Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00381 005464 13647599 na godz. na dobę w sumie
Prawo gospodarcze. Podręcznik dla aplikantów - ebook/pdf
Prawo gospodarcze. Podręcznik dla aplikantów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 500
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8770-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zawartość merytoryczna opracowania w dużej części opiera się na aktualnie obowiązującym ramowym programie szkolenia uchwalonym przez Naczelną Radę Adwokacką i ma na celu być swego rodzaju uzupełnieniem wiedzy nabywanej w toku szkolenia.

Publikacja nie ma i nie miała być w swoim założeniu kolejnym opracowaniem komentarzowym, ale koncertuje się przede wszystkim na zagadnieniach praktycznych z jakimi stykamy się na co dzień pracując w ramach „zjawiska”, które nazywamy szeroko pojętym obrotem gospodarczym.

W treści podręcznika znajdują się zarówno omówienia dotyczące kwestii strukturalnych związanych z funkcjonowaniem spółki cywilnej oraz spółek prawa handlowego, jak również te które koncentrują się na zagadnieniach związanych z prawem kontraktowym w ogólności i dotyczące konkretnych postaci stosunków zobowiązaniowych. Praktyka obrotu gospodarczego uczy, że zbyt często analizując konkretną umowę posługujemy się w zasadzie wyłącznie przepisami jej dotyczącymi nie sięgając do ogólnych zasad rządzących prawem zobowiązań. Stąd w podręczniku znalazły się części omawiające instytucje, które na pierwszy rzut oka mają walor teoretyczny, ale w rzeczywistości odgrywające ogromne znaczenie praktyczne jak np.. Zasada swobody umów.

Autorami podręcznika są w większości osoby prowadzące zajęcia z aplikantami adwokackimi, którzy mają świadomość, będąc w bieżącym kontakcie z osobami szkolnymi, na co położyć nacisk, co w ramach podręcznika omówić szerzej bądź nieco inaczej aniżeli na zajęciach szkoleniowych.

Publikacja stanowić będzie uzupełniające źródło wiedzy wykorzystywane zarówno w trakcie trwania aplikacji, jak i w pracy zawodowej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część I. Spółki 1. Spółka cywilna 1.1. Ogólna charakterystyka Podstawą stosunku prawnego spółki cywilnej są przepisy zamieszczone w  Tytule XXXI Kodeksu cywilnego, co tłumaczy jej obiegową nazwę – spółka prawa cywilnego. Tradycyjnie przeciwstawia się uregulowania dotyczące funkcjonowania spółki cywilnej innym spółkom, mającym swoje uregulowanie w Kodeksie spółek handlowych, kładąc tym samym nacisk na charakter prawny spółki cywilnej wyrażający się w powstałej między wspólnikami wskutek zawiązania spółki więzi obligacyjnej. Mimo zamierzonej przez ustawodawcę marginalizacji spółki cywilnej jako formy prowadzenia działalności gospodarczej, w  doktrynie podkreśla się jej praktyczne znaczenie, jako formy typowej dla małych przedsięwzięć gospodarczych charakteryzującej się dużą elastycznością. Powszechnie przyjmuje się, że spółka cywilna to wyłącznie zobowiązaniowy stosunek cywilnoprawny, niemający odrębnej osobowości praw- nej, którą można by było przeciwstawić podmiotowości prawnej wspólników1. Przynależność do osób prawnych lub osób określonych w art. 331 KC jest bowiem uwarunkowana wystę- powaniem przepisu nadającego zdolność prawną, a uregulowania takiego w odniesieniu do spółki cywilnej brak. Konsekwencją przyjęcia stanowiska o  braku podmiotowości prawnej spółki cywilnej jest uznanie wspólników takiej spółki za przedsiębiorców2 pod warunkiem, że w ramach danej spółki prowadzą zorganizowaną działalność zarobkową, wykonywaną we wła- snym imieniu i w sposób ciągły, a zatem działalność wyczerpującą definicję zawartą w art. 3 ustawy z  6.3.2018  r. –  Prawo przedsiębiorców3. Jeżeli wspólnikami takiej spółki są osoby fizyczne, podlegają one wpisowi do Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności Gospo- darczej, natomiast jeżeli uczestniczą w spółce osoby prawne lub osoby ustawowe uwidaczniają one fakt uczestnictwa w spółce cywilnej w rejestrze, w którym podlegają rejestracji4. Zgodnie bowiem z art. 38 KRSU wszystkie podmioty wpisane do rejestru przedsiębiorców oznaczane są wzmianką o wykonywaniu działalności gospodarczej z innymi podmiotami na podstawie umowy spółki cywilnej, o ile takowa sytuacja zachodzi. Przyjęcie takiego założenia ma donio- słe znaczenie w sferze prawa procesowego o czym dalej. W tym miejscu należy wskazać, że spółka cywilna nie ma zdolności sądowej, a przed sądem mają ją tylko i wyłącznie wspólnicy. 1 G. Bieniek, Spółka cywilna. Problematyka prawna, Zielona Góra 2001. 2 Wyr. SA w Poznaniu z 22.8.2012 r. (I ACa 602/12, Legalis). 3 Dz.U. z 2018 r. poz. 646. 4 Zob. art. 17 ust. 1 PrPrzed. 1 Część I. Spółki Aktualność zachowało postanowienie Sądu Najwyższego z 3.2.1995 r.5, w którym sformuło- wano tezę, że „spółka cywilna osób fizycznych nie może być także w sprawie gospodarczej pozywana pod nazwą (firmą) prowadzonego przedsiębiorstwa; jej oznaczenie jako strony powinno polegać na wskazaniu imion i nazwisk wszystkich wspólników oraz ich adresów”. 1.2. Spółka cywilna w określonych sytuacjach w obrocie Nie można jednakże pomijać okoliczności, że w wielu istotnych obszarach działalności gospo- darczej spółka cywilna jest ujmowana podmiotowo w ramach przepisów szczególnych naka- zujących na potrzeby takiej regulacji w taki sposób ją traktować. Tak dzieje się w wypadku nadawania numeru identyfikacji podatkowej NIP, numeru statystycznego REGON, w zakresie podatku VAT, podatku od środków transportowych, umowy rachunku bankowego czy wresz- cie w sferze prawa pracy, gdzie spółka cywilna, z mocy art. 3 KP, posiada przymiot pracodawcy nawet w sytuacji, gdy w spółce zatrudniony jest jej wspólnik6. Zgodnie z powołanym prze- pisem pracodawcą jest jednostka organizacyjna choćby nie posiadała osobowości prawnej, a więc również spółka cywilna7. Regulacja ta powoduje, że spółka cywilna jest stroną umowy o pracę, a co za tym idzie z zatrudnieniem przez spółkę pracownika łączą się określone obo- wiązki publicznoprawne. 1.3. Zawarcie i treść umowy spółki, klauzule umowne i zmiana umowy spółki Najbardziej charakterystyczną cechą stosunku prawnego spółki cywilnej jest poczucie wspól- noty, oparte na więzi wspólników dążących do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego, stanowiącego główny element spółki cywilnej. Spółkę cywilną mogą tworzyć osoby fizyczne (w tym małoletnie), osoby prawne, a także jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowo- ści prawnej (np. spółka osobowa) oraz spółka kapitałowa, w tym spółka kapitałowa w orga- nizacji. Nie może natomiast być wspólnikiem spółki cywilnej inna spółka cywilna. Z art. 860 § 2 KC wynika, że umowa spółki powinna być sporządzona na piśmie, nie jest to natomiast zastrzeżona forma, której niezachowanie skutkuje nieważnością umowy. W praktyce forma pisemna ma znaczenie dowodowe lub jest wymagana np. ze względu na przedmiot wnoszo- nego wkładu. Treść umowy spółki poza essentialia negotii tj.  określeniem wspólnego celu gospodarczego, przedmiotem działalności, udziałem w  zyskach i  stratach, czasem trwania warto zastanowić się nad wprowadzeniem w  odniesieniu do praw i  obowiązków wspólni- ków bezpośredniego zakazu podejmowania przez poszczególnych wspólników działalności sprzecznej z interesem spółki lub działalności konkurencyjnej, wprowadzenie klauzuli pouf- ności, zobowiązującej wspólników do zachowania w  tajemnicy treści umowy spółki oraz tajemnicy przedsiębiorstwa. Zwyczajowo w treści umowy spółki określa się również zakres praw wspólników przy prowadzeniu spraw spółki i jej reprezentacji odchodząc od modelu ustawowego. Charakter przepisów dotyczących reprezentacji i  prowadzenia spraw spółki 5 II CR 157/94, niepubl. 6 Uchw. SN z 14.1.1993 r. (II CZP 21/92, niepubl.). 7 Wyr. SN z 18.2.1998 r. (II UKN 525/97, Legalis). 2 1. Spółka cywilna ma bowiem w większości charakter dyspozytywny i umową stron może być modyfikowany np. poprzez przyznanie prawa reprezentowania spółki danemu wspólnikowi lub dwóm spo- śród kilku na zasadzie reprezentacji łącznej. Nierzadko spotyka się w umowach spółek rozdział poszczególnych spraw pomiędzy wspólników np. o charakterze księgowym, pracowniczym, technologicznym, produkcyjnym przy czym pozostaje to bez wpływu na bezwzględnie obo- wiązującą zasadę odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki a czasem wprowa- dza niczym nieuzasadnioną kazuistykę. Dość często spotykane w umowach spółek są również klauzule następstwa prawnego polegające na zastrzeżeniu przez wspólnika będącego osoba fizyczną, że po jego śmierci do spółki wstąpią osoby będące jego spadkobiercami. W takim wypadku z chwilą otwarcia spadku wszyscy spadkobiercy wspólnika (ustawowi lub testamen- towi) wchodzą do spółki jako wspólnik zbiorowy przy czym wstąpienie do spółki następuje z mocy prawa i nie wymaga złożenia jakiegokolwiek oświadczenia. Klauzula ta stanowi wyraz dbałości o interesy najbliższej rodziny wspólnika. Jeżeli natomiast żaden ze spadkobierców nie chce uczestniczyć w spółce, powinien z niej wystąpić na zasadach ogólnych8. Możliwe jest zawarcie w umowie zastrzeżenia, że w wypadku wielu spadkobierców do wykonywania praw i obowiązków zmarłego wspólnika wskazany zostanie jeden z jego spadkobierców lub osoba spoza ich grona wyznaczona przez spadkobierców. W umowie spółki dopuszcza się również zamieszczenie postanowień regulujących sposób zakończenia działalności spółki inny niż wskazane w ustawie, tryb i sposób dokonywania zmian umowy spółki, przykładowego zdefi- niowania „ważnych powodów” o których mowa w art. 869 i 874 KC. Na uwagę zasługuje kwestia uregulowania w umowie spółki cywilnej możliwości i trybu doko- nywania w niej zmian. Oczywiste jest, że w trakcie trwania umowy spółki sytuacja gospodar- cza, ekonomiczna lub osobista wspólników może wymagać ingerencji w łączący wspólników stosunek zobowiązaniowy. Do zmiany umowy spółki dochodzi najczęściej z następujących powodów: 1) zmiana składu osobowego, 2) zmiana celu gospodarczego wspólnego wszystkim wspólnikom, 3) zmiana przedmiotu działalności, 4) zmiana zasad udziału w zyskach i stratach. Co do zasady, zmiany umowy spółki wymagają jednomyślności. Odstępstwo od zasady jed- nomyślności przy zmianach umowy spółki jest dopuszczalne jedynie w sytuacji, gdy wyraźny zapis umowy przyjęty za zgodą wszystkich wspólników wyraźnie dopuszcza możliwość wpro- wadzenia zmian umowy większością głosów9. Postuluje się natomiast, aby zasada większości głosów jako wyjątek od jednomyślności dotyczyła określonej materii umownej możliwej do zmiany określonej w umowie spółki. Pogląd o możliwości wprowadzenia do umowy spółki cywilnej możliwości dokonywania w niej zmian większością głosów wywodzi się z regulacji dotyczącej spółek osobowych, gdzie ustawodawca w art. 9 KSH wprowadził zasadę dopusz- czalności umownego odstępstwa od zasady jednomyślności. Niemniej, jeżeli skutkiem podję- cia uchwały większością głosów byłoby ograniczenie bądź pozbawienia uprawnień jednego ze wspólników lub nałożenie na niego dodatkowych obowiązków, to sięgając do zasad ogólnych, należy wyprowadzić wniosek, że w takiej sytuacji zaistnienie skutku takiej uchwały uzależ- nione będzie od zgody danego wspólnika. 8 G. Bieniek, Spółka cywilna…, s. 53. 9 Podobnie: A. Herbert, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, Prawo spółek osobowych, War- szawa 2008. 3 Część I. Spółki Zaznaczenia wymaga również kwestia umieszczania w umowach spółki cywilnej nieważnych lub, co najmniej wątpliwych prawnie zapisów odwołujących się do rozwiązań właściwych spółkom handlowych. Regulacje dotyczące spółki cywilnej nie dopuszczają np. powoływania organów spółki, zakładając wyłącznie osobiste zaangażowanie wspólników w  prowadzenie spraw spółki i jej reprezentację. Znajdujące się zatem w umowie zapisy dotyczące np. zarządu lub rady nadzorczej oraz przyznające im kompetencje na wzór rozwiązań zaczerpniętych ze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością będą nieważne. Wszelkie umowne zmiany postano- wień kodeksu cywilnego regulujące stosunki w spółce cywilnej, a mające walor ius cogens nie odniosą skutku. Tym samym modyfikacja zasad odpowiedzialności określonej w art. 864 KC czy też zasad dotyczących niepodzielności majątku wspólnego w  trakcie trwania umowy spółki określona w art. 863 KC nie odniesie skutku, przy czym, zgodnie z art. 58 § 3 KC, jeżeli nieważnością dotknięta jest tylko część czynności prawnej, to co do zasady czynność pozostaje w mocy, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień umownych dotkniętych nieważ- nością cała umowa nie zostałaby zawarta. Wydaje się, że do nieważności całej umowy spółki cywilnej mogłoby dojść wyłącznie w wypadkach wyjątkowych i to nie z powodu postanowień umownych nieważnych w części, które można zastąpić treścią ustawy a raczej z uwagi na brak zdolności do czynności prawnych osób chcących spółkę zawiązać. 1.4. Wkłady, charakter majątku spółki Spółka cywilna powinna być ujmowana jako zbiorowość wspólników w  spółce,  złączona węzłem wspólności do niepodzielnej ręki10. Przyjęcie takiej konstrukcji determinuje natomiast określenie wewnętrznego ustroju spółki, zgodnie z którym wspólnicy nie tylko zobowiązują się do wniesienia wkładów, ale przede wszystkim do prowadzenia spraw spółki w sposób zmie- rzający do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego. Przez zawarcie umowy spółki cywilnej powstaje ustrój majątkowy określany mianem wspólności łącznej (art. 863 KC), który w isto- cie oznacza wspólny majątek wspólników, przy czym każdy z nich jest współwłaścicielem tego majątku do niepodzielnej ręki. Majątek spółki tworzą wkłady wspólników. Znamienne jest to, że dla powstania spółki cywil- nej nie jest konieczne wniesienie wkładów. Wnoszenie wkładów jest bowiem tylko jednym z możliwych sposobów realizacji wspólnego celu gospodarczego (art. 860 KC). Żaden z prze- pisów regulujących spółkę cywilną takiego wymogu nie statuuje (w przeciwieństwie do spółek osobowych). Niemniej jednak umowa spółki może taki obowiązek na wspólników nakładać. Wkład powinien być rozumiany szeroko i może występować w postaci pieniężnej jak i nie pieniężnej. Powszechnie przyjmuje się, że przedmiotem wkładu mogą być pieniądze, ale rów- nież rzeczy (ruchomości jak i nieruchomości) oraz prawa (wierzytelności, prawa własności przemysłowej, prawa autorskie, papiery wartościowe, udziały w spółce z o.o., prawa z rejestra- cji znaku towarowego11) i świadczenie usług. Przedmiotem wkładu może być również wnie- sienie rzeczy tylko do używania (korzystanie z maszyny, samochodu należącego do wspól- nika). W wypadku wierzytelności postuluje się, aby były one wymagalne i zaskarżalne, a co za tym idzie tworzyły dla spółki ekonomiczną wartość. Tylko wierzytelność ściągalna może mieć przymiot wkładu12. Przedmiotem wkładu może być również najem, leasing i dzierżawa 10 M. Podleś, L. Siwik, Spółka cywilna w obrocie gospodarczym, Warszawa 2015. 11 Uchw. SN z 2.3.1993 r. (III CZP 123/92, Legalis). 12 J. Ciszewski, Spółka cywilna, Poznań 2000. 4 1. Spółka cywilna przy czym wniesienie do spółki takiego prawa wymaga odpowiednio zgodny wynajmują- cego, leasingodawcy/finansującego lub wydzierżawiającego wyrażonej np. w formie aneksu do umowy. Wówczas w miejsce wspólnika wstąpi spółka. W tym miejscu warto zaznaczyć, że przepisy nie nakładają obowiązku wyceny wkładów niepieniężnych w spółce, jednakże wydaje się to być kwestia istotna z punktu widzenia kontroli stanu technicznego tych składników, jak również z punktu widzenia wystąpienia ze spółki wspólnika, który dany wkład wniósł. Prze- pisy bowiem jako formę rozliczenia z występującym wspólnikiem wskazują wypłatę wartości pieniężnej jego wkładu oznaczonego w umowie spółki. W  wyniku wniesienia przez wspólników wkładów do spółki powstaje jej majątek. Jest on w trakcie trwania spółki powiększany o dochody jakie spółka uzyskuje z prowadzonej działal- ności w czasie jej trwania, a także o inne przysporzenia powstałe wskutek czynności prawnych związanych z przeniesieniem praw. Majątek ten stanowi współwłasność wspólników o charak- terze łącznym, u którego źródła leży szczególny stosunek osobisty jakim jest umowa spółki13. Cechą współwłasności łącznej jest to, że brak jest określenia udziałów w rzeczy wspólnej. Mimo że ustawodawca w art. 869 i 870 KC posługuje się pojęciem „udziału”, nie zmienia to faktu, że prawo wspólnika do majątku spółki oparte jest na zasadzie niepodzielności tego prawa. Niepodzielność ta pociąga za sobą szereg skutków. Przede wszystkim konsekwencją takiego ukształtowania stosunków majątkowych w spółce jest regulacja zawarta w art. 863 KC stano- wiącym przepis bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że klauzulami umownymi wspólnicy nie mogą kreować swobody rozporządzania udziałem, domagać się podziału majątku wspól- nego lub dopuszczać możliwość, że wierzyciel wspólnika w czasie trwania spółki będzie mógł żądać zaspokojenia z jego udziału w majątku wspólnym wspólników lub z udziału w poszcze- gólnych jego składnikach. Rozporządzenie dokonane wbrew przepisom byłoby bezwzględnie nieważne na podstawie art. 58 § 1 KC w zw. z art. 863 § 1 KC. Oczywiste jest, że wspólnik może rozporządzać prawami, które nie stanowią wspólnego majątku wspólników, np. wierzytelno- ścią z tytułu czynszu za lokal, który wynajął spółce, prawem wypłaty należnej mu części zysku czy też roszczeniem o zwrot wydatków poniesionych w związku z prowadzeniem spraw spółki. 1.5. Odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki Zgodnie z  art.  864  KC za zobowiązania spółki cywilnej, jej wspólnicy ponoszą odpowie- dzialność solidarną. Przepis ten jako nieliczny dla tej instytucji ma charakter bezwzględnie obowiązujący14. Jakiekolwiek próby jego wyłączenia są nieważne z mocy samego prawa. Na podobnym stanowisku stanął Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 20.6.1995 r.15, zgodnie z którym za zobowiązania spółki cywilnej jej wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie. Umowa zawarta między wspólnikiem takiej spółki w  zakresie przejęcia lub zwolnienia z  odpowie- dzialności majątkowej za zobowiązania spółki wywiera skutki prawne jedynie między byłymi wspólnikami (np. w zakresie regresu). Nie powoduje natomiast żadnych skutków prawnych w stosunku do osób trzecich. Z punktu widzenia odpowiedzialności za zobowiązania spółki należy dokonać rozdziału na odpowiedzialność cywilnoprawną oraz odpowiedzialność administracyjnoprawną wspólników spółki. Cechą charakterystyczną odpowiedzialności 13 Wyr. SN z 24.11.2005 r. (III CK 207/05, Legalis). 14 Wyr. SN z 15.11.1998 r. (I CKN 879/97, Legalis). 15 I ACr 285/95, Legalis. 5 Część I. Spółki cywilnoprawnej na gruncie art. 366 KC jest przyjęcie, że obejmuje ona cały majątek dłuż- nika stanowiący przedmiot zaspokojenia roszczeń. Mając na względzie wcześniejsze uwagi związane z brakiem po stronie spółki cywilnej zdolności prawnej oraz zdolności do czynności prawnych, przyjąć należy, że sama spółka nie może stać się dłużnikiem w stosunku zobowiąza- niowym ani zaciągnąć samodzielnie zobowiązania. Konsekwencją uznania wspólników spółki za przedsiębiorców jest uznanie ich za uprawnionych do zaciągnięcia zobowiązania, wówczas to po jednej ze stron umowy występuje zespół osób – wspólników związanych jednocześnie postanowieniami zawartej przez nich umowy spółki. Co istotne, wspólnik lub wspólnicy dzia- łający zgodnie z ustalonymi w umowie zasadami reprezentacji poprzez zaciągnięcie zobowią- zania skutecznie wiążą nie tylko siebie, ale również pozostałych wspólników. Określona w  art.  864  KC odpowiedzialność solidarna wspólników za zobowiązania spółki dotyczy wyłącznie zobowiązań powstałych w związku z obranym przez wspólników wspól- nym celem gospodarczym, w ramach struktury organizacyjnej spółki, a ponadto: 1) zobowiązanie zostało zaciągnięte we wspólnym imieniu, a nie w imieniu własnym poszcze- gólnych wspólników; 2) powstało wskutek działania lub zaniechania prawidłowo umocowanych wspólników w ramach wykonywania czynności związanych z osiągnięciem wspólnego celu gospodar- czego. Źródłem powstania takiego zobowiązania mogą być zdarzenia prywatnoprawne (umowy) jak i publicznoprawne (zaległości podatkowe, składowe, celne). Wspólnicy spółki cywilnej ponoszą odpowiedzialność solidarną za niezapłacone składki z tytułu ubezpieczenia społecznego, ustalane na podstawie przepisów ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych16. Przyjmuje się bowiem, że zobowiązania wspólników spółki cywilnej z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne mają charakter zobowiązań zwią- zanych z działalnością spółki, stąd niedopełnienie przez któregokolwiek wspólników spółki obowiązku zapłaty tych składek sprowadza ich solidarną odpowiedzialność. Jeżeli jeden ze wspólników uchyla się od obowiązku płatności składek na ubezpieczenie społeczne, drugi nie może się uchylić się od solidarnej odpowiedzialności, że taki obowiązek jest sprzeczny z zasa- dami współżycia społecznego17. Wyżej wskazana konstrukcja ma również zastosowanie przy odpowiedzialności za zobowią- zania podatkowe. Odpowiedzialność wspólników również ma charakter solidarny znajdu- jący oparcie w art. 115 § 1 ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa18. Zgodnie z zawartą tam regulacją wspólnik spółki cywilnej, jawnej, partnerskiej oraz komplementariusz spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za zaległości podatkowe spółki. Przepis § 1 stosuje się również do odpowiedzialności byłego wspólnika za zaległości podatkowe z tytułu zobo- wiązań, których termin płatności upływał w czasie, gdy był on wspólnikiem, oraz zaległości wymienione w art. 52 ustawy powstałe w czasie, gdy był on wspólnikiem. Za zobowiązania podatkowe powstałe na podstawie odrębnych przepisów, po rozwiązaniu spółki odpowiadają osoby będące wspólnikami w  momencie rozwiązania spółki. Rozwiązanie spółki cywilnej powoduje niemożność wszczęcia i  prowadzenia wobec niej postępowania podatkowego19. Rozwiązanie spółki cywilnej skutkuje tym, że traci ona podmiotowość podatkowoprawną na 16 T.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm. 17 Wyr. SA w Katowicach z 29.4.1999 r. (III AUa 56/99, Legalis). 18 T.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 201 ze zm. 19 Wyr. WSA w Poznaniu z 8.10.2009 r. (I SA/Po 644/09, Legalis). 6 1. Spółka cywilna gruncie ustawy o podatku od towarów i usług, co powoduje, że z tym samym momentem traci ona również zdolność procesową do bycia stroną w postępowaniu podatkowym prowadzo- nym na podstawie Ordynacji podatkowej. Jeżeli spółka cywilna przestała istnieć w określonej dacie (co jednak powinno zostać jednoznacznie ustalone), tym samym przestał istnieć pod- miot określonych zobowiązań podatkowych. W konsekwencji przestała istnieć ta strona, która mogłaby występować w postępowaniu podatkowym dotyczącym określenia jej zobowiązań. Wówczas wobec spółki postępowania nie mogą się toczyć, nie może też być wydana wobec niej decyzja określająca jej zobowiązanie. Doktryna i orzecznictwo w sposób jednolity stoją na stanowisku, że odpowiedzialność wspól- ników za zobowiązania podatkowe spółki jest niezależna od wysokości udziału wspólnika w spółce oraz stopnia jego zaangażowania w sprawy spółki. W wypadku spełnienia świadcze- nia przez jednego ze wspólników ma on ma prawo żądania odpowiedniego zwrotu od pozosta- łych wspólników. Odpowiedzialność ta jest bowiem ujmowana jako niezależna od zawinienia, solidarna i obiektywna. Co więcej, nie ma możliwości, aby umową wspólników ukształtować obowiązku podatkowego. Obowiązek taki kształtowany jest bowiem przepisami ustawy ma charakter publicznoprawny, a nie prywatnoprawny. Wspólnicy spółki cywilnej nie ponoszą natomiast odpowiedzialności solidarnej za niezapła- cone składki zdrowotne, składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Pracy20. Pogląd ten znalazł oparcie w treści art. 32 SystUbSpołU, który nie wprowadza odpowiedniego odesłania do przepisów tej ustawy w  kwestii odpowiedzialności wspólników spółki cywilnej za te zobowiązania. Pogląd ten jest jednak dyskusyjny. W orzecznictwie podnosi się bowiem, że art. 864 KC nie różnicuje zobowiązań na prywatnoprawne i publicznoprawne zatem odpowiedzialność określona w art. 864 KC winna dotyczyć wszystkich zobowiązań bez względu na źródło ich powstania, chyba że istnieje przepis szczególny (np. art. 115 OrdPodU)21. Źródłem zobowiązań spółki są w zasadniczej części czynności prawne zawarte przez wspól- ników. Powinni oni działać dokonując tych czynności w imieniu i na rzecz spółki. Ważna reprezentacja przy zawarciu umowy handlowej gwarantuje związanie odpowiedzialnością wszystkich wspólników. W przeciwnym razie odpowiedzialnymi za zobowiązanie będą osoby podpisujące kontrakt. Na krąg osób odpowiedzialnych za zobowiązania spółki niewątpliwie wpływa moment powsta- nia zobowiązania. W zakresie składu osobowego spółki cywilnej odpowiedzialność można przypisać zarówno tym wspólnikom, którzy uczestniczyli w spółce w momencie zaciągnięcia długu, jak i tym, którzy do spółki przystąpili przyjmując jednocześnie na siebie odpowiedzial- ność za powstałe wcześniej zobowiązanie (kumulatywne przystąpienie do długi). Wskazany podział można odnieść po pierwsze do sytuacji wspólnika, który ze spółki wystę- puje. Odpowiedzialność takiej osoby za zobowiązania nie ustaje z momentem wystąpienia ze spółki, zbyciem udziału czy rozwiązaniu spółki, lecz nadal trwa. Pozostaje ona niezależna od tego, czy dokonano już rozliczenia między wspólnikami. Dzieje się tak dlatego, że odpo- wiedzialność za zobowiązania spółki ma charakter zewnętrzny do stosunków panujących w spółce i ma służyć przede wszystkim ochronie wierzycieli. Zakres takiej odpowiedzialno- ści jest jednak ograniczony i odnosi się do zobowiązań powstałych do daty, kiedy wspólni- kowi przysługiwał status wspólnika spółki. Za zobowiązania powstałe po dacie wystąpienia ze spółki lub zbycia praw i obowiązków na rzecz osoby trzeciej były wspólnik nie odpowiada. Nie 20 Wyr. WSA w Warszawie z 6.4.2005 r. (III SA/Wa 263/05, Legalis). 21 Uchw. SN z 4.6.2008 r. (II UZP 3/08, Legalis); wyr. SN z 18.3.2010 r. (II UK 303/09, Legalis). 7 Część I. Spółki jest również możliwe umowne zwolnienie wspólnika z odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Takie postanowienie byłoby nieważne i nie wpływało na prawa wierzycieli do żąda- nia spełnienia zobowiązania22. Możliwe jest natomiast zwolnienie wspólnika z długi, jednakże z uwagi na treść art. 508 KC do skutecznego zwolnienia z długu może dojść wyłącznie za zgodą wierzyciela, a nie wskutek uzgodnień między wspólnikami. W odniesieniu do odpowiedzialności za zobowiązania spółki wspólnika, który do spółki przy- stępuje, należy zauważyć pewne rozbieżności w orzecznictwie. W orzecznictwie Sądu Najwyż- szego z lat 60. XX w. wskazywano, że wspólnik spółki cywilnej nie odpowiada za zobowiąza- nia spółki powstałe przed jego przystąpieniem do spółki, dopuszczając jednocześnie przejęcie przez przystępującego wspólnika zobowiązań oraz uprawnień za zgodą pozostałych wspólni- ków, w tym ustępujących ze spółki. Najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje odmienne zapatrywanie na tę kwestię przede wszystkim wskutek interpretacji art. 864 KC. Przepis ten, konstruując zasadę odpowie- dzialności solidarnej wspólników za zobowiązania spółki, nie różnicuje tej odpowiedzialno- ści z uwagi na moment powstania zobowiązania23. Przyjmując taki pogląd, należy uznać, że odpowiedzialność wspólnika spółki cywilnej za zobowiązania spółki będzie obejmować rów- nież zobowiązania powstałe przed jego przystąpieniem do spółki. Należy jednak wskazać, że w orzecznictwie istnieją – aczkolwiek odosobnione poglądy odmienne24. Charakter odpowiedzialności wspólnika będzie zależał od tego czy wierzyciel swoje roszcze- nie skieruje do majątku wspólnego wspólników (majątek do niepodzielnej ręki) czy też do majątku osobistego wspólnika. Za zobowiązania spółki, wspólnicy ponoszą odpowiedzialność swoimi majątkami osobistymi. Ma ona charakter osobisty, nieograniczony, pierwszorzędowy, zewnętrzny, bezpośredni i solidarny. Każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki oso- biście i bez ograniczenia, a więc całym swoim majątkiem teraźniejszym i przyszłym. Konse- kwencją przyjęcia odpowiedzialności pierwszorzędnej jest to, że wierzyciel nie musi podej- mować próby zaspokojenia swojego roszczenia z majątku wspólnego wspólników, aby zwrócić się do majątku osobistego wspólników. Wierzycielowi przysługuje zatem wybór z jakiej masy majątkowej będzie chciał się zaspokoić. Zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłuż- ników zwalnia pozostałych. Skutkiem wprowadzenia do umowy spółki zasady odpowiedzialności solidarnej określonej w art. 366 KC jest to, że do wzajemnych stosunków miedzy wspólnikami ponoszącymi odpo- wiedzialność solidarną znajdą wprost zastosowanie przepisy Księgi Trzeciej, Tytułu II. Wie- lość dłużników albo wierzycieli, Działu I. Zobowiązania solidarne Kodeksu Cywilnego. Skutki solidarności to przede wszystkim wspominana już zasada odpowiedzialności wspólnika za dług do pełnej wysokości oraz: 1) działania i zaniechania wspólników nie mogą szkodzić pozostałym (art. 371 KC); 2) przerwanie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia przez jednego ze wspólników nie ma skutku wobec pozostałych (art. 372 KC); 3) zwolnienie z długu lub zrzeczenie się solidarności przez wierzyciela względem jednego wspólnika nie ma skutku względem pozostałych (art. 373 KC); 4) odnowienie dokonane między wierzycielem, a jednym ze wspólników zwalnia pozosta- łych, chyba że wierzyciel zachowa przeciwko nim swoje prawa (art. 374 § 1 KC); 22 Wyr. SA w Katowicach z 20.6.1995 r. (I ACr 285/95, Legalis). 23 Wyr. SN z 28.10.2003 r. (I CK 201/02, Legalis). 24 Wyr. SA w Katowicach z 18.12.2014 r. (I ACa 818/14, Legalis). 8 1. Spółka cywilna 5) wspólnik może się bronić zarzutami, jakie przysługują mu osobiście względem wierzyciela, jak również tymi, które ze względu na sposób powstania lub treść zobowiązania są wspólne wszystkim wspólnikom (art. 375 § 1 KC); 6) wyrok zapadły na korzyść wspólnika zwalnia pozostałych jeżeli uwzględnia zarzuty, które są im wszystkim wspólne (art. 375 § 2 KC); 7) jeżeli jeden ze wspólników spełnił świadczenie, treść umowy spółki rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach może on żądać zwrotu od pozostałych; w razie braku ustaleń może on żądać zwrotu w częściach równych, a część przypadająca na wspólnika niewypłacalnego przypada na pozostałych (art. 376 § 1 i 2 KC); 8) zwłoka wierzyciela względem jednego ze wspólników ma skutek względem pozostałych (art. 374 § 2 KC)25. Dopełnieniem zasady solidarności łączącej wspólników spółki cywilnej z mocy ustawy jest możliwość podnoszenia wspólnych wszystkim wspólnikom zarzutów ze skutkiem dla pozo- stałych. Zarzuty te albo wiążą się z realizacja uprawnień kształtujących albo pozostają od nich niezależne. Do zarzutów niezwiązanych z realizacją uprawnień kształtujących należy zaliczyć: 1) nieważność umowy, 2) wygaśnięcie zobowiązania wskutek jego wykonania, 3) zwolnienie spółki z długu przez wierzyciela, 4) zwalniające przejęcie długu, 5) niemożliwość świadczenie, 6) przyczynienie się do powstania szkody, 7) nadużycie prawa podmiotowego, 8) przedawnienie roszczenia, 9) upływ terminu zawitego, 10) prawo zatrzymania, 11) odroczenie lub nienadejście terminu spełnienia świadczenia26. Natomiast podniesienie zarzutu, z którym związana jest realizacja uprawnienia kształtującego, wymagane jest złożenia oświadczenia przez tych ze wspólników, którzy mają prawo reprezen- towania spółki. Tylko bowiem oświadczenie złożone przez osoby upoważnione do reprezenta- cji spółki będzie złożone ze skutkiem dla pozostałych. 1.6. Zmiany w składzie osobowym spółki Kwestia zmienności składu osobowego spółki cywilnej była już wyżej sygnalizowana z uwagi na dopuszczalność wprowadzenia do umowy spółki tzw. klauzuli następstwa prawnego. Jest to jeden z przypadków, kiedy ustawodawca wprowadza odstępstwa od niezmienności składu osobowego spółki. Do sytuacji takiej może dojść również z uwagi na zmianę planów wspól- nika czy też określone kwestie natury gospodarczej kiedy to pozostawanie w spółce będzie dla danego wspólnika nieatrakcyjne. Zasadniczo wspólnik może rozważyć wystąpienie ze spółki, które powinno być poprzedzone wypowiedzeniem przez niego swojego udziału spółkowego jak również może zmierzać do wstąpienia w  jego miejsce innej osoby. W  takim wypadku wspólnik, który występuje ze spółki zawiera z osobą trzecią umowę, na mocy której przenosi 25 M. Podleś, L. Siwik, Spółka cywilna…., s. 118. 26 Ibidem. 9 Część I. Spółki na tę osobę prawa i obowiązki ze stosunku spółki. Dla skuteczności takiej czynności nie jest konieczna zgoda wierzycieli, gdyż ich interes jest wystarczająco chroniony, konieczna jest natomiast zgoda pozostałych wspólników. Ponadto możliwe jest rozszerzenie składu osobo- wego spółki poprzez przystąpienie do spółki nowego wspólnika. Ta ostatnia zmiana w składzie osobowym następuje za zgodą pozostałych wspólników i o ile umowa spółki taką możliwość przewiduje27. Nie ulega natomiast wątpliwości, że pozostanie w spółce tylko jednego wspólnika niweczy spółkę, gdyż do jej funkcjonowania konieczne jest współdziałanie co najmniej dwóch wspólników. Należy pamiętać o  doniosłych konsekwencjach w  sferze praw majątkowych wspólników przystępujących do spółki. Otóż w związku z wstąpieniem do spółki nowy wspól- nik uzyskuje nieokreślony udział w majątku spółki już zgromadzonym, a w wypadku wnie- sienia przez niego wkładu do spółki także pozostający w spółce wspólnicy są beneficjentami tego wkładu, który od momentu przystąpienia stanowi majątek objęty wspólnością łączną. W przypadku gdy w skład majątku spółki wchodzi nieruchomość to przystąpienie nowego wspólnika do spółki powinno mieć formę aktu notarialnego. Tylko wówczas taki wspólnik będzie podlegał ujawnieniu w księdze wieczystej nieruchomości wchodzącej w skład majątku spółki28. Zmiana wspólnika nie powoduje powstania nowej spółki29. Jak już wcześniej sygnalizowano odpowiednia klauzula umowna umożliwia wstąpienie do spółki spadkobierców zmarłego wspólnika, która to czynność nie jest obwarowana w sposób szczególny, co do formy. Jeżeli spadkobierców jest więcej, wskazują oni bądź spośród siebie lub spoza swojego grona osobę, która będzie reprezentowała zmarłego wspólnika. Jeżeli nato- miast spadkobiercy wspólnika nie mają woli wstąpienia do spółki mogą albo odrzucić spa- dek stosownie do treści art. 1015 § 1 KC bądź wypowiedzieć udział na zasadach ogólnych (art. 869 KC). Jeżeli umowa spółki nie przewiduje wstąpienia do niej spadkobierców zmarłego wspólnika przystąpienie takiej osoby jest możliwe, o ile wszyscy pozostali wspólnicy wyrażą na to zgodę. W braku takiej zgody pozostali wspólnicy mają obowiązek rozliczyć się z następ- cami prawnymi zmarłego wspólnika według zasad obowiązujących na wypadek wystąpienia wspólnika ze spółki. Przystąpienie do spółki nowego wspólnika bądź wstąpienie nowego wspólnika do spółki wsku- tek translatywnego przeniesienia praw i obowiązków rodzi pytanie o zakres odpowiedzial- ności takich osób za zobowiązania spółki. W szczególności nasuwa się pytanie czy wspólnik przystępujący do spółki lub wstępujący do niej w miejsce poprzedniego wspólnika odpowiada za zobowiązania tej spółki powstałe przed datą jego przystąpienia. Zgodnie z  art.  864  KC zobowiązaniami spółki w rozumieniu tego przepisu są wszelkie zobowiązania powstałe w cza- sie trwania spółki w związku z działaniami podejmowanymi dla osiągnięcia przez nią okre- ślonego celu gospodarczego. Co więcej, tytuł powstania takiego zobowiązania jest obojętny i jego źródłem może być obowiązek publicznoprawny, umowa, czyn niedozwolony czy bez- podstawne wzbogacenie. Powszechnie przyjmuje się, że odpowiedzialność za zobowiązania spółki ponoszą zarówno aktualni wspólnicy jak również byli wspólnicy30. Stąd też za zobowią- zania powstałe przed przystąpieniem wspólnika do spółki odpowiada on wobec osób trzecich solidarnie z pozostałymi wspólnikami, gdyż przepis ustawy nie różnicuje odpowiedzialno- ści ze względu na moment powstania długu31. Bez znaczenia dla zakresu odpowiedzialności 27 Wyr. SA w Łodzi z 23.4.2013 r. (I ACa 1421/12, Legalis). 28 Uchw. SN z 9.2.2007 r. (III CZP 164/06, Legalis). 29 Wyr. WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 13.9.2012 r. (II SA/Go 529/12, Legalis). 30 Wyr. SN z 24.9.2008 r. (II CNP 49/08, Legalis). 31 Wyr. SN z 28.10.2003 r. (I CK 201/02, Legalis). 10 1. Spółka cywilna wspólników przystępujących do spółki wobec osób trzecich są zapisy umów czy porozumień, w oparciu o które dokonują się zmiany w składzie osobowym spółki. Zapisy modyfikujące zasady odpowiedzialności określone w art. 864 KC pozostają bezskuteczne wobec osób trze- cich i  wspólnik nie może się na nie skutecznie powoływać. Takie postanowienia umowne wywierają wyłącznie skutek inter partes np. w zakresie regresu. Przy okazji omówienia generalnej zasady odpowiedzialności za zobowiązania wspólnika przy- stępującego do spółki wspomniano, że odpowiedzialność ta plasuje się na równi z odpowie- dzialnością wspólnika, który ze spółki występuje i trwa do czasu spełnienia zobowiązania ze wszystkimi skutkami dla odpowiedzialności solidarnej. Zamiar wystąpienia przez wspólnika ze spółki – poza zbyciem praw i obowiązków ze stosunku spółki – może być również zre- alizowany w drodze wypowiedzenia udziału. Wypowiedzenie takie dla swojej skuteczności musi zostać złożone wszystkim pozostałym wspólnikom, a nie tylko tym uprawnionym do reprezentacji spółki. Trzeba bowiem pamiętać, że zasady reprezentacji obowiązują w stosunku do osób trzecich i nie mają żadnego znaczenia w stosunkach wewnętrznych miedzy wspólni- kami. Umowa spółki może przewidywać inny okres wypowiedzenia niż określony w art. 869 § 1 KC za wyjątkiem umów, gdzie czas trwania spółki jest oznaczony, wówczas wypowiedzenie udziału jest możliwe jedynie w trybie nadzwyczajnym z ważnych powodów, bez zachowania okresu wypowiedzenia. Rozumienie pojęcia ważne powody zależy oczywiście od okoliczno- ści konkretnego przypadku. Jak wskazano we wcześniejszej części pracy dopuszczalne jest w ramach swobody umów wprowadzenie przykładowego katalogu ważnych powodów wystą- pienia ze spółki w samej umowie, lecz wyliczenie to zawsze będzie miało jedynie charakter przykładowy. Ważne powody mogą mieć zarówno charakter subiektywny jak i obiektywny np. dłuższa choroba, utrata zdolności działania w celu istotnym dla interesów spółki, zmiana miejsca zamieszkania, brak wzajemnego zaufania między wspólnikami32. Uprawnienie do wypowiedzenia udziału w spółce przysługuje również wierzycielowi osobistemu wspólnika pod warunkiem spełnienia określonych warunków. Wierzyciel osobisty wspólnika, aby zre- alizować uprawnienie określone w art. 870 KC po bezskuteczności egzekucji z majątku oso- bistego wspólnika musi uzyskać zajęcie praw przysługujących temu wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania. Wystąpienie wspólnika ze spółki rodzi określone skutki w sferze majątku spółki. Z momentem wystąpienia wspólnik traci prawo do udziału w majątku spółki, a do rozliczenia z pozostałymi wspólnikami dochodzi, o ile umowa nie stanowi inaczej, na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym. Co do zasady, ustępującemu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu wartość wnie- sionych wkładów. Jeżeli wkład wspólnika polegał na wniesieniu rzeczy tylko do używania, rzecz ta podlega zwrotowi w naturze. Ponadto przy rozliczeniu z ustępującym wspólnikiem zgodnie z treścią art. 871 KC należy wypłacić mu również taką część wartości majątku wspól- nego pozostałego po odliczeniu wartości wkładów pozostałych wspólników, jaka odpowiada stosunkowi, w którym występujący wspólnik uczestniczył w zyskach spółki. Z powyższego przepisu wynika, że wspólnik występujący ze spółki zachowuje prawo do części majątku spółki w postaci udziału powstałym z wkładów oraz udziału w zysku, a na istnienie i zakres tego prawa nie mają wpływu ani tryb, ani przyczyny wystąpienia ze spółki33. Moment rozliczenia z występującym wspólnikiem powinien nastąpić bez zwłoki. Jeżeli wystąpienie wspólnika ze spółki odbywa się za wypowiedzeniem, okres ten powinien być dla innych wspólników cza- sem na przygotowanie rozliczenia. Mając na uwadze, że przepisy regulujące sposób rozliczenia 32 Wyr. SN z 13.9.1946 r. (C 409/46, Legalis). 33 G. Bieniek, Spółka cywilna… 11 Część I. Spółki z ustępującym wspólnikiem mają charakter względny, zapisy umowy mogą przewidywać, że rozliczenie nastąpi dopiero po rozwiązaniu spółki np. w zamian za stosowne wynagrodzenie dla występującego wspólnika. Należy również pamiętać o zachowaniu stosownej formy wypo- wiedzenia umowy spółki, w sytuacji gdy w skład jej majątku wchodzi nieruchomość, a jako jej właściciele ujawnieni w księdze wieczystej są wszyscy wspólnicy w tym wspólnik, który udział wypowiedział. W doktrynie istnieją rozbieżności, co do zachowania formy wypowiedzenia udziału w takiej sytuacji, niemniej jednak za trafne należy uznać stanowisko Sądu Najwyż- szego, w którym zaznaczono, że stosownie do treści art. 31 ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece34 dla wpisania zmiany właściciela w księdze wieczystej konieczne jest zachowanie, co najmniej formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym. W kon- sekwencji oświadczenie wspólnika o wypowiedzeniu udziału winno zostać złożone w takiej formie35. W kolejnych oświadczeniach Sąd Najwyższy przyjął bardziej restrykcyjne stanowi- sko, co do formy czynności wypowiedzenia udziału w spółce w sytuacji, gdy znajduje się w jej majątku nieruchomość. Sąd Najwyższy uznał bowiem, że wymagana jest taka sama forma jak przy przeniesieniu własności nieruchomości, a  więc forma aktu notarialnego36. Nieza- chowanie formy szczególnej nie powoduje jednak nieważności dokonanego wypowiedze- nia. Skutkiem niezachowania formy szczególnej jest natomiast brak możliwości dokonania zmiany w księdze wieczystej nieruchomości wchodzącej w skład majątku spółki, ale i tutaj brak jednolitości w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 16.3.2005 r.37 Sąd Najwyższy dopuszczał wykreślenie wspólnika na podstawie oświadczenia o wypowiedzeniu sporządzonego w zwykłej formie pisemnej natomiast w kolejnym judykacie wskazywał, że konieczna jest forma szczególna wypowiedzenia udziału, tj. forma pisemna z podpisem nota- rialnie poświadczonym. Ostatecznie literalne brzmienie przepisu prowadzi do wniosku, że dla dokonania zmiany w Dziale II księgi wieczystej konieczne jest przedłożenie wypowiedzenia przez wspólnika udziału w spółce w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym lub wywiedzenie powództwa w trybie art. 10 KWiHU zmierzającego do usunięcia niezgodno- ści między treścią księgi wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym38. Każda zmiana w składzie osobowym w spółce cywilnej wymaga dokonania zgłoszeń w CEIDG, urzędzie statystycznym oraz urzędzie skarbowym. 1.7. Spółka cywilna w stosunkach małżeńskich Na spółkę cywilną jako formę prowadzenia działalności gospodarczej przez małżonków lub w której uczestniczy osoba pozostająca w związku małżeńskim, należy spojrzeć przede wszyst- kim przez pryzmat skuteczności rozporządzenia składnikami majątku wspólnego na rzecz spółki, odpowiedzialności oraz ewentualnych rozliczeń między małżonkami z tytułu uczest- nictwa w spółce po ustaniu między nimi wspólności ustawowej. Punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest ustalenie w jakim ustroju małżeńskim pozostają małżonkowie. Jeżeli małżonkowie pozostają w ustroju małżeńskiej wspólności ustawowej określonej w art. 31 KRO, to zgodnie z brzmieniem art. 36 § 3 KRO małżonek może zarządzać bez zgody drugiego 34 T.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1007 ze zm. 35 Post. SN z 14.1.2005 r. (III CKN 177/04, niepubl.). 36 Wyr. SN z 4.4.2008 r. (I CSK 473/07, Legalis). 37 II CK 700/04, Legalis. 38 Post. SN z 14.1.2005 r. (III CKN 177/04, niepubl.). 12 1. Spółka cywilna małżonka składnikami majątkowymi, które wprawdzie należą do majątku wspólnego, jed- nakże służą mu do wykonywania zawodu lub prowadzenia przez niego działalności. Składniki te mogą zatem stanowić również przedmiot wkładu do spółki na równi ze składnikami nale- żącymi do majątku osobistego małżonka. Artykuł 36 KRO stanowi, że w sprawach nieprze- kraczających zwykłego zarządu majątkiem wspólnym każdy z małżonków może taki zarząd sprawować. Zarząd ten jest rozumiany szeroko i obejmuje również dokonywanie czynności prawnych. Drugi z małżonków może zgłosić wobec takiej czynności sprzeciw, który będzie skuteczny wobec osoby trzeciej jeśli mogła się z nim zapoznać przed dokonaniem czynności. Zgłoszenie takiego sprzeciwu skutkuje wówczas nieważnością czynności prawnej. Natomiast jeżeli sprzeciw do wspólników spółki nie dotarł przed dokonaniem czynności są oni chronieni z uwagi na treść art. 38 KRO odwołujący się do przepisów o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały czynności prawnej z osobą nieuprawnioną do rozporządzenia prawem. Za przepis o ochronie nabywcy w dobrej wierze w odniesieniu do ruchomości jest art. 169 KC natomiast w  odniesieniu do nieruchomości przepisy art.  5–9 KWiHU dotyczące rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Bardzo restrykcyjnie ustawodawca potraktował natomiast czynności prawne określone w art. 37 KRO, które nie mogą być dokonane bez zgody drugiego małżonka. Zgodnie z tre- ścią tego przepisu zgoda drugiego małżonka potrzebna jest do dokonania czynności praw- nej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia własności nieruchomości, użyt- kowania wieczystego jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania pożytków, czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, nieodpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal, czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rol- nego i przedsiębiorstwa i wreszcie dokonania darowizny z majątku wspólnego poza drobnymi darowiznami zwyczajowo przyjętymi. Dokonanie takiej czynności bez wymaganej zgody prowadzi do tzw. bezskuteczności zawieszonej, która w wypadku nieudzielenia zgody przez drugiego małżonka, lub po upływie wyznaczonego do jej wyrażenia terminu przekształca się w bezwzględną nieważność. Wraz z chwilą wniesienia do spółki wkładu przez małżonka – wspólnika, którego przed- miot pochodzi z majątku wspólnego małżonków wkład ten staje się częścią majątku wszyst- kich wspólników i  od tej chwili udział w  tym majątku każdego ze wspólników jest czę- ścią majątku osobistego każdego z nich. Zastosowanie w takim przypadku znajduje art. 33 pkt 3 KRO, zgodnie z którym do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Te odrębne przepisy, o których mowa w tym artykule odnoszą się do regulacji stosunków majątkowych w spółce cywilnej. Jednym słowem pomimo, że wkład do spółki wniesiony przez jednego z małżon- ków pochodzi z majątku wspólnego to z chwilą jego wniesienia drugi z małżonków, który w spółce nie uczestniczy, nie jest już jego współwłaścicielem. Od czasu wniesienia wkładu do spółki zastosowanie znajdują wyłącznie przepisy o spółce bez względu na pochodzenie wkładu39. Skutek taki dotyczy zarówno rzeczy ruchomych, jak i nieruchomości, praw i środ- ków pieniężnych. Podkreślenia wymaga fakt, że zarówno w wypadku spółki zawartej przed powstaniem mał- żeńskiej wspólności majątkowej jak i w jej trakcie prawa spółkowe wynikające z uczestnictwa 39 Uchw. SN z 15.9.2004 r. (III CZP 46/04, Legalis); Z. Policzkiewicz, Dopuszczalność spółki cywilnej miedzy małżon- kami. Księga pamiątkowa ku czci prof. Radwańskiego, Poznań 1990. 13 Część I. Spółki w spółce cywilnej będą należały do majątku osobistego małżonka – wspólnika albo na podsta- wie art. 33 pkt 1 KRO, albo na podstawie art. 33 pkt 3 KRO40. Z uwagi na przynależność udziału w spółce do majątku osobistego małżonka, który jest wspól- nikiem takiej spółki, w wypadku konieczności dokonania rozliczeń wskutek ustania wspól- ności majątkowej małżeńskiej, współmałżonek żądający rozliczenia będzie miał wierzytel- ność z tytułu nakładu, którym pokryto wkład. Zastosowanie znajdzie tutaj art. 45 KRO, który stanowi, że każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przed- mioty majątkowe przynoszące dochód. Stanowisko takie zaprezentował Sąd Najwyższy we wspomnianej już wyżej uchwale41. Do majątku wspólnego małżonków wchodzą natomiast dochody uzyskiwane przez jednego z małżonków z tytułu uczestnictwa w spółce od momentu, kiedy faktycznie zostały pobrane. Samo bowiem roszczenie o wypłatę należy do majątku osobistego małżonka – wspólnika i to niezależnie od tego czy wniesiony do spółki wkład pochodził z majątku wspólnego małżon- ków, czy też z majątku osobistego małżonka–wspólnika. Spółka cywilna może również zostać utworzona przez małżonków, już po zawarciu związku małżeńskiego. W sensie prawnym nie budzi ona większych problemów, o ile wkłady do spółki pochodzą z majątków odrębnych małżonków lub gdy w małżeństwie obowiązuje ustrój roz- dzielności majątkowej. Nieco inaczej sytuacja wygląda jeżeli wkłady do spółki tworzonej przez małżonków pochodzić mają z majątku wspólnego. Pomijając rozważania doktrynalne, a także różnie kształtująca się od 1988 r. praktykę42, co do zasady, brak jest podstaw dla negowania moż- liwości zawierania umów spółki cywilnej miedzy małżonkami. Kluczowe wydaje się określenie celu dla którego małżonkowie taką umowę zawierają. Z pewnością nie może ona zmienić ustroju majątkowego, gdyż w takim wypadku należałoby ją uznać za sprzeczną z art. 58 KC, albowiem prowadziłaby do obejścia przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wskutek zawarcia umowy spółki cywilnej przez oboje małżonków oraz wniesienia do tej spółki wkładów pocho- dzących z majątku wspólnego w istocie dochodzi do utworzenia odrębnego majątku małżonków – wspólników objętego reżimem Kodeksu cywilnego. Majątek ten objęty jest wspólnością łączną wynikającą z łączącej małżonków umowy spółki. W takiej sytuacji małżonków łączą dwie nie- zależne od siebie wspólności łączne: wspólność wspólników spółki cywilnej i małżeńska wspól- ność ustawowa43. Nie stanowi w  takim przypadku problemu relacja między tak powstałymi majątkami wspólnymi z uwagi na treść art. 33 pkt 3 KRO, który prawa wynikające ze wspólności łącznej regulowane odrębnymi przepisami nakazuje zaliczyć do majątku osobistego małżonka. Warto w  tym miejscu poświęcić uwagę zagadnieniu związanemu z  odpowiedzialnością za długi małżonka – wspólnika w związku z jego uczestnictwem w spółce cywilnej, a także omó- wić sytuacje osobistych wierzycieli małżonka – wspólnika. Niewątpliwie punktem wyjścia jest zasada solidarnej odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki związane z jej funk- cjonowaniem. Wspólnicy odpowiadają bowiem nie tylko majątkiem spółki, ale również każdy wspólnik ponosi odpowiedzialność całym swoim majątkiem osobistym. 40 Tak również M. Łączkowska, Stosunki majątkowe między przedsiębiorcą i  jego małżonkiem w  świetle ustroju wspólności ustawowej, Warszawa 2006. 41 III CZP 46/04, Legalis. 42 Dnia 23.12.1988 r. uchwalono ustawę o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324). Organy ewidencyjne odmawiały małżonkom zawierania umów spółki cywilnej, twierdząc, że dochodzi wówczas do zmiany ustroju mająt- kowego obowiązującego w małżeństwie. 43 M. Łączkowska, Stosunki majątkowe…, s. 140. 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo gospodarcze. Podręcznik dla aplikantów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: