Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00381 007893 15708498 na godz. na dobę w sumie
Prawo podatkowe - ebook/pdf
Prawo podatkowe - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 622
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5691-4 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> prawo
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Seria ta stanowi kanon wiedzy niezbędnej każdemu studentowi prawa do zdania egzaminu.

Publikacja skierowana jest przede wszystkim do uczestników wykładów kursowych, wykładów specjalizacyjnych (konwersatoriów, fakultetów), seminariów magisterskich i doktorskich, prowadzonych dla studentów oraz absolwentów prawa, administracji, europeistyki oraz kierunków ekonomicznych. Może być także pomocna w trakcie różnorodnych studiów podyplomowych, kursów dla doradców podatkowych, czy aplikacji prawniczych. W swym zasadniczym założeniu obejmuje ona podstawowe zagadnienia merytoryczne dotyczące podatków i prawa podatkowego. W zamyśle Autorów podręcznik ma zawierać najważniejsze kwestie z tego zakresu, niezbędne dla realizacji przede wszystkim głównego nurtu wykładu akademickiego.

„(…) Podręcznik – zarówno od strony technicznej, jak i merytorycznej – jak najbardziej zasługuje na pozytywna ocenę. Autorzy posługują sie językiem prostym (pamiętają, do kogo głównie skierowane jest dzieło) i w bardzo przystępny sposób tłumacza mało przystępne zagadnienia polskiego (i nie tylko) prawa podatkowego. Poszczególne rozdziały tworza zwarta i logiczna całość, przy czym ujecie tematu jest oryginalne i na pewno nie stanowi powielenia pomysłów spotykanych w innych podręcznikach akademickich. (…) Reasumując, recenzowany podręcznik – jako bardzo aktualne kompendium wiedzy z zakresu prawa podatkowego – stanowić będzie dużą pomoc dla studentów stawiających pierwsze kroki na gruncie tytułowej dziedziny prawa.”

Prof. zw. dr hab. Leonard Etel (wyciąg z recenzji wydawniczej).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego § 1. Dochody publiczne i ich klasyfikacja 1 Prawidłowe funkcjonowanie każdego organizmu państwowego zależy od wielu czynników, tak politycznych, jak i gospodarczych, wewnętrznych i ze- wnętrznych, materialnych i pozamaterialnych. Wśród tych czynników istotną rolę odgrywa możność dysponowania przez państwo odpowiednimi środka- mi finansowymi (pieniężnymi), z których można pokrywać wydatki publicz- ne. Środki te muszą być tym większe, im większy jest zakres zadań finanso- wanych przez państwo lub samorząd terytorialny, a niepozostających w gestii podmiotów prywatnych. Dlatego też istotnego znaczenia wśród czynników de- cydujących o prawidłowym funkcjonowaniu państwa nabiera zapewnienie sta- łych i wydajnych źródeł dochodów. Dochody uzyskiwane przez państwo i jednostki samorządu terytorialnego – czyli dochody publiczne, są podstawą funkcjonowania tych podmiotów. Służą także realizacji celów im przypisanych w podstawowych aktach prawnych i za- spokajaniu – przynajmniej w niezbędnym zakresie – potrzeb publicznych. Dochody publiczne mogą mieć różny charakter, różną rangę i znaczenie. W procesie historycznym zmieniały się sposoby zdobywania środków niezbęd- nych do pokrywania wydatków publicznych. Różny bywał zakres obciążeń fi- nansowych poszczególnych grup ludności. Zmieniały się też rodzaje takich ob- ciążeń – podatki, cła, opłaty itp. Wszystko to sprawiło, że w doktrynie prawa finansowego wypracowano różne definicje pojęć związanych z gromadzeniem środków niezbędnych do realizacji zadań publicznych. Określenia te – nie zawsze precyzyjne – zmie- niały się wraz ze zmianą warunków politycznych i gospodarczych, w których były formułowane. Także w aktach prawnych próbowano formułować legalne definicje poszczególnych pojęć: dochodów, podatków, opłat, ceł itp. Niestety definicje te bywały i są nadal często zmieniane pod wpływem różnych poza- merytorycznych okoliczności i doraźnych potrzeb. Najczęściej też, formułu- 2 Nb. 1–2 3 4 5 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego 2 jąc definicje ustawowe, zapomina się o dorobku doktryny w tym zakresie. Taki stan rzeczy powoduje, iż te same określenia są używane w doktrynie w innym znaczeniu niż znaczenie nadane w poszczególnych aktach prawnych. Różnorodność dochodów publicznych przesądza o odmiennym ich uj- mowaniu w ekonomii i prawie, a także o wielości klasyfikacji teoretycznych z uwzględnieniem wielu odmiennych kryteriów. W literaturze prawnofinansowej jako dochody publiczne są traktowane wszelkie wpływy pieniężne uzyskane prze państwo i jednostki samorządu tery- torialnego niezależnie od charakteru i źródeł pochodzenia tych wpływów. Warto podkreślić, iż klasyfikacja dochodów przyjmowana w doktrynie nie pokrywa się z klasyfikacją przyjętą w ustawie o finansach publicznych1. Kla- syfikacja teoretyczna obejmuje wpływy określone w ustawie jako dochody pu- bliczne, ale i takie, które są w ustawie zaliczane do przychodów publicznych oraz pochodzące ze źródeł zagranicznych niepodlegających zwrotowi. Można więc przyjąć, że dochody publiczne w ujęciu teoretycznym odpowiadają w za- sadzie pojęciu środków publicznych w znaczeniu przyjętym w ustawie o finan- sach publicznych2. W klasyfikacji doktrynalnej można wyróżnić wiele kryteriów podziału do- chodów publicznych. 1. Ze względu na podmioty, od których są pobierane, dochody publiczne można podzielić na dwie grupy: a) pobierane od osób fizycznych, b) pobierane od osób prawnych i jednostek organizacyjnych niemających oso- bowości prawnej. Teoretycznie większość dochodów może być wprawdzie pobierana od obu tych grup podmiotów, ale należy uwzględnić ich odrębność. Przesądza to o od- miennym sposobie poboru dochodów, stosowaniu innych zwolnień czy ulg (np. jakiekolwiek ulgi wynikające ze stanu rodzinnego mogą dotyczyć tylko osób fizycznych). 2. Ze względu na rodzaj budżetu, do którego są odprowadzane, dochody publiczne można podzielić na: a) dochody budżetu państwa, b) dochody budżetów samorządowych. 1 Art. 5 ustawy z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 885 ze zm.). 2 Wśród dochodów publicznych w ujęciu doktryny można jednak wskazać także docho- dy zwrotne, które mogą pochodzić z zagranicy. Nie wchodzą one jednak do grupy środków publicznych. Nb. 3–5 § 1. Dochody publiczne i ich klasyfikacja 3 Podział dochodów między budżet państwa i budżety samorządów powi- nien być tak dokonywany, aby zapewnić obu rodzajom budżetów wystarcza- jące środki finansowe w stosunku do zadań przewidzianych do realizacji tak przez państwo, jak i samorządy. Formalne wyposażenie organów samorządo- wych w szeroki zakres uprawnień i obowiązków bez prawnego wyposażenia tych samorządów w środki finansowe, którymi mogą swobodnie rozporządzać, stwarza tylko iluzję samodzielności gmin. 3. Bardzo ważnym kryterium podziału dochodów publicznych jest kryte- rium funkcji (zadań) tych dochodów. Z tego punktu widzenia można dochody podzielić na: a) zasadnicze, b) uboczne. Dochody zasadnicze to takie, których głównym celem jest cel fiskalny. Podstawowym zadaniem takich dochodów jest dostarczanie państwu lub samo- rządom środków pieniężnych niezbędnych do zrealizowania ich zadań. Wszel- kie inne funkcje takich dochodów (np. stymulacyjna, prewencyjna czy represyj- na) mają znaczenie drugoplanowe. Do takich dochodów zalicza się np. podatki i opłaty. Dochodami ubocznymi są takie dochody, których podstawowym zadaniem jest realizacja innych celów niż fiskalny. Mogą to być cele represyjne czy pre- wencyjne (np. grzywny, kary pieniężne czy mandaty). 4. Kryterium ostatecznego pobrania dochodu pozwala na wyróżnienie do- chodów: a) bezzwrotnych, b) zwrotnych. 6 7 8 Dochody bezzwrotne to takie, które – raz uiszczone na rzecz państwa czy samorządu – nie zostają zwrócone podmiotowi, od którego zostały pobrane. Do tej grupy należą np. podatki, cła, opłaty. Dochody zwrotne są jakby przejściowym zasileniem budżetu, gdyż po ustalonym okresie winny być zwrócone podmiotowi, od którego je pobrano. Do tej grupy dochodów można zaliczyć pożyczki i kredyty. 5. Można także klasyfikować dochody publiczne ze względu na kryterium wzajemnego świadczenia. Z tego punktu widzenia można wyróżnić dochody: a) odpłatne, b) nieodpłatne. Kryterium wzajemności świadczenia dotyczy podmiotu prawa publiczne- go. Jeżeli wpłacający, uiszczając określoną kwotę pieniężną na rzecz państwa lub samorządu, otrzymuje od niego świadczenie wzajemne, np. czynność urzę- 9 10 11 Nb. 6–11 12 13 14 15 16 17 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego 4 dową czy usługę, wówczas mamy do czynienia z dochodem odpłatnym. Jeże- li zaś państwo lub samorząd, pobierając dochód, nie daje żadnego wzajemnego świadczenia – jak np. przy poborze podatku – mamy do czynienia z dochodem nieodpłatnym. Dochód odpłatny, a więc związany z istnieniem wzajemnego świadczenia, może być dochodem ekwiwalentnym lub nieekwiwalentnym. Rozróżnienie to opiera się na wartości wzajemnego świadczenia ze strony państwa lub samorzą- du w stosunku do wielkości samego dochodu. Jeżeli wzajemne świadczenie ze strony państwa (samorządu) jest porówny- walne w swojej materialnej wartości do wielkości dochodu, wówczas dochód ma charakter ekwiwalentny: państwo świadczy wzajemny ekwiwalent. Jeże- li zaś wzajemne świadczenie jest, materialnie biorąc, nieproporcjonalnie niż- sze niż wielkość dochodu (np. wysoka opłata paszportowa lub wizowa), wów- czas dochód jest wprawdzie odpłatny (istnieje wzajemne świadczenie), ale nie ekwiwalentny, gdyż świadczenie to nie stanowi ekwiwalentu w stosunku do wielkości dochodu. 6. Ze względu na możliwość egzekwowania dochodów wyróżniamy: a) dochody przymusowe, b) dochody dobrowolne. Dochody przymusowe to takie, które mogą być pobrane w drodze egzeku- cji administracyjnej (np. potrącenie z wynagrodzenia, wyegzekwowanie w dro- dze czynności komornika itp.). Do takich dochodów należą podatki, opłaty, grzywny, mandaty karne, cła. Dochody dobrowolne nie mogą być wyegzekwowane w drodze przymusu, np. darowizny. 7. Można też dokonać podziału dochodów publicznych na: a) obligatoryjne, b) fakultatywne. Jest to podział dochodów przeprowadzony ze względu na to, czy obowią- zujące przepisy prawne nakazują pobieranie jakiegoś dochodu – jest to wów- czas dochód obligatoryjny, czy też dają tylko możliwość pobierania dochodu, przy spełnieniu dodatkowych warunków przewidzianych w prawie. Taki do- chód ma wówczas charakter dochodu fakultatywnego. Dochodem fakultatyw- nym są obecnie np. dochody na rzecz samorządu, wprowadzane na podstawie referendum rozpisanego wśród mieszkańców gminy. W sytuacji gdy wyniki re- ferendum przesądzą o pobieraniu takich dochodów, mają one wprawdzie cha- rakter fakultatywny, ale jednocześnie przymusowy, bowiem obciążają wszyst- kich mieszkańców, niezależnie od stanowiska zajętego w referendum. Mimo iż Nb. 12–17 § 1. Dochody publiczne i ich klasyfikacja 5 dochody takie mają charakter „samoopodatkowania się” mieszkańców, mogą być przymusowo egzekwowane na drodze administracyjnej. 8. Dochody publiczne można też podzielić ze względu na okoliczności ich pobierania. Z tego punktu dadzą się wyróżnić dochody: a) zwyczajne, b) nadzwyczajne. Dochody zwyczajne są z założenia pobierane w normalnych, powtarzają- cych się sytuacjach, mają więc charakter niejako „stały”. Takimi dochodami jest ogromna większość dochodów podatkowych, z opłat, a także grzywien, mandatów itp. Dochody nadzwyczajne wprowadza się w szczególnych okolicznościach, np. podatek od nadzwyczajnego wzbogacenia wojennego pobierany w Polsce po II wojnie światowej. Można też wyobrazić sobie wprowadzenie dodatkowe- go podatku na rzecz gmin objętych klęską żywiołową, a pobieranych od miesz- kańców innych, niedotkniętych klęską regionów. 9. Dochody publiczne można wreszcie podzielić ze względu na fakt, czy są pobierane okresowo, w sposób powtarzający się (niejako „ciągły”), czy też sporadycznie. Dochód publiczny może pochodzić np. z tytułu prowadzonej przez określony podmiot działalności gospodarczej. W takiej sytuacji pobie- rany podatek dochodowy ma charakter ciągłego świadczenia, pobieranego tak długo, jak długo jest prowadzona działalność gospodarcza przynosząca docho- dy. Płatność takiego podatku odbywa się najczęściej okresowo w postaci mie- sięcznych zaliczek. Możliwe jest jednak pobieranie dochodu sporadycznie, czyli wówczas, gdy następuje jednorazowe, pojedyncze zdarzenie, albo też zostanie dokonana czynność prawna, która wymaga uiszczenia określonej kwoty na rzecz państwa czy też samorządu. Do takich sytuacji należy np. obowiązek uiszczenia opłaty za otrzymane zezwolenie budowlane lub odpis aktu stanu cywilnego. Podobny charakter ma pobranie podatku od spadku lub dokonanej darowizny. 10. Dochody uzyskiwane przez podmioty prawa publicznego (państwo i sa- morządy) mogą mieć charakter dochodów własnych, ewentualnie dochodów pochodzących z zewnątrz. Dochody zewnętrzne są często nazywane dochoda- mi obcymi, a także zasilającymi. Dochody własne państwa czy samorządu to takie, które są w obowiązują- cych przepisach prawa określone jako własne, np. podatki i opłaty zwane lo- kalnymi stanowią dochody własne gmin. Dochodami własnymi gmin są też dochody z majątku komunalnego, np. wpływy uzyskane ze sprzedaży mienia, czynsze z tytułu jego dzierżawy czy najmu. 18 19 20 21 22 23 Nb. 18–23 6 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego Dochodami zasilającymi gminy są natomiast wszelkiego rodzaju dotacje i subwencje. Podobna sytuacja zachodzi również w odniesieniu do dochodów państwa. W ujęciu teoretycznym własnymi dochodami państwa są podatki, opłaty, część wpływów z tytułu ceł, a także dochody pochodzące z prywatyzacji mienia na- leżącego do Skarbu Państwa, podobnie jak czynsze z wydzierżawienia takiego mienia. Dochodami obcymi są np. środki uzyskane przez państwo z międzyna- rodowych instytucji finansowych, i to zarówno w postaci bezzwrotnej pomocy, jak też otrzymane pożyczki lub kredyty. 24 11. Celowe wydaje się też odróżnienie dochodów publicznych ze względu na lokalizację źródła poboru dochodu. Z tego punktu widzenia można wyróż- nić dochody: a) pochodzące z kraju, b) pochodzące z zagranicy. Jeżeli źródło poboru dochodu publicznego znajduje się na terenie kraju, wówczas pochodzący z kraju dochód stanowi tym samym przejęcie do budżetu państwa lub samorządu części dochodu (produktu krajowego brutto) wytwo- rzonego w Polsce lub majątku znajdującego się w kraju, np. zapłacenie podatku przez podmiot gospodarczy działający w Polsce lub dokonanie darowizny poło- żonej w kraju nieruchomości na rzecz gminy. Dochód pochodzący z zagranicy jest natomiast przejęciem do polskie- go budżetu części majątku lub dochodu wytworzonego poza granicami kraju, np. pożyczka czy kredyt z zagranicznego banku, bezzwrotna zagraniczna po- moc finansowa i podobne. Wśród różnych dochodów publicznych na szczególną uwagę zasługują po- datki. W większości państw właśnie podatki stanowią podstawowe źródło do- chodów zarówno samego państwa, jak i organów samorządu terytorialnego. W budżetach państwowych i samorządowych podatki są najczęściej pierwszo- planową i najważniejszą, a tym samym największą pozycją dochodową. Prawo podatkowe stanowi też najważniejszą część prawa o dochodach publicznych. Reasumując – w ujęciu teoretycznym dochodami publicznymi są środki pu- bliczne w znaczeniu przyjętym w ustawie o finansach publicznych, w tym za- równo dochody publiczne, przychody publiczne, jak i niepodlegające zwrotowi środki pochodzące ze źródeł zagranicznych z wyodrębnieniem środków pocho- dzących z Unii Europejskiej. Do dochodów publicznych w znaczeniu teore- tycznym można jednak zaliczyć także wszelkie uzyskane z zagranicy kredyty i pożyczki stanowiące tzw. dochody zwrotne. Nb. 24 § 2. Definicja podatku § 2. Definicja podatku 7 Podatek stanowi kategorię ekonomiczną, ale jednocześnie jest pojęciem i instytucją prawnofinansową. Prawo finansowe określa też zarówno samo po- jęcie podatku, jego miejsce wśród innych dochodów publicznych, jak i elemen- ty podatku. 25 W doktrynie wypracowano ogólną definicję podatku jako świadczenia pie- niężnego na rzecz podmiotu prawa publicznego, czyli państwa lub samorządu, jednostronnie przez ten podmiot ustalonego, o charakterze ogólnym, zasadni- czym, bezzwrotnym, nieodpłatnym i przymusowym. Ordynacja podatkowa1 zawiera ustawową definicję podatku jako publiczno- prawnego, nieodpłatnego, przymusowego oraz bezzwrotnego świadczenia pieniężnego na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, które wynika z ustawy podatkowej. Obie definicje podatku w istocie są do siebie zbliżone. Definicja zawarta w ordynacji nie uwzględnia wprawdzie teoretycznych cech ogólności, zasad- niczości i jednostronności ustalenia, którymi obdarza się w doktrynie świad- czenia podatkowe. Nie oznacza to jednak, iż Ordynacja podatkowa pozbawiła podatek tych dotychczasowych cech wypracowanych w teorii prawa podatko- wego. Wszystkie elementy składowe definicji są niezbędne do określenia podat- ku i odróżnienia go od innych dochodów publicznych. Zmiana któregokolwiek elementu na inny, np. zamiana cechy nieodpłatności na odpłatność, przy nie- zmienionej pozostałej części definicji, powoduje, iż tego rodzaju dochód nie jest już podatkiem, lecz innym dochodem publicznym. W podanej sytuacji by- łaby to opłata. Podatek pobierany jest w pieniądzu. Aktualne rozwiązania prawne nie przewidują poboru podatku w naturze (np. w zbożu). Taki pobór podatku w na- turze może się zdarzyć w tych okresach i w tych państwach, w których nie ma, przynajmniej w minimalnym stopniu, ustabilizowanych warunków finan- sowych, a tym samym i stabilności waluty. Podatki są zawsze pobierane przez podmioty prawa publicznego. W Pol- sce do 1990 r. podmiotem takim było tylko państwo, ale od początku 1991 r. w Rzeczypospolitej Polskiej funkcjonuje zarówno system władzy i administra- cji rządowej, jak i samorządowej. Oba piony władzy i administracji dysponują własnymi kompetencjami władczymi, uprawnieniami wykonawczymi i oczy- 26 27 1 Art. 6 ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.). Nb. 25–27 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego 8 wiście własnymi dochodami, z których realizują swoje wydatki. Mają więc prawo uchwalania własnych, odrębnych budżetów, a podatki stanowią w tych budżetach bardzo istotną, może najistotniejszą pozycję. Jednostki samorządu terytorialnego na wszystkich szczeblach (gminy, powiatu, województwa) są więc także podmiotami prawa publicznego uprawnionymi do pobierania podat- ków. Podatek jest świadczeniem ustanowionym jednostronnie przez pobierający je podmiot. Oznacza to, iż podatek nie jest ustanawiany i wymierzany w dro- dze umowy między osobą zobowiązaną do jego zapłacenia a państwem lub samorządem, na rzecz którego jest on pobierany. Pobiera się go na podstawie władczego działania podmiotu ustanawiającego podatek w drodze ustawy po- datkowej. Tym samym postępowanie zmierzające do wymiaru podatku podlega przepisom Ordynacji podatkowej i Kodeksu postępowania administracyjnego, a nie Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego. Do cech podatku należy też jego ogólność. Jako świadczenie ogólne jest on tak skonstruowany, że zasady ustalania i poboru podatku odnoszą się do każde- go podmiotu, który spełnia warunki określone w prawie podatkowym. Nie usta- nawia się tym samym żadnych osobnych, indywidualnych warunków dla po- brania podatku od poszczególnych, imiennie wskazanych, podmiotów. 28 29 Podatek należy do tzw. publicznych dochodów zasadniczych. Oznacza to, iż podstawowym celem podatku jest cel fiskalny. Sprowadza się on do dostar- czania państwu lub samorządowi środków finansowych umożliwiających pro- wadzenie działalności i realizacji zadań. Inne funkcje podatku, takie jak stymu- lacyjna, związana z oddziaływaniem np. na preferowane kierunki produkcji lub inne korzystne zjawiska gospodarcze, mają jedynie znaczenie dodatkowe. Cechą charakterystyczną podatku jest też jego bezzwrotność, w odróżnie- niu np. od pożyczki. Oznacza to, iż podatek pobrany zgodnie z prawem nie ule- ga zwrotowi. W ten sposób podatek staje się rodzajem daniny publicznej na rzecz państwa lub samorządu. Do cech charakterystycznych podatku – w odróżnieniu od opłaty – nale- ży także jego nieodpłatność. Ta cecha podatku oznacza, iż podmiot uiszcza- jący podatek nie otrzymuje od państwa czy samorządu żadnego wzajemnego świadczenia, czy to w postaci czynności urzędowej czy usługi, jak jest to przy pobieraniu opłat. Płacący podatek nie ma więc do państwa czy samorządu rosz- czenia o jakiekolwiek wzajemne świadczenie. Nie oznacza to jednak, iż społe- czeństwo jako całość nie korzysta z jakiejś ogólnej odpłatności ze strony pań- stwa lub samorządu z tego tytułu, iż płaci na ich rzecz podatki. Jest to jednak ekwiwalent na rzecz społeczeństwa jako całości (np. bezpłatne szkolnictwo, uspołeczniona służba zdrowia itp.), a nie realizacja roszczenia poszczególnych Nb. 28–29 § 3. Struktura podatku 9 podmiotów z tytułu zapłacenia podatku w określonej wysokości. Często bywa zresztą tak, iż płacący wysokie podatki nie korzystają np. z usług uspołecznio- nej służby zdrowia, a ci, którzy podatków nie płacą lub uiszczają je w minimal- nej wysokości, wykorzystują jednocześnie wszystkie możliwe formy pomocy ze strony państwa lub samorządu. Podatek jest wreszcie świadczeniem o charakterze przymusowym. Ozna- cza to, iż w sytuacji gdy zobowiązany do zapłacenia podatku nie uiszcza go do- browolnie, można pobrać świadczenie w sposób przymusowy, czyli w drodze egzekucji administracyjnej. Wszystkie wymienione i omówione cechy podatku odróżniają go od innych dochodów na rzecz państwa lub innego podmiotu prawa publicznego i są nazy- wane stałymi elementami podatku. 30 Niezależnie od elementów stałych podatku, konstrukcja każdego podatku za- wiera elementy, które ulegają zmianom i są różne dla poszczególnych podatków. Pozwalają one odróżnić jeden podatek od drugiego. Są to więc elementy struktu- ry podatku. W teorii prawa podatkowego są także określane jako zmienne czy też techniczne elementy podatku. Należą do nich przede wszystkim: 1) podmiot podatku, 2) przedmiot podatku, 3) podstawa opodatkowania, 4) stawki i skale podatkowe. Do elementów struktury podatku, różnych dla poszczególnych podatków, należy także zaliczyć tryb i warunki płatności podatku oraz zwolnienia i ulgi, ewentualnie zwyżki podatkowe. § 3. Struktura podatku 31 Podmiotem podatku jest zarówno ten, kto podatek ustanawia i pobiera na swoją rzecz, jak i ten, kto jest zobowiązany do zapłacenia podatku. Podmiot, który pobiera na swoją rzecz podatek lub dla którego podatek jest pobierany (przez pośrednika – czyli tzw. płatnika bądź inkasenta), nosi nazwę podmio- tu czynnego. W Rzeczypospolitej Polskiej podmiotem czynnym jest aktual- nie państwo i od 1991 r. samorząd terytorialny. Podmiotem takim mogą być także organizacje międzynarodowe, jeżeli państwa członkowskie wyposażą je w uprawnienia do pobierania podatków na rzecz tych organizacji. Podmiotem biernym jest podmiot zobowiązany do uiszczenia podatku. W prawie podatkowym używa się dla jego określenia nazwy podatnik. Może nim być osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna nie- Nb. 30–31 32 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego 10 mająca osobowości prawnej. Znane są też w prawie podatkowym sytuacje, gdy podatnikami były spadki nieobjęte, a także grupy osób fizycznych (np. rodzina żyjąca we wspólnym gospodarstwie domowym). Ordynacja podatkowa1 przyznaje pozycję podatnika osobom fizycznym, prawnym oraz jednostkom organizacyjnym niemającym osobowości praw- nej, które podlegają na mocy ustaw podatkowych obowiązkowi podatkowemu. Ustawy takie mogą jednak nadawać status podatników innym podmiotom2. Podatnik może być podatnikiem formalnym lub rzeczywistym. Podatnik formalny to ten, kto na podstawie konkretnej ustawy podatkowej jest zobo- wiązany do zapłacenia podatku i rozliczenia się z tego tytułu z właściwym or- ganem podatkowym. Może to być np. przedsiębiorca, który jest podatnikiem podatku dochodowego, podatku od towarów i usług, czy też podatku od nieru- chomości. Jeżeli zobowiązanie podatkowe powstaje poprzez wydanie i dorę- czenie tzw. nakazu płatniczego, podatnikiem formalnym jest ten, na kogo nakaz płatniczy został wystawiony. Jeżeli podatnik formalnie zobowiązany do uiszczenia podatku ponosi jed- nocześnie ekonomiczny ciężar podatku, jest on równocześnie podatnikiem rzeczywistym. Zachodzi tym samym tożsamość osoby podatnika formalnego i rzeczywistego. W dwóch sytuacjach może jednak nastąpić rozczepienie osoby podatnika formalnego i rzeczywistego, tak że są to dwa odrębne podmioty. Następuje to w przypadku tzw. podatku pośredniego i przy zjawisku tzw. przerzucalności podatku. 33 34 Za podatek pośredni uważa się taki, w którym z woli podmiotu czynne- go, tj. państwa lub samorządu, następuje przewidziane w ustawie podatko- wej rozczepienie osoby podatnika formalnego i rzeczywistego. Taki charakter ma aktualnie podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy. Oba podat- ki są elementem kształtującym wysokość ceny i są niejako „z urzędu” w niej uwzględniane. Podatnikiem formalnym w takiej sytuacji są producenci bądź sprzedawcy towarów, a także świadczący odpłatnie usługi, a podatnikiem rze- czywistym – anonimowy nabywca towaru, który płaci cenę zawierającą w swej wysokości kwotę wliczonego do niej podatku. Zjawisko przerzucalności podatku polega na żywiołowym, często wbrew woli podmiotu czynnego (państwa lub samorządu)3, rozczepieniu osoby podat- 1 Art. 7 OrdPU. 2 Na przykład w podatku dochodowym od osób prawnych mogą to być podatkowe gru- 3 Państwo lub samorząd mogą nawet próbować przeciwdziałać temu zjawisku poprzez ustalanie cen i płac (tzw. reglamentacja cenowo-płacowa). py kapitałowe. Nb. 32–34 § 3. Struktura podatku 11 nika formalnego i rzeczywistego i przerzuceniu ciężaru ekonomicznego podat- ku przez podatnika formalnego na inny podmiot, który staje się przez to po- datnikiem rzeczywistym. Przerzucalność podatku może się dokonać w dwojaki sposób: a) poprzez przerzucalność „w przód”, b) za pomocą przerzucalności „w tył”. Przerzucalność „w przód” polega na obciążeniu ekonomicznym ciężarem podatku konsumenta – nabywcy towaru lub usługi przez podwyższenie ceny sprzedaży. Przerzucalność „w tył” polega na odrzuceniu ekonomicznego cięża- ru podatku na: – dostawcę surowca – poprzez obniżenie ceny za dostarczany producentowi surowiec, – zatrudnionego u producenta pracownika – przez obniżenie wysokości płacy temu pracownikowi. Przerzucalność podatku – zarówno „w tył”, jak i „w przód” – może nastąpić wówczas, gdy nie stoją temu na przeszkodzie bariery prawne lub ekonomiczne. Bariery prawne przybierają postać reglamentowania, a tym samym usta- lania poziomu cen i płac. W sytuacji ustalania cen i płac w sposób sztywny (tzw. sztywna reglamentacja) przerzucalność podatku jest bardzo utrudniona. Wiąże się bowiem z ryzykiem naruszenia prawa w przypadku pobrania ceny wyższej od ustalonej na towar sprzedawany czy niższej na surowiec skupio- ny lub wypłacenia płacy niższej niż zagwarantowana przez odpowiednie prze- pisy. Gdy reglamentacja cen i płac przybiera postać „elastyczną”, co dzieje się przy ustalaniu minimum płac, minimum cen skupu i maksimum cen na towary gotowe, przerzucalność jest oczywiście możliwa, chociaż w znacznym stopniu utrudniona. Bariery ekonomiczne nie są związane z żadnymi formalnymi ograniczenia- mi prawnymi, lecz wynikają z warunków rynkowych podaży i popytu na towa- ry gotowe, surowce czy też pracę. W sytuacji niezaspokojonego popytu na towary gotowe, zwłaszcza na towa- ry pierwszej potrzeby, które charakteryzują się tzw. sztywnym popytem, moż- liwe jest przerzucenie ekonomicznego ciężaru podatku na nabywcę. Bowiem przy zbyt małej podaży i niezaspokojonym popycie towar może być sprzedany także za cenę wyższą. Natomiast w przypadku zrównania podaży z popytem, a zwłaszcza przy podaży wyższej od popytu i istnieniu przy tym konkurencji, przerzucalność podatku kosztem nabywcy towaru staje się praktycznie niemoż- liwa. Podobna sytuacja zachodzi przy przerzucalności „w tył”. Przy zbyt niskiej podaży surowca niemożliwe jest obniżenie ceny dla jego dostawcy, a przy bra- 35 36 Nb. 35–36 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego 12 ku pracowników, czyli zbyt małej podaży „rąk do pracy”, nie jest możliwe ob- niżenie płacy. Gdy podaż surowca, a także ilość osób poszukujących pracy, jest większa od popytu na taki surowiec lub pracę, z łatwością można dokonać przerzucenia podatku. Warto zauważyć, iż przerzucalność podatku jest ułatwiona wówczas, gdy w gospodarce mamy do czynienia ze zmonopolizowaniem produkcji, sprzedaży czy świadczenia usług. Monopolista w danej dziedzinie jest w stanie narzucić „swoją” cenę, czy wysokość płacy. Znacznie trudniej dokonać przerzucalności w warunkach wolnej konkurencji i funkcjonowania na rynku wielu konkuru- jących ze sobą podmiotów. Zjawisko przerzucalności podatku może zaistnieć tylko w stosunku do podatków bezpośrednich. Tylko w takich podatkach, które charakteryzuje się tożsamością podatnika w znaczeniu formalnym i rzeczywi- stym możliwe jest spontaniczne, żywiołowe „rozczepienie” podatnika poprzez przerzucenie ekonomicznego ciężaru podatku na inny, odrębny podmiot. Wów- czas dotychczasowy podatnik pozostaje wprawdzie nadal podatnikiem formal- nym, ale faktyczny (ekonomiczny) ciężar podatku ponosi inny podmiot, stając się podatnikiem rzeczywistym. Taka sytuacja może nastąpić np. w podatku od nieruchomości wówczas, gdy właściciel lokalu – wykorzystując sytuację rynkową – podnosi lokatoro- wi czynsz tak, aby wkalkulować w jego wysokość kwotę podatku od nieru- chomości. Podobne zjawisko może zaistnieć w podatku rolnym, gdy rolnik – wykorzystując wysoki, niezaspokojony popyt na artykuły rolne – podnosi cenę sprzedawanego na targowisku nabiału, owoców czy warzyw z własnego gospo- darstwa. 37 38 Z podmiotem podatkowym wiąże się też pojęcie płatnika i inkasenta. Płat- nik to pośrednik między podmiotem czynnym a podatnikiem. Może być nim osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej. Pozycja i obowiązki płatnika są obecnie uregulowane Ordynacją po- datkową1 i sprowadzają się do trzech czynności: 1) obliczenia podatku, 2) pobrania podatku od podatnika, 3) wpłacenia podatku organowi podatkowemu we właściwym terminie. Instytucja płatnika pojawia się wówczas, gdy podmiot czynny (państwo lub jednostka samorządu terytorialnego) nie dokonuje sam obliczenia podat- ku, a czynność tę niejako „zleca” innej osobie, czyli właśnie płatnikowi. W sy- tuacji gdy wymiaru podatku dokonuje właściwy organ podatkowy (np. urząd skarbowy, wójt gminy), płatnik nie występuje, gdyż to sam podmiot czynny 1 Obowiązki płatnika zostały uregulowane w art. 8 OrdPU. Nb. 37–38 § 3. Struktura podatku 13 – państwo czy samorząd terytorialny poprzez swój organ podatkowy – oblicza podatek. Natomiast wówczas, gdy podatek jest obliczany i pobierany przy oka- zji dokonywania takich czynności, jak np. wypłata wynagrodzenia przez za- kład pracy, renty czy emerytury przez zakład ubezpieczeń społecznych, spo- rządzania umowy sprzedaży czy darowizny przez notariusza, wypłaty renty zagranicznej przez bank – wszystkie te podmioty mają obowiązek przy doko- nywaniu czynności obliczyć podatek i pobrać go od podatnika. Dokonuje się to poprzez odpowiednie zmniejszenie wynagrodzenia (renty czy emerytury) albo uzależnienie ostatecznego potwierdzenia dokonania czynności cywilnoprawnej (np. sprzedaży czy darowizny) od uiszczenia należnego podatku. Przy poborze niektórych podatków, np. rolnego, leśnego, a także podatków lokalnych, możliwe jest skorzystanie z pośrednictwa inkasenta. Inkasent jest też pośrednikiem między podatnikiem a podmiotem czynnym. Nie oblicza on jednak podatku, gdyż dokonał tego wcześniej właściwy organ podatkowy pań- stwa lub gminy, a jedynie pobiera podatek i wpłaca go temu organowi we wła- ściwym terminie1. Rolę inkasenta pełni np. sołtys przy poborze podatku rolne- go i leśnego. Przedmiot podatku, czyli przedmiot opodatkowania, to rzecz lub zjawisko, które podlega opodatkowaniu. Podobnie jak inne elementy struktury podatku musi być on określony w ustawie podatkowej2. Określenie przedmiotu podat- ku pozwala na udzielenie odpowiedzi na pytanie, od czego płaci się podatek. Zakres przedmiotu opodatkowania może być bardzo szeroki. Najczęściej takim przedmiotem jest jakieś zjawisko czy zdarzenie, które powoduje skutki prawne określone przez ustawę, lub też dokonywanie czynności cywilnoprawnych, któ- re rodzą także takie skutki. Może to dotyczyć różnych czynności, np. przejścia prawa własności z jednego podmiotu na drugi w drodze umowy sprzedaży lub darowizny albo w drodze stwierdzenia praw do spadku, będących konsekwen- cją jego otwarcia. Przedmiotem opodatkowania może być też zjawisko uzyski- wania dochodu w drodze prowadzenia działalności gospodarczej (handlowej, rzemieślniczej itp.). Czasami opodatkowaniu podlega sama rzecz bez wskazania zdarzeń lub zjawisk, które tej rzeczy dotyczą: np. podatek pobierany od posiadania nieru- chomości, a nie od faktu jej nabycia, czy też podatek od posiadania środków transportowych, nie zaś od prowadzenia za ich pomocą działalności gospodar- czej lub od kupna czy sprzedaży takiego środka transportowego. Podstawa opodatkowania, czy też podstawa wymiaru podatku, jest konkre- tyzacją przedmiotu opodatkowania. Konkretyzacja może przybierać postać ilo- 39 40 1 Pozycja inkasenta została ustawowo określona w art. 9 OrdPU. 2 Art. 217 Konstytucji RP. Nb. 39–40 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego 14 ściową (np. powierzchnia nieruchomości wyrażona w metrach kwadratowych, powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwie rolnym wyrażona w tzw. hek- tarach przeliczeniowych, wielkość stada hodowlanego wyrażona w sztukach itp.) lub wartościową (np. wyrażona w złotych wysokość dochodu uzyskanego w ciągu roku podatkowego, wartość rynkowa kupowanego samochodu czy pla- cu budowlanego). Podstawa opodatkowania mająca postać wartościową wyrażana jest w war- tości rzeczywistej albo w tzw. szacunkowej. Ustalenie podstawy opodatkowania w postaci wartości rzeczywistej doty- czy sytuacji, w których możliwe jest określenie – względnie dokładne – war- tości uzyskanego dochodu np. na podstawie prowadzonych ksiąg podatkowych lub rachunkowych. Można także ustalić np. wartość rzeczywistą nabywanego w drodze spadku lub darowizny majątku poprzez określenie wartości poszcze- gólnych jego składników. W wielu przypadkach ustalenie rzeczywistej wartości podstawy opodatko- wania jest bardzo skomplikowane lub wręcz niemożliwe. Stosuje się wówczas określenie podstawy wymiaru podatku w drodze szacunku. Procedura tego ro- dzaju ma zastosowanie np. wtedy, gdy podatnik niewłaściwie, a tym bardziej nierzetelnie, prowadzi księgi podatkowe czy rachunkowe, które nie mogą być wówczas uwzględnione przy obliczaniu podatku. Bardzo trudne jest też ustalenie rzeczywistej podstawy opodatkowania przy ustalaniu dochodów z różnych – taksatywnie wskazanych – rodzajów działów specjalnych produkcji rolnej (upraw lub hodowli). Dotyczy to sytuacji, gdy producent nie zadeklarował chęci prowadzenia ksiąg. Dochód z takiej produk- cji określa się wtedy na podstawie przeciętnych norm szacunkowo określonej dochodowości1. 41 Stawka podatku jest to relacja między wymierzonym podatkiem a podsta- wą opodatkowania. Bardzo często wyraża się ją w postaci stosunku wymierzo- nego podatku do podstawy opodatkowania. Można to określić w następujący sposób: stawka = podatek podstawa opodatkowania Stawka podatku może być wyrażona w ustalonej kwocie – określamy ją wówczas jako kwotową. Najczęściej jest stosowana wtedy, gdy sama podstawa podatku przybiera postać ilościową, np. w podatku od nieruchomości, w któ- 1 Zawarte są one w załączniku Nr 2 do ustawy z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.). Nb. 41 42 43 15 rym jest ona ustalana w określonej kwocie od każdego metra kwadratowego powierzchni. § 3. Struktura podatku Stosunek wymierzonego podatku do podstawy opodatkowania może też być wyrażony w procentach – w postaci ułamka dziesiętnego, np. w podatku dochodowym od osób prawnych wynosi 19 dochodu uzyskanego w ciągu ro- ku podatkowego. Taka stawka nosi nazwę stawki procentowej. Znacznie rzadziej stosuje się dwie pozostałe stawki: ułamkową i wielo- krotnościową. Ze stawką ułamkową mamy do czynienia wówczas, gdy stosunek podatku do podstawy opodatkowania jest wyrażony w ułamku zwykłym. W okresie po- wojennym była ona stosowana np. w podatku dochodowym od spółdzielczości, gdy podatek ustalano na 1/3 zysku bilansowego spółdzielni. Natomiast stawka wielokrotnościowa występuje tylko wyjątkowo i pole- ga na tym, iż wymierzony podatek jest wielokrotnością podstawy opodatko- wania, czyli jest większy (nawet wielokrotnie) od tejże podstawy. Do końca marca 1994 r. stawka tego rodzaju była stosowana w podatku od przyrostu wy- nagrodzeń, czyli w tzw. popiwku. Podatek ten był pobierany wówczas, gdy podmiot państwowy wypłacał pracownikom wynagrodzenie w kwocie wyższej niż dopuszczalne – w przepisach o tym podatku – maksimum. Stawka mogła wówczas wynosić nawet 500 , czyli od każdej złotówki wynagrodzenia wy- płaconego ponad dopuszczalną wysokość, a także nagrody czy premii, przed- siębiorstwo musiało odprowadzać 5 zł podatku1. Skala podatku jest to zbiór stawek obowiązujących w danym podatku. Ska- le podatkowe można podzielić na: 1) proporcjonalne, 2) nieproporcjonalne. Skala proporcjonalna charakteryzuje się stałą stawką podatkową. Ozna- cza to, iż mimo zmian podstawy opodatkowania stawka jest zawsze niezmienna (stała), a wysokość podatku zmienia się proporcjonalnie do zmiany wielkości podstawy opodatkowania. Jako ilustrację skali proporcjonalnej można podać następujący przykład. Jeżeli założymy, iż stawka podatku jest ustalona na 10 , a podstawa opodat- kowania to kwota 1000 zł – podatek wynosi 100 zł. Przy wzroście podstawy 1 Celem tego, bardzo zresztą kontrowersyjnego podatku, było przyspieszenie procesu prywatyzacji (płaciły go tylko przedsiębiorstwa państwowe lub takie, w których udział Skar- bu Państwa przekraczał 50 ) i przeciwdziałanie inflacji. Podatek ten, jak się wydaje, nie spełnił pokładanych w nim nadziei i został zniesiony ustawą z 29.12.1993 r. o utracie mocy obowiązującej przez ustawę z dnia 24 grudnia 1990 r. o opodatkowaniu wzrostu wynagro- dzeń (Dz.U. Nr 134, poz. 648 ze zm.). Nb. 42–43 Rozdział I. Pojęcie i charakter podatku jako dochodu publicznego 16 opodatkowania do 10 000 zł stawka pozostaje nadal 10 , a podatek wynosi 1000 zł. Podstawa opodatkowania wzrosła więc dziesięciokrotnie i podatek także 10 razy. Wśród skal nieproporcjonalnych wyróżnić można skale: 1) progresywną, 2) regresywną, 3) degresywną. Najważniejszą i najczęściej stosowaną jest skala progresywna. Skala ta charakteryzuje się stawką zmienną, zależną od wielkości podstawy opodatko- wania. Im wyższa jest podstawa opodatkowania, tym wyższa stawka podatko- wa. Można to zilustrować na przykładzie zamieszczonym poniżej. Tabela 1. Przykładowe opodatkowanie w skali progresywnej Podstawa opodatkowania w tys. zł Do 1 Ponad 1 do 5 Ponad 5 do 20 Ponad 20 do 30 Ponad 30 do 50 Ponad 50 Źródło: własne. Stawka w 10 20 30 40 50 60 Progresja podatkowa może jednak występować w dwóch postaciach: 1) globalnej, zwanej także skokową; 2) szczeblowanej, zwanej także ciągłą. 44 Powyższy przykład może być ilustracją obu tych rodzajów progresji. Progresja globalna polega na stosowaniu jednej stawki, wynikającej ze ska- li (oczywiście wzrastającej dla zwiększającej się podstawy) do całej podsta- wy opodatkowania. W przykładzie zawartym w powyższej tabeli np. dla kwoty 40 000 zł ma zastosowanie stawka 50 . Tym samym podatek wynosi 20 000 zł. Skala progresywna szczeblowana polega na tym, że całą podstawę opodat- kowania dzieli się na poszczególne odcinki (szczeble) i do każdego z nich sto- suje się inną, wynikającą ze skali stawkę. Gdyby obliczać na podstawie tej samej tabeli podatek przy zastosowaniu progresji szczeblowanej także dla 40 000 zł, należałoby osobno obliczyć po- datek dla każdego szczebla podstawy opodatkowania i dodać poszczególne kwoty cząstkowe. Dla pierwszego szczebla – czyli dla pierwszego 1000 zł – Nb. 44
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: