Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00598 006460 15695397 na godz. na dobę w sumie
Prawo karne. Zarys problematyki - ebook/pdf
Prawo karne. Zarys problematyki - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 322
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3022-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik prezentuje podstawowe zagadnienia części ogólnej prawa karnego, dotyczące m.in. nauki o przestępstwie i zasadach odpowiedzialności, kar, środków karnych i innych form reakcji na czyn zabroniony, a także części szczególnej, w której omówione zostały poszczególne kategorie przestępstw.

Autorzy w sposób klarowny, a zarazem precyzyjny przedstawili najważniejsze zagadnienia prawa karnego. Wykład wzbogacili o przykłady, których celem jest zobrazowanie wybranych instytucji i problemów, co ułatwia zrozumienie ich istoty. W każdym rozdziale Czytelnik odnajdzie pytania kontrolne i problemowe, dzięki którym można nie tylko sprawdzić, ale i powtórzyć wiedzę zdobytą w trakcie lektury podręcznika.

Adresaci:
Opracowanie przeznaczone jest przede wszystkim dla studentów prawa przygotowujących się do egzaminu z prawa karnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PRAWO KARNE ZARYS PROBLEMATYKI Andrzej Marek Jerzy Lachowski Warszawa 2011 Stan prawny na 15 września 2011 r. Wydawca: Monika Pawłowska Redaktor prowadzący: Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Świerk-Bożek Łamanie: Andrzej Gudowski © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN: 978-83-264-1601-9 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SpiS treści Część I. Nauka o przestępstwie i zasadach odpowiedzialności karnej  ....................... 13 Rozdział I. Pojęcie prawa karnego i jego podział  ............................................................... 15 1. Pojęcie prawa karnego i jego cechy szczególne  ........................................................... 15 2. Podział prawa karnego  .................................................................................................... 16 3. Funkcje prawa karnego  ................................................................................................... 19 4. Źródła prawa karnego  ..................................................................................................... 20 Rozdział II. Budowa i wykładnia przepisów prawa karnego  .......................................... 23 1. Budowa przepisów prawa karnego  .............................................................................. 23 2. Wykładnia przepisów prawa karnego  .......................................................................... 27 Rozdział III. zasady obowiązywania ustawy karnej  ......................................................... 30 1. Zakres obowiązywania ustawy karnej  .......................................................................... 30 1.1. Temporalny zakres obowiązywania ustawy karnej  ............................................. 30 1.2. Zasady obowiązywania ustawy karnej co do miejsca  ......................................... 32 1.3. Podmiotowy zakres obowiązywania ustawy karnej  ........................................... 34 2. Wpływ zmiany ustawy na odpowiedzialność karną  ................................................. 36 Rozdział IV. Nauka prawa karnego i nauki z nią związane  .............................................. 40 1. Rozwój nauki prawa karnego  ........................................................................................ 40 1.1. Nurt humanitarny w prawie karnym  .................................................................... 40 1.2. Szkoła klasyczna prawa karnego  ............................................................................ 41 1.3. Szkoła antropologiczna  ............................................................................................ 42 1.4. Szkoła socjologiczna  .................................................................................................. 43 2. Współczesny nurt neoklasyczny  .................................................................................... 44 3. Teoria ekonomiczna  .......................................................................................................... 45 4. Nauka prawa karnego a nauki pokrewne  .................................................................... 45 4.1. Kryminologia i kryminalistyka  ................................................................................ 45 4.2. Polityka kryminalna i nauki penitencjarne  ........................................................... 46 Rozdział V. Definicja przestępstwa  ....................................................................................... 48 1. Elementy struktury przestępstwa  .................................................................................. 48 1.1. Czyn w prawie karnym  ............................................................................................ 48 1.2. Pojęcie czynu zabronionego  .................................................................................... 49 1.3. Zagadnienie bezprawności kryminalnej  ............................................................... 50  1.4. Zawinienie jako przesłanka odpowiedzialności karnej  ...................................... 51 1.5. Element materialny w strukturze przestępstwa  .................................................. 51 2. Zdolność do ponoszenia odpowiedzialności karnej z uwagi na podmiot  ............. 53 3. Pojęcie ustawowych znamion przestępstwa i ich systematyka  ................................ 55 4. Ogólna klasyfikacja przestępstw  ................................................................................... 60 4.1. Podział przestępstw ze względu na podmiot  ....................................................... 60 4.2. Podział przestępstw ze względu na formę czynu  ................................................ 61 4.3. Podział przestępstw ze względu na wagę czynu  ................................................. 63 4.4. Podział przestępstw ze względu na skutek. Zagadnienie   związku przyczynowego  ......................................................................................... 64 4.5. Podział przestępstw ze względu na typ rodzajowy  ............................................ 68 4.6. Podział przestępstw ze względu na tryb ścigania  ................................................ 69 Rozdział VI. zagadnienie winy w prawie karnym  ............................................................. 72 1. Istota winy w prawie karnym  ........................................................................................ 72 1.1. Teorie winy  ................................................................................................................. 72 1.2. Definicja winy  ............................................................................................................ 74 2. Postacie winy  ..................................................................................................................... 75 2.1. Wina umyślna i jej formy  ......................................................................................... 75 2.2. Wina nieumyślna i jej formy  ................................................................................... 78 2.3. Mieszane konstrukcje winy  ..................................................................................... 80 3. Funkcje winy w prawie karnym  .................................................................................... 81 Rozdział VII. Okoliczności uchylające kryminalną bezprawność czynu  ...................... 84 1. Istota kontratypu i jego miejsce w strukturze przestępstwa  ..................................... 84 2. Kontratypy kodeksowe  .................................................................................................... 85 2.1. Obrona konieczna  ..................................................................................................... 85 2.2. Stan wyższej konieczności  ....................................................................................... 89 2.3. Kolizja obowiązków  .................................................................................................. 91 2.4. Ryzyko nowatorstwa  ................................................................................................ 93 3. Kontratypy pozakodeksowe  ............................................................................................ 94 3.1. Ryzyko sportowe  ....................................................................................................... 94 3.2. Działanie w granicach uprawnień i obowiązków  ................................................ 94 3.3. Karcenie nieletnich  .................................................................................................... 95 3.4. Rola zgody dysponenta dobra prawnego  ............................................................. 96 3.5. Zabiegi lecznicze  ........................................................................................................ 97 Rozdział VIII. Okoliczności wyłączające winę  ................................................................... 99 1. Istota okoliczności wyłączających winę i ich miejsce w strukturze przestępstwa  ..... 99 2. Poszczególne okoliczności wyłączające lub umniejszające winę  ........................... 100 2.1. Błąd co faktu  ............................................................................................................. 100 2.2. Błąd co do bezprawności  ........................................................................................ 103 2.3. Błąd co do okoliczności wyłączającej odpowiedzialność karną  ...................... 104 2.4. Stan wyższej konieczności i kolizja obowiązków  ............................................. 105 2.5. Działanie w warunkach rozkazu  .......................................................................... 106 2.6. Niepoczytalność i poczytalność ograniczona w stopniu znacznym  ............... 107  3. Problem odpowiedzialności karnej za czyn popełniony w stanie zawinionej niepoczytalności lub poczytalności znacznie ograniczonej  .................................... 109 Rozdział IX. Formy popełnienia przestępstwa  .................................................................. 112 1. Formy stadialne popełnienia przestępstwa  ............................................................... 112 1.1. Istota form stadialnych  ........................................................................................... 112 1.2. Charakterystyka poszczególnych form stadialnych  .......................................... 112 1.2.1. Przygotowanie  .............................................................................................. 112 1.2.2. Usiłowanie  ..................................................................................................... 115 2. Formy zjawiskowe popełnienia przestępstwa  ........................................................... 119 2.1. Istota form zjawiskowych  ...................................................................................... 119 2.2. Charakterystyka poszczególnych form zjawiskowych  ..................................... 121 2.2.1. Formy sprawstwa i współsprawstwa  ........................................................ 121 2.2.2. Podżeganie i pomocnictwo  ......................................................................... 123 Rozdział X. zbieg przepisów ustawy  .................................................................................. 127 1. Istota zbiegu przepisów ustawy  ................................................................................... 127 2. Pomijalny zbieg przepisów ustawy i jego konsekwencje  ........................................ 127 3. Rzeczywisty zbieg przepisów ustawy i kumulatywna kwalifikacja prawna  ....... 129 Rozdział XI. zbieg przestępstw  ............................................................................................ 132 1. Istota zbiegu przestępstw  .............................................................................................. 132 2. Prawna jedność przestępstwa (pozorny zbieg przestępstw)  .................................. 132 2.1. Przestępstwa wieloczynowe  .................................................................................. 132 2.2. Przestępstwa o alternatywnie określonych znamionach czynności wykonawczej  ............................................................................................................ 133 2.3. Przestępstwo ciągłe  ................................................................................................. 133 2.4. Czyny współukarane  .............................................................................................. 135 2.5. Przestępstwo trwałe  ................................................................................................ 137 2.6. Przestępstwo złożone  ............................................................................................. 137 3. Zbieg rzeczywisty przestępstw  .................................................................................... 137 3.1. Przesłanki rzeczywistego zbiegu przestępstw .................................................... 137 3.2. Zasady orzekania kary łącznej  .............................................................................. 138 Część II. Kary, środki karne, związane z poddaniem sprawcy próbie i zabezpieczające  ...................................................................................................................... 143 Rozdział I. Kary  ....................................................................................................................... 145 1. Pojęcie kary kryminalnej i katalog kar  ........................................................................ 145 2. Grzywna  ........................................................................................................................... 147 3. Kara ograniczenia wolności  .......................................................................................... 150 4. Terminowa kara pozbawienia wolności i zasady jej wykonywania  ...................... 152 5. Kara dożywotniego pozbawienia wolności  ............................................................... 155 Rozdział II. środki karne  ....................................................................................................... 157 1. Uwagi ogólne  .................................................................................................................. 157 2. Pozbawienie praw oraz zakazy i nakazy  .................................................................... 157 3. Przepadek jako środek karny  ....................................................................................... 164  4. Obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za krzywdę  .................... 167 5. Nawiązka  ......................................................................................................................... 168 6. Świadczenie pieniężne  .................................................................................................. 169 7. Podanie wyroku do publicznej wiadomości  .............................................................. 169 Rozdział III. środki związane z poddaniem sprawcy próbie  ........................................ 171 1. Pojęcie, cele i formy probacji  ......................................................................................... 171 2. Warunkowe umorzenie postępowania  ....................................................................... 172 3. Warunkowe zawieszenie wykonania kary  ................................................................. 175 4. Warunkowe zwolnienie z reszty kary pozbawienia wolności  ................................ 179 Rozdział IV. środki zwalczania recydywy oraz przestępczości zawodowej, zorganizowanej i terrorystycznej  ......................................................................................... 183 1. Recydywa  ......................................................................................................................... 183 1.1. Pojęcie recydywy  ..................................................................................................... 183 1.2. Przesłanki i skutki recydywy szczególnej  ........................................................... 184 2. Przestępczość zawodowa, zorganizowana i terrorystyczna  ................................... 186 2.1. Pojęcie przestępczości zawodowej, zorganizowanej i terrorystycznej  .......... 186 2.2. Środki przeciwdziałania przestępczości zawodowej, zorganizowanej i terrorystycznej  ....................................................................................................... 187 Rozdział V. Wymiar kary  ........................................................................................................ 189 1. Pojęcie i zasady sądowego wymiaru kary  .................................................................. 189 2. Dyrektywy sądowego wymiaru kary .......................................................................... 191 3. Nadzwyczajny wymiar kary ......................................................................................... 195 3.1. Nadzwyczajne obostrzenie kary  ........................................................................... 195 3.2. Nadzwyczajne złagodzenie kary  .......................................................................... 196 3.3. Sądowe darowanie kary  ......................................................................................... 198 Rozdział VI. środki zabezpieczające  ................................................................................... 200 1. Pojęcie oraz geneza środków zabezpieczających  ...................................................... 200 2. Lecznicze środki zabezpieczające  ................................................................................ 200 3. Nielecznicze środki zabezpieczające  ........................................................................... 203 Rozdział VII. Uchylenie karalności. zatarcie skazania  ................................................... 204 1. Pojęcie okoliczności uchylających karalność  .............................................................. 204 2. Przedawnienie  ................................................................................................................. 204 3. Ustawowe klauzule niekaralności  ............................................................................... 208 4. Zatarcie skazania ............................................................................................................. 208 Część III. zagadnienia części szczególnej  ....................................................................... 211 Rozdział I. Przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej  .................................... 213 1. Zamach stanu  .................................................................................................................. 213 2. Zamach na konstytucyjny organ Rzeczypospolitej Polskiej  ................................... 214 3. Szpiegostwo  ..................................................................................................................... 215 4. Przestępstwa w stosunkach międzynarodowych  ..................................................... 217  Rozdział II. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu  ..................................................... 219 1. Zabójstwo oraz inne przestępstwa polegające na spowodowaniu śmierci człowieka  .......................................................................................................................... 219 2. Przestępstwa polegające na sprowadzeniu niebezpieczeństwa   dla życia lub zdrowia człowieka  .................................................................................. 223 3. Przestępstwa polegające na przerywaniu ciąży  ........................................................ 225 4. Przestępstwa polegające na spowodowaniu uszczerbku na zdrowiu ................... 227 5. Przestępstwo nieudzielenia pomocy  ........................................................................... 228 Rozdział III. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu  ..................... 230 1. Przestępstwo polegające na spowodowaniu zdarzenia powszechnie niebezpiecznego  ............................................................................................................. 230 2. Sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa zdarzenia powszechnie niebezpiecznego  ............................................................................................................. 231 3. Przestępstwa związane z terroryzmem  ...................................................................... 231 Rozdział IV. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji  ....................... 234 1. Sprowadzenie katastrofy i wypadek komunikacyjny  .............................................. 234 2. Prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości  ........................................................... 238 3. Odpowiedzialność karna dyspozytora oraz osoby zapewniającej   bezpieczeństwo w ruchu  ............................................................................................... 238 Rozdział V. Przestępstwa przeciwko wolności, czci i nietykalności cielesnej  ............ 240 1. Przestępstwo pozbawienia wolności człowieka oraz handel ludźmi  .................... 240 2. Groźba karalna  ................................................................................................................ 242 3. Zmuszanie do określonego zachowania  ..................................................................... 243 4. Wykonanie zabiegu bez zgody pacjenta  ..................................................................... 244 5. Naruszenie miru domowego  ........................................................................................ 244 6. Pomówienie, zniewaga i naruszenie nietykalności cielesnej  .................................. 245 Rozdział VI. Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności  ................ 248 1. Zgwałcenie oraz wymuszenie innej czynności seksualnej  ...................................... 248 2. Przestępstwo seksualnego wykorzystania bezradności lub zaufania  .................... 249 3. Przestępstwa seksualne przeciwko małoletnim  ........................................................ 251 4. Przestępstwa związane z pornografią  ......................................................................... 252 5. Przestępstwa związane z prostytucją  .......................................................................... 253 Rozdział VII. Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece  ................................................ 255 1. Przestępstwo bigamii  ..................................................................................................... 255 2. Znęcanie się nad osobą najbliższą lub zależną  .......................................................... 256 3. Uchylanie się od alimentacji  ......................................................................................... 257 4. Przestępstwa przeciwko opiece  .................................................................................... 258 Rozdział VIII. Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych i samorządu terytorialnego  .................................................................................................... 260 1. Przestępstwa przeciwko funkcjonariuszom publicznym  ........................................ 260 2. Sprzedajność, przekupstwo i płatna protekcja  .......................................................... 262 3. Nadużycie władzy  .......................................................................................................... 265  Rozdział IX. Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości  ............................ 266 1. Wywieranie wpływu na czynności sądu  .................................................................... 266 2. Fałszywe zeznania  .......................................................................................................... 267 3. Fałszywe oskarżenie  ....................................................................................................... 268 4. Poplecznictwo  ................................................................................................................. 269 5. Przestępstwa polegające na uwolnieniu osoby pozbawionej wolności  ................ 270 6. Naruszenie zakazu sądowego  ...................................................................................... 271 7. Znęcanie się jako przestępstwo przeciwko wymiarowi sprawiedliwości  ............. 272 Rozdział X. Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu  ................................... 274 1. Wzięcie lub przetrzymywanie zakładnika  ................................................................. 274 2. Propagowanie ustroju totalitarnego  ............................................................................ 275 3. Nawoływanie lub pochwalanie przestępstwa  ........................................................... 275 4. Przestępstwo udziału w grupie lub związku przestępczym  ................................... 276 5. Przestępstwa związane z nielegalnym przekroczeniem granicy   lub pobytem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej  ............................................. 277 Rozdział XI. Przestępstwa przeciwko ochronie informacji i dokumentom  ................ 279 1. Przestępstwa przeciwko ochronie informacji  ............................................................ 279 2. Naruszenie tajemnicy korespondencji  ........................................................................ 281 3. Fałszerstwo dokumentu  ................................................................................................ 282 3.1. Fałsz materialny dokumentu  ................................................................................. 282 3.2. Fałsz intelektualny dokumentu  ............................................................................ 283 Rozdział XII. Przestępstwa przeciwko mieniu  .................................................................. 285 1. Przestępstwa polegające na zaborze  ........................................................................... 285 2. Przywłaszczenie  .............................................................................................................. 288 3. Przestępstwa rozbójnicze  .............................................................................................. 289 4. Oszustwo i jego postacie  ............................................................................................... 291 5. Uszkodzenie lub zniszczenie rzeczy  ........................................................................... 293 6. Paserstwo  ......................................................................................................................... 294 Rozdział XIII. Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu  ............................... 296 1. Karalne nadużycie zaufania  .......................................................................................... 296 2. Oszustwo kapitałowe i ubezpieczeniowe  .................................................................. 297 3. Korupcja gospodarcza  ................................................................................................... 298 4. Pranie brudnych pieniędzy  .......................................................................................... 300 5. Przestępstwa przeciwko wierzycielom  ....................................................................... 301 6. Utrudnianie lub udaremnianie przetargu publicznego  ........................................... 302 Rozdział XIV. Przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi  ......................................................................................................................... 304 1. Przestępstwa związane z fałszowaniem pieniędzy oraz innych środków płatniczych  ....................................................................................................................... 304 2. Fałszowanie znaków wartościowych oraz urzędowych  .......................................... 305 Literatura podstawowa  ........................................................................................................... 307 Indeks rzeczowy  ...................................................................................................................... 309 10 Wykaz skrótóW akty prawne – Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, – ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 93 z późn. zm.) poz. 553 z późn. zm.) poz. 94 z późn. zm.) – ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza den- tysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 z późn. zm.) EKPC k.c. k.k. k.k. z 1969 r. k.k.s. k.k.w. Konstytucja RP k.p.k. k.r.o. k.w. p.w.k.k. u.z.l. Inne SN TK – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny 11 12 część i Nauka o przeStępStwie i zaSadach odpowiedzialności karnej 13 14 Rozdział I pojęcie prawa karnego i jego podział 1. pojęcie prawa karnego i jego cechy szczególne Prawo karne jest jedną z gałęzi prawa, która obejmuje zespół norm określających zasady odpowiedzialności za przestępstwa, tj. czyny społecznie szkodliwe, zabronione przez ustawę pod groźbą kary (kryminalnej). Charak- teryzuje się ono pewnymi specyficznymi cechami. Po pierwsze należy wskazać uniwersalizm prawa karnego. Nie regu- luje ono bowiem jednej, ściśle określonej sfery stosunków społecznych, lecz wkracza we wszystkie dziedziny życia, normowane najczęściej również przez inne gałęzie prawa. Po drugie trzeba wymienić subsydiarność prawa karnego, która polega na tym, że wkracza ono w te stosunki tylko tam, gdzie sankcje przewidziane w przepisach przynależących do tych gałęzi prawa, które je regulują, są nie- wystarczające. Uniwersalizm i subsydiarność prawa karnego są już dostrzegalne w tytu- łach poszczególnych rozdziałów części szczególnej kodeksu karnego, które od- noszą się do stosunków społecznych regulowanych przez inne gałęzie prawa, np. „Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece” (rozdział XXVI), „Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową” (rozdział XXVIII), „Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego” (rozdział XXIX), „Przestępstwa przeciwko mieniu” (rozdział XXXV). Uregulowania te odnoszą się do różnych stosunków społecznych, nor- mowanych przez inne dziedziny prawa, jednocześnie wskazują na zachowania istotnie ingerujące w dobra prawne chronione w tych gałęziach. Po trzecie inną cechą prawa karnego jest to, że nie ustala ono praw i obowiązków uczestników stosunków społecznych (jak np. prawo rodzinne, spadkowe, pracy) ani nie pełni funkcji organizatorskiej (jak np. prawo admini- stracyjne), natomiast jest zespołem norm powinnościowych – zakazów i naka- zów, których przekroczenie jest zagrożone sankcją karną. Jest ona najostrzejszą formą przymusu państwowego, wyrażającą potępienie czynu zabronionego i jego sprawcy. W tym ujęciu prawo karne bywa niekiedy określane jako „prawo granic” (zasada ultima ratio regulacji prawnokarnych). 1 uniwersalizm uniwersalizm subsydiarność subsydiarność zasada ultima zasada ultima ratio ratio Zdarza się, że prawo karne chroni samoistnie najważniejsze dobra spo- łeczne i jednostkowe niezależnie od tego, czy ich ochrona wynika z innych przepisów czy też wprost z prawa karnego (samoistność prawa karnego), np. ochrona bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego państwa, wolności i nietykalności osobistej jednostki. Prawo karne, jako dziedzina najgłębiej wkraczająca w prawa i wolności człowieka, musi mieć swe podstawy konstytucyjne (m.in. art. 42 ust. 1 Konsty- tucji RP), a nadto uregulowania konstytucyjne stwarzają jednocześnie granice dopuszczalnej ingerencji prawa karnego w stosunki społeczne. Granice te określa konstytucyjna zasada proporcjonalności, wynikająca z przepisu art. 31  ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpie- czeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Ustawodawstwo karne, niespełniające tych warunków, jest niekonstytucyjne, a jego moc obowiązująca może zostać zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny. 2. podział prawa karnego Pojęcie prawa karnego może być rozumiane albo wąsko, albo szeroko. W wąskim ujęciu przez prawo karne rozumiemy zespół norm określających zasa- dy odpowiedzialności karnej za czyny zabronione pod groźbą kary. W tym ujęciu pojęcie prawa karnego jest tożsame z pojęciem prawa karnego materialnego. W sensie szerokim przez pojęcie prawa karnego rozumie się obok prawa karnego materialnego również prawo karne procesowe (formalne) oraz pra- wo karne wykonawcze. Procesowe prawo karne jest zespołem norm prawnych regulujących postępowanie w sprawach o przestępstwa, zmierzające do realizacji norm prawa materialnego. Prawo to w szczególności określa naczelne zasady oraz warunki dopuszczalności (przesłanki) postępowania karnego, uprawnienia jego uczestników, stadia procesu, rodzaje rozstrzygnięć (wyroki, postano- wienia) oraz środki ich kontroli (apelacja, zażalenie, kasacja). Podstawowym źródłem prawa karnego procesowego jest ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.). Prawo karne wykonawcze jest zespołem norm prawnych regulujących wykonywanie kar, środków karnych i zabezpieczających, orzekanych w po- stępowaniu karnym na podstawie norm prawa karnego materialnego, a także środków przymusu na podstawie przepisów prawa karnego procesowego.   Częścią prawa karnego wykonawczego jest prawo penitencjarne, które nor- muje celowe wykonywanie kary pozbawienia wolności. Zasadniczym źródłem prawa karnego wykonawczego jest ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.). 1 prawo karne prawo karne procesowe procesowe prawo karne prawo karne wykonawcze wykonawcze prawo prawo penitencjarne penitencjarne Między przepisami kodeksu karnego, kodeksu postępowania karnego oraz kodeksu karnego wykonawczego zachodzą liczne związki. Przede wszyst- kim przepisy kodeksu postępowania karnego są tak ukształtowane, aby zapew- niały realizację norm prawa materialnego. Niekiedy granica między prawem materialnym a procesowym nie jest ostra. Tak np. instytucja warunkowego umorzenia postępowania karnego wykazuje mieszany, materialno-procesowy charakter. Z jednej strony jej istota, przesłanki i treść penalna są określone w ko- deksie karnym (art. 66–68), z drugiej zaś strony polega ona na warunkowym umorzeniu postępowania karnego, co implikuje wiele regulacji procesowych (art. 336, 341–342 i 549–551 k.p.k.). W kodeksie karnym występują też przepisy o charakterze proceduralnym; dotyczą one trybu ścigania przestępstw na wniosek pokrzywdzonego (np. zgwałcenie i inne przestępstwa przeciwko wolności seksualnej – art. 205) albo z oskarżenia prywatnego (np. zniesławienie – art. 212 § 4, zniewaga – art. 216 § 5). Wreszcie, w kodeksie karnym zawarto również przepisy wykazujące związki z prawem karnym wykonawczym. Są to m.in. uregulowania dotyczące instytucji warunkowego zwolnienia (art. 77–82  k.k.), która ma mieszany charakter karno-materialny i wykonawczy. Należy tutaj również wymienić uregulowania dotyczące uznania kary ograniczenia wolności za wykonaną (art. 83 k.k.) czy uznania środka karnego za wykonany (art. 84–84a k.k.), które dotyczą problematyki wykonawczej. Natomiast kodeks karny wykonawczy wykazuje silne związki z prawem karnym procesowym. Jest to widoczne choćby na gruncie przepisu art. 1 § 2 k.k.w., który w zakresie nieuregulowanym w tym kodeksie nakazuje stosować odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego. Uzupełnieniem prawa karnego w sensie ścisłym jest prawo wykroczeń, obecnie unormowane w ustawie z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 z późn. zm.). Kodyfikacja ta normuje odpowiedzialność za wykroczenia, czyli czyny karalne o mniejszej społecznej szkodliwości, których w prawie polskim nie zalicza się do przestępstw. Postę- powanie w sprawach o wykroczenia należy do właściwości sądów rejonowych i jest regulowane ustawą z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848 z późn. zm.). Należy zatem stwierdzić, że tradycyjny podział na prawo karne sądowe (dotyczące przestępstw) i pozasądowe (dotyczące wykroczeń) stracił aktu- alność, a prawo wykroczeń trzeba uznać za gałąź szeroko pojętego prawa karnego. Do szczególnych (wyspecjalizowanych) dziedzin prawa karnego w zna- czeniu szerokim należy prawo karne skarbowe i prawo karne wojskowe. Prawo karne skarbowe jest wyodrębnione ze względów przedmioto- wych, gdyż dotyczy spraw związanych z naruszeniem finansowych inte- resów Skarbu Państwa lub innych podmiotów publicznoprawnych, w tym samorządowych i wspólnotowych. Prawo to normuje odpowiedzialność za przestępstwa i wykroczenia skarbowe (podatkowe, celne, dewizowe oraz w zakresie gier i zakładów), a także postępowanie w tych sprawach, w tym szczególne zasady postępowania wykonawczego. Normy prawa karnego 1 prawo prawo wykroczeń wykroczeń prawo karne prawo karne skarbowe skarbowe prawo karne prawo karne wojskowe wojskowe administracyjne administracyjne prawo karne prawo karne skarbowego – zarówno materialnego, jak i procesowego oraz wykonawczego – są zawarte w ustawie z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 z późn. zm.). Jakkolwiek prawo karne skarbowe jest wyspecjalizowaną dziedziną prawa karnego w ujęciu szerokim, to jednak wykorzystuje ono wiele rozwiązań prawnych z zakresu prawa karnego materialnego (art. 20 § 2 k.k.s.) oraz procesowego (art. 113 § 1  k.k.s.) i wykonawczego (art. 178 § 1 k.k.s.). W tych ostatnich dwóch przypad- kach kodeks karny skarbowy odsyła do kodeksu postępowania karnego oraz kodeksu karnego wykonawczego, chyba że sam stanowi inaczej. Na przykła- dzie tej regulacji widać, że autonomia prawa karnego skarbowego w zakresie postępowania i wykonywania orzeczeń jest bardzo ograniczona. Jeśli chodzi natomiast o prawo karne skarbowe materialne, to ustawodawca przyjął tutaj odwrotną zasadę – przepisów kodeksu karnego nie stosuje się w tym zakresie, poza wyjątkami wskazanymi w art. 20 § 2 k.k.s. Prawo karne wojskowe jest dziedziną szczególną zarówno ze wzglę- dów podmiotowych, jak i przedmiotowych. Względy podmiotowe wiążą się z ograniczeniem do żołnierzy kręgu osób mogących ponosić odpowiedzial- ność na podstawie przepisów tego prawa. Względy przedmiotowe związane są z celem tych przepisów, którym jest zapewnienie dyscypliny i gotowości obronnej sił zbrojnych. Należy podkreślić, że odpowiedzialność żołnierzy za przestępstwa jest unormowana w kodeksie karnym i opiera się na tych samych zasadach, co odpowiedzialność osób cywilnych, jednakże z liczny- mi odrębnościami wynikającymi z dyscypliny wojskowej. Są one zawarte w części wojskowej tego kodeksu (art. 317–363 k.k.; np. działanie na rozkaz, kara aresztu wojskowego, przestępstwa związane z naruszeniem dyscypliny i zasad służby wojskowej). Analogicznie rozwiązanie przyjęto w odniesieniu do postępowania karnego w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych (dział XV k.p.k.). Od prawa karnego w szerokim tego słowa znaczeniu należy odróżnić tzw. administracyjne prawo karne, które stanowi zespół uregulowań prze- widujących sankcje majątkowe za naruszenia prawa o charakterze admini- stracyjnoprawnym. Kary te nie są wymierzane przez sądy, lecz przez organy administracyjne. Nie obowiązuje tutaj zatem zasada niezawisłości (tj. nieza- leżności w zakresie orzekania). Odpowiedzialność taka jest przewidziana np. w rozdziale 6a ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 z późn. zm.). Z uwagi na to, że nie jest to część prawa karnego, nie znajdują tutaj zastosowania zasady gwarancyjne, na których jest oparte prawo karne, co stwarza niejednokrotnie niebezpieczeństwo nadużyć. Odpowiedzialności karno-administracyjnej może zatem podlegać jednostka organizacyjna (np. spółka akcyjna, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością), nie bada się w przypadku pociągania do takiej odpowiedzialności zawinienia podmiotu. Granice ingerencji administracyjno-karnej w sferę praw i wolności podmiotów prawa określają art. 31 ust. 3 i art. 7 Konstytucji RP. 1 3. Funkcje prawa karnego Prawo karne pełni przede wszystkim funkcję ochronną, tzn. chroni stosunki społeczne i dobra podmiotów tych stosunków przed zamachami przestępnymi. Realizacja funkcji ochronnej wiąże się z funkcją afirmacyjno-  -motywacyjną. Jej istota polega na tym, że ustanawiając normy powinnoś- ciowe – nakazy i zakazy (np. „nie zabijaj”, „nie kradnij”, „nie oszukuj”), pra- wo karne określa podstawowe standardy postępowania w społeczeństwie. Przestrzeganie norm prawa karnego wiąże się więc z funkcją afirmacyjną, natomiast stosowanie sankcji za ich złamanie zmierza do wzmocnienia mo- tywacji do przestrzegania tych norm. Należy w związku z tym podkreślić, że prawo karne jest tym skuteczniejsze, im powszechniejsza jest świadomość prawna społeczeństwa, a także im większe wsparcie znajdują jego normy w zakorzenionych w kulturze, religii i przekonaniach społecznych normach etyczno-moralnych. We współczesnym prawie karnym zwraca się wielką uwagę na jego funkcję gwarancyjną. Wyraża się ona w postulatach, aby zakres czynów zabro- nionych był dla obywatela jasny i aby sądy mogły stosować tylko takie kary, jakie zostały określone w ustawie (określoność przestępstwa i kary). Postulaty te znalazły wyraz w zasadach, czyli naczelnych dyrektywach, którym jest podporządkowany cały system prawa karnego. Są to zasady nullum crimen sine lege (nie ma przestępstwa bez zakazu ustawowego, czyn zabroniony musi być określony w ustawie), nulla poena sine lege (nie można stosować kar, które nie są określone w ustawie), lex retro non agit (ustawa nie działa wstecz, czyn nie może być uznany za przestępstwo bez wcześniejszego za- kazu ustawowego). Wypada dodać do tego zasadę humanitaryzmu, zgodnie z którą należy miarkować stosowane środki represji, pamiętając o godności ludzkiej sprawcy przestępstwa. Prawo karne powinno więc być humanitarne (w przeciwieństwie do okrucieństw prawa epok niewolnictwa i feudalizmu). Akcentuje to art. 3 k.k. Prawo karne pełni również funkcję prewencyjno-wychowawczą. Polega ona na tym, że prawo to nie ogranicza się do represjonowania sprawców czynów zabronionych, ale zwraca się w przyszłość – celem kary i innych środków karnych (zwłaszcza tzw. środków probacyjnych) jest zapobiegawcze i wychowawcze oddziaływanie na sprawcę, a także na ogół społeczeństwa, które zmierza do wzmocnienia motywacji do przestrzegania prawa. Kolejną funkcją prawa karnego jest funkcja sprawiedliwościowa. Prawo karne kształtuje społeczne poczucie sprawiedliwości, przewidując adekwatną reakcję na naruszenie lub zagrożenie dobra prawnego przez sprawcę czynu przestępnego. Stąd za jedną z podstawowych dyrektyw wymiaru kary lub środka karnego uznaje się ich współmierność do winy sprawcy i szkodliwo- ści społecznej jego czynu (zob. art. 53 § 1 k.k.). Wyeksponowanie omawianej funkcji wiąże się z tym, że stosowanie prawa karnego odbywa się w ramach konstytucyjnej działalności sądów, zwanej wymiarem sprawiedliwości (zob. art. 175 Konstytucji RP). 1 funkcja ochronna funkcja ochronna funkcja funkcja afirmacyjno- afirmacyjno- -motywacyjna -motywacyjna funkcja funkcja gwarancyjna gwarancyjna funkcja funkcja prewencyjno- prewencyjno- -wychowawcza -wychowawcza funkcja funkcja sprawiedli- sprawiedli- wościowa wościowa funkcja funkcja kompensacyjna kompensacyjna ustawa ustawa Pod wpływem postulatów wiktymologii (od łac. victima – ofiara), która akcentuje potrzebę uwzględnienia przez prawo karne interesów ofiar prze- stępstw, przyjmuje się współcześnie, że prawo karne powinno pełnić także funkcję kompensacyjną. Prawo to uwzględnia obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej pokrzywdzonemu przestępstwem. Obowiązek taki może być nałożony nie tylko w formie zasądzenia powództwa cywilnego w procesie karnym (tzw. proces adhezyjny – zob. art. 62–70 k.p.k.), lecz także jako jeden z obowiązków w ramach kar lub środków probacyjnych (zob. art. 36 § 2 w zw. z art. 72 § 2 i 67 § 3 k.k.) albo nawet jako samoistny środek karny (co uwzględnia po raz pierwszy kodeks karny z 1997 r. – art. 46 § 1). 4. Źródła prawa karnego Źródłem prawa karnego w Polsce może być tylko akt prawny rangi usta- wowej. Wynika to z art. 42 ust. 1 Konstytucji RP, którego uszczegółowieniem jest art. 1 § 1 k.k. stanowiący, że odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Takie unormowanie opiera się na przyjętej w no- wożytnym prawie zasadzie nullum crimen sine lege. Wyklucza ono stosowanie w prawie karnym analogii, która polega na pociąganiu do odpowiedzialności za uznany jako społecznie szkodliwy czyn wyraźnie nieunormowany w usta- wie bądź na podstawie najbardziej zbliżonego przepisu (analogia legis), bądź na podstawie wielu przepisów czy ogólnych zasad prawa (analogia iuris). Sto- sowanie analogii na niekorzyść sprawcy narusza gwarancyjną funkcję prawa karnego, z której wynika konieczność określenia znamion czynu zabronionego oraz kary w ustawie. Mówiąc, że źródłem prawa karnego może być tylko ustawa, mamy obec- nie na myśli jedynie ustawę uchwaloną przez parlament w trybie przewidzia- nym przez Konstytucję RP (ustawa sensu stricto). Akty prawne niższego rzędu (rozporządzenia, zarządzenia itp.) nie są źródłem prawa karnego, nie mogą one zawierać znamion czynu zabronionego, a także nie mogą określać kar. Rozporządzenia mogą natomiast „dopełniać” dyspozycje przepisów ustawy karnej. Przykład: Przepis art. 231 k.k. penalizuje działanie na szkodę interesu publicznego lub pry- watnego przez funkcjonariusza publicznego, który przekracza swe uprawnienia lub nie dopełnia ciążących na nim obowiązków. Te obowiązki i uprawnienia określają różnorodne przepisy dotyczące funkcjonariuszy publicznych, nie zawsze rangi ustawowej (por. art. 115 § 13 k.k.). Zarządzenia nie są źródłem powszechnie obowiązującego prawa, mają one charakter wewnętrzny, nie mogą zatem nawet uzupełniać znamion czynu zabronionego. 20 umowy umowy międzynarodowe międzynarodowe prawo unijne prawo unijne Z punktu widzenia kryterium umiejscowienia przepisów prawa karnego wyróżnia się tzw. kodeksowe oraz pozakodeksowe prawo karne. Źródłem kodeksowego prawa karnego jest ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.). Przepisy prawa karnego mogą być również zawarte w ustawodawstwie szczególnym, poza kodeksem kar- nym. W takim wypadku przepisy części ogólnej kodeksu karnego stosuje się w przypadku pociągania do odpowiedzialności za czyny zabronione, określone w ustawodawstwie pozakodeksowym, chyba że wyraźnie wyłącza ono ich zastosowanie (art. 116 k.k.). Zgodnie z art. 91 Konstytucji RP ratyfikowane przez Prezydenta umowy międzynarodowe są częścią składową prawa polskiego, przy czym, jeżeli ich ratyfikacja opiera się na upoważnieniu ustawowym, mają one moc ustawy, a nawet – w razie sprzeczności – pierwszeństwo przed normą ustawy zwykłej. Przepisy takich umów mogą przewidywać uregulowania natury prawnokarnej. W zależności od stopnia szczegółowości takiej regulacji, rzutującej na możliwość jej bezpośredniego stosowania, może ona wymagać implementacji do krajowe- go porządku prawnego w formie ustawy lub jest bezpośrednio stosowana. Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej źródłem prawa karnego mogą być również akty unijne. Z dniem 1 grudnia 2009 r. wszedł w życie traktat lizboński, który zniósł III filar Unii Europejskiej, w ramach którego była kształtowana unijna polityka karna. Problematyka bezpieczeństwa oraz współpracy sądowej w sprawach karnych należy teraz co do zasady bezpo- średnio do kompetencji Unii. Obecnie również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej posiada jurysdykcję w zakresie prawa karnego. Po wejściu w życie traktatu lizbońskiego instytucje Unii mogą stanowić regulacje prawnokarne w formie rozporządzeń, dyrektyw, decyzji, rekomendacji i opinii, jednakże nie jest dopuszczalne określanie czynów zabronionych i kar w rozporządzeniach Unii Europejskiej. Prawnokarne przepisy rozporządzenia Unii Europejskiej są bezpośrednio stosowane w państwach członkowskich i mają pierwszeństwo przed krajowymi porządkami prawnymi. Natomiast przepisy prawnokarne zawarte w decyzjach i dyrektywach wymagają implementacji do krajowych porządków prawnych, co wiąże się z koniecznością uchwalenia ustaw przez parlament Rzeczypospolitej Polskiej, które przenoszą lub uszczegóławiają problematykę prawnokarną zawartą w akcie implementowanym. Źródłem prawa karnego nie jest orzecznictwo sądowe. Może ono mieć jednak wpływ na kształt prawa karnego albo na sposób wykładni jego ure- gulowań. W tym zakresie wiodącą rolę pełni Trybunał Konstytucyjny, który jest władny stwierdzić niekonstytucyjność uregulowań prawnokarnych albo wskazać kierunek jego wykładni. Również Sąd Najwyższy przez swe orzecz- nictwo kształtuje sposób interpretacji przepisów prawa karnego. Orzeczenia jednego i drugiego organu mogą również wpływać na kształt przyszłego ustawodawstwa – odpowiednio przez spowodowanie utraty mocy obowią- zującej przepisu z powodu niezgodności z Konstytucją RP lub wskazanie usterek legislacyjnych albo luk w prawie karnym, które wymagają interwencji ustawodawcy. 21 Pytania kontrolne i problemowe: 1. Jakie cechy szczególne posiada prawo karne? 2. Wskaż granice ingerencji prawa karnego w sferę praw i wolności człowieka. 3. Jakie związki wykazuje prawo karne materialne z prawem karnym proceso- wym i wykonawczym? 4. Co to są wyspecjalizowane dziedziny prawa karnego? 5. Jakie wyróżniamy źródła prawa karnego? 6. Jaka jest rola orzecznictwa sądowego na gruncie prawa karnego? 22 Rozdział II BudoWa I wykładnia przepiSów prawa karnego 1. Budowa przepisów prawa karnego Kodeks karny składa się z trzech części: ogólnej, szczególnej i wojskowej. Część ogólna określa zasady odpowiedzialności za przestępstwa, for- my ich popełnienia, system kar i środków karnych oraz zasady ich wy- mierzania, stosowanie środków związanych z poddaniem sprawcy próbie, zabezpieczających, wreszcie przedawnienie karalności, zatarcie skazania i zasady odpowiedzialności za przestępstwa popełnione za granicą. Są to więc swoiste „reguły odpowiedzialności” za poszczególne typy przestępstw określone zarówno w części szczególnej kodeksu, jak i w innych ustawach (zob. art. 116 k.k.). Część szczególna kodeksu określa typy rodzajowe przestępstw przez podanie zespołu ich ustawowych znamion (dyspozycja) oraz kar grożących za ich popełnienie (sankcja). Natomiast część wojskowa zawiera odmienności w zasadach odpowiedzialności i karach, które dotyczą żołnierzy (np. działanie na rozkaz, kara aresztu wojskowego), jak również typy przestępstw wojsko- wych (np. przestępstwa przeciwko zasadom dyscypliny wojskowej). Oznacza to, że w pozostałym zakresie do żołnierzy mają zastosowanie przepisy części ogólnej i części szczególnej kodeksu karnego (art. 317 § 1 k.k.). Struktura przepisów prawa karnego jest złożona. Inna jest budowa prze- pisów części ogólnej, a inna przepisów części szczególnej. Przepisy części ogólnej zawierają definicje podstawowych pojęć i instytucji prawa karnego (np. objaśnienie wyrażeń ustawowych – art. 115 k.k., określenie usiłowania, podżegania, pomocnictwa – art. 13 i art. 18 § 2 i 3 k.k.), dyrektywy stoso- wania prawa (np. dyrektywy dotyczące zasad wymiaru kary – art. 53 k.k., odpowiedzialności przy zmianie ustawodawstwa – art. 4 k.k.), jak również określają sytuacje, z którymi wiążą się odpowiednie konsekwencje prawne (np. niepoczytalność – art. 31 § 1 k.k., obrona konieczna – art. 25 § 1 k.k., jako okoliczności uchylające odpowiedzialności karną). Natomiast przepisy części szczególnej mają dwuczłonową budowę. Składają się one z dyspozycji oraz sankcji. Wymaga podkreślenia, że właśnie budowa przepisów części szczegól- nej jest charakterystyczna dla prawa karnego. 23 dyspozycja dyspozycja dyspozycje dyspozycje nazwowe nazwowe i opisowe i opisowe Dyspozycja jest to określenie zespołu znamion, czyli cech charakteryzu- jących dany typ rodzajowy przestępstwa. Istnieją liczne podziały dyspozycji. Ze względu na sposób określenia zabronionego zachowania się dyspozycje dzielimy na nazwowe i opisowe. Dyspozycja nazwowa ogranicza się do okre- śleń zawierających nazwę przestępstwa. Przykład: „Kto kradnie z włamaniem” (art. 279 § 1 k.k.). Dyspozycje opisowe dają opis danego przestępstwa, nie posługując się jego nazwą. Przykład: Przestępstwo kradzieży zgodnie z art. 278 § 1 k.k. polega na zaborze cudzej rzeczy ruchomej w celu przywłaszczenia. Jest oczywiste, że dyspozycje opisowe pełniej zakreślają sferę penalizacji, realizując wynikający z zasady nullum crimen sine lege postulat określoności ustawowej przestępstw. Natomiast dyspozycje nazwowe, posługując się nie- zdefiniowanymi w ustawie pojęciami (np. „włamanie”), stwarzają szerokie pole do różnych interpretacji w doktrynie i orzecznictwie sądowym. W ramach dyspozycji opisowych rozróżniamy dyspozycje kazuistyczne i syntetyczne. Dyspozycje kazuistyczne zawierają szczegółowy opis, zmierza- jący do wyczerpania wszystkich możliwych odmian zabronionego zachowa- nia lub okoliczności oraz skutków tego zachowania. Współczesne kodeksy z reguły posługują się dyspozycjami syntetycznymi, które przeważają także w polskim kodeksie karnym, aczkolwiek nie brak w nim również dyspozycji kazuistycznych. Przykład: Dyspozycje kazuistyczne odnajdujemy w art. 156 § 1 k.k., w którym zawarty jest szczegółowy opis przypadków ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, oraz art. 163 i 165 § 1 k.k., gdzie opisano zdarzenia powodujące niebezpieczeństwo powszechne dla życia, zdro- wia lub mienia. Przykładem dyspozycji kazuistycznej jest także uregulowanie zawarte w art. 299 k.k. dyspozycje dyspozycje kazuistyczne kazuistyczne i syntetyczne i syntetyczne dyspozycje dyspozycje proste i złożone proste i złożone Inny podział polega na rozróżnieniu dyspozycji prostych i złożonych. Dyspozycje proste zawierają tylko jeden zespół znamion, wyrażający jedną odmianę (typ) zabronionego zachowania, natomiast dyspozycje złożone – kilka takich zespołów, tworzących niekiedy kilka odmian przestępstwa. Przykład: Dyspozycje proste znajdują się np. w art. 148 § 1 k.k. (typ podstawowy zabójstwa), art. 189 § 1 k.k. (bezprawne pozbawienie człowieka wolności), art. 279 § 1 k.k. (kradzież z włamaniem). 24 Jeśli zaś chodzi o dyspozycje złożone, to występują one wówczas, gdy na zabronione zachowanie składają się co najmniej dwa zespoły znamion. Przykład: Przepis art. 118a k.k., określający różne odmiany zachowań eksterminacyjnych przeciwko grupie ludności. Odmianą dyspozycji złożonej jest dyspozycja alternatywna, np. fałszerstwo dokumentu (art. 270 § 1 k.k.), które polega na podrobieniu lub przerobieniu dokumentu w celu użycia za autentyczny albo na użyciu takiego dokumentu w tym celu, choćby został przerobiony lub podrobiony przez kogoś innego. Do dokonania przestępstwa opisanego w dyspozycji złożonej, alterna- tywnej wystarczy wypełnienie znamion jednej z alternatyw, ale wypełnienie obu alternatyw przez tę samą osobę i w tym samym celu też nie tworzy dwóch przestępstw, lecz jedno. Przykład: Jeśli sprawca najpierw podrobi dokument, a następnie zacznie go używać jako autentycznego, to mimo że dopuścił się dwóch zachowań, odpowie za jedno przestępstwo (art. 270 § 1 k.k.). Ze względu na stopień kompletności określenia znamion zabronionego zachowania się dyspozycje dzielimy na zupełne i niezupełne. Dyspozycja zupełna w sposób samoistny i wyczerpujący ujmuje zespół znamion zabronio- nego zachowania się, natomiast dyspozycja niezupełna może mieć charakter zależny lub blankietowy. Dyspozycja zależna występuje wówczas, gdy usta- lenie istoty zabronionego zachowania się jest uzależnione od zastosowania innych przepisów kodeksu karnego, które tę dyspozycję „dopełniają”. Przykład: Stosowanie przepisów o przestępstwach funkcjonariuszy publicznych lub przeciwko funkcjonariuszom (zob. art. 222–223, 226–227, 231 k.k.) wymaga zastosowania art. 115 § 13, gdzie opisano, kto w rozumieniu kodeksu karnego jest funkcjonariuszem. Jeżeli chodzi o dyspozycję blankietową, to nie zawiera ona opisu za- bronionego zachowania się, lecz tylko ogólną „ramę”, której treść wypełniają przepisy innych ustaw. Przykład: Artykuł 152 § 1 k.k., który penalizuje przerywanie ciąży za zgodą kobiety, lecz wbrew warunkom ustawy, odsyłając do aktualnej regulacji zawartej w ustawie z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.). dyspozycje dyspozycje zupełne zupełne i niezupełne i niezupełne Sankcja jest to kara grożąca za czyn wypełniający znamiona określone w dyspozycji przepisu prawnokarnego. Istnieją różne podziały sankcji. Według sankcja sankcja 2 sankcje sankcje bezwzględnie bezwzględnie nieoznaczone nieoznaczone sankcje sankcje bezwzględnie bezwzględnie oznaczone oznaczone sankcje sankcje względnie względnie nieoznaczone nieoznaczone sankcje sankcje względnie względnie oznaczone oznaczone sankcja prosta sankcja prosta sankcja złożona sankcja złożona typu sankcji można je podzielić na bezwzględnie nieoznaczone, bezwzględnie oznaczone, względnie nieoznaczone i względnie oznaczone. Sankcje bezwzględnie nieoznaczone pozostawiały wyłącznie uznaniu sędziego określenie rodzaju i wysokości kary. Występowały one w arbitralnym prawie karnym i sądownictwie epoki feudalizmu, prowadząc do licznych nad- użyć władzy. Z krytyki samowoli sądów epoki feudalizmu, przeprowadzonej przez czołowych myślicieli oświecenia, zwłaszcza w okresie rewolucji francu- skiej (1789–1799), zrodził się postulat operowania przez ustawę sankcjami bez- względnie oznaczonymi, gdyż sędzia ma być tylko „wykonawcą woli ustaw”. Sankcje bezwzględnie oznaczone nie dają sędziemu żadnej możliwości wyboru, określając zarówno rodzaj, jak i wysokość kary za przestępstwo. Przykład: Z sankcją bezwzględnie oznaczoną mieliśmy do czynienia na gruncie przepisu art. 148 § 2 k.k., po nowelizacji z 2005 r., w stosunku do sprawcy, który nie ukończył 18 lat (art. 54 k.k.). W takim przypadku jedyną karą, którą można było wymierzyć, było 25 lat pozbawienia wolności. W 2010 r., w wyniku kolejnej nowelizacji, przywrócono jednak karę alternatywną w wymiarze od 12 do 15 lat pozbawienia wolności. Sankcje względnie nieoznaczone, polegające na wymierzaniu kary „od ... do” lub „co najmniej”, nie są znane w prawie polskim. Sankcje takie wystę- powały np. w ustawodawstwie niektórych stanów USA i były przedmiotem krytyki jako oddające zbyt wielką władzę organom wykonującym karę. Współczesne prawo karne posługuje się – w zasadzie – sankcjami względ- nie oznaczonymi. Sankcje takie zawiera też obowiązujące ustawodawstwo polskie; wskazują one granice grożącej kary, w ramach których sąd wymierza karę ściśle oznaczoną. Należy dodać, że sankcja może wskazywać zarówno minimum, jak i maksimum grożącej kary (np. art. 158 § 2 i 3 k.k.) albo może podawać tylko maksimum (np. art. 158 § 1 k.k.) lub tylko minimum (np. art. 148  § 1 k.k.). W takich wypadkach „dopełnieniem” sankcji jest przepis określający ustawowy wymiar danego rodzaju kary, np. pozbawienia wolności (art. 37 k.k.) i ograniczenia wolności (art. 34 § 1 k.k.). Przyjęcie systemu sankcji względ- nie oznaczonych wiąże się z oparciem sądowego wymiaru kary na zasadzie „swobody w granicach ustawy” (art. 53 § 1 k.k.). Jeżeli sankcja operuje jednym rodzajem grożącej kary, to mówimy wów- czas o sankcji prostej (jednorodzajowej). Natomiast w wypadku, gdy sankcja przewiduje dwa lub więcej rodzajów kary, mamy do czynienia z typem sankcji złożonej (wielorodzajowej). W obowiązującym kodeksie karnym sankcje takie mają zawsze charakter alternatywny, tzn. operują karą grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności, przy czym sąd orzekający musi dokonać wyboru rodzaju kary i określić jej wysokość (zob. np. art. 206, 208, art. 278  § 3, art. 284 § 3 k.k.). Natomiast w ustawach szczególnych występują sankcje kumulatywne, operujące grzywną i pozbawieniem wolno
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo karne. Zarys problematyki
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: