Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00277 005342 12767771 na godz. na dobę w sumie
Prawo międzynarodowe publiczne i ochrona praw człowieka. Skrypt dla policjantów - ebook/pdf
Prawo międzynarodowe publiczne i ochrona praw człowieka. Skrypt dla policjantów - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 173
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-290-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik zawiera kompendium wiedzy z prawa międzynarodowego publicznego i ochrony praw człowieka, a także współpracy międzynarodowej w dziedzinie zwalczania przestępczości, przydatnej słuchaczom Wyższej Szkoły Policji, którzy w trakcie studiów realizują te zagadnienia. W skrypcie zostały omówione: pojęcie, funkcje, cechy charakterystyczne, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego. Jako, że zagadnienia dotyczące działań Policji znajdują swoje odniesienie do traktowania cudzoziemców, zwłaszcza uprzywilejowanych, regulacje prawa międzynarodowego, które dotyczą przedstawicieli dyplomatycznych czy konsularnych znalazły również tu swoje odbicie. Istnieje tendencja do umieszczania norm dotyczących ochrony praw człowieka w kręgu zasad działania Policji i dlatego podstawowe zagadnienia dotyczące międzynarodowej ochrony praw człowieka, w tym katalog podstawowych praw i wolności, a także analiza określonych praw i wolności, które są w praktyce najczęściej zagrożone pogwałceniem ze strony Policji, znalazły swoje miejsce w niniejszym opracowaniu. W kolejnym rozdziale skryptu zostały scharakteryzowane akty prawa międzynarodowego, które mają odniesienie do statusu i zasad działania Policji. W skrypcie zostały również przedstawione zagadnienia międzynarodowej współpracy w kontroli nad przestępczością. Istnieje duże zagrożenie przestępczością, zwłaszcza zorganizowaną w wymiarze globalnym, dlatego też współpraca państw i ich służb policyjnych w tej dziedzinie stała się obiektywną koniecznością. W ostatnim rozdziale omawiane są podstawowe zasady i instrumenty międzynarodowego prawa karnego, które mają znaczenie dla ścigania sprawców przestępstw.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krzysztof Droliński Dorota Mocarska Tomasz Mosio Prawo międzynarodowe publiczne i ochrona praw człowieka Skrypt dla policjantów Szczytno 2011 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Redakcja Wydawcy Justyna Maciejczyk Radosław Gizot Projekt okładki Aleksander Babiński © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2011 ISBN 978-83-7462-290-5 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12–100 Szczytno, ul. Marszałka J. Piłsudskiego 111 tel. (0 89) 621 51 02, faks (0 89) 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Wydanie III ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI OD AUTORÓW ......................................................................................................7 1. POJĘCIE, ŹRÓDŁA I PODMIOTY PRAWA MIĘDZYNA- RODOWEGO PUBLICZNEGO .....................................................................9 1.1. Pojęcie i funkcje prawa międzynarodowego publicznego ...............................9 1.2. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego .....................................................................................................10 1.3. Źródła prawa międzynarodowego publicznego ...........................................12 1.3.1. Umowa międzynarodowa .......................................................................13 1.3.2. Zwyczaj międzynarodowy .....................................................................27 1.3.3. Uchwały organizacji międzynarodowych...............................................28 1.3.4. Zasady ogólne prawa ............................................................................29 1.4. Podmioty prawa międzynarodowego ..............................................................29 1.4.1. Państwo ..................................................................................................30 1.4.2. Podmiotowość organizacji międzynarodowej ........................................35 1.4.3. Podmiotowość Stolicy Apostolskiej .......................................................35 1.4.4. Podmiotowość narodu ............................................................................36 1.4.5. Podmiotowość powstańców i strony wojującej .....................................36 1.4.6. Podmiotowość jednostek ........................................................................37 1.4.7. Podmiotowość osób prawnych ...............................................................37 2. ZASADY PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO KSZTAŁTU- JĄCE SYTUACJĘ PRAWNĄ CUDZOZIEMCÓW ...................................39 2.1. Pojęcie i kategorie cudzoziemców ...................................................................39 2.2. Zasady traktowania cudzoziemców nieuprzywilejowanych .......................40 2.3. Podstawy prawne przywilejów i immunitetów międzynaro- dowych..............................................................................................................41 2.4. Zasady traktowania cudzoziemców uprzywilejowanych ............................43 2.4.1. Przywileje i immunitety dyplomatyczne ..............................................43 2.4.2. Przywileje i immunitety konsularne .....................................................52 3. SYSTEM MIĘDZYNARODOWEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA .................................................................................................61 3.1. Wprowadzenie do pojęcia praw człowieka ..............................................61 3.2. Kształtowanie się międzynarodowego i europejskiego systemu ochrony praw człowieka ................................................................................62 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3 3.3. Charakterystyka międzynarodowego i europejskiego systemu ochrony praw człowieka łącznie z mechanizmem kontrolnym ..................66 3.3.1. System uniwersalny ...............................................................................66 3.3.2. System regionalny ..................................................................................76 3.3.3. Europejski system ochrony praw człowieka ..........................................78 3.3.4. System kontroli przestrzegania standardów europejskich — Europejski Trybunał Praw Człowieka ..................................................84 3.4. Rola „twardego” i „miękkiego” prawa międzynarodowego...........................86 3.5. Katalog podstawowych praw i wolności człowieka w oparciu o Pakty człowieka i Europejską Konwencję praw Człowieka ....................88 4. DZIAŁALNOŚĆ POLICJI A OCHRONA PRAW CZŁO- WIEKA ............................................................................................................93 4.1. Wprowadzenie .................................................................................................93 4.2. Ochrona praw i wolności człowieka jako podstawowe zadanie policji ...............................................................................................................95 4.3. Przestrzeganie praw i wolności człowieka podczas i w związku z wykonywaniem zadań służbowych przez policję ......................................96 4.4. Funkcjonariusz policji jako szczególny podmiot praw i wolności. Ochrona prawna funkcjonariusza policji ...................................................102 4.5. Podsumowanie ...............................................................................................104 5. AKTY MIĘDZYNARODOWE DOTYCZĄCE STATUSU I ZASAD DZIAŁANIA POLICJI.................................................................109 5.1. Wprowadzenie ...............................................................................................109 5.2. System uniwersalny .......................................................................................110 5.2.1. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ...............110 5.2.2. Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania ..................................................................................................110 5.2.3. Kodeks postępowania funkcjonariuszy porządku prawnego ...............111 5.2.4. Podstawowe zasady użycia siły oraz broni palnej przez fun- kcjonariuszy porządku prawnego..........................................................112 5.3. System europejski ..........................................................................................114 5.3.1. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ...............................................................................................114 5.3.2. Europejska konwencja o zapobieganiu torturom oraz nie- ludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu ......................115 5.3.3. Konwencja o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych ...................................................115 5.3.4. Deklaracja o policji ..............................................................................116 5.3.5. Korzystanie z danych osobowych przez służby policyjne ....................117 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6. WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA W KONTROLI NAD PRZESTĘPCZOŚCIĄ .................................................................................119 6.1. Przyczyny uzasadniające potrzebę międzynarodowej współ- pracy w zakresie zapobiegania i zwalczania przestępczości .....................119 6.2. Podstawy prawne międzynarodowej współpracy w kontroli nad przestępczością ..............................................................................................120 6.3. Przedmiotowy zakres i formy współpracy międzynarodowej ..................124 6.4. Współpraca międzynarodowa w ramach organizacji między- narodowych ...................................................................................................126 6.4.1. Współpraca w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych................126 6.4.2. Współpraca w ramach Rady Europy ....................................................127 6.4.3. Współpraca w ramach Interpolu — Międzynarodowej Orga- nizacji Policji Kryminalnej ..................................................................129 6.4.4. Współpraca w ramach Europolu ..........................................................133 6.4.5. Współpraca w ramach państw grupy Schengen ...................................137 6.5. Współpraca w ramach międzynarodowych organizacji pozarzą- dowych ............................................................................................................139 6.5.1. Zarys wybranych międzynarodowych organizacji pozarzą- dowych zajmujących się przestępczością ............................................140 7. WYBRANE ZAGADNIENIA MIĘDZYNARODOWEGO PRAWA KARNEGO MAJĄCE ODNIESIENIE DO DZIA- ŁALNOŚCI POLICJI...................................................................................145 7.1. Standaryzacja ustawodawstw karnych ......................................................145 7.2. Międzynarodowa pomoc w sprawach karnych, jej zakres oraz zasady udzielania ..........................................................................................147 7.3. Ekstradycja przestępców .............................................................................150 7.4. Przekazanie — przejęcie ścigania ..............................................................159 7.5. Europejski nakaz aresztowania ..................................................................164 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== OD AUTORÓW Potrzeba napisania tego skryptu wyniknęła z braku podręcznika, który zawie- rałby kompendium wiedzy z prawa międzynarodowego publicznego i ochrony praw człowieka, a także współpracy międzynarodowej w dziedzinie zwalczania przestęp- czości, przydatnej słuchaczom Wyższej Szkoły Policji, którzy w trakcie studiów realizują te zagadnienia. W skrypcie zostały omówione: pojęcie, funkcje, cechy cha- rakterystyczne, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego. Jako, że zagadnienia dotyczące działań Policji znajdują swoje odniesienie do traktowania cu- dzoziemców, zwłaszcza uprzywilejowanych, regulacje prawa międzynarodowego, które dotyczą przedstawicieli dyplomatycznych czy konsularnych znalazły również tu swoje odbicie. Istnieje tendencja do umieszczania norm dotyczących ochrony praw człowieka w kręgu zasad działania Policji i dlatego podstawowe zagadnie- nia dotyczące międzynarodowej ochrony praw człowieka, w tym katalog podsta- wowych praw i wolności, a także analiza określonych praw i wolności, które są w praktyce najczęściej zagrożone pogwałceniem ze strony Policji, znalazły swoje miejsce w niniejszym opracowaniu. W kolejnym rozdziale skryptu zostały scha- rakteryzowane akty prawa międzynarodowego, które mają odniesienie do statusu i zasad działania Policji. W skrypcie zostały również przedstawione zagadnienia międzynarodowej współpracy w kontroli nad przestępczością. Istnieje duże zagro- żenie przestępczością, zwłaszcza zorganizowaną w wymiarze globalnym, dlatego też współpraca państw i ich służb policyjnych w tej dziedzinie stała się obiektywną koniecznością. W ostatnim rozdziale omawiane są podstawowe zasady i instrumen- ty międzynarodowego prawa karnego, które mają znaczenie dla ścigania sprawców przestępstw. Należy jednak pamiętać, iż skrypt ten ma charakter pomocy dydaktycznej. W trakcie nauki konieczne jest więc sięganie po inne, bardziej szczegółowe opracowania z omawia- nej problematyki oraz korzystanie z tekstów źródłowych. Pozwoli to uzupełnić i wyjaśnić niektóre zagadnienia tu jedynie zarysowane. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego 1. POJĘCIE, ŹRÓDŁA I PODMIOTY PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO PUBLICZNEGO 1.1. Pojęcie i funkcje prawa międzynarodowego publicznego Prawo międzynarodowe jest to zespół norm regulujących stosunki wzajemne między państwami oraz organizacjami międzynarodowymi i innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych mających zdolność do działania w stosunkach mię- dzynarodowych. Współczesne prawo międzynarodowe jest niezwykle rozbudowane. Obejmu- je ono przede wszystkim normy regulujące sytuację prawną jego podmiotów oraz zasady pozwalające na identyfikację norm (koncepcja źródeł prawa międzynarodo- wego). Nie sposób wymienić wszystkich dziedzin będących przedmiotem regulacji; tytułem przykładu można wskazać na sukcesję państw (zmiany terytorialne i ich skutki prawne), prawo dyplomatyczne i konsularne, prawo morza, prawo lotnicze i kosmiczne, prawo międzynarodowych stosunków gospodarczych, prawo ochrony środowiska, prawa człowieka oraz prawo odpowiedzialności międzynarodowej. Funkcje prawa międzynarodowego to jego rola w stosunkach społecznych, czyli różnorodne zadania, których realizację ma ono zapewnić. Merytorycznie najważniejszymi zadaniami stojącymi współcześnie przed pra- wem międzynarodowym są: — utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, — zapewnienie pokojowego współistnienia państw o różnych ustrojach społeczno- politycznych, łym świecie, — zapewnienie postępowego rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych na ca- — przyspieszenie rozwoju gospodarczego, a przez to przyczynienie się do pod- niesienia stopy życiowej oraz stopniowego wyrównania dysproporcji między państwami rozwiniętymi gospodarczo i rozwijającymi się. Główną funkcją prawa międzynarodowego jest regulowanie stosunków ze- wnętrznych państwa. W tym zakresie prawo międzynarodowe m.in.: — określa sytuację państwa w społeczności międzynarodowej (w stosunkach z in- nymi państwami), np. tzw. prawa zasadnicze państw, czyli prawa przysługujące każdemu państwu od momentu jego powstania; — ustala ogólne zasady postępowania we wzajemnych stosunkach, np. zasadę nie- agresji i pokojowego załatwiania sporów; ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego — reguluje konkretne (zindywidualizowane) stosunki między państwami np. pod- jęcie zobowiązań sojuszniczych, tzn. udzielenia sobie pomocy wojskowej, przy- rzeczenie neutralności, udzielenia pomocy gospodarczej; — ustala formy wzajemnych stosunków — zagadnienia te reguluje m.in. prawo dyplomatyczne i konsularne; — reguluje sprawy zasięgu władzy terytorialnej poszczególnych państw, np. usta- lanie granic państw i ich delimitacja, regulowanie stosunków granicznych; — ustala reguły postępowania na obszarach niepodlegających niczyjej suwerenno- ści — do takich obszarów należy morze pełne i przestrzeń kosmiczna. 1.2. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego Prawo międzynarodowe, w porównaniu do prawa wewnętrznego, posiada pewne odrębne właściwości, czyli cechy charakterystyczne, którymi różni się od wszystkich działów prawa wewnętrznego. Specyfika prawa międzynarodowego przejawia się najwyraźniej w tworzeniu norm tego prawa oraz w sposobach jego egzekwowania. W stosunkach międzynarodowych nie ma ustawodawcy na wzór ustawodaw- cy wewnątrzpaństwowego. Brak jest nadrzędnego organu prawodawczego, co jest właściwością krajowych porządków prawnych. Normy prawa międzynarodowego tworzone są przez podmioty tego prawa, przede wszystkim przez państwa, w drodze porozumienia między nimi. Podstawą obowiązywania normy prawa międzynarodo- wego w stosunku do określonego państwa musi być jego zgoda wyrażona w sposób wyraźny lub dorozumiany. Z brakiem ustawodawcy oraz faktem, że normy prawa międzynarodowego two- rzone są przez same państwa i obowiązują tylko te spośród nich, które na obowią- zywanie tych norm wyraziły swoją zgodę, wiąże się partykularyzm tego prawa, ro- zumiany jako zróżnicowanie między różnymi państwami treści norm regulujących te same zagadnienia. Normy prawa wewnętrznego mają z reguły charakter norm powszechnie obowiązujących, natomiast, w przypadku norm międzynarodowych, obok norm powszechnych istnieje również mnóstwo norm partykularnych, zwłasz- cza umownych wiążących tylko państwa, które są stronami konkretnej umowy, np. normy regulujące ekstradycję przestępców czy stosunki konsularne. W prawie międzynarodowym nie ma scentralizowanego aparatu przymusu, któ- ry, tak jak w prawie wewnętrznym, stałby na jego straży. W stosunkach międzyna- rodowych stosowanie się do norm prawnych zapewniane jest w inny sposób i w innych formach. Każde państwo może indywidualnie, bądź wspólnie z innymi pań- stwami występować w ważnych wypadkach w obronie naruszenia prawa, stosując wobec państw naruszających prawo różne środki przymusu, dopuszczalne i uznane przez prawo międzynarodowe. 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego Można wyróżnić trzy rodzaje sankcji charakterystycznych dla prawa między- narodowego: 1. Sankcje natury psychologicznej — stwierdzenie naruszenia prawa i napięt- nowanie naruszającego to prawo przez światową opinię publiczną przez formalną rezolucję lub orzeczenie organu międzynarodowego, np. rezolucję Zgromadzenia Ogólnego ONZ. 2. Sankcje natury odwetowej — stosowane indywidualnie przez państwo po- krzywdzone lub zbiorowo przy udziale innych państw. Środkami odwetowymi są tzw. retorsje i represalia. Retorsja polega na zastosowaniu wobec państwa, które naruszyło interesy in- nego państwa środków tego samego rodzaju. Najczęściej retorsja jest odwetem za podjęcie środków dyskryminujących drugie państwo, np. odebranie konsulowi exe- quatur, obniżenie rangi placówki dyplomatycznej, nałożenie specjalnie wysokich ceł na towary przywożone z drugiego państwa. Zastosowanie środków retorsji wobec drugiego państwa nie stanowi naruszenia prawa międzynarodowego, jednakże pro- wadzi do naprężenia w stosunkach z tym państwem. Represalia są bezprawnym działaniem będącym odwetem za dokonane uprzed- nio podobne bezprawie. Represalia mają na celu wymuszenie od strony przeciwnej poszanowania prawa międzynarodowego. Prawo zwyczajowe pozwala na stosowa- nie represaliów przy zachowaniu zasady proporcjonalności — czyn odwetowy nie powinien zmierzać do wyrządzenia przeciwnikowi szkody znacznie przewyższają- cej szkodę przez niego wyrządzoną i zasady humanitarności — ofiarą odwetu po- winny być przede wszystkim rzeczy, nie wolno np. za niewykonanie zobowiązań finansowych lub politycznych stosować represaliów wobec ludności cywilnej czy jeńców. Represalia należy stosować tylko wówczas, gdy w inny sposób nie można otrzymać zadośćuczynienia. 3. Sankcje zorganizowane — stosowane nie przez państwo pokrzywdzone, lecz przez właściwy organ międzynarodowy. Sankcje te mogą mieć charakter orga- nizacyjny, np. wykluczenie z organizacji międzynarodowej, gospodarczy, politycz- ny a nawet wojskowy. Organem upoważnionym do stosowania sankcji zbrojnych we współczesnym prawie międzynarodowym jest Rada Bezpieczeństwa ONZ, a ich zastosowanie może dotyczyć jedynie — zgodnie z Kartą ONZ — sytuacji zagrożenia pokoju lub ataków agresji. Charakterystyczną cecha prawa międzynarodowego jest ponadto brak obowiąz- kowego sądownictwa. Kompetencja sądu międzynarodowego opiera się zawsze, w odróżnieniu od stosunków wewnętrznych, na zgodzie państw stanowiących strony w sporze. Wyrażenie zgody może nastąpić w drodze przekazania konkretnego spo- ru sądownictwu międzynarodowemu albo w drodze przyjęcia klauzuli generalnej przekazującej określoną kategorię sporów temu sądownictwu, gdyby w przyszłości ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego miały one miejsce. Wyrok sądu międzynarodowego wydany w konkretnym wypad- ku jest bezwzględnie wiążący dla stron. 1.3. Źródła prawa międzynarodowego publicznego Termin „źródła prawa międzynarodowego” używany jest w różnych znacze- niach, w szczególności w znaczeniu materialnym, formalnym i poznawczym. Źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu materialnym to całokształt przy- czyn, przesłanek oraz czynników, których zaistnienie wpływa na powstanie pra- wa międzynarodowego. Są to, w szczególności: współpraca i współzawodnictwo państw oraz działalność organizacji międzynarodowych. W znaczeniu formalnym źródłem prawa międzynarodowego są formy, w któ- rych tworzone są normy prawa międzynarodowego. Są to formy, w których przeja- wia się wola państw (lub innych podmiotów prawa międzynarodowego). Do naj- ważniejszych należą umowy międzynarodowe i prawo zwyczajowe. Źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu poznawczym, to zbiory doku- mentów oraz działania podmiotów prawa międzynarodowego, z których można czerpać znajomość prawa międzynarodowego publicznego. Są to w szczególności: zbiory umów międzynarodowych i orzecznictwa, a także dokumenty dyplomatycz- ne oraz oświadczenia organów państw i organizacji międzynarodowych.  Źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu formalnym Podstawowymi formalnymi źródłami prawa międzynarodowego są umowy międzynarodowe i zwyczaj międzynarodowy. Stanowią one fundament prawa mię- dzynarodowego publicznego. Znajduje to potwierdzenie w wielu dokumentach międzynarodowych, np. w Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 1969 r. W przeciwieństwie do zwyczaju, który jest źródłem znanym różnym gałęziom prawa, umowa międzynarodowa jest źródłem właściwym tylko dla systemu prawa między- narodowego. Państwa określając kompetencję sądów międzynarodowych powołują się na źródła prawa międzynarodowego jako podstawy wyrokowania. Pojęcie źródeł pra- wa międzynarodowego nie pokrywa się jednak całkowicie z pojęciem podstaw wy- rokowania. Art. 38 § 1 statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (da- lej: MTS) jako podstawy wyrokowania wymienia obok umów międzynarodowych i zwyczaju międzynarodowego także ogólne zasady prawa uznane przez narody cy- wilizowane oraz dopuszcza stosowanie przez Trybunał orzecznictwa i doktryny w charakterze pomocniczego środka do stwierdzenia istnienia przepisów prawnych. Artykuł 38 § 1 statutu MTS dokonał w pewnym sensie hierarchizacji źródeł prawa międzynarodowego. Źródłami głównymi są bowiem: umowy międzynarodo- we, zwyczaje międzynarodowe i zasady ogólne prawa, a źródłami pomocniczymi 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego orzecznictwo i doktryna prawa międzynarodowego publicznego. Do głównych źró- deł prawa międzynarodowego należy zaliczyć również uchwały organizacji między- narodowych. 1.3.1. Umowa międzynarodowa Umowa międzynarodowa jest jedną z ważniejszych i najstarszych instytucji prawa międzynarodowego. Przede wszystkim jednak jest głównym źródłem pra- wa międzynarodowego publicznego. Dziedziną prawa międzynarodowego, która reguluje zagadnienia umów międzynarodowych (kwestie związane z zawieraniem umów, stosowaniem, nieważnością itd.) jest prawo traktatowe. Największe znacze- nie spośród umów międzynarodowych regulujących prawo traktatów ma Konwen- cja wiedeńska z 23 maja 1969 r. o prawie traktatów; Polska stała się stroną kon- wencji w 1990 r. oraz Konwencja wiedeńska z 21 marca 1986 r. o prawie traktatów między państwami a organizacjami międzynarodowymi lub między organizacjami międzynarodowymi.  Pojęcie umowy międzynarodowej Umowa międzynarodowa jest to wspólne oświadczenie podmiotów prawa mię- dzynarodowego, które tworzy prawo, a więc uprawnienia i obowiązki. Konwencja wiedeńska z 1969 r. o prawie traktatów w art. 2 określa umowę międzynarodową jako porozumienie międzynarodowe zawarte w formie pisemnej między państwami i regulowane prawem międzynarodowym, niezależnie od tego, czy ujęte w jednym dokumencie, czy też w dwu lub więcej pozostających ze sobą w związku dokumen- tach, bez względu na jego szczególną nazwę. Konwencja wiedeńska z 1986 r. rozszerza zakres podmiotowy definicji umowy międzynarodowej, wskazując jako stronę umowy także organizację międzynarodo- wą. W konsekwencji konwencje wiedeńskie znajdują zastosowanie do umów zawie- ranych przez państwa oraz odpowiednio przez państwa i organizacje międzynarodo- we albo przez organizacje międzynarodowe. W Konwencji wiedeńskiej z 1969 r., w art. 3 stwierdzono, że nie ma ona zasto- sowania do porozumień międzynarodowych zawieranych między państwami a in- nymi podmiotami prawa międzynarodowego oraz między tymi innymi podmiotami, co jednak nie wpływa na moc prawną takich porozumień. W konsekwencji należy stwierdzić, że stronami umów międzynarodowych — obok państw — mogą być także inne podmioty prawa międzynarodowego, w szczególności strona wojująca w wojnie domowej, ruchy narodowowyzwoleńcze, a także Stolica Apostolska, z tym zastrzeżeniem, że przepisy konwencji wiedeńskiej nie mają zastosowania do takich umów. Określenie umowa międzynarodowa, zgodnie z art. 2 konwencji wiedeńskiej obejmuje tylko porozumienia zawarte w formie pisemnej. Konwencja stwierdza jednakże (art. 3), że fakt, iż porozumienia w formie ustnej są poza jej zakresem, nie 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego ma wpływu na ich moc obowiązującą. Uznaje więc, że takie umowy mogą istnieć i wiązać państwa. Zgodnie z przyjętą definicją umowy międzynarodowej, nie ma znaczenia, czy umowa jest ujęta w formie jednego czy też dwu lub więcej związanych ze sobą dokumentów, a także nazwa umowy międzynarodowej. Nazwy nadawane umowom międzynarodowym są bardzo różnorodne. Z punktu widzenia prawnego nazwa umo- wy nie ma znaczenia. Obok traktatów, które oznaczają rodzaj umów o największym znaczeniu, zawieranych w bardziej uroczystej formie są stosowane takie nazwy jak: układ, konwencja, pakt, porozumienie, protokół, deklaracja, karta, akt końcowy konferencji czy konkordat (to ostatnie określenie odnosi się do umów zawieranych między Stolicą Apostolską a państwami regulującymi status kościoła katolickiego na określonym terytorium).  Rodzaje umów międzynarodowych Umowy międzynarodowe można dzielić według rozmaitych kryteriów, opiera- jących się na celach formalno-prawnych, bądź na ich treści. Z punktu widzenia trybu zawierania można rozróżnić umowy zawierane w try- bie złożonym, które wymagają ratyfikacji lub zatwierdzenia i umowy zawierane w trybie prostym, w wyniku podpisania lub wymiany not. Biorąc pod uwagę organ, który występuje w imieniu państwa, umowy dzieli się na: — państwowe, podpisywane w imieniu głowy państwa, — rządowe, podpisywane w imieniu rządu, — resortowe, podpisywane w imieniu lub przez właściwego ministra, Ze względu na liczbę stron uczestniczących w umowie, dzieli się je na: dwu- stronne (bilateralne) i wielostronne (multilateralne). Biorąc pod uwagę możliwość przystąpienia do umowy rozróżnia się umowy zamknięte, otwarte warunkowo i otwarte bezwarunkowo. Umowy zamknięte mają ograniczoną liczbę uczestników i nie przewidują możliwości przystąpienia do nich państw trzecich. Z reguły umowy dwustronne mają charakter umów zamkniętych. Umowy otwarte warunkowo (umowy półotwarte) dopuszczają możliwość przy- stąpienia kolejnych stron, pod warunkiem jednak, że spełnią określone — najczęś- ciej w samej umowie — warunki (np. statuty organizacji międzynarodowych, które przewidują procedurę przyjmowania nowych członków). Umowy otwarte bezwa- runkowo (umowy uniwersalne) to umowy przewidujące możliwość rozszerzenia kręgu kontrahentów, a więc przystąpienia państw trzecich. Umowy otwarte zawie- rają klauzule dopuszczającą przystąpienie innych państw bez potrzeby uzyskiwania zgody dotychczasowych kontrahentów, zazwyczaj wystarcza jednostronne oświad- czenie państwa przystępującego. Otwartymi są z reguły umowy wielostronne doty- czące współpracy w dziedzinie komunikacyjnej, społecznej, naukowej, kulturalnej, 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego umowy kodyfikujące prawo, umowy powołujące do życia organizacje międzynaro- dowe o charakterze powszechnym. Ze względu na formę wyrażenia woli umowy międzynarodowe dzielą się na: umowy pisemne i umowy zawierane w innej formie niż pisemna. Powszech- nie umowy międzynarodowe zawierane są w formie pisemnej, do rzadkości należy obecnie zawierania umów w innych formach, w tym przede wszystkim w formie ustnej. Biorąc za podstawę formę dokumentu umowy, można wyróżnić: umowy ujęte w formę jednego dokumentu oraz umowy ujęte w formę kilku dokumentów. Szczególnym przypadkiem umowy w kilku dokumentach jest zawieranie umów w formie wymiany not. Na umowę międzynarodową składa się wówczas nota z propo- zycją treści umowy przesłana przez jedno państwo kontrahentowi, jak i jego odpo- wiedź zawierająca potwierdzenie akceptacji treści umowy. Ze względu na czas, na jaki umowy międzynarodowe zostały zawarte, można je podzielić na: umowy krótkoterminowe, średnioterminowe, długoterminowe i bezterminowe. Biorąc pod uwagę treść umów, można wyróżnić umowy dotyczące konkretnych dziedzin stosunków międzynarodowych. Występują tu w szczególności: umowy po- lityczne, gospodarcze, dotyczące stosunków społecznych i prawnych, współpracy kulturalnej, naukowo-technicznej, praw człowieka oraz umowy dotyczące prze- strzeni morskiej, powietrznej i kosmicznej.  Budowa umowy międzynarodowej Prawo międzynarodowe nie reguluje kwestii konstrukcji umowy międzynaro- dowej. Sposób, w jaki państwa ułożą tekst zawieranej przez siebie umowy, zale- ży wyłącznie od ich woli. W długoletniej praktyce państw wytworzyły się jednak pewne reguły postępowania. Zgodnie z nimi umowa międzynarodowa składa się z tytułu, wstępu, części merytorycznej, postanowień końcowych i zakończenia. Tytuł umowy zawiera następujące elementy: oznaczenie nazwy umowy, wska- zanie jej stron oraz określenie przedmiotu umowy. W przypadku wielostronnych umów o charakterze otwartym strony umowy nie są wymienione. Wstęp umowy (preambuła): — określa organy, w których imieniu umowa jest zawierana; — podaje motywy, którymi kierują się strony zawierając umowę oraz wyjaśnia okoliczności towarzyszące zawarciu umowy; — stwierdza osiągnięcie porozumienia co do faktu zawarcia umowy; — stwierdza wyznaczenie pełnomocników (podaje ich imię, nazwisko, nazwę sta- nowiska lub pełnionej funkcji); — stwierdza fakt wymiany lub okazania pełnomocnictw; — stwierdza uzgodnienie tekstu umowy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego Wstęp nie zawsze występuje w tak rozwiniętej postaci. Z reguły w umowach innych niż ratyfikowane wstęp jest znacznie skrócony. Dyspozycja czyli część merytoryczna umowy zawiera zasadnicze postanowie- nia, w których państwa formułują swe prawa i obowiązki wynikające z umowy. Zwykle część ta podzielona jest na artykuły ujęte niejednokrotnie w większe całości — części, działy, rozdziały itp. Praktyka wypracowała pewne typy postanowień me- rytorycznych, nazywanych klauzulami, które ujmowane są w umowach w niemal identyczny sposób. Do najczęściej spotykanych klauzul należą: — klauzula największego uprzywilejowania polega na zobowiązaniu każdej ze stron do przyznania drugiej praw, które przyznała lub przyzna w przyszłości jakiemukolwiek państwu trzeciemu; — klauzula wzajemności zobowiązuje każdą ze stron do traktowania obywateli, osób prawnych, towarów, statków itp. drugiej strony w taki sposób, jak drugie pań- stwo traktuje obywateli, osoby prawne, towary, statki itp. pierwszego państwa; — klauzula narodowa polega na zobowiązaniu każdej ze stron do traktowania oby- wateli, osób prawnych, towarów, statków itp. drugiej strony tak jak własnych obywateli, osoby prawne, towary, statki itp.; — klauzule dotyczące rozstrzygania sporów, w szczególności klauzula poddają- ca przymusowej procedurze rozstrzygnięcia sporów dotyczących interpretacji i stosowania umowy. Postanowienia końcowe umowy (klauzule końcowe) regulują m.in. różne za- gadnienia formalnoprawne związane z trybem zawarcia umowy i jej wejściem w życie, określają czas obowiązywania umowy, ewentualnie także możliwości i wa- runki jej wypowiedzenia, niekiedy określają dopuszczalność zgłaszania zastrzeżeń. Występują tu więc: — klauzula podpisania, w myśl której umowa staje się wiążąca przez podpisanie; zwykle klauzula ta jest ujęta wraz z postanowieniem o wejściu umowy w życie; — klauzula ratyfikacyjna, w której stwierdza się, że umowa wymaga lub podlega ratyfikacji oraz określa się miejsce, gdzie ma nastąpić wymiana dokumentów ratyfikacyjnych (zwykle przestrzega się zasady, że umowa podpisana jest w jed- nym państwie, zaś dokumenty ratyfikacyjne wymienia się w drugim państwie); — klauzula zatwierdzenia, w której stwierdza się, że umowa wymaga, bądź pod- lega zatwierdzeniu oraz wymienia się organ, który jest kompetentny do dokona- nia zatwierdzenia (rząd, szef rządu, szef właściwego resortu); — klauzula o zróżnicowanym przyjęciu, w której dla każdego z państw przewi- duje się różny sposób wyrażenia zgody na związanie się umową, np. dla jednej ze stron będzie to ratyfikacja, dla drugiej — zatwierdzenie; — klauzula o wejściu umowy w życie, która określa okres między uprawomoc- nieniem się umowy (jej zawarciem) a wejściem w życie, który jest niezbędny do właściwej jej realizacji; 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dorota Mocarska Pojęcie, źródła i podmioty prawa międzynarodowego publicznego — klauzula akcesyjna, która przewiduje możliwość przystąpienia innych państw do umowy; została zawarta; — klauzula o czasie obowiązywania umowy, która wskazuje czas na jaki umowa — klauzula prolongacyjna, która umożliwia milczące przedłużenie umowy na taki sam lub dłuższy okres czasu. Zakończenie umowy zawiera następujące elementy: stwierdzenie dotyczące miejsca i daty podpisania, liczbę egzemplarzy, w jakich umowę ujęto, oraz ję- zyk, w jakim ją sformułowano. Umowy dwustronne sporządza się w dwóch egzemplarzach, przy czym w każ- dym z egzemplarzy wymienia się na pierwszym miejscu państwo dla którego dany egzemplarz jest przeznaczony (reguła alternatu). Podpisy na umowie również składa się zgodnie z regułą alternatu; każde z państw na własnym egzemplarzu figuruje na pierwszym miejscu. Umowy wielostronne sporządzane są z reguły w jednym egzemplarzu, który jest składany na przechowanie u depozytariusza. Do jego obowiązków należy spo- rządzania uwierzytelnionych odpisów oryginalnego tekstu i przekazanie ich stronom umowy. W umowach wielostronnych podpisy składane są w porządku alfabetycz- nym państw albo według reguły pêle-mêle (każdy z pełnomocników składa podpis na dowolnie wybranym miejscu pod tekstem umowy). Umowy dwustronne najczęściej sporządza się w dwóch językach, a mianowicie w językach obu stron, przy czym oba teksty są jednakowo autentyczne. Czasami spisuje się je w trzecim języku o charakterze międzynarodowym (zazwyczaj, gdy języki stron są mało rozpowszechnione), który rozstrzyga w razie wątpliwości inter- pretacyjnych. W umowach wielostronnych stosowanymi językami światowymi są: angielski, francuski, hiszpański, rosyjski i chiński.  Procedura zawierania umów międzynarodowych Zawarcie umowy międzynarodowej to proces prowadzący do ustalenia przez państwo wzajemnych praw i obowiązków w formie umownej, który kończy się uprawomocnieniem umowy międzynarodowej i jej wejściem w życie. Jest to pro- ces wieloetapowym. Jego przebieg zależy przede wszystkim od tego, czy umowa ma charakter dwustronny, czy wielostronny. Ponadto, czy umowa zawierana jest w trybie prostym — rokowania kończą się wyrażeniem zgody państw na zwią- zanie się umową (z reguły przez podpisanie) — czy też umowa zawierana jest w trybie złożonym — rokowania kończą się jedynie przyjęciem tekstu umowy i ustaleniem jego autentyczności oraz podpisaniem, po którym dopiero następuje akt ostatecznej zgody na związania się umową (czy to w formie ratyfikacji, czy zatwierdzenia). Rokowania (negocjacje) są pierwszym etapem w procesie zawierania umowy międzynarodowej. Celem ich jest przygotowanie oraz ustalenie tekstu umowy. Ro- 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo międzynarodowe publiczne i ochrona praw człowieka. Skrypt dla policjantów
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: