Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00442 006616 18447197 na godz. na dobę w sumie
Prawo geologiczne i górnicze - ebook/pdf
Prawo geologiczne i górnicze - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 305
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-357-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik stanowi podstawowe kompendium wiedzy z prawa geologicznego i górniczego.

Prawo to stanowi w Polsce odrębną podgałąź systemu prawa, w której znaczącym aktem prawnym jest ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze.

Celem opracowania jest wyodrębnienie najważniejszych instytucji prawnych, ich opis, a w niektórych przypadkach także odpowiedź na możliwe problemy interpretacyjne związane ze stosowaniem niektórych przepisów prawnych. W tym celu Autorzy przywołali regulacje obowiązujących aktów prawnych, orzecznictwo sądowe oraz literaturę przedmiotu.

W podręczniku zostały przedstawione najważniejsze instytucje prawne w geologii i górnictwie związane między innymi z: zagadnieniem własności złóż kopalin, postępowaniem koncesyjnym, kwalifikacjami zawodowymi w geologii i górnictwie, prowadzeniem prac geologicznych czy organizacją ruchu zakładu górniczego.

Książka będzie pomocą dla studentów, osób ubiegających się o zdobycie kwalifikacji zawodowych oraz praktyków zatrudnionych w geologicznych i górniczych podmiotach gospodarczych oraz w organach i jednostkach organizacyjnych administracji publicznej.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część I. Zagadnienia ogólne Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno‑ ‑górniczych w ujęciu historycznym Literatura: A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa górniczego w Polsce w la- tach 1918–1939, Prawne Problemy Górnictwa 1983, Nr 6; H. Łabędzki, Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego, pod względem technicznym, historyczno­statystycz- nym i prawnym, Warszawa 1841; R. Mikosz, Ewolucja prawnej regulacji dotyczącej korzy- stania z zasobów naturalnych wnętrza Ziemi w kontekście przemian ustrojowych w Polsce, Górnictwo i Geoinżynieria 2010, Nr 34 (3); Z. Przybylski, Sądownictwo administracyjne w prawie górniczym, Głos Prawników Śląskich 1939, Nr 1; K. Szamałek, Zarys ewolucji pol- skiego prawa poszukiwania i wydobywania kopalin w latach 1991–2015, Biuletyn Państwo- wego Instytutu Geologicznego 2015, Nr 465; P. Zagożdżon, M. Madziarz, Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2010; Z. Żółtowski, Prawo geologiczne i górnicze, Warszawa 1972. § 1. Początki górnictwa 1 Górnictwo jest działem techniki obejmującym całokształt procesów zwią- zanych z wydobywaniem ze skorupy ziemskiej kopalin użytecznych oraz ich przeróbką1. Nauką, której narzędzia używane są w poszukiwaniu i rozpoznawa- niu złóż kopalin, jest geologia. Stosunki społeczne związane z tą działalnością człowieka regulowane są natomiast przez prawo geologiczne i górnicze. Insty- tucje tej gałęzi prawa kształtowały się na przestrzeni dziejów wraz z rozwojem wiedzy na temat technik dokumentowania i eksploatacji kopalin. Ślady działalności górniczej można dostrzec od początku dziejów ludzko- ści. Początkowo ludzie poszukiwali skał (epoka kamienia), a następnie metali w stanie rodzimym i związków chemicznych metali (epoka brązu i żelaza). Wy- korzystywano je m.in. na potrzeby produkcji narzędzi rolniczych, uzbrojenia, a także biżuterii. Przyjmuje się, że rozwój wiedzy człowieka o możliwościach 1 Encyklopedia PWN, hasło „Górnictwo”, http://encyklopedia.pwn.pl. Nb. 1 2 zastosowań metali oraz skał jest zbieżny z początkiem rozwoju rolnictwa1. Pierwszym okresem rozwoju górnictwa była działalność zbieracka ludzi – ko- paliny zbierane były z powierzchni ziemi (np. samorodki metali). Rozpoczę- cie eksploatacji przez pierwsze kopalnie było natomiast związane z wyczer- paniem się zasobów powierzchniowych metali rodzimych oraz ich minerałów. Kopalnie te zakładane były w płytkich utworach geologicznych, w związku z występowaniem w nich zmineralizowanych żył. Przykładem takiej kopalni są wyrobiska w Meči Kladenec w Tracji (4900–4500 p.n.e.), w której wydoby- wano miedź, cynk i ołów2. Prace wydobywcze prowadzono wówczas do głębo- kości warstwy wodonośnej, gdyż nie znano efektywnych technik odwadniania wkopów. Aż do czasów Cesarstwa Rzymskiego działalność górnicza miała charakter rozproszony i nieprofesjonalny. Profesjonalizacja w górnictwie została wymu- szona ze względu na pogarszanie się warunków wydobycia kopalin, które były pozyskiwane z coraz większych głębokości. Ówczesne zmiany wynikały z licz- nych wypadków powodowanych przez niewykwalifikowanych niewolników, zatrudnianych w rzymskich kopalniach. Wypadki te generowały znaczne straty: przykładowo zawalenie się budowanych przez wiele lat chodników kopalnia- nych uniemożliwiało dalszą eksploatację i powodowało utratę złoża. Straty te były jednocześnie trudne do skompensowania przez oszczędności w wydatkach na wynagrodzenia dla górników. Remedium na te problemy okazały się regu- lacja zasad wydobywania kopalin oraz rozwój wiedzy o zagrożeniach górni- czych. Tendencje te spowodowały pojawienie się pierwszych urzędników spra- wujących nadzór nad pozyskiwaniem kopalin. Na ziemiach polskich pierwsze ślady działalności górniczej pochodzą z ob- szaru Gór Świętokrzyskich. Zlokalizowane były tam kopalnie krzemienia pa- siastego, wydobywanego w Krzemionkach Opatowskich w okresie prawdo- podobnie 3900–1600 lat p.n.e. Z kolei prace eksploatacyjne przy wydobyciu rud cynku, ołowiu i srebra w rejonie Tarnowskich Gór datuje się na III w. n.e.3 Z IX w. pochodzą natomiast pierwsze ślady warzelnictwa, które prowadzono w rejonie Wieliczki4. Sól kamienną uzyskiwano wówczas ze słonych źródeł i studni. Eksploatację wgłębną rozpoczęto wraz z ich wyczerpaniem. 1 S. Łęczycki, Początki metalurgii oraz górnictwa od Anatolii po Europę Centralną, [w:] P. Zagożdżon, M. Madziarz (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzic- twa kultury, Wrocław 2010, s. 207. 2 Ibidem, s. 214. 3 A. Mirek, K. Król, Rozwój działalności urzędów górniczych na ziemiach polskich na tle wypisków z dziejów górnictwa, [w:] P. Zagożdżon, M. Madziarz, Dzieje górnictwa na tle eu- ropejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2009, s. 220. 4 K. Pająk, Wieliczka – stare miasto górnicze, Kraków 1969, s. 7. Nb. 1 Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno ‑górniczych w ujęciu historycznym § 2. Regulacje geologiczno-górnicze w okresie I Rzeczypospolitej § 2. Regulacje geologiczno‑górnicze w okresie I Rzeczypospolitej 3 I. Pierwsze regulacje górnicze 2 3 Regulacje geologiczno­górnicze wydawane były przez monarchów od po- czątku polskiej państwowości. Czynili tak Kazimierz Odnowiciel w 1044 r. oraz Bolesław Krzywousty w 1105 r., którzy określili m.in. udział zakonu Benedyk- tynów we wpływach z kopalń wielickich1. Ważnym dokumentem wskazującym na istnienie w tamtym okresie górnictwa w Polsce jest bulla papieża Innocen- tego II z 1136 r. (Bulla gnieźnieńska), która zatwierdziła arcybiskupowi gnieź- nieńskiemu dochody z kopalń rud cynku i ołowiu w rejonie Bytomia i Chorzo- wa na Śląsku2. Wzmianki o polskim ustawodawstwie górniczym pojawiają się częściej, po- cząwszy od czasów Kazimierza Wielkiego. Istotnym przykładem aktu prawne- go dotyczącego górnictwa była w tamtym okresie ustawa z 1368 r. o kopalniach soli w Wieliczce i w Bochni, która traktowała m.in. o sposobie zarządzania górnictwem soli oraz o obowiązkach urzędników górniczych3. W myśl prze- pisów tej ustawy urzędnikami górniczymi byli żupnicy (urzędnicy królewscy nadzorujący pracę kopalń), podżupkowie (nadzorujący bezpośrednio produk- cję w danej kopalni), góromistrzowie (zajmujący się kwestiami technicznymi i geologicznymi w kopalni, w tym bezpieczeństwem) oraz sztygarzy (nadzoru- jący konkretne roboty górnicze). Ustawa Kazimierza Wielkiego zabraniała tak- że kasztelanom i starostom ingerencji w sprawy żup, była zatem wymierzona przeciw możnowładztwu4. Król Polski czerpał dzięki tym regulacjom wyłącz- ne dochody ze sprzedaży soli, która była wówczas głównym polskim towarem eksportowym. II. Zasada wolności górniczej i regalia górnicze Innym z przykładów średniowiecznych regulacji górniczych w Polsce jest przywilej królowej Elżbiety z 1372 r., potwierdzony przez króla Władysława Jagiełłę w 1426 r. Przywilej ten pozwalał każdemu na poszukiwanie i wydoby- wanie kopalin ze złóż w rejonie Olkusza w zamian za uiszczenie na rzecz kró- 4 1 H. Łabędzki, Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego, pod wzglę- dem technicznym, historyczno­statystycznym i prawnym, Warszawa 1841, s. 103. 2 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 229. 3 H. Łabędzki, Górnictwo, s. 105. 4 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 230. Nb. 2–4 5 6 4 la podatku górniczego – olbory oraz innych opłat, w tym pogłównego od licz- by zatrudnionych robotników. Przywilej ten wyrażał panującą w średniowieczu zasadę wolności górniczej, w której prowadzić roboty geologiczne i górnicze mógł każdy pod warunkiem opłacania stosownych podatków na rzecz monar- chy. Nie wymagano wówczas licencji od górników, co miało zachęcić ludność do podejmowania poszukiwań złóż kopalin i wydobywania kopalin ze złóż. Ograniczeniem zasady wolności górniczej były tzw. regalia królewskie (królewszczyzny), przewidujące prawo własności monarchy do wnętrza ziemi, w tym do złóż kopalin. Pierwsze takie regalia ustanowione zostały w Prawie Ronkalijskim z 1158 r. przez cesarza Fryderyka I Rudobrodego, a następnie stały się powszechne w większości państw ówczesnej Europy. Odtąd górni- cy prowadzili prace na złożach będących własnością monarchów, a podstawę prawną prowadzenia prac górniczych w tamtym okresie porównać można do prawa dzierżawy. Odpłatność z tytułu pobierania pożytków z rzeczy cudzej ma- nifestowała się wówczas w obowiązku wnoszenia danin na rzecz monarchy z tytułu prowadzenia działalności górniczej. W tak zarysowanym reżimie prawnym polskie górnictwo funkcjonowa- ło do końca XV w. Obszarami szczególnie intensywnej aktywności górniczej były wówczas rejony Wieliczki i Bochni (górnictwo soli kamiennej), Olkusza i Tarnowskich Gór (górnictwo cynku, ołowiu i srebra), Chęcin (górnictwo mie- dzi) oraz Tarnobrzega (górnictwo siarki). W XV wieku można jednak zaobser- wować w Polsce powolny zanik średniowiecznej tradycji wolności górniczej, wynikający z postępujących procesów profesjonalizacji. Coraz częściej podej- mowanie działalności górniczej uwarunkowane było uzyskaniem stosownych zezwoleń, a najdawniejszym znanym przykładem przyznanej koncesji na po- szukiwanie złóż kopalin jest zezwolenie udzielone Mikołajowi Sobowskiemu z Kleparza na poszukiwanie złota, srebra, miedzi i ołowiu w całym kraju, wy- dane przez Kazimierza Jagiellończyka w 1448 r.1 Efektem tych tendencji był statut króla Aleksandra Jagiellończyka z 1505 r., który regulował działalność sądów górniczych, wydawanie pozwoleń na dzia- łalność górniczą przez żupnika (tzw. fryszty), działalność towarzystw gwarec‑ kich (w tym podejmowanie przez nie uchwał)2, konsekwencje niewykonywa- nia praw górniczych przez gwarków, a także system podatków od prowadzonej działalności3. Statut wprowadził także po raz pierwszy centralny królewski urząd komornika górniczego, który pełnił nadzór nad wydobywaniem kopa- lin ze złóż w Rzeczypospolitej. Ustawa Aleksandra Jagiellończyka jest sym- 1 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 113. 2 Gwarek był osobą zajmującą się wydobywaniem kopalin ze złóż. 3 H. Łabędzki, Górnictwo, s. 110. Nb. 5–6 Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno ‑górniczych w ujęciu historycznym § 2. Regulacje geologiczno-górnicze w okresie I Rzeczypospolitej 5 boliczną cezurą wskazującą na zanik wolności górniczej na ziemiach polskich. Odtąd działalność gospodarcza w tej dziedzinie została poddana reglamentacji poprzez koncesje, zezwolenia i licencje. Niestety, nie zachował się do czasów obecnych żaden egzemplarz statutu, a najstarszym zachowanym pomnikiem ustawodawstwa górniczego ziem polskich tamtego okresu jest przywilej górni- czy Ordunek Gorny księcia opolskiego Jana II Dobrego1. Został on wydany 16.11.1528 r. i zawierał 72 artykuły regulujące m.in. warunki pracy w tarnogór- skich kopalniach srebra i ołowiu. Druga ze średniowiecznych zasad, w której złoża kopalin stanowiły rega- le królewskie, została zniesiona z kolei podczas elekcji króla Stefana Batorego (1576 r.). W pacta conventa zrezygnował on z prawa własności do wszystkich bogactw naturalnych znajdujących się we wnętrzu ziemi2, pozostając jednak właścicielem kopalń rejonu Wieliczki i Bochni. Zerwanie z zasadą odrębnej własności złóż przysługującej monarsze stanowiło ewenement na tle ustawo- dawstw europejskich (przykładowo na Węgrzech doszło wówczas do pozbawie- nia szlachty jakichkolwiek praw własności do złóż kopalin3). Odtąd własność posiadaczy ziemskich rozciągała się zarówno na powierzchnię terenu, jak i na wnętrze ziemi, co było potwierdzane w pacta conventa kolejnych królów elek- cyjnych. Własność prywatna nie okazała się jednak bodźcem rozwojowym dla polskiego górnictwa, które podupadło zwłaszcza od czasów potopu szwedzkie- go. Najprawdopodobniej sytuacja ta spowodowana była brakiem środków wśród rozproszonej szlachty na kosztowne inwestycje infrastrukturalne w górnictwo. III. Królewska Komisja Kruszcowa Po okresie wojen XVII w. polska gospodarka, osłabiana wskutek licznych działań wojennych prowadzonych na obszarze kraju, znalazła się w stanie zapa- ści. Dotyczyło to także polskiego górnictwa, które było przestarzałe, a w wielu miejscach zarzucono eksploatację kopalin mimo dostępności złóż. Powodowało to marnotrawstwo krajowych zasobów surowców mineralnych, utrudniając od- budowę zniszczonej gospodarki. Próbę pobudzenia polskiego górnictwa podjął na szerszą skalę dopiero król Stanisław August Poniatowski, dążąc do większego zaangażowania państwa w sprawy górnicze4. W pacta conventa król zadeklaro- 7 1 J. Piekarniczyk, Pierwsza polska ustawa górnicza, czyli Ordunek Gorny, Tarnowskie Góry 1928. 2 Z. Żółtowski, Prawo geologiczne i górnicze, Warszawa 1972, s. 14. 3 H. Łabędzki, Górnictwo, s. 122. 4 Doniosłą rolę w propagowaniu w Polsce wiedzy geologicznej i górniczej odgrywał wówczas ksiądz Jan Krzysztof Kluk (1739–1796), autor podręcznika Rzeczy kopalnych oso- bliwie zdatniejszych szukanie, poznanie i zażycie, wydanego w 1781 r. Nb. 7 6 wał przykładowo wprowadzenie możliwości inwestowania w polskie górnictwo przez cudzoziemców. W tym celu w 1776 r. upoważnił on Departament Skarbu w Radzie Nieustającej do rozmów z kompaniami górniczymi w sprawie otwie- rania nowych kopalń. Sam również był udziałowcem spółki górniczej, która podjęła próbę reaktywacji wydobycia metali w rejonie olkuskim. W 1782 r. król powołał z kolei Komisję Kruszcową, jako organ nadzorczy nad inwestycjami geologicznymi i górniczymi w kraju, do którego kompetencji należało także ini- cjowanie poszukiwań nowych złóż kopalin1. Podstawowym obszarem pracy Ko- misji były pierwotnie rejony Olkusza i Gór Świętokrzyskich, skąd pochodzić miały metale na potrzeby polskich mennic. Prace poszukiwawcze Komisji stały się szczególnie intensywne po utracie kontroli nad kopalniami soli w Wieliczce i w Bochni (po I zaborze znalazły się one w granicach Cesarstwa Austriackie- go) i przyniosły wówczas rezultat w postaci odkrycia złóż soli w Ciechocinku na Kujawach. Z uwagi na specyfikę zadań powierzonych Komisji Kruszcowej uchodzić ona może za zalążek służby geologicznej w Polsce. § 3. Ustawodawstwo geologiczno‑górnicze państw zaborczych I. Zasada dyrekcyjna 8 Wraz z upadkiem I Rzeczypospolitej na ziemiach polskich zostało wpro- wadzone prawo państw zaborczych. Ówczesne zmiany prawne w górnictwie związane były przede wszystkim z rozpoczynającą się rewolucją przemysłową i miały na celu wprowadzenie ułatwień w podejmowaniu działalności geolo- giczno­górniczej. Z tego powodu władze pruskie uregulowały wówczas przy- kładowo zasady udzielania ulg podatkowych dla przedsiębiorców otwierają- cych kopalnie. Na terenie zaboru pruskiego wprowadzona została także tzw. zasada dyrekcyjna, polegająca na ścisłej kontroli przez urzędy górnicze pro- cesu wydobycia kopalin. Polegała ona na jednolitej organizacji wszystkich kopalń, dostosowanych do określonych standardów. Przejawami zasady dy- rekcyjnej było m.in. wprowadzenie jednolitych wymogów sporządzania map górniczych i planów ruchu, a także inspekcje urzędników górniczych w ko- palniach2. Podobne tendencje miały również miejsce na obszarze zaboru au- 1 M.O. Jędrysek, Od Komisji Kruszcowej do dziś – wybrane zagadnienia z punktu widze- nia Głównego Geologa Kraju (2005–2007), [w:] P. Zagożdżon, M. Madziarz, Dzieje górnic- twa – element europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2009, s. 91–96. 2 E. Piątek, Z. Piątek, Historia górnictwa węglowego w rejonie Nowej Rudy na Dolnym Śląsku w okresie od XV do XVIII wieku, Prz.Gór. 2020, Nr 10, s. 38–44. Nb. 8 Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno ‑górniczych w ujęciu historycznym § 3. Ustawodawstwo geologiczno-górnicze państw zaborczych 7 striackiego, gdzie uporządkowano przykładowo eksploatację soli w kopalniach Wieliczki i Bochni poprzez wprowadzenie jednolitego systemu wydobycia, li- kwidację starych chodników i budowę ich regularnej sieci. Państwa zaborcze zorganizowały także administrację górniczą na ziemiach polskich. W 1769 r. utworzony został w Prusach Wyższy Urząd Górniczy (Oberbergamt) obej- mujący swą jurysdykcją Śląsk, natomiast w 1786 r. utworzony został Okrę‑ gowy Sąd Górniczy dla Galicji, pełniący zarazem funkcję sądu i organu ad- ministracyjnego1. Z kolei w zaborze rosyjskim głównym organem pełniącym funkcję nadzorczą nad górnictwem była Główna Dyrekcja Górnicza z siedzi- bą w Kielcach, która została zorganizowana w 1816 r. w Królestwie Polskim z inicjatywy Stanisława Staszica. II. Prawo własności górniczej 9 Ustawy regulujące prawo górnicze na ziemiach polskich wprowadzono ko- lejno w 1854 r. w zaborze austriackim, w 1865 r. w zaborze pruskim i w 1870 r. w zaborze rosyjskim2. Ustawodawstwa państw zaborczych wprowadziły nie tyl- ko nową organizację administracji górniczej, lecz uregulowały także zagadnie- nie własności złóż kopalin. Traktowały one pojęcie własności gruntowej nie- zmiernie szeroko, uznając złoża za integralne części nieruchomości, które dzielą jej los prawny. Część kopalin została jednak wyłączona z tak określonego zakre- su własności nieruchomości gruntowej i ukształtowana w przedmiot odrębnego prawa własności górniczej3. O wyłączeniu tym decydował strategiczny cha- rakter niektórych kopalin dla gospodarek państw zaborczych. I tak w austriac- kiej powszechnej ustawie górniczej z 1854 r. wyłączeniu podlegały wszystkie kopaliny metaliczne (m.in. minerały rudne cynku, ołowiu, miedzi oraz manga- nu), siarka, ałun, sól kamienna, grafit, asfalt, węgiel brunatny i kamienny. Treść prawa własności górniczej obejmowała przede wszystkim wyłączne uprawnie- nie do korzystania ze złoża i rozporządzanie wydobytą kopaliną. Ponadto w sy- tuacji odkrycia na obszarze istniejącego nadania górniczego innej kopaliny, wła- sność górnicza obejmowała także prawo pierwszeństwa uzyskania nadania także w odniesieniu do drugiej z kopalin4. Szczególne cechy instytucji własności gór- niczej ukształtowane były przez państwa zaborcze dwojako: 1 E. Piątek, Z. Piątek, Historia, s. 237. 2 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 235. 3 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa górniczego w Polsce w latach 1918–1939, Prawne Problemy Górnictwa 1983, Nr 6, s. 83–105. 4 Ibidem, s. 90. Nb. 9 8 1) w ustawodawstwach pruskim i austriackim złoża kopalin objęte własno- ścią górniczą uważane były za zastrzeżone na rzecz państwa. Złoża te by- ły bezwzględnie wyłączone z zakresu własności nieruchomości gruntowej, a właściciel nieruchomości nie posiadał do nich żadnych praw. W zaborze austriackim podmiot chcący zainwestować w poszukiwanie złóż kopalin musiał ubiegać się o zezwolenie (Schurfbewilligung), na podstawie którego uzyskiwał on prawo do prowadzenia prac poszukiwawczych w granicach pola poszukiwawczego (Schurfgebiet). Do prowadzenia prac poszukiwaw- czych nie była potrzebna zgoda właściciela nieruchomości gruntowej, który mógł zostać zmuszony do udostępnienia swej nieruchomości podmiotowi poszukującemu za wynagrodzeniem. Prawo do wydobywania kopaliny by- ło z kolei przyznawane w drodze nadania górniczego, które określało treść prawa własności górniczej; 2) w ustawodawstwie rosyjskim, pomimo wyłączenia złóż niektórych kopa- lin z zakresu własności gruntowej, prawo własności złóż przysługiwało, co do zasady, właścicielowi nieruchomości gruntowej1. Dzięki temu właściciel mógł bez spełnienia dodatkowych wymogów poszukiwać złóż na obsza- rze swej nieruchomości gruntowej, chociaż w przypadku kopalin objętych własnością górniczą ich poszukiwanie było dozwolone również przez inne podmioty, także wbrew właścicielowi nieruchomości. O ile w fazie poszu- kiwawczej złóż kopalin procedura rosyjska była relatywnie prosta, o tyle postępowanie w sprawie nadania górniczego cechowało się uciążliwością, wysokim stopniem skomplikowania i formalizmem. O nadanie górnicze mógł ubiegać się tylko odkrywca złoża, w przeciwieństwie do zaborów au- striackiego i pruskiego, gdzie możliwość taką miały także osoby trzecie. Ustawodawstwa górnicze państw zaborczych ulegały licznym zmianom na przestrzeni lat. W momencie odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. obowiązywały na jej terenie następujące ustawy górnicze: 1) rosyjska ustawa górnicza z 1912 r., 2) austriacka powszechna ustawa górnicza z 1854 r. oraz 3) pruska powszechna ustawa górnicza z 1865 r. Ponadto na terenach dawnego zaboru austriackiego obowiązywały austriac- ka powszechna ustawa naftowa z 1884 r. oraz krajowa galicyjska ustawa nafto- wa z 1908 r.2 Obowiązywały one w II Rzeczypospolitej także w pierwszych la- tach po odzyskaniu niepodległości. 1 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa, s. 86. 2 P. Gisman, Rozwój prawodawstwa górniczego w Polsce, Prace naukowe Instytutu Gór- nictwa PWr 2005, Nr 111, s. 72. Nb. 9 Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno ‑górniczych w ujęciu historycznym 10 11 § 4. Podstawowe instytucje ustawodawstwa górniczego II Rzeczypospolitej 9 § 4. Podstawowe instytucje ustawodawstwa górniczego II Rzeczypospolitej Ustawy górnicze państw zaborczych zostały uchylone przez rozporządze- nie Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Prawo górnicze, które nor- mowało zarówno geologiczne prace poszukiwawczo­rozpoznawcze, jak i prace związane z wydobywaniem kopalin ze złóż. Rozporządzenie to liczyło 320 ar- tykułów, zgromadzonych w XIV działach. Instytucje wprowadzone rozpo- rządzeniem wzorowały się na rozwiązaniach przyjętych przede wszystkim w pruskim i austriackim prawie górniczym okresu zaborów. W odniesieniu do własności złóż Prawo górnicze wyróżniało następujące kategorie kopalin: 1) kopaliny niezwiązane z prawem własności gruntowej, które mogły stać się przedmiotem własności górniczej. W zależności od kopaliny własność ta mogła być nadana każdemu1 lub przysługiwać wyłącznie państwu; 2) kopaliny związane z prawem własności gruntowej. Prawo ich poszukiwa- nia i wydobywania przysługiwało właścicielowi nieruchomości gruntowej. Odrębny reżim prawny dotyczył natomiast ropy naftowej, której poszuki- wanie i wydobywanie określone były odrębnymi ustawami naftowymi. Podsta- wową instytucją Prawa górniczego była własność górnicza, która nawiązywa- ła do rozwiązań ustawodawstw państw zaborczych. Prawo własności górniczej powstawało w drodze nadania, co było uwarunkowane odkryciem złoża kopa- liny, zgłoszeniem odkrycia oraz wystąpieniem z wnioskiem o nadanie własno- ści pola górniczego (art. 22 PrGór). O udzieleniu lub odmowie udzielenia nada- nia orzekały z kolei urzędy górnicze (art. 22–62 PrGór)2. Przedmiotem nadania było pole górnicze, czyli przestrzeń, w granicach której powstawała własność górnicza (art. 17 PrGór). Prawo odkrywcy do nadania górniczego stanowiło jednocześnie roszczenie służące przeciwko państwu, które realizowane było na drodze sądownictwa administracyjnego3. Na treść własności górniczej składały się następujące uprawnienia: 1) prawo poszukiwania złóż kopalin i wydobywania kopalin ze złóż, w tym kopalin współwystępujących w złożu, nieobjętych nadaniem górniczym; 2) prawo do wydobywania kopalin z hałd po robotach górniczych; 1 Dotyczyło to następujących kopalin: rad, złoto, srebro, platyna, miedź, cyna, cynk, kadm, ołów, rtęć, żelazo (z wyjątkiem rud darniowych), kobalt, nikiel, arsen, antymon, man- gan, glin, chrom, wolfram (metale te podlegały własności górniczej, zarówno występując w stanie rodzimym, jak i w rudach), minerały będące źródłem pozyskania siarki oraz fosforu, węgiel brunatny, grafit, węgiel kamienny oraz antracyt (art. 1 ust. 1 PrGór). 2 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa, s. 95. 3 Z. Przybylski, Sądownictwo administracyjne w prawie górniczym, Głos Prawników Ślą- skich 1939, Nr 1, s. 37–61. Nb. 10–11 10 3) prawo do korzystania z wnętrza ziemi i jej powierzchni, wyrażające się m.in. w możliwości wykonywania wszelkiego rodzaju robót górniczych oraz prac budowlanych na powierzchni ziemi i pod jej powierzchnią; 4) prawo do budowy w granicach pola górniczego zakładów przetwórczych (np. sortowni, zakładów wzbogacania rud); 5) prawo do bezpłatnego korzystania z wody kopalnianej (z wyjątkami okre- 6) prawo do wstępu na cudzy grunt w celu dokonania pomiarów i umieszcze- ślonymi w prawie wodnym); nia znaków granicznych; 7) roszczenie przeciwko właścicielowi gruntu o odstąpienie nieruchomości, piasku i wód na potrzeby zakładu górniczego oraz urządzeń pomocniczych. Uprawnienie to stanowiło instytucję wywłaszczenia górniczego; 8) roszczenie o zaprzestanie wydobywania minerałów przynależnych do grun- tu, jeżeli ich eksploatacja stanowiła utrudnienie lub uniemożliwiała wyko- nanie podstawowych uprawnień objętych treścią własności górniczej1. Własność górnicza mogła ulec zniesieniu w sytuacji, gdy została ona ode- brana w drodze uchwały wyższego urzędu górniczego lub wskutek zrzeczenia się jej. W pierwszym przypadku przesłanką zniesienia było nieusprawiedliwio- ne niewykonywanie w okresie 6 miesięcy robót górniczych nakazanych przez urząd górniczy (art. 172–183 PrGór). Była to regulacja zapobiegająca zjawi- sku blokowania złóż przez inwestorów, będącego przejawem nieuczciwej konkurencji. Prawo górnicze z 1930 r. zawierało liczne regulacje dotyczące ruchu zakła- du górniczego, czego dotyczył Dział VII PrGór, O zarządzie i ruchu zakładu górniczego. Przepisy te przewidywały, że ruch mógł być prowadzony wyłącz- nie przez osoby o stwierdzonych przez urzędy górnicze kwalifikacjach (art. 123 ust. 1 PrGór). Kierownikiem ruchu mogła być, co do zasady, wyłącznie oso- ba posiadająca obywatelstwo polskie, posługująca się biegle językiem polskim, niepozbawiona praw publicznych i posiadająca stopień inżyniera górniczego uzyskanego w wyższej uczelni w kraju (art. 124 PrGór). Ponadto regulacja- mi Prawa górniczego objęte zostały takie zagadnienia, jak: ochrona wyrobisk górniczych, bezpieczeństwo i higiena pracy w kopalniach, ochrona powierzch- ni, ochrona wód mineralnych czy zapobieganie szkodom górniczym. W odnie- sieniu do administracji górniczej PrGór przewidywało istnienie okręgowych urzędów górniczych, które rozpatrywały sprawy z zakresu górnictwa w I in- stancji oraz wyższych urzędów górniczych będących organami I lub II instan- cji (w odniesieniu do decyzji okręgowych urzędów górniczych). Z kolei Mi‑ nister Przemysłu i Handlu rozpoznawał sprawy górnicze w II instancji od 1 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa, s. 99–101. Nb. 11 Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno ‑górniczych w ujęciu historycznym § 5. Zasada społecznej gospodarki złożami w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 11 decyzji wyższych urzędów górniczych (art. 188 ust. 1 PrGór). Organem po- mocniczym Ministra było Kolegium Górnicze. § 5. Zasada społecznej gospodarki złożami w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 12 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo górnicze z 1930 r. obowiązywało także w pierwszych latach po II wojnie światowej, podlegając nowelizacjom mającym na celu zasadniczo rozszerzanie listy kopalin stanowią- cych wyłączną własność państwa. Zostało ono derogowane 6.5.1953 r. przez dekret Rady Państwa – Prawo górnicze1. Regulacje dekretu sformułowane by- ły według ogólnych zasad ustroju społeczno­gospodarczego Polskiej Rzeczy- pospolitej Ludowej, określonych w Konstytucji PRL z 22.7.1952 r.2 Podstawą tego ustroju był socjalistyczny system gospodarczy, oparty na uspołecznionych środkach produkcji i socjalistycznych stosunkach produkcji3. W odniesieniu do gospodarki złożami najistotniejszy był art. 8 Konstytucji PRL, w myśl które- go złoża mineralne oraz kopalnie, obok m.in. wód, lasów państwowych, dróg i banków stanowiły mienie ogólnonarodowe, podlegające szczególnej trosce i opiece państwa oraz wszystkich obywateli. Regulacje te przesądzały o zmia- nie stosunków własnościowych w odniesieniu do złóż kopalin w porównaniu do postanowień prawa górniczego okresu II Rzeczypospolitej i wprowadza- ły zasadę społecznej gospodarki złożami. Regulacje dekretu z 1953 r. – Pra- wo górnicze niekoniecznie jednak rozwijały postanowienia Konstytucji PRL w sposób konsekwentny. Niekonsekwencją ustawodawcy był przede wszyst- kim brak przepisów rozstrzygających sytuację prawną złóż kopalin, w tym przede wszystkim w zakresie prawa własności wnętrza ziemi4. Artykuł 5 dekre- tu przesądzał jedynie, że prawo wydobywania kopalin przysługiwało, co do zasady, państwu. Z tego powodu rozstrzyganie o własności konkretnego złoża wymagało wzięcia pod uwagę zarówno miejsca jego położenia, jak i ustalenia, czy dana kopalina podlega reżimowi prawnemu prawa górniczego. Pomimo niejasnej kwestii praw do złóż kopalin, działalność w zakresie prac geologicznych i górniczych była w PRL objęta w rzeczywistości monopolem 1 Tekst jedn. Dz.U. z 1955 r. Nr 10, poz. 6. 2 Dz.U. z 1952 r. Nr 33 poz. 232. 3 R. Mikosz, Ewolucja prawnej regulacji dotyczącej korzystania z zasobów naturalnych wnętrza Ziemi w kontekście przemian ustrojowych w Polsce, Górnictwo i Geoinżynieria 2010, Nr 34 (3), s. 19. 4 Ibidem, s. 21. Nb. 12 13 12 państwowym, a kopaliny wydobywane były wówczas głównie przez przedsię- biorstwa państwowe. Wyjątek od tej reguły był przewidziany w art. 5 dekre- tu i przewidywał możliwość zezwolenia spółdzielniom i osobom niebędącym wykonawcami narodowych planów gospodarczych na wydobywanie kopalin. Zezwolenie to stanowiło kompetencję Ministra Górnictwa, który swoją decy- zję uzgadniał z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodar- czego. W ograniczonym zakresie także poszukiwanie złóż kopalin, w odniesie- niu do których prace poszukiwawcze nie były zastrzeżone na rzecz państwowej służby geologicznej, mogło być prowadzone również przez osoby fizyczne. Wymagało to jednak stosownego zezwolenia (art. 14 i 15 dekretu). Inną z cech ustawodawstwa geologiczno­górniczego Polskiej Rzeczypo- spolitej Ludowej było rozdzielenie zagadnień geologicznych i górniczych oraz uregulowanie ich w dwóch odrębnych aktach prawnych (dekret Rady Państwa z 6.5.1953 r. – Prawo górnicze oraz ustawa z 16.11.1960 r. o prawie geologicz- nym1). W pierwszym z nich poruszone były kwestie związane m.in. z poszu- kiwaniem złóż kopalin i wydobywaniem kopalin ze złóż, stosunkiem przed- siębiorstwa górniczego do właściciela nieruchomości gruntowej, szkodami górniczymi, planowaniem górniczym oraz ruchem zakładu górniczego. Przed- miotem ustawy o prawie geologicznym były z kolei zasady prowadzenia prac geologicznych, w tym sporządzanie i zatwierdzanie dokumentacji geologicz- nych, zasady działania państwowych przedsiębiorstw geologicznych, bilan- sowanie zasobów kopalin, a także ustrój i kompetencje administracji geolo- gicznej. Organami tej administracji były właściwe do spraw geologii organy prezydiów wojewódzkich rad narodowych oraz Centralny Urząd Geologii. § 6. Ewolucja prawa geologicznego i górniczego po okresie transformacji ustrojowej I. Zasada wolności gospodarczej 14 W okresie transformacji ustrojowej dokonano gruntownych zmian doty- czących systemu polityczno­gospodarczego państwa. Na podstawie ustawy z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej2 dokonano wyboru społecznej go- spodarki rynkowej, jako podstawy polskiego ustroju gospodarczego, przywró- cono zasadę wolności gospodarczej oraz zrównano sytuację wszystkich pod- miotów gospodarczych w zakresie podejmowania i prowadzenia działalności 1 Dz.U. z 1960 r. Nr 52, poz. 303. 2 Dz.U. Nr 41 poz. 324. Nb. 13–14 Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno ‑górniczych w ujęciu historycznym § 6. Ewolucja prawa geologicznego i górniczego po okresie transformacji... 13 gospodarczej1. Na podstawie tych zmian umożliwiono przedsiębiorcom prywat- nym podejmowanie działalności gospodarczej w sektorze geologii i górnictwa. Jednym z najistotniejszych wyzwań tamtego okresu było określenie nowych stosunków własnościowych w odniesieniu do złóż kopalin, zważywszy na nie- jednoznaczności odziedziczone w tej materii po okresie PRL. Z chwilą wejścia w życie ustaw z 9.3.1991 r. o zmianie Prawa Górniczego2 oraz o zmianie usta- wy o prawie geologicznym3 wprowadzona została zasada, zgodnie z którą złoża kopalin stały się własnością Skarbu Państwa. Dotyczyło to wszystkich złóż, które znajdowały się poniżej dolnej granicy nieruchomości gruntowej. Do wła- ściciela nieruchomości należały z kolei te złoża, które stanowiły jej część skła- dową. Regulacja ta była zatem mocno restrykcyjna w porównaniu z regulacja- mi przedwojennego Prawa górniczego. Przepisy ustaw nowelizujących okresu transformacji przewidywały, że pod- jęcie działalności gospodarczej w zakresie poszukiwania, rozpoznawania i wy- dobywania kopalin zależne było od uzyskania koncesji. Podstawą prowadzenia działalności geologicznej i górniczej było z kolei prawo użytkowania górni‑ czego, uprawniające użytkownika górniczego do korzystania z określonej prze- strzeni w górotworze. Nowelizacje wprowadziły także do polskiego systemu prawnego opłatę eksploatacyjną, stanowiącą daninę publiczną z tytułu wydo- bycia kopalin4. II. Unifikacja prawa geologicznego i górniczego 15 Nowelizacje uchwalone w 1991 r. miały charakter tymczasowy. Uwzględ- niając postulaty o potrzebie kompleksowości i jednolitości prawa geologicz- nego i górniczego w Polsce, Sejm uchwalił 4.2.1994 r. ustawę – Prawo geolo- giczne i górnicze. Ustawa ta skupiała w jednym akcie prawnym zagadnienia dotyczące zarówno geologii, jak i górnictwa. Oprócz przepisów dotyczących prac geologicznych i górniczych, regulowała ona kwestie ochrony złóż kopa- lin, wód podziemnych i innych elementów środowiska. Ustawa ta potwierdziła zasadę, że właścicielem złóż był Skarb Państwa (art. 7 ust. 1), z wyjątkiem sy- tuacji, gdy złoże stanowiło część składową nieruchomości gruntowej – wów- czas prawo własności tej części przysługiwało właścicielowi nieruchomości. 1 P. Wojtulek, T. Kocowski, Unijna zasada niedyskryminującego dostępu a system udzie- lania zezwoleń w polskim prawie geologicznym i górniczym, Prz.G. 2018, Nr 66 (2), s. 3. 2 Dz.U. z 1991 r. Nr 31 poz. 128. 3 Dz.U. z 1991 r. Nr 31 poz. 129. 4 K. Szamałek, Zarys ewolucji polskiego prawa poszukiwania i wydobywania kopalin w latach 1991–2015, Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 2015, Nr 465, s. 21–34. Nb. 15 14 Istotną regulacją ustawy był także podział kopalin na podstawowe i pospo‑ lite, który był wykorzystywany przy ustalaniu właściwości rzeczowej organu koncesyjnego1. Ustawa z 4.2.1994 r. była często krytykowana m.in. ze względu na niepre- cyzyjne sformułowanie prawa własności złóż kopalin oraz nadmierną kazuisty- kę niektórych przepisów (np. przepisów o kwalifikacjach w zakresie górnic- twa). Krytyka ta oraz potrzeba dostosowania polskiego prawa do dyrektyw Unii Europejskiej2 spowodowały rozpoczęcie prac nad nową, obowiązującą obecnie ustawą – Prawo geologiczne i górnicze, która została uchwalona przez Sejm 9.6.2011 r. 1 Do grupy kopalin podstawowych zaliczano: gaz ziemny, ropę naftową z jej pochodny- mi, węgiel brunatny, węgiel kamienny i metan z węgla kamiennego, kruszce metali szlachet- nych, rudy metali z wyjątkiem darniowych rud żelaza, metale w stanie rodzimym, apatyt, baryt, fluoryt, fosforyt, gips, anhydryt, piryt, siarka rodzima, sole potasowe i potasowo­ma- gnezowe, sole strontu, sól kamienną, azbest, bentonit, diatomit, dolomit, gliny biało wypala- jące się i kamionkowe, gliny i łupki ogniotrwałe, grafit, kaolin, kamienie szlachetne i ozdob- ne, kwarc, kwarcyt, magnezyt, miki, marmury i wapienie krystaliczne, piaski formierskie i szklarskie, skalenie i ziemię krzemionkową. Pozostałe kopaliny należały do grupy kopalin pospolitych. 2 Zobacz też P. Wojtulek, T. Kocowski, Unijna zasada niedyskryminującego dostępu a sys- tem udzielania zezwoleń w polskim prawie geologicznym, Prz.G. 2018, Nr 66 (2). Nb. 15 Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno ‑górniczych w ujęciu historycznym Rozdział 2. Aksjologiczne uwarunkowania prawa geologicznego i górniczego Literatura: R. Andrzejczuk, Stała suwerenność nad zasobami i bogactwami naturalnymi, Roczniki Nauk Prawnych 1998, t. VIII; M. Bar i in., Prawo ochrony środowiska. Komen- tarz, Warszawa 2011; K. Bohdanowicz, Zasady prawa górniczego ze względu na rozwój gór- nictwa w Polsce, Przegląd Górniczo­Hutniczy 1921, Nr 9; Z. Bukowski i in., Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Warszawa 2013; G. Dobrowolski, G. Radecki (red.), Prawna regula- cja geologii i górnictwa w Polsce, Czechach i na Słowacji. Wybrane zagadnienia, Katowice 2014; G. Dobrowolski (red.), Gospodarowanie geologicznymi zasobami środowiska w świe- tle zasady zrównoważonego rozwoju. Zagadnienia prawne, Katowice 2018; J. Osiejewicz, Globalne zarządzanie zasobami ropy i gazu w perspektywie prawnomiędzynarodowej, War- szawa 2018; H. Spasowska-Czarny, Wywłaszczenie a nowe regulacje prawa geologicznego i górniczego, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 2017, vol. LXIV (1); W. Win- kler, Nowe prawo górnicze Republiki Federalnej Niemiec, NP 1984, Nr 6. § 7. Aksjologia krajowych systemów ustawodawstwa górniczego 16 Działalność geologiczno­górnicza jest sferą aktywności społecznej, w któ- rej kolizje pomiędzy wartościami chronionymi przez system prawa są dostrze- galne w sposób szczególnie wyraźny. Kształtując regulacje prawne z zakresu prawa geologicznego i górniczego, ustawodawca staje nierzadko przed ko- niecznością wyważenia kolidujących wartości i rozstrzygnięcia, które z nich znajdą pierwszeństwo przed innymi. Podstawowym obszarem przenikania się, a niekiedy także konfliktu wartości w prawie geologicznym i górniczym jest zagadnienie własności złóż kopalin i uprawnień do ich wydobywania. Decydu- jąc, jakiemu podmiotowi należy przyznać własność złóż kopalin i w jakich ra- mach prawnych zaistnieje uprawnienie do wydobywania kopalin, ustawodawca musi mieć na względzie ochronę własności prywatnej właściciela gruntu, pod którym znajdują się złoża kopalin, a także szeroko rozumiany interes publicz‑ ny. Interes publiczny może zaś wyrażać się z jednej strony – w trosce o inte- resy majątkowe państwa i jego dochody z wydobycia kopalin; z drugiej strony – w dążeniu do ochrony egzystencjalnych stanów i dóbr (takich jak bezpieczeń- Nb. 16 16 stwo publiczne, życie i zdrowie, środowisko naturalne) przed negatywnymi na- stępstwami działalności górniczej; wreszcie z trzeciej strony – w stymulowa- niu służącego rozwojowi gospodarczemu państwa poszukiwaniu złóż kopalin i otwieraniu nowych możliwości ich eksploatacji. Na tle uregulowania kwestii własnościowych i uprawnień do wydobywania kopalin w ustawodawstwach poszczególnych państw ukształtowały się cztery systemy prawne: 1) system oparty na prawie akcesji, 2) system oparty na wolności górniczej, 3) system koncesyjny, 4) system wyłączności państwa. Pierwszy z wyróżnionych systemów jako wartość nadrzędną ujmuje wła- sność prywatną właścicieli gruntów, pod którymi znajdują się złoża kopalin. System ten opiera się na tzw. prawie akcesji, zgodnie z którym własność grun- tu obejmuje także wszystko to, co zalega pod powierzchnią gruntu1. Właści- cielom gruntów przysługuje zatem prawo do zakładania kopalni na należących do nich nieruchomościach, bez konieczności uzyskiwania od organów władzy publicznej szczególnego tytułu prawnego do znajdujących się pod gruntem ko- palin. System oparty na prawie akcesji w najszerszym zakresie przyjęły usta- wodawstwa krajów anglosaskich, w szczególności Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, chociaż w ograniczonym stopniu zastosowano go także w wy- branych państwach Europy kontynentalnej w odniesieniu do minerałów pospo- litych, takich jak m.in. piasek, żwir i torf2. Prawo do zakładania kopalni na wła- snym gruncie i prawo własności wydobywanych spod własnego gruntu kopalin nie są jednak równoznaczne z prawem do prowadzenia wydobycia w sposób wolny od regulacji prawnej. Działalność górnicza podlega bowiem przepisom mającym na celu ochronę podstawowych dóbr i stanów (tzw. dóbr i stanów po- licyjnych), takich jak bezpieczeństwo publiczne, życie i zdrowie czy środowi- sko naturalne, które mogłyby zostać naruszone wskutek wykonywania działal- ności górniczej w sposób swobodny i nieskrępowany. Trzy pozostałe systemy, w odróżnieniu od systemu opartego na prawie ak- cesji, zasadzają się na rozdzieleniu prawa własności gruntu i prawa własno- ści kopalin zalegających pod powierzchnią ziemi. Drugi system, ukształtowany pod wpływem idei liberalizmu gospodarczego, na pierwszym planie stawia roz- wój gospodarczy i maksymalizowanie korzyści ekonomicznych wynikających 1 K. Bohdanowicz, Zasady prawa górniczego ze względu na rozwój górnictwa w Polsce, Przegląd Górniczo­Hutniczy 1921, Nr 9, s. 386. 2 D.R. Kijowski, Pozwolenia w administracji publicznej, Białystok 2000, s. 158–159. Nb. 16 Rozdział 2. Aksjologiczne uwarunkowania prawa geologicznego i górniczego § 7. Aksjologia krajowych systemów ustawodawstwa górniczego 17 z eksploatowania nowo odkrywanych złóż1. Jego podstawą jest zasada wolno- ści górniczej (niem. Bergbaufreiheit), zgodnie z którą każdemu przysługuje prawo do poszukiwania złóż kopalin na terytorium danego kraju, co obejmuje także nieruchomości należące do osób prywatnych – osoby te nie mogą sprze- ciwić się prowadzeniu na ich gruntach prac poszukiwawczych, chociaż upraw- nione są do uzyskania z tego tytułu odszkodowania2. W przypadku wykrycia złoża, o odpowiednio znacznej objętości i zdatności do eksploatacji, osoba, któ- ra złoże odkryła, może wystąpić do właściwych organów władzy publicznej o wydanie jej aktu nadania, na podstawie którego nabędzie własność odkrytych przez siebie kopalin i uzyska prawo do założenia kopalni3. System oparty na wolności górniczej ukształtował się w prawie niemieckim – inkorporowała go pruska ustawa górnicza z 1865 r., która przez ponad sto lat była podstawowym aktem prawnym kształtującym wykonywanie działalności górniczej w Niem- czech. Odstąpienie od wolności górniczej w prawie niemieckim nastąpiło wraz z wejściem w życie ustawy o prawie górniczym z 1980 r., opartej na systemie koncesyjnym4. W systemie koncesyjnym wartością chronioną w stopniu najwyższym jest interes publiczny, konkretyzujący się przede wszystkim w postaci intere- sów majątkowych państwa. System ten zakłada, że własność kopalin należy do państwa, a co z tym związane – państwu przysługuje prawo do poszukiwa- nia, odkrywania i wydobywania kopalin. Podmioty prywatne mogą zaś prowa- dzić działalność górniczą wyłącznie na podstawie koncesji, tj. aktu wydanego przez właściwy organ władzy publicznej, uprawniającego do eksploracji i eks- ploatacji złóż kopalin w oznaczonym zakresie5. Własność kopalin wydobywa- nych przez koncesjonariusza przypada jemu samemu – koncesjonariusz, jako przedsiębiorca prywatny, bierze odpowiedzialność za rezultaty gospodarcze i finansowe wykonywanej przez siebie działalności. Wydanie koncesji oraz wy- konywanie działalności na podstawie koncesji są często związane z obowiąz- kiem uiszczania przez koncesjonariusza (podmiot, który otrzymał koncesję) opłat na rzecz budżetu państwa. Koncesje mogą być przyznawane zarówno na czas określony, jak i na czas nieoznaczony, przy czym prowadzenie działalno- ści przez koncesjonariusza podlega kontroli ze strony organów władzy publicz- nej, które w przypadku naruszania przepisów prawa lub też – niekiedy – na- ruszania różnie ujmowanego interesu publicznego są władne cofnąć koncesję. 1 W. Winkler, Nowe prawo górnicze Republiki Federalnej Niemiec, NP 1984, Nr 6, s. 121. 2 D.R. Kijowski, Pozwolenia, s. 160. 3 Sprawa reformy ustawodawstwa naftowego, Przemysł Naftowy 1931, z. 2, s. 34. 4 W. Winkler, Nowe prawo, s. 120. 5 D.R. Kijowski, Pozwolenia, s. 160–161. Nb. 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: