucyjnych i różnorodnych zmian, które z czasem w sferze tworzenia prawa międzynarodowego stały się stosunkowo powszechne. Według D.J. Bedermana rzeczywistością sądów międzynarodowych jest to, że one same niezmiennie w swoim orzecznictwie uwzględniają własne de- cyzje, a swoistą rutyną prawników52 jest silne oparcie własnej argumenta- 48 E. Benvenisti, G.W. Downs, Prospects for the Increased Independence, s. 1057–1081. 49 Rzadko już dziś mówi się i pisze o wspólnocie międzynarodowej z państwami jako jedy- nymi uczestnikami międzynarodowego procesu tworzenia prawa, bowiem do roli tej pretendują od dawna również inne podmioty i nawet państwa, kształtując prawo międzynarodowe, muszą brać to pod uwagę – D.J. Bederman, The Spirit of International Law, s. 54 i n. 50 Ang. law-making by international courts and tribunals. 51 A. von Bogdandy, I. Venzke, On the Democratic Legitimation, s. 1342–1370. 52 Ch.J. Tams, J. Sloan (red.), The Development of International Law, s. 384. 14 § 2. Rozwijanie prawa międzynarodowego jako... cji na decyzjach sądów, przed którymi występują53. Owo powszechne posłu- giwanie się decyzjami sądów międzynarodowych stanowi dowód włączenia ich do międzynarodowego dyskursu prawnego i stymulator ewolucji prawa międzynarodowego, wywierając silny wpływ na jego kształtowanie. Zaś sę- dziowska roztropność, dynamizm i zaangażowanie może wywrzeć szczególny wpływ na doktrynę, a nawet na kierunek rozwoju międzynarodowych syste- mów prawnych54. Zdaniem tego Autora nie tylko państwa, ale i organizacje międzynarodowe oraz międzynarodowe trybunały są uczestnikami procesu tworzenia prawa międzynarodowego. Podstawowym zadaniem sądów międzynarodowych jest wypracowanie międzynarodowej płaszczyzny rozwiązywania sporów między państwami. Jed- nak międzynarodowi sędziowie wypełniają także inne funkcje: realizują za- dania o charakterze konstytucyjnym i administracyjnym, wywierają wpływ na stabilizację normatywnych oczekiwań i potrzeb państw oraz legitymizują wykonywanie władzy publicznej, doskonalą podporządkowywanie się państw regułom pierwotnym, angażują się w sądowe tworzenie prawa (judicial law- making) poprzez wyjaśnianie lub uszczegóławianie konkretnych legalnych zo- bowiązań, a także poprzez wzmacnianie legitymacji międzynarodowych norm i instytucji, włączając w to same sądy międzynarodowe55 i robią to nie tylko poprzez branie udziału w wydawaniu orzeczeń, ale również formułując po- glądy odmienne od tych zaprezentowanych przez większość, czynią to w opi- niach odrębnych i zdaniach indywidualnych. Taką szeroko rozumianą aktyw- ność międzynarodowych sądów i sędziów należy określić jako misję afirmo- wania prawa56, którą sądy międzynarodowe realizują m.in. poprzez wspieranie państw w dążeniu do przestrzegania ich międzynarodowych zobowiązań. Sys- tematyczna klaryfikacja i aktualizacja norm prawa międzynarodowego popra- wia ich jakość jako czynników regulujących postępowanie podmiotów tego prawa, poza tym wpływa na utrwalanie tych norm, nie pozwala się im bo- 53 G.G. Fitzmaurice, Some Problems regarding the Formal Sources of International Law, w: M. Kosskeniemi (red.), Sources of International Law, Ashgate–Dartmouth–Aldershot–Burling- ton–Singapore-Sydney 2000, s. 57 i n.; zob. również G.I. Hernandez, The International Court of Justice and the Judicial Function, Oxford 2014, s. 45. 54 D.J. Bederman, The Spirit of International Law, s. 64. 55 L.R. Helfer, The Effectiveness of International Adjudicators, w: K.J. Alter, C. Romano, Assessing the Effectiveness, s. 39. Y. Shany (red.), Oxford Handbook of International Adjudication, Oxford 2014, s. 465. 56 Tak np. nazywa „prawotwórczą” działalność sądów i sędziów międzynarodowych Y. Shany, 15 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... wiem zdezaktualizować ani ulec dezintegracji, zapobiega więc ich eliminowa- niu z systemu prawnego i równocześnie ugruntowuje ich abstrakcyjność. § 3. Opinie sędziów w działalności Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości Doniosłość interpretacyjna aktywności Trybunału nie ogranicza się do jego wyroków. Dołączane do wyroków opinie sędziów Trybunału są bogatym źró- dłem wielu istotnych informacji tak o samej sprawie, jak i sposobie rozumo- wania, zarówno o tym, co zadecydowało o ostatecznym kształcie sentencji, jak i o tym, czego wobec konieczności kompromisu dla uzyskania niezbędnej większości w głosowaniu nie wzięto pod uwagę. Zgodnie z art. 57 Statutu MTS każdemu sędziemu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości przysłu- guje prawo złożenia jego osobistej opinii, jeśli nie podziela w całości lub w czę- ści poglądu większości. Żaden z przepisów Statutu MTS nie określił formy, w jakiej sędzia powinien się wypowiedzieć, chcąc skorzystać ze swoich upraw- nień dotyczących sygnalizowania swojego odmiennego rozumowania, sprze- ciwu wobec zapadłej sentencji, czy jego oporu wobec uzasadnienia decyzji Try- bunału57. Klasyfikacja rodzajów stanowisk, jakie sędziowie mogą w tym zakre- sie formułować, nastręcza pewnych trudności pojęciowych. Statut MTS nie posługuje się terminem „sprzeciw” (ang. dissent, dissenting opinion). Użyty w art. 57 Statutu MTS w jego wersji angielskojęzycznej termin „separate” (opinion) oznacza „oddzielny”, „osobny”, „odmienny” i ma charak- ter neutralny. Jego francuski odpowiednik „opinion individuelle” należy tłuma- czyć jako opinię „indywidualną”, „własną”. Jest to również termin neutralny w tym znaczeniu, że przyjmując za punkt wyjścia formułowaną przez sędziego opinię dołączoną do orzeczenia, akcentuje on jedynie odmienność postawy autora takiej opinii od postawy i poglądów większości sędziów, nie przesądza- jąc o naturze tej odmienności. Termin ten zatem jest na tyle ogólny, że może objąć różne rodzaje opinii formułowanych przez sędziów i dołączonych do wyroków MTS (np. odrębne, indywidualne, wspierające, uzupełniające), które mogą być przez sędziów dołączone do wyroku. Sam Trybunał na wczesnym etapie swojej aktywności zdefiniował opinię odrębną (dissenting) jako umo- tywowane stanowisko sędziego, który nie jest usatysfakcjonowany treścią de- 57 Nie czynił tego również Statut Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej. 16 § 3. Opinie sędziów w działalności... cyzji Trybunału58. Opinia indywidualna (separate opinion) zatem zawierać bę- dzie alternatywne albo uzupełniające, czy dodatkowe argumenty uzasadniające decyzję Trybunału i może zostać dołączona nawet do decyzji podjętej jedno- myślnie. H. Thirlway stwierdza wprost, że sędziowie tytułują swoje opinie jako „indywidualne” (ang. separate – semantyczna niefortunność polega na tym, że w języku polskim najbardziej adekwatnie byłoby w tym przypadku posłu- żyć się właśnie słowem „odrębna”), jeśli zgadzają się z wyrokiem, a jako „od- rębne” (ang. dissenting), kiedy z wyrokiem się nie zgadzają59. Artykuł 95 ust. 2 Regulaminu Trybunału60 stanowi, że każdy sędzia, który sobie tego życzy, może dołączyć do orzeczenia swoją indywidualną opinię, nie- zależnie od tego, czy wyraża swój sprzeciw wobec poglądu większości, czy nie; natomiast sędzia, który chce odnotować zbieżność swoich poglądów z poglą- dami większości lub swój sprzeciw wobec decyzji Trybunału, bez uzasadnie- nia, może to zrobić w formie deklaracji (dotyczy to zarówno wyroków Trybu- nału, jak i jego zarządzeń). Terminologicznie więc rzecz biorąc, opinie sędziów Trybunału dołączane do jego wyroków lub zarządzeń, o ile zawierają uzasadnienie, mogą przyj- mować jedną z dwóch form: opinii odrębnej (dissenting opinion) stanowiącej sprzeciw sędziego wobec sentencji wyroku, albo opinii indywidualnej/zdania indywidualnego61 (separate opinion), jeśli sędzia kontestuje uzasadnienie decy- zji Trybunału62. Zasygnalizowanie przeciwnego lub zgodnego z wyrokiem sta- nowiska sędziego już bez uzasadnienia następuje w formie deklaracji. W rze- czywistości ten podział bywa ignorowany zarówno przez poszczególnych sę- dziów, jak i w trakcie publikacji dwujęzycznych wersji (często angielska wersja zwana „opinią odrębną” w wersji francuskiej występuje jako „opinia indy- widualna” itp.63), stąd i kwestia precyzyjnej klasyfikacji opinii sędziów traci na ostrości. W rozumieniu art. 57 Statutu MTS opinie sędziów spełniają kilka funkcji. Przede wszystkim umożliwiają im pełne wyjaśnienie toku swojego rozumowa- 58 A. Zimmermann, Ch. Tomuschat, K. Oellers-Frahm, Ch.J. Tams (red.), The Statute of the In- ternational Court of Justice, s. 1605. 59 H. Thirlway, The International Court of Justice, Oxford 2016, s. 143. 60 Regulamin Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości uchwalony 14.4.1978 r., http:// www.icj-cij.org/en/rules (dostęp: 17.2.2018 r.). 61 Tak np. A. Kozłowski, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, s. 33. 62 Zob. R.Y. Jennings, The United Nations at Fifty. The International Court of Justice after Fifty Years, AJIL 1995, vol. 89, s. 498–499. 63 B.I. Koray, The International Court of Justice. The Position of Third Parties Reconsidered, London 1991, s. 29–40. 17 Rozdział I. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału... nia i przyczyn głosowania w określony sposób, zwłaszcza tam, gdzie sprawa jest szczególnie skomplikowana, a opublikowany wyrok, będący przecież re- zultatem kompromisu, nie odzwierciedla wszelkich jej niuansów. Możliwość sporządzania osobistych opinii, w tym tych wyrażających sprzeciw, stanowi także gwarancję niezależności i niezawisłości sędziów, zapewniając im nie- zbędną swobodę ekspresji. Jako w pewnym sensie przeciwwaga dla wyroków Trybunału lub ich uzupełnienie, opinie te stanowią instrument pożądanej pre- sji na Trybunał, by dążył do podejmowania i opracowywania decyzji w najwyż- szym stopniu przekonywujących. Opinie sędziów mogą wywierać znaczący wpływ na pełne rozumienie decyzji Trybunału i jej implikacji prawnych, po- nieważ są z nią przedmiotowo i funkcjonalnie związane. Jak wskazują niektó- rzy eksperci, opinie takie często są formułowane na wyższym poziomie praw- niczej precyzji i spójności, niż orzeczenia MTS, które ze swej natury, będąc efektem kompromisu, mogą prezentować uboższy tok rozumowania64. Opinie sędziów mogą potwierdzać lub wyjaśniać, dlaczego większość składu podjęła określoną decyzję, mogą także korygować mylne wrażenia czy wnioski płynące z lektury samego orzeczenia, zwłaszcza w sytuacjach, w których podjęcie decy- zji umożliwiła niewielka przewaga głosów. To z kolei może wzmacniać wśród samych państw autorytet Trybunału. Sędziowie posługują się natomiast deklaracjami dla różnych celów: uwy- puklenia niektórych fragmentów decyzji, wyrażenia sprzeciwu wobec decyzji albo jej uzasadnienia, podkreślenia powodów takiego, a nie innego głosowania, unikając przy tym potrzeby kwalifikowania opinii jako odrębnej lub indywi- dualnej65. Deklaracje pozwalają sędziom na wyrażenie wahania, wątpliwości, czy ubolewania bez konieczności angażowania się w skomplikowany proces wyrażenia umotywowanej krytyki wobec decyzji Trybunału i bez narażania tym samym jego autorytetu. Jak wskazuje praktyka sądowa MTS, opinie indywidualne, odrębne, dekla- racje rządzą się dość elastycznymi prawami, aczkolwiek zawsze muszą być wy- ważone i podlegają pewnym ograniczeniom – przede wszystkim muszą być ści- śle powiązane z decyzją Trybunału, do której się odnoszą (nie powinny rozwi- jać wątków zupełnie nieporuszonych w decyzji), nie mogą wywoływać takich skutków, które by godziły w prestiż i autorytet Trybunału66, czy stanowić drogi 64 A. Kozłowski, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, s. 33. 65 A. Zimmermann, Ch. Tomuschat, K. Oellers-Frahm, Ch.J. Tams (red.), The Statute of the In- 66 L.V. Prott, The Role of the Judge in the International Court of Justice, Revue Belge de Droit ternational Court of Justice, s. 1606–1607. International 1974, vol. 2, Nr 10, s. 480. 18 § 3. Opinie sędziów w działalności... do otwartego krytykowania jego działalności67, ani nie powinny mieć charak- teru bardziej politycznego, niż prawnego68, ani wreszcie nie mogą być „oka- zją do skonstruowania alternatywnego orzeczenia”69. Nawiasem mówiąc, wie- lość70 opinii odrębnych i indywidualnych spowodowała pewne głosy w dok- trynie o osłabianiu przez nie autorytetu Trybunału, zwłaszcza że jednomyślne decyzje MTS zapadają bardzo rzadko. Praktyka formułowania opinii odrębnych pojawiła się w Sądzie Najwyż- szym Stanów Zjednoczonych w wyniku ewolucji brytyjskich tradycji orzeka- nia, stąd przekonanie, że opinie odrębne były nieodłącznym elementem trady- cji prawnych common law i są bliskie sądom międzynarodowym, zaś nie wy- stępowały w kontynentalnych systemach prawnych. Historyczna perspektywa pokazuje jednak, że wiele krajowych systemów prawa cywilnego nie gwaranto- wało w pełni tajności sędziowskich rozważań i wizerunku jednomyślnego sądu – różnice zdań bywały rejestrowane, a nawet publikowane w Hiszpanii, w pań- stwach tworzących przednapoleońskie Włochy, czy w Niemczech w okresie przed zjednoczeniem. Tym bardziej współcześnie przekonanie to nie opiera się krytyce, skoro w wielu sądach najwyższych oraz trybunałach konstytucyjnych publikowane są opinie odrębne. Trzeba także zauważyć, że o ile zakaz formu- łowania i publikowania opinii odrębnych jest łączony z zasadą tajności narady do tego stopnia, że niekiedy te dwie instytucje traktowane są jako tożsame, to jednak zapewnienie tajności narady sensu stricto (przy odróżnieniu jej od bez- względnej tajności indywidualnych opinii) jest absolutnie możliwe przy rów- noczesnym zaakceptowaniu formułowania i publikowania opinii odrębnych71. 67 J.J. Quintana, Litigation at the International Court of Justice: Practice and Procedure, Leida–Boston 2015, s. 569–570. 68 Pojawiły się w doktrynie również głosy, że opinie indywidualne czy odrębne nie powinny być dłuższe, niż decyzje Trybunału, do których są dołączane. W praktyce nie ma tu reguły, jeśli chodzi o objętość tych opinii – ich spektrum obejmuje takie, na które składa się ledwie kilka zdań, i takie, które są obszernymi, szczegółowo umotywowanymi rozprawami o prawie międzynarodo- wym [np. licząca ponad 100 stron opinia odrębna sędziego A. Cançado Trindade w sprawie Juris- dictional Immunities of the State (Germany v. Italy: Greece Intervening), http://www.icj-cij.org/fi- les/case-related/143/143-20120203-JUD-01-04-EN.pdf (dostęp: 1.6.2018 r.)]. 69 Separate Opinion of Judge R. Higgins, ICJ Judgment Oil Platforms (Merits) 6.11.2003, ICJ Reports 2003, s. 233, http://www.icj-cij.org/files/case-related/90/090-20031106-JUD-01-03- EN.pdf (dostęp: 19.2.2018 r.). 70 Na blisko 300 decyzji MTS przypada niemal trzykrotnie więcej opinii odrębnych i indywi- dualnych. Źródło: http://www.icj-cij.org/en (dostęp: 1.6.2018 r.). 71 Szerzej B. Raffaelli, Dissenting Opinions in the Supreme Court of the Member States, Brus- sels 2012. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo dyplomatyczne w orzecznictwie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: