Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00455 009620 7507640 na godz. na dobę w sumie
Prawo i wykluczenie. Studium empiryczne - ebook/pdf
Prawo i wykluczenie. Studium empiryczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 375
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-1211-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

„Książka dokumentuje szeroko zakrojone przedmiotowo i metodologicznie badania nad (…) wykluczeniem prawnym. >>Prawo<< jest tutaj rozumiane w sposób przyjęty w socjologii prawa; nie tylko jako zbiór formalnie obowiązujących aktów prawnych, ale również jako sposób funkcjonowania instytucji stanowiących i stosujących zawarte w tych aktach normy oraz społeczne następstwa takiej aktywności. (…)

Dla czytelnika nieśledzącego badań nad społecznym oddziaływaniem prawa może być zadziwiające, o ile nie szokujące, to, że prawo stereotypowo uważane za gwaranta podmiotowości społecznej obywateli, zwłaszcza w demokratycznych systemach politycznych, okazuje się być w praktyce czynnikiem ingerującym limitacyjnie w tę podmiotowość, zdawałoby się, zasadniczo nienaruszalną. W dodatku odbywa się to w kontekście powszechnego, globalnego, medialnie propagowanego etosu niezbywalnych praw człowieka i obywatela. A taką właśnie tezę przedstawione badania czynią przekonywująco uzasadnioną. (…)

Z punktu widzenia potrzeb prowadzenia racjonalnej, proobywatelskiej polityki prawa, uważam publikację tej książki za bezwzględnie konieczną. Dla sposobu wykonywania praktyki prawniczej może to być bez wątpienia publikacja użyteczna. Dla społecznej wiedzy o procesach wpływających bezpośrednio na sytuację podmiotową obywateli, będzie ona ważnym i wiarygodnym źródłem informacji.”

Prof. dr hab. Krzysztof Pałecki Uniwersytet Jagielloński

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Prawo i wykluczenie Studium empiryczne pod redakcjà Anny Turskiej Prawo i wykluczenie Studium empiryczne Prawo i wykluczenie Studium empiryczne pod redakcjà Anny Turskiej WYDAWNICTWO C.H. BECK WARSZAWA 2010 Redakcja: Monika Pawłowska Przedmowa Projekt okładki: Maryna Wiśniewska Publikacja dofinansowana ze środków Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego Publikacja stanowi efekt zespołowych badań w ramach grantu pt. „Ekskluzja prawna i jej współczesne formy, uwarunkowania i wpływ na funkcjonowanie państwa” (MNiSW Nr umowy 2877/H03/2006/131) © Wydawnictwo C.H. Beck 2010 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Ireneusz Gawliński Druk i oprawa: Cyfrowe Centrum Druku i Fotografii, Bydgoszcz ISBN 978-83-255-1211-8 IV Spis treści Przedmowa Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIII Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część I. Teoretyczne konteksty badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 9 1. Andrzej Kojder, Wykluczenie prawne jako fakt społeczny . . . . . . . 11 2. Anna Turska, Wykluczenie jako fakt prawny – założenia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1. Kontekst merytoryczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 2. Tezy merytoryczne prowadzonych badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 3. Prawnicy i socjologowie prawa wobec tematu badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4. Racje argumentujące podjęte badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 5. Konstrukcje pojęciowe nauk prawnych jako czynniki potencjalnych wykluczeń prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 6. Wykluczenie prawne a dylematy nauk prawnych poszukujących „prawa prawowitego” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 7. Globalizacja i konstytucjonalizm jako konteksty wykluczenia prawnego – w perspektywie doświadczeń polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 8. Post scriptum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 3. Wiesław Staśkiewicz, Wykluczenie prawne w procesie tworzenia prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 1. Konceptualizacja zjawiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2. Wykluczenie prawne – przedmiot badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 3. Wymiary wykluczenia w tworzeniu prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 3.1. Wymiar społeczny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.2. Wymiar ideologiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 3.3. Wymiar instytucjonalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 3.4. Wymiar proceduralny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 4. Obszary wykluczenia w tworzeniu prawa – analizy empiryczne . . . . . . . . . . . . . . 80 4.1. Planowanie legislacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.2. Konsultacje społeczne, wysłuchanie publiczne i lobbing. . . . . . . . . . . . . . . . . 82 4.3. Inicjatywa ludowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 4.4. „Obywatelski by-pass” – Komisja „Przyjazne Państwo” . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 V Spis treści 4.5. Skarga konstytucyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 5. Wnioski – obywatel w świecie prawnej nierzeczywistości . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Część II. Wykluczenie prawne w świadomości społeczeństwa polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 1. Anna Turska, O podmiotowości prawnej i gotowości dochodzenia należnych praw. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 1. Procesy generujące podmiotowość prawną w opiniach społeczeństwa polskiego . . . . 103 2. Cechy społeczno demograficzne i osobowościowe jako czynniki różnicujące poglądy na podmiotowość prawną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 3. Relacje między ogólnymi opiniami o działającym prawie a społecznymi poglądami na podmiotowość prawną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 2. Elżbieta Łojko, Działalność zawodowa prawników a wykluczenie prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 1. Zagadnienia wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 2. Identyfikacja świadomości zjawisk wykluczenia prawnego jako następstwo działań prawników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 3. Zawody prawnicze kojarzone w opinii społecznej ze zjawiskami wykluczeń prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 4. Egzemplifikacje w skargach obywateli działań prawników generujących wykluczenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 5. Postulowany model funkcjonowania zawodów prawniczych w społeczeństwie . . . . 149 6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 3. Zbigniew Cywiński, Nieegalitarne prawo w nieegalitarnym społeczeństwie. Wykluczenie prawne jako rodzaj wykluczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 1. Ogólne oceny prawa a wykluczenie prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 2. Legitymizowanie wykluczenia prawnego a krytyka prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 3. Wykluczenie prawne a odczuwana nierówność wobec prawa . . . . . . . . . . . . . . . . 165 4. Formalna zasada równości i rzeczywiste nierówności wobec prawa . . . . . . . . . . . 166 5. Krytyka prawa i opinie o nierówności wobec prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 6. Prawo jako mechanizm wspomagający dążenia do lepszego zaspokajania potrzeb. . . 173 7. Zagrożenie wykluczeniem społecznym a wykluczenie prawne . . . . . . . . . . . . . . . 178 8. Zależność między opiniami badanych a ich cechami społeczno-demograficznymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 9. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4. Jerzy Kwaśniewski, Wpływ norm prawnych na procesy wykluczenia społecznego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 2. Rola prawa w procesach ekskluzji społecznej. Koncepcje teoretyczne i badania. . . . 190 VI Spis treści 3. Ekskluzja i inkluzja społeczna – procesy ściśle związane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 4. Faktualna ekskluzja prawna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 5. Subiektywna ekskluzja prawna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 6. Porzucających dewiację, „margines społeczny” chcemy integrować. Natomiast prawo stwarza przeszkody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 7. Czy w życiu społecznym częstsza jest ekskluzja, czy inkluzja normatywna? Procesy degradacji czy rehabilitacji społecznej?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 5. Krystyna Daniel, Społeczna ocena praw mniejszości religijnych w aspekcie wykluczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 2. Wyniki badań empirycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 2.1. Społeczne wykluczenie mniejszości religijnych w poglądach Polaków . . . . . . 216 2.2. Prawne wykluczenie mniejszości religijnych w poglądach Polaków . . . . . . . . 227 Część III. Ludzkie sprawy w dokumentach urzędowych i subiektywnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 1. Anna Turska, Faktualne i subiektywne wykluczenia prawne w skargach wniesionych do Trybunału Konstytucyjnego . . . . . . . . 247 1. Założone hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 2. Skarga konstytucyjna w aspekcie podmiotowości prawnej człowieka . . . . . . . . . . 251 3. O modelu skargi konstytucyjnej w ujęciu socjologicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 4. Założenia metodologiczne analizy orzeczeń i ustalenia badawcze . . . . . . . . . . . . 258 5. Skarga konstytucyjna jako behawioralny wyraz subiektywnego wykluczenia prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 2. Krystyna Daniel, Wykluczenie prawne w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 1. Wprowadzenie. Sądownictwo administracyjne w aspekcie prawnym i społecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2. Wykluczenie prawne w zakresie prawa administracyjnego – wyniki badań empirycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 2.1. Sprawy z zakresu prawa pomocy społecznej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 2.2. Sprawy dotyczące zagospodarowania przestrzennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 2.3. Sprawy dotyczące dostępu do informacji publicznej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 3. Monika Dziurnikowska-Stefańska, Wymiary wykluczenia prawnego w sprawozdaniach Rzecznika Praw Obywatelskich. . . 293 1. Wnioski Rzecznika do Trybunału Konstytucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 2. Udział Rzecznika w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawach skarg konstytucyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 3. Kasacje Rzecznika do Sądu Najwyższego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 4. Wnioski Rzecznika do Sądu Najwyższego o odpowiedź na pytanie prawne . . . . . 313 VII Spis treści 4. Zbigniew Cywiński, Walka o sprawiedliwość – wykluczenie prawne w skargach do Fundacji Helsińskiej . . . . . . 319 1. Założenia badawcze i zasady doboru próby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 2. Ogólna charakterystyka badanej próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 3. Charakterystyka naruszonych uprawnień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 4. Uzasadnienia spraw wnoszonych do Fundacji Helsińskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 5. Na co się skarżono i czego oczekiwano? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 6. Rozumienie wykluczenia prawnego w świetle materiałów Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 7. Rodzaje i formy wykluczenia prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 8. Wykluczenie przez działania nieobojętne prawnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 9. Wykluczenie prawne rozumiane jako ograniczenie praw człowieka . . . . . . . . . . 334 10. Konkluzje i podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 Posłowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Summary (tłum. Łucja M. Kwaśniewska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 VIII Table of contens Przedmowa List of abbreviations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIII Introduction. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Part I. Theoretical contexts of researches. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 9 1. Andrzej Kojder, Legal exclusion as a social fact . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2. Anna Turska, Exclusion as a legal fact – research assumptions . . 31 1. The substantive context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 2. Substantive theses of the research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 3. Lawyers and sociologists of law on the subject of the research . . . . . . . . . . . . . . . 37 4. Arguments behind the research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 5. Notional constructions of legal sciences as factors of potential legal exclusions . . 41 6. Legal exclusion and dilemmas of legal sciences seeking „legal law” . . . . . . . . . . . 47 7. Globalisation and constitutionalism as legal exclusion contexts – in the perspective of Polish experience . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 8. Post scriptum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 3. Wiesław Staśkiewicz, Legal exclusion in the law-making process . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 1. Conceptualisation of phenomenon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2. Legal exclusion – subject of the research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 3. Dimensions of exclusion in law-making. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 3.1. Social dimension . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.2. Ideological dimension. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 3.3. Institutional dimension. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 3.4. Procedural dimension . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 4. Areas of exclusion in law-making – empirical analyses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.1. Legislative planning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.2. Social consultations, public hearing and lobbing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 4.3. Popular initiative . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 4.4. „Civil by-pass” – The „Friendly State” Commission . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 4.5. Constitutional complaint . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 5. Conclusions – citizen in the world of legal non-reality . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 IX Table of contens Part II. Legal exclusion in the consciousness of Polish society . . . . . 101 1. Anna Turska, On legal subjectivity and readiness to claim one’s rights . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 1. Processes generating legal subjectivity in the opinions of Polish society . . . . . . . . 103 2. Socio-demographic and personality characteristics as factors differentiating views on legal subjectivity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 3. Correlations between general opinions about the law in action and social views on legal subjectivity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 2. Elżbieta Łojko, Professional activity of lawyers and social exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 1. Initial issues. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 2. Identification of awareness of the phenomena of legal exclusion as a consequence of lawyer’s actions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 3. Legal professions associated in the social opinion with the phenomena of legal exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 4. Exemplifications of exclusion-generating lawyer’s actions in citizen’s complaints . . . . 143 5. Postulated model of the functioning of legal professions in the society . . . . . . . . . 149 6. Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 3. Zbigniew Cywiński, Non-egalitarian law in non-egalitarian society. Legal exclusion as a type of social exclusion . . . . . . . . . . . . 161 1. General views on law versus legal exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 2. Legitimisation of legal exclusion and the critique of law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 3. Legal exclusion and the experienced inequality before the law . . . . . . . . . . . . . . . 165 4. Formal rule of equality and actual inequalities before the law. . . . . . . . . . . . . . . . 166 5. Critique of law and opinions on the inequality before the law. . . . . . . . . . . . . . . . 169 6. Law as a mechanism supporting the pursuance of better satisfaction of needs . . . 173 7. Threat of social exclusion versus legal exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 8. Correlation between the respondents’ opinions and their socio-demographic factors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 9. Conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4. Jerzy Kwaśniewski, The influence of legal norms on the processes of social exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 1. Initial remarks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 2. The role of law in the processes of social exclusion. Theoretical concepts and the research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 3. Social exclusion and social inclusion – strictly correlated processes . . . . . . . . . . . 192 4. Factual legal exclusion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 5. Subjective legal exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 6. We want to integrate those quitting deviance, social marginality. While the law stands in the way . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 X Table of contens 7. What in social life occurs more often: normative exclusion or inclusion? Processes of social degradation or rehabilitation? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 5. Krystyna Daniel, Social view on the rights of religious minorities in the aspect of exclusion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 1. Initial remarks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 2. Results of empirical research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 2.1. Social exclusion of religious minorities as viewed by Poles. . . . . . . . . . . . . . . 216 2.2. Legal exclusion of religious minorities as viewed by Poles . . . . . . . . . . . . . . . 227 Part III. Human problems in official and subjective documents. . . . 245 1. Anna Turska, Factual and subjective legal exclusion in complaints lodged with the Constitutional Tribunal . . . . . . . . . . 247 1. Assumed research hypotheses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 2. Constitutional complaint in the aspect of man’s legal subjectivity . . . . . . . . . . . . . 251 3. On the model of constitutional complaint in sociological view . . . . . . . . . . . . . . . 253 4. Methodological assumptions of the analysis of verdicts and the research findings. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 5. Constitutional complaint as a behavioural demonstration of subjective legal exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 2. Krystyna Daniel, Legal exclusion in the Supreme Administrative Court verdicts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 1. Introduction. Administrative judiciary in the legal and social aspect. . . . . . . . . . . 273 2. Legal exclusion in the area of administrative law – results of empirical research. . 277 2.1. Cases in the area of social security law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 2.2. Cases concerning spatial development . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 2.3. Cases concerning access to public information . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 3. Monika Dziurnikowska-Stefańska, Dimensions of legal exclusion in the Ombudsman’s reports . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 1. Ombudsman’s motions to the Constitutional Tribunal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 2. Ombudsman’s participation in the proceedings before the Constitutional Tribunal in cases concerning constitutional complaints . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 3. Ombudsman’s cassations to the Supreme Court. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 4. Ombudsman’s motions to the Supreme Court regarding reply to the legal enquiry . . . 313 4. Zbigniew Cywiński, Fight for justice – legal exclusion in the complaints to the Helsinki Foundation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 1. Research assumptions and sampling rules . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 2. Overall characteristics of the sample under study . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 3. Characteristics of the violated rights . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 4. Arguments for cases submitted to the Helsinki Foundation . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 XI Table of contens 5. What were the complaints about and what was expected? . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 6. Understanding legal exclusion in the light of the materials of the Helsinki Foundation for Human Rights . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 7. Types and forms of legal exclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 8. Exclusion through legally nonindifferent actions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 9. Legal exclusion understood as limiting human rights . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 10. Conclusions and summary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 Afterword. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Summary (tłum. Łucja M. Kwaśniewska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 XII Wykaz skrótów Przedmowa 1. Źródła prawa KC ..................... ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) KK ..................... ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) Konstytucja ...... Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.7.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) KP ..................... ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) KPA ................... ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) KPC ................... ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) KPK .................. ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) PlZagospU ......... ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. Nr 80, poz. 717 ze zm.) PostAdmU ......... ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administra- cyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) RPOU ................ ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. Nr 14, poz. 147 ze zm.) 2. Organy orzekające ETPC ................. Europejski Trybunał Praw Człowieka ETS ................... Europejski Trybunał Sprawiedliwości HFPC ................. Helsińska Fundacja Praw Człowieka NSA ................... Naczelny Sąd administracyjny SA ..................... Sąd Administracyjny SN ..................... Sąd Najwyższy TK ..................... Trybunał Konstytucyjny WSA .................. wojewódzki sąd administracyjny 3. Czasopisma Dz.U. ................. Dziennik Ustaw MoP .................. Monitor Prawniczy XIII Wykaz skrótów 4. Inne skróty ABW .................. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego KRK ................... Krajowa Rejestr Karny m.in. ................. między innymi n. ..................... następny (a, e) orz. .................... orzeczenie pkt .................... punkt PKWiU ............... Polska Klasyfikacja Wyrobów i Usług post. .................. postanowienie RPO ................... Rzecznik Praw Obywatelskich tj. ...................... to jest tekst jedn. ......... tekst jednolity UE ..................... Unia Europejska uchw. ................ uchwała ust. ................... ustęp wyr. .................. wyrok ZUS ................... Zakład Ubezpieczeń Społecznych XIV Wstęp Wstęp Podjęta tematyka wykluczeń prawnych pozostaje w swoistej koincydencji z prawami człowieka – zarówno w zrozumieniu prawnym, jak i socjologicznym – i z tego powodu wymaga odniesienia, co najmniej, do europejskiego powo- jennego rodowodu kultury praw człowieka1. Zachodzące w XX wieku procesy dewastujące normatywną cywilizację europejską czasów nowożytnych: barbaryzacja dwu wojen światowych oraz powstanie dwu systemów totalitarnych o cechach ludobójczych, zrodziły nie- uchronną refleksję o nieprzewidywalnych zagrożeniach praw człowieka i grup społecznych ze strony systemów polityczno-państwowych. W praktyce spo- łecznej powyższa refleksja znalazła dobitny wyraz we wspólnotowej polityce państw zachodnioeuropejskich już w 1950 roku w Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Rozwijana w kolejnych latach instytucjonalizacja ochrony praw człowieka i obywatela w skali międzynarodowej i europejskiej – skoncentrowana na roz- wiązywaniu problemów dyskryminacji etnicznej w warunkach powojennych ruchów migracyjnych – stała się wielkim wyzwaniem cywilizacyjnym antycy- pującym uniwersalne prawa człowieka. Nieprzerwana walka w tej dziedzinie, z punktu widzenia społecznych aspiracji i realnych osiągnięć, wskazuje na ich istotny rozdźwięk i w konsekwencji na potrzebę wzmożonej aktywności na tym polu państw narodowych Unii Europejskiej2. 1 Zawarte w publikacji opracowania stanowią efekt zespołowych badań w ramach grantu pt. „Eks- kluzja prawna i jej współczesne formy, uwarunkowania i wpływ na funkcjonowanie państwa” (MNiSW Nr umowy 2877/H03/2006/131). Badania realizował zespół Katedry Socjologii Prawa w składzie: kie- rownik tematu – prof. Anna Turska, główni wykonawcy – prof. Andrzej Kojder, prof. Jerzy Kwaśniewski, prof. Krystyna Daniel, dr Wiesław Staśkiewicz, dr Zbigniew Cywiński i sekretarz zespołu – dr Monika Dziurnikowska-Stefańska. 2 Por. New Institutions from Human Rights Protection, Ed. By Kevi Boyle, Oxford 2009. 1 Wstęp Poruszone kwestie traktujemy jako istotnie inspirujące metodologiczne założenia prowadzonych badań, wskazują bowiem na potrzebę podejścia ho- listycznego. W sytuacji gdy przedmiot badań dotyczy: współczesnych form wy- kluczeń prawnych, ich uwarunkowań i wpływu na funkcjonowanie państwa, takie podejście okazało się konieczne. Argumentem przemawiającym za przy- jęciem podejścia holistycznego były również wielowariantowe procesy globali- zacyjne zmieniające radykalnie usytuowanie współczesnego państwa i prawa w transnarodowym porządku światowym. Z tego też punktu widzenia trzeba stwierdzić, iż zrealizowane badania mia- ły na celu intelektualne oswojenie myśli o potrzebie nowego spojrzenia na pra- wo i państwo, ze względu na stan dokonanych już nieodwracalnych zmian. Oswojenie powyższej myśli jest szczególnie doniosłe w funkcjonowaniu prawa w warunkach polskiej transformacji ustrojowej, ponieważ może spełniać rolę busoli, pozwalającej unikać pułapek, jakie zawsze stwarza proces modernizacji. W kwestii tej zwrócę dygresyjnie uwagę, iż o ile nie jesteśmy w stanie zmienić negatywnych doświadczeń historycznych Polaków dotyczących prawa, to nikt nie może nas zwolnić z obowiązku budowania nowej rzeczywistości w oparciu o współczesną aksjologię prawa i standardy porządku prawnego. Postulowana orientacja poznawcza koncentrowała uwagę badawczą na na- stępujących procesach: instytucjonalizacji systemu demokratyczno-procedural- nego, który współcześnie nie jest w stanie generować podmiotowej aktywności obywateli; instytucjonalizacji normatywnej praw człowieka i obywatela, która podlega stałej modyfikacji w procesie stosowania i działaniach legislacyjnych; sprawczego działania ideologii imperatywu moralnego na praktykę porządku prawnego, respektującego prawa człowieka i obywatela. Imperatyw moralny praw człowieka okazał się niezbędny ze względu na dokonane już zmiany w relacjach państwo–społeczeństwo. Istotę tych prze- obrażeń – w formie syntetycznej – J. Habermas wyraża w koncepcji prawa jako medium sterującego, a R. Dahrendorf w tezie o dominującym współcześnie konflikcie między ekspertami i sformalizowaną kadrą technokratów a społe- czeństwem. Analizowane relacje stają się wysoce generujące zarówno zjawiska wykluczenia prawnego, jak i sprzeciw społeczny skutkujący dążenie do pod- miotowości publicznoprawnej jednostek i grup społecznych. Do podobnych konstatacji dochodzi R. Dahl w tranzytologicznych analizach demokracji występującej w różnych historycznie postaciach. Model współczes- ny określa autor terminem „demokracja pod kuratelą strażników”, porządku panujących elit. W konstatacji przeprowadzonych analiz pisze: „Wreszcie nie należy przeceniać cnoty elit politycznych. Słyną one w całym świecie z łatwo- ści, z jaką swój własny interes biurokratyczny, instytucjonalny czy grupowy 2 Wstęp prezentują jako dobro publiczne. Im mniej podlegają kontroli i ocenie, tym łatwiej ulegają korupcji – niekoniecznie jest to przekupstwo, raczej znane po- kusy władzy”3. W kontekście przeobrażeń – państwo–obywatel – wynikających z proce- sów globalizacyjnych, zasadne staje się założenie o strukturalnym charakterze wykluczeń prawnych w cywilizacji praw człowieka i obywatela. Niewątpliwie mamy współcześnie do czynienia z nieustannym zmaganiem się sił promują- cych obronę praw człowieka z umacniającą się stale siłą jeźdźców apokalipsy technokratycznej (określenie W. Kieżuna). Sygnalizowane uwarunkowania zjawiska wykluczenia prawnego – współ- cześnie uniwersalne – stanowiły punkt wyjścia do operacjonalizacji całościowej koncepcji badań, konstruującej zakresy tematyczne. Są to: rodzaje i formy wy- kluczeń prawnych występujące w polskim systemie prawa; sfery ich występo- wania (stanowienie, stosowanie prawa); poziom intensywności występowania; wpływ stanu regulacji prawnej na powstawanie wykluczeń prawnych; działal- ność instytucji państwowych powołanych do ochrony praw człowieka i obywa- tela; społeczna percepcja działającego prawa, w tym przede wszystkim zjawisk wykluczeń prawnych; gotowość Polaków do dochodzenia roszczeń w przypadku naruszenia przez organy państwowe ich publicznych praw podmiotowych. Zakreślone tematycznie obszary badań wymagały skonstruowania względ- nie jednolitej zasady teorio-twórczej, którą trudno było znaleźć w istniejącej wiedzy. Nauki prawne i humanistycznoprawne nie interesują się zjawiskiem wykluczenia prawnego, inaczej niż swoistym rekwizytem historii. Z kolei socjologia i polityka społeczna interesują się zjawiskiem wyklucze- nia prawnego jako czynnikiem wywierającym wpływ na zjawisko wykluczenia społecznego, prowadzącym często do pogłębionej marginalizacji społecznej jednostek i grup. W przyjętej ostatecznie przez Zespół Badawczy orientacji teoretycznej zwró- ciliśmy w procesie badawczym szczególną uwagę na relacje, jakie zachodzą mię- dzy: państwem – prawem – społeczeństwem oraz na zależności funkcjonalne między tymi podmiotami. W przeprowadzonych badaniach mogliśmy ustalić, iż wskazane zależności warunkują formy i skalę badanego zjawiska. W polskim porządku prawnym konstytucyjnie uznane prawa człowieka i obywatela są istotnie narażone na ich negację przez podmioty stosujące pra- wo, ze względu na brak respektu dla konstytucyjnych wartości aksjologicz- nych prawa, często pod płaszczykiem legalności działania, myślenia o prawie w kategoriach systemowych i gałęziowych. Taki stan rzeczy skutkuje brakiem 3 R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, Kraków 1995, s. 466. 3 Wstęp społecznej legitymizacji zarówno państwa, jak i prawa – co zostało empirycz- nie stwierdzone w zdecydowanie krytycznych opiniach Polaków o działającym prawie, a także w przekonaniach społeczeństwa o braku podmiotowości praw- nej Polaków. Jest ona blokowana przez antyobywatelskie nastawienia decy- dentów polityczno-państwowych i nieumiejętność rozumienia spraw ludzkich w kategoriach aksjologicznych. W konsekwencji teoretyczne założenia prowadzonych badań kierują uwagę nie tylko czy wyłącznie na system prawa, lecz również na przyjęte standardy sprawnej władzy państwowej. Znajdują one wyraz w: opcjach polityczno-pro- gramowych, strukturach organizacyjnych i jakości kadry aparatu władzy. W tym obszarze badań chodziło o ustalenie, w jakim stopniu w społe- czeństwie polskim mamy do czynienia z demokracją deliberatywną, opartą na standardach partycypacji obywatelskiej w kreowaniu porządku publiczne- go. Odpowiedź na to pytanie miała istotne znaczenie ze względu na przyjęty wyznacznik czasowy realizowanych badań empirycznych – to jest lata 2004– 2007 – uznane przez Zespół Badaczy za istotny ze względu na 3-letni okres obecności Polski w Unii Europejskiej. Wejście do drugiej transformacji ustrojowej, jak wynikało z ówczesnego sondażu CBOS-u społeczeństwo polskie wiązało z wielką nadzieją na pozytyw- ne zmiany w działaniach władzy państwowej w sferze stanowienia i stosowa- nia prawa – wyraźnie proobywatelskich i liczących się z prawami człowieka. Analiza zarysowanego pola badawczego wymagała uruchomienia w pro- wadzonych badaniach kompleksowego zestawu narzędzi badawczych, były to, gdy idzie o analizy empiryczne: metody badań dokumentów urzędowych i su- biektywnych; sondaż ankietowy opinii społecznej, zrealizowany przez CBOS na reprezentatywnej próbie 1123 respondentów; analiza obowiązującego pra- wa tworzącego system regulacji publicznych praw podmiotowych i instytu- cji obrony praw człowieka i obywatela; oraz metoda analityczna stosowana w analizie literatury teoretycznej, wzbogacona o weryfikującą faktografię. Przedstawiona koncepcja teoretyczna i metodologiczna zrealizowanych badań znajduje czytelny wyraz w przyjętej konstrukcji pracy składającej się z trzech części: I. Teoretyczne konteksty badań, II. Wykluczenie prawne w świadomości społeczeństwa polskiego, III. Ludzkie sprawy w dokumentach obiektywnych i subiektywnych. Prezentację efektów badawczych poprzedziłam opisem prac koncepcyjnych w sferze teoretycznej i metodologicznej, mając na względzie wieloautorskie opracowania głównych wykonawców programu badawczego realizowanego grantu. Przy stosunkowo ostrych wyodrębnieniach tematycznych ustaleń ba- 4 Wstęp dawczych – rozpisanych na wiele głosów – nie sposób było uniknąć analiz charakteryzujących się pewnymi elementami opisu monograficzno-enklawo- wego. Bilansując jednakże wady i zalety ostrych podziałów badanej materii, przyjęta konstrukcja okazała się – jak sądzimy – celowa, choćby z tego wzglę- du, że ukazuje konfigurację podstawowych kompleksów ustaleń badawczych, wyodrębnionych przy pomocy kryteriów merytorycznych, współwystępujących ze zróżnicowanymi metodami badawczymi. Takie podejście w prezentacji ustaleń badawczych wynikało również z bar- dzo szerokiego spektrum pola badawczego, co skłaniało do analiz w formie syntetyzującej. W części I zbiorowej publikacji zawarte zostały opracowania autorskie podejmujące podstawową problematykę teoretyczną prowadzonych badań. Są to analizy poszukujące: pojęciowych odpowiedników badanego zjawiska, jego desygnatów; klasyfikacji tych desygnatów; czynników warunkujących owe desygnaty; własności – „aspektów” badanego przedmiotu. Wskazane analizy poszukują niezbędnej w paradygmacie badań empirycznych teoretycznej bazy: pozwalającej na formułowanie wstępnych założeń i ogólnych hipotez prowa- dzonych badań. Trzy autorskie opracowania zawarte w tej części pracy zawie- rają analizy podstawowych własności badanego podmiotu, jest to wykluczenie prawne jako fakt społeczny, wykluczenie jako fakt prawny oraz wykluczenie prawne w procesie tworzenia prawa. Treści tych opracowań wchodzą głęboko w konteksty obiektywnych procesów warunkujących wykluczenia prawne i ich następstwa w funkcjonowaniu nie tylko państwa, lecz również społeczeństwa jako podmiotu struktury politycznej. Część II zawiera autorskie analizy ustaleń badawczych dotyczące wyklu- czenia prawnego uzyskane z przeprowadzonego sondażu ankietowego. Kwestionariusz ankiety zatytułowany „Prawo i ludzkie sprawy” zawierał pytania uwzględniające różne aspekty badanego zjawiska, a jednocześnie od- powiadające zainteresowaniom badawczym autorów, określonymi kontekstami wykluczeń prawnych. Wspólne dla uczestników Zespołu Badawczego były py- tania testujące ogólne opinie Polaków o prawie działającym w naszym kraju. Przyjęte założenie dotyczące funkcji poznawczych sondażu dostarczyły nie tylko bogatego materiału empirycznego, ale inspirowały szeroko rozbudowane analizy teoretyczne różnych aspektów badanego zjawiska o odmiennych kon- tekstach występowania. Są to: kontekst dyskryminacji – prawa grup mniejszoś- ciowych; kontekst wykluczeń grup marginalizowanych; kontekst nierówności w prawie; kontekst zawodowych ról prawniczych; kontekst społeczeństwa oby- watelskiego w zakresie publicznych praw podmiotowych. 5
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo i wykluczenie. Studium empiryczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: