Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00083 006119 13848775 na godz. na dobę w sumie
Prawo nieruchomości. Wydanie 3 - ebook/pdf
Prawo nieruchomości. Wydanie 3 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 588
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5965-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> literatura akademicka
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Książka obejmuje całość problematyki prawnej związanej z nieruchomościami, uregulowanej w Kodeksie cywilnym, ustawie o własności lokali, ustawie o gospodarce nieruchomościami, ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych, ustawie o księgach wieczystych i hipotece, Prawi o notariacie oraz wielu innych aktach prawnych. Poszczególne instytucje prawa polskiego wyjaśnione zostały na tle poglądów współczesnej doktryny i orzecznictwa, z odniesieniem również do ich rzymskich korzeni oraz późniejszej ewolucji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział 1. Pojęcie nieruchomości w prawie polskim § 1. Geneza pojęcia nieruchomości Prawo rzymskie sztywno trzymało się określonej w ustawie XII tablic1 (tablica VI.3) koncepcji res immobiles, rozumianej jako grunt i wszystko to, co jest z nim trwale związane. Wprawdzie podział rzeczy na ruchome i nieruchome nie miał w prawie rzymskim zbyt doniosłego znaczenia, a to ze względu na nadrzędność ich podziału na res mancipi i res nec mancipi, niemniej jednak z rzymskiej koncepcji nieruchomości, wykształconej na wzorze rzymskiego gospodarstwa chłopskiego, wyrosła zasada superficies solo cedit, według której własność gruntu rozciągała się na ową superfi- cies, przez którą rozumiano wszystko to, co było z gruntem trwale związa- ne. Wzniesiony na cudzym gruncie budynek przypadał ex lege właścicie- lowi gruntu, bez względu na wysokość poniesionych nań nakładów oraz ich relacje do wartości gruntu. Nie przestrzegano tej zasady jedynie w za- chodniorzymskim prawie wulgarnym w przypadku budowli wzniesionych na cudzym gruncie za zgodą jego właściciela2. Przedstawiona tu rzymska koncepcja nieruchomości, oparta na zasa- dzie superficies solo cedit, rozszerzonej z biegiem lat do dominus soli est dominus coeli et inferorum (własność gruntu rozciąga się także na jego podziemie i znajdujący się nad nim słup powietrza), wyrażanej obrazowo jako usque ad sidera, usque ad inferos (aż do gwiazd i aż do piekieł), zo- stała następnie recypowana do większości współczesnych ustawodawstw europejskich. 11 22 1 Szerzej o lex duodecim tabularum zob. M. Zabłocka, [w:] W. Wołodkiewicz, M. Za- błocka, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 2009, s. 48; K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 2000, s. 25–27. 2 Zob. W. Litewski, Słownik encyklopedyczny prawa rzymskiego, Kraków 1998, s. 253. Nb. 1–2 33 44 55 66 77 2 Rozdział 1. Pojęcie nieruchomości w prawie polskim Wyrazem przyjęcia powyższej konstrukcji przez prawo francuskie był art. 517 Kodeksu Napoleona1, stanowiący, że grunty i budynki są z natury swej nieruchomością, a także art. 552 tego kodeksu, głoszący, że własność ziemi „pociąga za sobą” własność powierzchni i wnętrza. Podobną regulację zawierał Kodeks cywilny austriacki, który na mocy § 291 dzielił rzeczy m.in. na ruchome i nieruchome2, zaś w § 293 dookre- ślał, że nieruchomymi są te, które nie mogą być przeniesione bez uszko- dzenia ich istoty. Według § 297 tego kodeksu nieruchomościami były rów- nież wzniesione na gruncie domy i zabudowania wraz z kolumną powietrza w linii prostopadłej do ziemi. Kodeks cywilny niemiecki, choć nie formułował legalnej definicji nie- ruchomości, stanowił w § 94, że rzeczy trwale z gruntem złączone stano- wią jego istotne części składowe. Zaliczał on do nich przede wszystkim budynki oraz nieodłączone od ziemi płody gruntu3. Kazuistyczny w swej treści Tom X Zwodu Praw Rosyjskich wymie- niał jako przynależności gruntu m.in.: budynki, dwory, młyny, przewozy, groble, rzeki, jeziora i stawy (art. 387). Wyjątek stanowiły grunty fabrycz- ne, które uznawano za przynależności fabryk (art. 388). Rosyjskie przepisy szczególne dopuszczały możliwość oddzielenia prawa własności budynku od prawa własności gruntu, lecz tylko w przypadku budynku posadowio- nego na gruncie dzierżawnym. Budynki nabyte na rozbiórkę, tzn. bez pra- wa nabywcy do korzystania z gruntu, uznawane były za ruchomości4. Przedstawioną tu ogólną koncepcję nieruchomości przyjęło również prawo polskie. Wyrazem tego był art. 3 dekretu z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.), uznający za nieruchomości czę- ści powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności. Kon- cepcja ta ostała się również we współczesnym prawie polskim. 1 Zob. Z. Łączyński, Prawo cywilne obowiązujące w województwach centralnych, Warszawa 1937, s. 151. 2 Zob. M. Zatorski, F. Kasparek, Powszechna księga ustaw cywilnych dla wszystkich krajów dziedzicznych niemieckich Monarchji austryjackiej z późniejszemi odnośnemi ustawami i rozporządzeniami, Cieszyn 1875, s. 181. 3 Zob. Z. Lisowski, Kodeks cywilny obowiązujący na ziemiach zachodnich Rzeczy- pospolitej Polskiej, Poznań 1933, s. 36. 4 Zob. Prawo cywilne ziem wschodnich – Tom X, Część I Zwodu Praw Rosyjskich, przekł. Z. Rymowicz, W. Święcicki, Warszawa 1932, s. 137–147. Nb. 3–7 § 2. Definicja nieruchomości we współczesnym prawie polskim 3 § 2. Definicja nieruchomości we współczesnym prawie polskim Legalna definicja nieruchomości zawarta została w art. 46 KC, według którego nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności, określane mianem gruntów, jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków (loka- le), jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Definicja ta została częściowo powtórzona w art. 4 pkt 1 ustawy z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.), według którego przez nierucho- mość gruntową należy rozumieć grunt wraz z częściami składowymi, z wyłączeniem budynków i lokali, jeżeli stanowią one odrębny przed- miot własności. Wprawdzie powielanie definicji tej samej instytucji na użytek dwóch ustaw uznać należy za praktykę legislacyjnie niepożądaną1, niemniej defi- nicje te w żaden sposób nie kolidują ze sobą2. Wynika z nich, że nierucho- mościami są zarówno grunty niezabudowane, jak i zabudowane, a ponadto mogą nimi być budynki i lokale, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności, co rozumieć należy w ten sposób, że właściciele tych budynków i lokali nie są jednocześnie właścicielami gruntu. Przykładem budynku stanowiącego przedmiot odrębnej własności jest budynek posadowiony na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste. W sytuacji takiej właścicielem gruntu jest Skarb Państwa, gmina, powiat albo województwo, zaś właścicielem budynku jest użytkownik wieczysty. Przepisami szczególnymi, do których odsyła art. 46 KC, są w tym przy- padku przepisy dotyczące użytkowania wieczystego, a w szczególności art. 235 KC, stanowiący m.in. że budynki i inne urządzenia wzniesione na gruncie Skarbu Państwa lub gruncie należącym do jednostek samorządu 88 99 1010 1 Zgadzam się z poglądem wyrażonym przez J. Szachułowicza, iż ustawodawca w trosce o spójne i stabilne prawo powinien dbać o to, aby każde pojęcie użyte w pra- wie i odnoszące się do zrozumienia jego treści, miało to samo znaczenie. Autor uważa za zbędne, a nawet szkodliwe, formułowanie pojęcia na użytek stosowania konkret- nej ustawy, przy braku wątpliwości co do rozumienia jego treści. Tak J. Szachułowicz, [w:] J. Szachułowicz, M. Krassowska, A. Łukaszewska, Gospodarka nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 2002, s. 28. 2 Również zdaniem S. Rudnickiego, art. 4 pkt 1 GospNierU nie daje żadnych podstaw do rozumienia pojęcia nieruchomości gruntowej odmiennie, niż to wynika z art. 46 KC. Tak S. Rudnicki, [w:] Dmowski, Rudnicki, Komentarz do KC, Ks. 1, 2003, s. 179. Nb. 8–10 4 Rozdział 1. Pojęcie nieruchomości w prawie polskim terytorialnego bądź ich związków przez wieczystego użytkownika stano- wią jego własność. Innym przykładem przepisu szczególnego, na mocy którego może zo- stać wykreowana odrębna własność budynku jest art. 272 § 2 KC, stano- wiącego, że budynki i inne urządzenia wzniesione przez rolniczą spół- dzielnię produkcyjną na użytkowanym przez nią gruncie Skarbu Państwa stanowią jej własność, chyba że w decyzji o przekazaniu gruntu zostało zastrzeżone, że mają się one stać własnością Skarbu Państwa. Odrębna własność takich budynków i urządzeń jest prawem związanym z użytko- waniem gruntu (art. 272 § 3 KC). Przykładem części budynku stanowiącej przedmiot odrębnej własno- ści jest wydzielony z tego budynku lokal mieszkalny albo lokal o innym przeznaczeniu (użytkowy). Przepisy szczególne, na mocy których możli- we jest ustanawianie odrębnej własności lokali, zawarte zostały w usta- wie z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.). Dopuszczają one możliwość podzielenia budynku na lo- kale będące własnością różnych osób. Każdy z tych lokali stanowi odręb- ną nieruchomość, tzw. nieruchomość lokalową, dla której zakłada się od- rębną księgę wieczystą. Innymi słowy, nieruchomościami są: 1) grunt niezabudowany; 2) grunt zabudowany budynkiem trwale z tym gruntem związanym, tzn. związanym z nim w taki sposób, że budynku tego nie da się od gruntu odłączyć bez jego uszkodzenia lub zniszczenia, co oznacza, że nie chodzi tu o wzniesiony dla przemijającego użytku, np. barak czy kiosk; 3) budynek stanowiący na mocy przepisów szczególnych przedmiot odrębnej własności, np. budynek posadowiony na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste (zarówno jego nadziemna, jak i podziemna część); 4) lokal stanowiący na mocy przepisów szczególnych przedmiot od- rębnej własności, np. lokal wyodrębniony z budynku na mocy przepi- sów ustawy o własności lokali. Pewne kontrowersje budzi w piśmiennictwie pojęcie nieruchomości gruntowej. Z prawnomaterialnego (prawnorzeczowego) punktu widze- nia, tzn. z punktu widzenia przepisów Kodeksu cywilnego, nieruchomoś- cią jest teren stanowiący własność jednego podmiotu otoczony od zewnątrz gruntami innych podmiotów bez jakiegokolwiek nawiązania do ksiąg wie- czystych. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu praw- nym uchw. z 27.12.1994 r. (III CZP 158/94, OSNC 1995, Nr 4, poz. 59). Nb. 11–12 1111 1212 1313 § 2. Definicja nieruchomości we współczesnym prawie polskim 5 Według tego poglądu za jedną nieruchomość uważa się np. dwie położone obok siebie działki ewidencyjne należące do jednego właściciela, otoczo- ne gruntami innych właścicieli, nawet wtedy, gdy dla każdej z tych działek prowadzona jest osobna księga wieczysta. Z wieczystoksięgowego punktu widzenia, tzn. z punktu widzenia prze- pisów ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, księgi wie- czyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości (art. 1, tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 701 ze zm.). Oznacza to, że grunt wpisany do jednej księgi wieczystej stanowi jedną nieruchomość, zaś grunt wpisany do dwóch ksiąg wieczystych stanowi dwie nieruchomości. Inny- mi słowy, każda księga wieczysta obejmuje odrębną nieruchomość. Z tego punktu widzenia dwie położone obok siebie działki ewidencyjne należą- ce do jednego właściciela, otoczone gruntami innych właścicieli stanowią dwie nieruchomości, gdyż wpisane są do dwóch ksiąg wieczystych. Jest to tzw. wieczystoksięgowy model nieruchomości. Poruszona tu kwestia nie została jednak jednoznacznie przesądzona w doktrynie i w judykaturze, choć przyznać trzeba, że w ostatnich latach dominuje w orzecznictwie pogląd, według którego stanowiące własność tej samej osoby i graniczące ze sobą działki gruntu objęte oddzielnymi księgami wieczystymi są odrębnymi nieruchomościami w rozumieniu art. 46 § 1 KC. Odrębność tę tracą w razie połączenia ich w jednej księdze wieczystej1. W uzasadnieniu prawnym uchw. z 7.4.2006 r. (III CZP 24/06, OSNC 2007, Nr 2, poz. 24) Sąd Najwyższy wyraził – słuszny moim zdaniem – po- gląd, że: „definicja nieruchomości została zamieszczona w art. 46 § 1 KC, zgodnie z którym nieruchomością gruntową jest część powierzchni ziem- skiej stanowiąca odrębny przedmiot własności. Przepisy ustawy o księ- gach wieczystych i hipotece nie definiują nieruchomości. Według przewa- żającego stanowiska przyjętego w orzecznictwie i piśmiennictwie nie ma podstaw do przeciwstawiania sobie dwóch różnych pojęć nieruchomości: materialnoprawnego (prawnorzeczowego) i formalnego (wieczystoksięgo- wego). Przedstawiona wyżej definicja nieruchomości gruntowej jest uni- wersalna w tym znaczeniu, że odnosi się zarówno do nieruchomości, dla których prowadzi się księgi wieczyste, jak i do nieruchomości, które nie mają założonych ksiąg, jednak gdy dla określonej nieruchomości została założona księga wieczysta, obowiązuje reguła «jedna księga – jedna nie- ruchomość». Odnosi się ona również do graniczących z sobą nieruchomo- ści, które stanowią własność tej samej osoby, a ponadto do nieruchomości 1 Tak SN w post. z 30.10.2003 r. (IV CK 114/02, OSNC 2004, Nr 12, poz. 201). W po- dobnym duchu wypowiedział się SN w wyr. z 26.2.2003 r. (II CKN 1306/00, Legalis). Nb. 13 6 Rozdział 1. Pojęcie nieruchomości w prawie polskim stanowiących całość gospodarczą, ale niegraniczących z sobą. Właś- ciciel może w takiej sytuacji skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 21 KWU i doprowadzić do połączenia kilku nieruchomości w jedną. Rozważane uprawnienie jest wyłącznym atrybutem właściciela”. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyr. z 24.11.2005 r. (I OSK 181/05, Legalis), wyjaśniając, że: „pod po- jęciem «nieruchomości gruntowej» w rozumieniu art. 4 pkt 1 GospNierU rozumie się grunt wraz z częściami składowymi (z wyłączeniem budyn- ków i lokali), jeżeli jest odrębnym przedmiotem własności i może stano- wić samodzielny przedmiot obrotu prawnego. Wyodrębnienie gruntu wy- maga określenia granic zewnętrznych, co może nastąpić przez założenie dla niego księgi wieczystej. Założenie księgi wieczystej dla jednej działki czyni ją odrębnym przedmiotem własności w stosunku do innych grun- tów tego samego właściciela, który może posiadać kilka działek sąsia- dujących ze sobą. Tylko od właściciela zależy, czy zachowa odrębność prawną nieruchomości sąsiadujących ze sobą. Istnienie wspólnej granicy i tego samego podmiotu własności nie stanowi prawnej podstawy połą- czenia nieruchomości, dla których są założone odrębne księgi wieczyste, lub tylko jedna z nich ma wpis w księdze wieczystej, a właściciel aprobu- je taki stan. Traktowanie dwóch działek sąsiadujących ze sobą, mających jednego właściciela, jako jednej nieruchomości w sensie prawnym, jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy żadna z tych działek nie posiada założonej księgi wieczystej”. § 3. Klasyfikacja nieruchomości 1414 Istnieje wiele kryteriów klasyfikowania nieruchomości. Według kryte- rium przeznaczenia nieruchomości dzielą się na: rolne1, leśne, przeznaczo- ne pod zabudowę, rekreacyjne, cmentarne2 itp. Według innych kryteriów 1 Według art. 461 KC nieruchomościami rolnymi (gruntami rolnymi) są nierucho- mości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwór- czej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Od nieruchomości rolnych odróżnić należy pojęcie gospodarstwa rolnego, za które – stosownie do art. 553 KC – uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. 2 Status prawny nieruchomości cmentarnych i grobów regulują: ustawa z 31.1.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 118, Nb. 14 § 3. Klasyfikacja nieruchomości 7 wyróżnia się nieruchomości: zabudowane, niezabudowane, gruntowe, bu- dynkowe, lokalowe1, składające się z jednej albo wielu działek ewiden- cyjnych, należące do Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialne- go i wiele innych. Do przedstawionej tu terminologii należy podchodzić z pewną ostroż- nością. Wymienione wyżej grupy nieruchomości nie stanowią zbiorów rozłącznych, np. nieruchomość rekreacyjna może być jednocześnie nieru- chomością zabudowaną, a nieruchomość gruntowa może stanowić włas- ność gminy, będąc tym samym tzw. nieruchomością gminną. Bywają także nieruchomości składające się z działek o różnym przeznaczeniu, tj. niektó- re przeznaczone np. pod budownictwo mieszkaniowe, inne np. pod działal- ność usługową. Liczba możliwości jest tu praktycznie nieograniczona. 1515 poz. 687 ze zm.) oraz ustawa z 28.3.1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych (Dz.U. Nr 39, poz. 311 ze zm.). 1 Uregulowane w ustawie o własności lokali. Nb. 15 Rozdział 2. Prawo własności nieruchomości § 4. Pojęcie własności i jej ograniczenia 1616 1717 Według pierwszej definicji własności (dominium), sformułowanej w połowie XIV w. przez Bartolusa de Saxoferrato, własność to prawo do- wolnego dysponowania rzeczą materialną1, chyba że zabrania tego usta- wa (ius de re corporali perfecte disponendi nisi lex prohibeat)2. Pojęcie własności, jej przedmiot oraz granice ochrony prawnej wynikają jednak w znacznej mierze z założeń ustrojowych każdego państwa. Są one także determinowane przez jego potrzeby społeczno-gospodarcze. Dla przykła- du, w ujęciu prawa angielskiego własność (ownership) wszystkich nie- ruchomości przysługuje tylko i wyłącznie Koronie (Crown), a zatem je- dynym właścicielem (owner) wszystkich nieruchomości położonych na terenie Anglii jest monarcha. Koncepcja ta swój początek bierze jeszcze w czasach podboju Anglii przez Wilhelma Zdobywcę (XI w.) i w niezmie- nionym kształcie zachowała się do dnia dzisiejszego. A zatem nikt oprócz monarchy nie może być właścicielem samej nieruchomości, pojmowanej jako przedmiot materialny, a jedynie podmiotem praw do nieruchomości (estates in land)3. Powyższe okoliczności uniemożliwiają wypracowanie uniwersalnej de- finicji własności. Kwestię tę podnosił w nauce prawa T. Dybowski, zda- niem którego skonstruowanie ogólnego pojęcia czy też definicji własności jest co najmniej wątpliwe, jeżeli nie niemożliwe4. 1 Odnośnie do pojęcia rzeczy zob. A. Brzozowski, W.J. Kocot, E. Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2013, s. 131–134. 2 Tak T. Giaro, [w:] W. Dajczak, T. Giaro, F. Longchamps de Bérier, Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Warszawa 2009, s. 371. 3 Tak J. Kopyra, Podział nieruchomości gruntowej na podstawie ustawy o gospodarce nieruchomościami, Warszawa 2008, s. 199. 4 Tak T. Dybowski, Ochrona własności w polskim prawie cywilnym (rei vindicatio, actio negatoria), Warszawa 1969, s. 29. Autor wyjaśnia dalej, że podejmowane przez współczesną naukę próby zdefiniowania własności stanowiły zazwyczaj uogólnienie Nb. 16–17 1818 1919 2020 2121 2222 § 4. Pojęcie własności i jej ograniczenia 9 W polskim systemie prawnym własność jest głównym desygnatem mienia, obejmującego oprócz niej, także inne prawa o charakterze mająt- kowym. Wniosek taki wypływa z brzmienia art. 44 KC, który na tle ogółu praw majątkowych eksponuje jedynie własność1. Nowela Kodeksu cywil- nego z 28.7.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) zniosła wcześniejszy podmiotowy podział mienia, nadając mu charakter jednorodny. Przedmiotowy zakres prawa własności określono w przepisach Ko- deksu cywilnego wąsko, ograniczając go jedynie do rzeczy w znaczeniu przedmiotów materialnych (art. 140 w zw. z art. 45 KC). W literaturze prawa cywilnego dominuje pogląd, choć nie brak też głosów odmiennych2, że chodzi tu o przedmioty materialne samoistne, tzn. wyodrębnione i zin- dywidualizowane w stopniu umożliwiającym ich samodzielne występo- wanie w obrocie3. Nie są zatem rzeczami – w rozumieniu Kodeksu cywil- nego – wszelkie dobra niematerialne, np. majątkowe prawa autorskie albo energie, choć trzeba pamiętać, że art. 555 KC nakazuje stosowanie do ich sprzedaży odpowiednich przepisów dotyczących sprzedaży rzeczy4. Wąskie ujęcie zakresu prawa własności w przepisach Kodeksu cywilne- go jest w istocie kontynuacją rozwiązań wprowadzonych do prawa polskie- go przez dekret – Prawo rzeczowe. Stanowił on w art. 28, że „właściciel może w granicach przez ustawy określonych korzystać z rzeczy z wyłącze- niem innych osób oraz rozporządzać rzeczą”, zaś w art. 1 przesądzał jed- noznacznie, że „rzeczami są jedynie przedmioty materialne”. Nieruchomość jest rzeczą, a zatem może być ona przedmiotem włas- ności. Zasady ogólne dotyczące własności mają zastosowanie również do własności nieruchomości. Własność jest prawem dającym uprawnionemu najpełniejszą wła- dzę nad rzeczą. W większości współczesnych systemów prawnych nie jest to jednak prawo absolutne (ius infinitum), lecz względnie peł- ne. Traktowanie prawa własności jako prawa absolutnego prowadziłoby nieuchronnie do nagminnego naruszania interesów innych podmiotów5. Według T. Dybowskiego „względna pełnia prawa własności oznacza, że doświadczeń jednej epoki, a mianowicie doświadczeń płynących z wielkich kodyfikacji XIX w. 1 Zob. E. Skowrońska-Bocian, [w:] Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2005, s. 181. 2 Zob. tamże, s. 186 wraz z powołaną tam literaturą. 3 Zob. T. Dybowski, Ochrona własności…, s. 39, 45; K. Piasecki, [w:] J. Winiarz (red.), Kodeks cywilny z komentarzem, t. 1, Warszawa 1989, s. 58–59. Drugi z autorów zwraca uwagę, że w obrocie mogą występować także zbiory rzeczy (universitates facti), np. w postaci biblioteki z książkami lub stada zwierząt. 4 Zob. Z. Banaszczyk, [w:] Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2005, s. 45–47. 5 Zob. orz. TK z 20.4.1993 r. (P 6/92, OTK 1993, Nr 1, poz. 8). Nb. 18–22 2323 2424 2525 10 Rozdział 2. Prawo własności nieruchomości w systemie danego prawa treść własności jest najszersza w porównaniu z treścią innych praw podmiotowych, ale nie nieograniczona”1. W podob- nym duchu wypowiedział się o prawie własności Sąd Najwyższy w uchw. z 16.7.1980 r. (III CZP 45/80, OSNC 1981, Nr 2–3, poz. 25), wyjaśniając, że zapewnia ono właścicielowi dopuszczalną w danych warunkach peł- nię uprawnień względem rzeczy. We współczesnym prawie polskim treść prawa własności określona została w art. 140 KC, upoważniającym właściciela do korzystania z rze- czy z wyłączeniem innych osób, w szczególności do pobierania z niej po- żytków i innych dochodów, z zastrzeżeniem, że będzie to czynił w gra- nicach określonych przez ustawy oraz zasady współżycia społecznego, a ponadto zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa. Powołany przepis stanowi in fine, że w tych samych granicach właściciel rzeczy może nią rozporządzać. Kodeks cywilny określił zatem treść prawa własności przez wskazanie granic, w obrębie których właściciel rzeczy może wykonywać względem niej swoje uprawnienia. Komentowany przepis determinuje zarówno pozy- tywną, jak i negatywną stronę własności, ponieważ z jednej strony przy- znaje właścicielowi prawo do korzystania i rozporządzania rzeczą (strona pozytywna), z drugiej zaś wyłącza od tego inne osoby (strona negatywna). Według art. 140 KC granice prawa własności determinują trzy wy- znaczniki, a mianowicie: 1) przepisy ustaw, 2) zasady współżycia społecznego oraz 3) społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa. We współczesnej literaturze przedmiotu przyjmuje się dość zgodnie, że przez pojęcie ustaw rozumieć tu należy także akty prawne niższej rangi, z zastrzeżeniem jednak, że mają one charakter wykonawczy do ustaw i nie wykraczają poza granice upoważnień zawartych w tych ustawach. Taką wykładnię powyższego terminu narzuca art. 64 ust. 3 Konstytucji RP, zezwalający na ograniczanie własności jedynie w dro- dze ustaw i tylko w zakresie nienaruszającym jej istoty. Przyjmuje się jed- nak, że ograniczenie własności w drodze aktu prawnego niższego rzędu, wydanego na podstawie ustawy w granicach zawartej w niej delegacji, nie narusza konstytucyjnej ochrony własności gwarantowanej w art. 21 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 64 ust. 3 Konstytucji RP, pod warunkiem jednak, że ograniczenie to nie godzi w istotę prawa własności2. 1 Tak T. Dybowski, Ochrona własności…, s. 56–57. 2 Szerzej na ten temat zob. E. Skowrońska-Bocian, [w:] Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2008, s. 484–486 wraz z powołanym tam orzecznictwem. Nb. 23–25 § 5. Moment przejścia własności nieruchomości 11 2626 2727 2828 W doktrynie nie kwestionuje się zasadności ograniczania prawa własno- ści w drodze ustaw. Konieczność taka jest naturalnym następstwem rozwo- ju cywilizacyjnego. Większość ograniczeń ma charakter publicznoprawny i wynika z przepisów prawa administracyjnego (np. z ustawy z 21.5.1999 r. o broni i amunicji, tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 576 ze zm.), choć nie brak też ograniczeń o charakterze cywilnoprawnym (np. art. 144 KC do- tyczący immisji). Ingerencja ustawodawcy w sposób wykonywania pra- wa własności przez właściciela np. broni palnej nie budzi dziś sprzeciwu. Nie wzbudza go też ustawowe ograniczenie uprawnień właściciela nieru- chomości ze względu na uzasadniony interes właściciela nieruchomości sąsiedniej. Dla przykładu, powołany wyżej art. 144 KC nakazuje właści- cielowi nieruchomości powstrzymanie się od działań, które zakłócałyby korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę, wynika- jącą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosun- ków miejscowych. Przy interpretowaniu przepisów ograniczających prawo własności na- leży jednak pamiętać, że mają one charakter wyjątkowy i nie podlegają wykładni rozszerzającej1. Przez wspomnianą wyżej negatywną stronę własności rozumie się wy- łączenie osób trzecich od możliwości korzystania i rozporządzania rzeczą wbrew woli jej właściciela. Artykuł 140 KC nakłada na wszystkie pod- mioty niebędące właścicielami danej nieruchomości obowiązek biernego poszanowania prawa własności przysługującego jej właścicielowi, pole- gający na powstrzymaniu się tych podmiotów od wszelkich działań na- ruszających to prawo (non facere). Ten bierny obowiązek nie ma jednak charakteru świadczenia dłużnika wobec wierzyciela, gdyż podmiot nim obciążony nie rezygnuje z żadnych przysługujących mu uprawnień, a jedy- nie powstrzymuje się od wkraczania w sferę uprawnień właściciela. § 5. Moment przejścia własności nieruchomości Nieruchomość jest rzeczą oznaczoną co do tożsamości. Ma ona ści- śle określoną powierzchnię, położona jest w konkretnym miejscu i opisa- na w konkretnej księdze wieczystej. Do przeniesienia własności nierucho- mości w drodze umowy ma zatem zastosowanie art. 155 § 1 KC, według którego własność rzeczy oznaczonych co do tożsamości przechodzi na 2929 1 Zob. wyr. NSA z 1.12.1995 r. (II SA 1400/94, Wok. 1996, Nr 3, s. 32) oraz wyr. SN z 6.3.1998 r. (III CKN 393/97, OSP 1998, Nr 10, poz. 171). Nb. 26–29 12 Rozdział 2. Prawo własności nieruchomości nabywcę z chwilą zawarcia umowy zobowiązującej, takiej jak umowa sprzedaży, zamiany czy darowizny, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej albo strony umowy inaczej nie postanowiły. Z przepisu tego wy- nika, że zawarcie umowy zobowiązującej, np. umowy sprzedaży nierucho- mości, może, ale wcale nie musi przenosić jej własności. Możliwa jest sytuacja, w której nieruchomość została aktem notarialnym sprzedana, lecz sprzedający nadal pozostaje jej właścicielem. W przypadku takim przeniesienie własności dokonywane jest odrębnym aktem notarialnym podpisywanym w terminie późniejszym i obejmującym samo przeniesie- nie własności. Pierwsza umowa (umowa sprzedaży) ma charakter jedynie zobowiązujący, tzn. zobowiązuje sprzedającego do przyszłego przenie- sienia własności nieruchomości na kupującego, natomiast umowa druga (umowa przeniesienia własności) zawierana jest w wykonaniu umowy pierwszej (umowy sprzedaży) i ma charakter rozporządzający, tzn. prze- nosi własność nieruchomości ze sprzedającego na kupującego. Według powołanego wyżej art. 155 § 1 KC do późniejszego niż przy zawieraniu umowy zobowiązującej przejścia własności nieruchomości do- chodzi albo z mocy przepisu szczególnego, albo z woli stron. Przykładem przepisów szczególnych narzucających konieczność zawar- cia najpierw umowy sprzedaży nieruchomości (jako umowy jedynie zobo- wiązującej), a następnie zawarcia odrębnej umowy przenoszącej własność nieruchomości (jako umowy jedynie rozporządzającej), są przepisy regu- lujące pierwokup ustawowy. Na ich mocy niektórym podmiotom, takim jak gminy czy Agencja Nieruchomości Rolnych, przysługuje w określo- nych sytuacjach, w stosunku do pewnych nieruchomości, ustawowe prawo pierwokupu. Nieruchomości podlegającej pierwokupowi nie można sprze- dać z jednoczesnym przeniesieniem własności, lecz należy: 1) zawrzeć umowę sprzedaży z wyłączeniem przeniesienia własności; 2) wysłać wypis aktu notarialnego tej umowy sprzedaży uprawnione- mu podmiotowi z zapytaniem, czy nie skorzysta z przysługującego mu prawa pierwokupu; 3) po uzyskaniu odpowiedzi informującej, że uprawniony podmiot nie skorzystał z prawa pierwokupu, a w przypadku braku odpowiedzi, po upływie ustawowego jednomiesięcznego (art. 598 § 2 KC) terminu na jej udzielenie, zawrzeć umowę przeniesienia własności nieruchomo- ści na kupującego. Umowa sprzedaży nieruchomości podlegającej pierwokupowi usta- wowemu określana bywa w praktyce notarialnej terminem warunkowa umowa sprzedaży, a to dla podkreślenia, że sprzedający sprzedaje nieru- chomość kupującemu, pod warunkiem że osoba trzecia (uprawniony pod- Nb. 30–32 3030 3131 3232
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo nieruchomości. Wydanie 3
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: