Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00316 011067 16900627 na godz. na dobę w sumie
Prawo pracy. Wydanie 20 - ebook/pdf
Prawo pracy. Wydanie 20 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 412
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-909-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W podręczniku 'Prawo pracy' omówiono zagadnienia objęte uniwersyteckim kursem tego przedmiotu, zawarte w Kodeksie pracy, ustawach dotyczących prawa pracy oraz aktach wykonawczych.

W publikacji omówiono zagadnienia dotyczące m.in.:

Dwudzieste wydanie zawiera wywody dotyczące poszerzonego zakresu podmiotowego zrzeszania się w związki zawodowe, uprawnień innych zatrudnionych niż pracownicy, dokumentacji pracowniczej, ochrony danych osobowych pracowników, ochrony prywatności pracownika, a także uwagi na temat reprezentatywności związku zawodowego oraz dobrowolnego oszczędzania na emeryturę. Powołano nowe orzeczenia Sądu Najwyższego i liczne nowe opracowania naukowe.

Podręcznik przeznaczony jest dla studentów studiów prawniczych. Może on być z powodzeniem wykorzystywany przez studentów innych kierunków studiów, w tym również i tych, którzy nie studiowali innych dziedzin prawa. Literatura, orzecznictwo oraz dodatkowe uwagi o charakterze szczegółowym (wydrukowane mniejszą czcionką) czynią go również użytecznym dla osób, które szerzej interesują się tą dziedziną prawa, a zwłaszcza przygotowują prace magisterskie i seminaryjne z prawa pracy.

Książka jest także przydatna dla praktyków. Większość rozważań może być pomocna dla zrozumienia i rozstrzygnięcia podstawowych kwestii praktycznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy § 1. Pojęcie, przedmiot i funkcje prawa pracy Literatura: M. Barzycka-Banaszczyk, Prawo pracy, Warszawa 2017; A. Dubowik, Ł. Pi- sarczyk, Prawo urzędnicze, Warszawa 2011; L. Florek (red.), Indywidualne a zbiorowe pra- wo pracy, Warszawa 2007; tenże, Kodyfikacyjne problemy prawa pracy, PiP 2007, z. 11; M. Gers dorf, Prawo zatrudnienia, Warszawa 2013; G. Goździewicz, Funkcje prawa pracy w nowym ustroju pracy w Polsce, [w:] Prawo pracy, ubezpieczenia społeczne. Wybrane za- gadnienia, B.M. Ćwiertniak (red.), Opole 1998; tenże; Stosunki pracy u małych pracodaw- ców, Warszawa 2013; tenże (red.), Umowa o pracę a umowa o zatrudnienie, Warszawa 2018; J. Jagielski, K. Rączka, Ustawa o służbie cywilnej. Komentarz, Warszawa 2010; J. Jończyk, O pracy i zatrudnieniu, PiZS 2018, Nr 10; A. Kosut, Zatrudnianie skazanych odbywających karę pozbawienia wolności – nowe uregulowania prawne, PiZS 1998, Nr 10; M. Latos-Mił- kowska, Ochrona interesu pracodawcy, Warszwa 2013; T. Liszcz, Aksjologiczne podstawy prawa pracy, Lublin 2018; M. Matey (red.), Nowy ład pracy w Polsce i w Europie, Warszawa 1997; M. Matey-Tyrowicz, T. Zieliński (red.), Prawo pracy RP w obliczu przemian, Warsza- wa 2006; A. Musiała, Zatrudnienie niepracownicze, Warszawa 2011; Z. Salwa, Organizacyjna funkcja prawa pracy, SP 1986, Nr 3–4; W. Sanetra (red.), Europeizacja polskiego prawa pra- cy, Warszawa 2004; A. Sobczyk, Państwo zakładów pracy, Warszawa 2017; tenże, Podmioto- wość pracy i towarowość usług, Kraków 2018; J. Stelina, Prawo urzędnicze, Warszawa 2017; tenże; Stosunki pracy osób pełniących funkcje organów państwa; H. Szewczyk, Stosunki pra- cy w służbie cywilnej, Warszawa 2011; A.M. Świątkowski, Elektroniczne platformy zatrud- nienia, MPP 2019, Nr 7; T. Zieliński, Klauzule generalne w prawie pracy, Warszawa 1988; tenże, Podstawy rozwoju prawa pracy, Warszawa–Kraków 1988; tenże, Stosunek prawa pracy do prawa administracyjnego, Warszawa 1977. I. Praca jako przedmiot regulacji prawnej Prawo pracy, w najszerszym tego słowa znaczeniu, to ogół norm prawnych, które regulują stosunki związane z pracą człowieka. Prawo pracy nie normuje wszelkiej pracy człowieka, lecz tylko taką, która odpowiada określonym, niżej scharakteryzowanym cechom. W szczególności prawem pracy objęta jest praca podporządkowana, na warunkach dobrowolnie przyjętych, wykonywana osobiście w celach zarob- kowych przez osobę fizyczną, zwaną pracownikiem, na rzecz i pod kierownic- twem drugiej strony, zwanej pracodawcą. 1 Nb. 1 2 Przede wszystkim regulacją tej dziedziny prawa objęta jest działalność po- dejmowana w celach zarobkowych. Praca niezarobkowa wykonywana w ra- mach tzw. działalności społecznej, twórczość artystyczna uprawiana wyłącznie dla przyjemności, zajęcia naukowe spełniane bezinteresownie, sport amator- ski itp. – nie wchodzą w zakres prawnego pojęcia pracy. Łączy się to z zależno- ścią ekonomiczną, w jakiej osoba świadcząca pracę pozostaje wobec podmio- tu, na rzecz którego ją wykonuje. Z punktu widzenia prawa pracy interesuje nas tylko praca zarobkowa czło- wieka, posiadająca społeczną doniosłość, która wykonywana jest w warunkach tzw. podporządkowania, tzn. świadczona jest pod kierownictwem i na rzecz innego podmiotu organizującego proces pracy, zwanego pracodawcą. Synoni- mem określenia „praca podporządkowana” jest termin „praca najemna”, który ma dzisiaj znaczenie raczej historyczne. Natomiast praca zarobkowa osób wy- konujących swe czynności zawodowe samodzielnie, na własny rachunek i ry- zyko nie jest objęta regulacją prawa pracy. Praca podporządkowana jest z istoty swej pracą wykonywaną osobiście przez pracownika. Dopiero wtedy bowiem, gdy pracownik sam świadczy pra- cę, można mówić o jego bezpośrednim podporządkowaniu dyspozycjom pod- miotu, który go zatrudnia. Do istotnych właściwości wspomnianej pracy zali- cza się jeszcze cechę zespołowości, tzn. uważa się za pracę podporządkowaną tylko taką działalność, która jest wykonywana w sposób skooperowany, zgod- nie z podziałem pracy ustalonym w danym zakładzie. Nie każda jednak praca podporządkowana jest równocześnie pracą skooperowaną. Pracą w rozumieniu naszego prawa jest też działalność zarobkowa wykonywana przez pojedynczą osobę (np. praca pomocy domowej, opiekunki dziecka). Dotyczy to również pracy różnych specjalistów wykonywanej poza siedzibą pracodawcy za pomo- cą urządzeń teleinformatycznych (tzw. telepraca). Prawo pracy reguluje pracę dobrowolnie podporządkowaną, tj. taką, któ- rą pracownik z własnej woli podjął się wykonywać pod kierownictwem praco- dawcy. Powyższe pojęcie obejmuje wszelką działalność zarobkową świadczo- ną za zgodą pracownika, a nie tylko pracę podporządkowaną na mocy umowy o pracę. W grę wchodzi więc także praca wykonywana na podstawie aktów jed- nostronnych: mianowania, powołania i wyboru, którym towarzyszy zgoda pra- cownika. Praca dobrowolnie podporządkowana przeciwstawiana jest tzw. pracy jed- nostronnie wyznaczanej, która nie podlega prawu pracy. Osoby wykonują- ce tę pracę pozostają w stosunku szczególnej zależności od podmiotu kierujące- go ich działalnością: związane są specjalną dyscypliną i nie mają decydującego wpływu na ustalenie warunków świadczenia pracy. Sposób i miejsce wyko- 2 3 4 Nb. 2–4 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy § 1. Pojęcie, przedmiot i funkcje prawa pracy 3 nywania pracy, wysokość ewentualnego wynagrodzenia określa jednostronnie ów drugi podmiot, który ma w tym stosunku rolę nadrzędną, nie będąc rów- norzędnym partnerem (kontrahentem) osoby świadczącej pracę, lecz organem władczym. Charakter pracy jednostronnie wyznaczanej ma przede wszystkim nieodpłatna, kontrolowana praca na cele społeczne, przewidziana w art. 35 § 1 KK. Jest to forma kary ograniczenia wolności. Pracą jednostronnie wyznaczaną, nieobjętą prawem pracy, jest także praca żołnierzy odbywających czynną, niezawodową służbę wojskową oraz praca więźniów w zakładach penitencjarnych, zatrudnianych na podstawie skierowań do pracy (art. 121 KKW). W obu przypadkach w procesie pracy wchodzi w grę owa szczególna zależność typu pozaumownego, której nie ma w stosunkach pracy dobrowolnie podporządkowanej. Prawo pracy nie jest więc – jakby można sądzić na podstawie samej nazwy – prawem regulującym wszelką działalność ludzką zwaną pracą (w najszer- szym socjologicznym i ekonomicznym tego słowa znaczeniu). Przedmiotem zainteresowań tego prawa jest praca podporządkowana, na warunkach dobro- wolnie przyjętych, wykonywana osobiście w celach zarobkowych przez osobę fizyczną, zwaną pracownikiem, na rzecz i pod kierownictwem drugiej strony, zwanej pracodawcą. II. Praca a służba publiczna Pracą dobrowolnie podporządkowaną jest z reguły także działalność pole- gająca na sprawowaniu funkcji publicznych przez urzędników, sędziów, pro- kuratorów itd. Według polskiego prawa, tego rodzaju działalność wykonywana w celach zarobkowych jest regulowana przez prawo pracy, a nie – jak w kra- jach zachodnich – przez prawo publiczne (administracyjne). Osoba piastująca stanowisko, z którym łączy się wykonywanie funkcji publicznych, występuje w podwójnej roli prawnej: w charakterze pracownika i organu administracji czy organu wymiaru sprawiedliwości. Ten drugi stosunek nie jest objęty pra- wem pracy, lecz prawem administracyjnym czy procesowym. W sprawach nieunormowanych tymi przepisami stosuje się posiłkowo prze- pisy prawa pracy na podstawie ogólnej klauzuli zamieszczonej w art. 5 KP, we- dług której, „jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu stosuje się w zakresie nieuregulowanym tymi przepisami”. Prawo pracy nie obejmuje służby w formacjach zmilitaryzowanych. Wprawdzie jest ona podejmowana dobrowolnie i w celach zarobkowych, co upodobnia ją do pracy umownie podporządkowanej, ale ma też wiele cech od- 5 6 Nb. 5–6 4 rębnych. W szczególności w takiej służbie występuje dyspozycyjność funkcjo- nariusza, polegająca na podporządkowaniu osoby pracującej (pełniącej służ- bę) władzy służbowej co do rodzaju pracy, a także co do innych składników związanych z rodzajem pracy, m.in. co do miejsca pracy, pory jej świadcze- nia itd. Władza służbowa decyduje o warunkach świadczenia pracy i określa jednostronnie prawa i obowiązki podległej jednostki. Taki charakter ma służba w wojsku, Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego, Central- nym Biurze Antykorupcyjnym, Służbie Więziennej, Straży Granicznej i Pań- stwowej Straży Pożarnej. Stosunki służbowe w tych formacjach są regulowa- ne w zasadzie przepisami odrębnymi, należącymi do prawa administracyjnego, o charakterze pragmatyk. W sprawach zatrudnienia funkcjonariuszy nieunormowanych odrębnymi aktami przepisy prawa pracy stosuje się posiłkowo na podstawie specjalnych odesłań. III. Praca a zatrudnienie niepracownicze 7 W ostatnich latach zwiększyła się liczba osób wykonująca pracę poza sto- sunkiem pracy, przede wszystkim na podstawie umów prawa cywilnego, w tym umowy zlecenia, umów o świadczenie usług, do których się stosuje przepisy o zleceniu (art. 750 KC), a nawet umowy o dzieło. Nowym zjawiskiem jest wreszcie zatrudnianie za pośrednictwem platform cyfrowych (np. Uber). Część osób świadczących usługi zawiera te umowy w ramach prowadzonej działal- ności gospodarczej. Teoretycznie praca wykonywana na podstawie tych umów różni się od pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy (w szczególności brakiem podporządkowania). W rzeczywistości warunki wykonywania pra- cy w przypadku niektórych niepracowników istotnie zbliżają się do zatrud- nienia pracowniczego (istnieje np. długotrwała więź prawna między strona- mi, osoba świadcząca pracę jest w jakiś sposób, np. ekonomicznie, zależna od swojego kontrahenta)1. Uzasadnia to wyodrębnienie kategorii zatrudnio- nych (ang. worker), którzy stanowią kategorię pośrednią między pracownikami a rzeczywistymi usługodawcami (czy przedsiębiorcami). Kryteria takiego wyodrębniania zostały sformułowane w zbiorowym pra- wie pracy, które wyróżnia kategorię osób wykonujących pracę zarobkową, któ- re nie są pracownikami (niezależnie od podstawy ich zatrudnienia). Osoby te 1 Dochodzi też do częstych nadużyć polegających na zawieraniu umów cywilnopraw- nych w warunkach stosunku pracy. Przewidziany przez ustawodawcę mechanizm przekwali- fikowania umów (art. 22 § 11 KP w zw. z art. 189 KPC) okazuje się nieefektywny. Nb. 7 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy § 1. Pojęcie, przedmiot i funkcje prawa pracy 5 korzystają z pełnych praw związkowych, jeśli do wykonywania danej pracy nie zatrudniają innych osób i mają interesy zbiorowe, które mogą być repre- zentowane przez związki zawodowe. Takie kryteria nie zostały jak dotąd sfor- mułowane w indywidualnym prawie pracy. Niemniej regulacjami ochronnymi obejmuje się stopniowo również osoby, które formalnie nie są pracownikami (bezpieczeństwo i higiena w miejscu pracy, ochrona przed dyskryminacją, mi- nimalna stawka godzinowa wynagrodzenia, zakaz pracy w handlu w niedziele i święta). Zakres podmiotowy ochrony jest formułowany różnie. Mogą to być wszyscy wykonujący pracę na terenie zakładu pracy (bhp) albo zatrudnieni na podstawie określonego rodzaju umów, np. umowy zlecenia i umów o świadcze- nie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu (minimalna stawka godzi- nowa). Kwestie te, jakkolwiek nie stanowią przedmiotu prawa pracy w ścisłym znaczeniu będą wspomniane w podręczniku jako istotne, z punktu widzenia szeroko rozumianej ochrony pracy. Konsekwentnie rozszerzany jest również zakres ochrony ubezpieczeniowej, gdzie status przynajmniej niektórych zatrud- nionych niebędących pracownikami (zleceniobiorcy, świadczący usługi na in- nej podstawie), zbliża się do statusu prawnego pracowników. IV. Przedmiot prawa pracy 8 Przedmiotem regulacji prawnej są zachowania ludzi w ich wzajemnym współżyciu, czyli stosunki społeczne. Przedmiotem prawa pracy są społecz- ne stosunki pracy podporządkowanej, w powyższym rozumieniu, oraz sto- sunki pozostające w ścisłym związku ze stosunkami prawa pracy. Najważniejszą częścią przedmiotu prawa pracy są stosunki pracy, które za- chodzą między pracodawcami i pracownikami w procesach pracy podporząd- kowanej. Potwierdza to art. 1 KP, który określa „prawa i obowiązki pracowni- ków i pracodawców”. Stosunek pracy ma charakter zobowiązaniowy – jest więzią prawną pole- gającą na tym, że jedna strona może żądać od drugiej spełnienia określonego świadczenia, a ta ostatnia obowiązana jest to świadczenie spełnić. Każda ze stron stosunku pracy występuje wobec drugiej równocześnie w roli wierzycie- la i dłużnika. Pracodawca może żądać od pracownika świadczenia pracy, a pra- cownik obowiązany jest pracę tę świadczyć. Pracownik może żądać zapłaty wynagrodzenia za pracę (oraz spełnienia na jego rzecz innych świadczeń prze- widzianych w prawie pracy), a pracodawca musi ten obowiązek (oraz inne) wy- konać. Wchodzi więc tutaj w grę zobowiązanie dwustronne. Stosunek pracy, pomimo swego zobowiązaniowego charakteru, nie jest sto- sunkiem prawa cywilnego. Objęty jest regulacją prawa pracy jako gałęzi prawa, Nb. 8 9 10 6 która została specjalnie powołana do normowania stosunków między uczestni- kami procesów pracy podporządkowanej w zorganizowanym społeczeństwie. Przepisy prawa cywilnego mogą w tym układzie znaleźć wyjątkowo zastoso- wanie tylko pomocnicze – z mocy przepisu art. 300 KP. Stosunki pracy stanowią główny, najważniejszy obszar życia społeczne- go poddany władztwu prawa pracy. Regulacją tej sfery stosunków społecz- nych w naszym państwie zajmuje się przede wszystkim Kodeks pracy, który „określa prawa i obowiązki pracowników i pracodawców” (art. 1). Tę pierw- szą podstawową grupę stosunków będących przedmiotem prawa pracy na- zwiemy zobowiązaniowymi stosunkami pracy. Będą to wszelkie stosunki zachodzące między pracodawcami a pracownikami świadczącymi za wynagro- dzeniem pracę podporządkowaną. W grę wchodzą tu nie tylko stosunki pra- cy w gospodarce i kulturze, lecz również stosunki zatrudnienia w administra- cji publicznej (w państwowych i samorządowych jednostkach organizacyjnych, urzędach itp.). Praca w administracji publicznej stanowiła dawniej przedmiot tzw. prawa urzędniczego, uważanego za część prawa administracyjnego. Do przedmiotu prawa pracy należą również stosunki towarzyszące stosun- kom pracy w określonych przez prawo sytuacjach. Są to w szczególności sto- sunki ochrony pracy służące realizacji zadań państwa w dziedzinie nadzoru nad warunkami pracy (por. art. 24 Konstytucji RP). Do przedmiotu prawa pracy zalicza się również stosunki organizacyjne związane z prowadzeniem przez państwo i inne podmioty polityki w dziedzinie zatrudnienia. Grupa ta obejmuje stosunki, w jakich z organami pośrednictwa pracy (urzędami pracy) pozostają osoby poszukujące pracy (bezrobotne). Łącz- nie z działalnością organów nadzoru nad warunkami pracy (inspekcją pracy) nosi ona niekiedy miano „administracji pracy”. Stosunki prawne z tego zakresu różnią się istotnie od stosunków pracy, ma- jących charakter zobowiązaniowy. Uczestnikami stosunków występujących w trakcie wykonywania zadań z dziedziny administracji pracy są podmioty nie- pozostające wobec siebie w pozycji wierzycieli i dłużników. Działalność or- ganizatorska w dziedzinie zatrudnienia i ochrony pracy wykonywana jest za pomocą metod administracyjnoprawnych. Główną rolę odgrywają organy wy- posażone w określone kompetencje władcze (moc wydawania wiążących decy- zji, nakazów, stosowania sankcji karnoadministracyjnych i innych). Stosunki zachodzące między organami administracji pracy w podanym znaczeniu a pod- miotami, do których adresowane są żądania wspomnianych organów, noszą na- zwę administracyjnych stosunków prawa pracy. Przez wiele lat przedmiotem prawa pracy obejmowano również procesowe stosunki pracy, tj. stosunki powstające pomiędzy pracownikiem a pracodaw- Nb. 9–10 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy 11 § 1. Pojęcie, przedmiot i funkcje prawa pracy 7 cą w związku ze sporem między nimi. Obecnie procedura rozstrzygania takiego sporu jest w przeważającej części oparta na przepisach postępowania cywilne- go. Tylko w niewielkim stopniu stanowi ona przedmiot prawa pracy. Najważniejszą częścią przedmiotu prawa pracy, obok stosunków pracy, są jednak zbiorowe stosunki pracy. Dotyczą one praw i interesów grupowych: pracowników, pracodawców i ich organizacji, związków zawodowych i załóg pracowniczych. Należą do tej sfery sprawy organizacji ruchu zawodowego pra- codawców i pracowników (związków zawodowych), zawierania układów zbio- rowych, rozwiązywania sporów zbiorowych o interesy grupowe pracowników, wpływu załóg pracowniczych na działalność zakładów pracy. Ze względu na znaczenie omawianej grupy stosunków często przyjmuje się podział na: 1) indywidualne prawo pracy, składające się z norm zaliczanych do umowne- go i ochronnego prawa pracy; 2) zbiorowe prawo pracy, mające za przedmiot zwłaszcza problematykę związków zawodowych, układów zbiorowych pracy i sporów zbiorowych. Na tej podstawie można stwierdzić, iż przedmiot prawa pracy obejmuje stosunki pracy, zbiorowe stosunki pracy, zatrudnianie pracowników i kontro- lę warunków ich pracy. Stanowi to rozwinięcie pojęcia „stosunki pozostające w ścisłym związku ze stosunkami prawa pracy”, o którym mowa na począt- ku tego punktu. Pozwala to również określić pojęcie prawa pracy jako ogół norm regulują- cych powyższe zagadnienia. 12 Przedmiot prawa pracy nie obejmuje ubezpieczenia społecznego, chociaż ubezpieczenie pracownicze pozostaje w różnorodnych związkach ze stosunka- mi pracy (por. Nb. 481). Normy regulujące ubezpieczenia społeczne odznaczają się wyraźną odrębnością funkcjonalną, swoistością przedmiotu oraz wspólnotą własnych zasad. Stanowią one nie tylko odrębną dyscyplinę badawczą i dydak- tyczną, lecz także samodzielną gałąź prawa. W przedmiocie tradycyjnie rozumianego prawa pracy nie mieszczą się rów- nież przepisy ochronne, których beneficjentami są osoby wykonujące pracę po- za stosunkiem pracy (np. na podstawie umów prawa cywilnego). Ich przynależ- ność gałęziowa budzi aktualnie wątpliwości. W przyszłości być może staną się elementem prawa zatrudnienia, które oprócz prawa pracy w ścisłym znaczeniu będzie też obejmować standardy ochronne tworzone dla kategorii pośredniej ja- ką są zatrudnieni. Nb. 11–12 8 V. Prawo pracy jako gałąź prawa 13 14 Prawo pracy stanowi odrębną gałąź prawa. Nazwą tą określa się w pra- woznawstwie ogół norm wyodrębnionych z całości systemu prawa przedmio- towego za pomocą pewnego konwencjonalnie (umownie) przyjętego kryterium klasyfikacyjnego, zwanego w logice zasadą podziału (principium divisionis). Według poglądu panującego w teorii prawa pracy, właściwym kryterium pozwalającym na względnie ścisłe określenie prawa pracy, jako osobnej gałęzi prawa, jest kryterium przedmiotu regulowania, czyli rodzaju stosunków spo- łecznych normowanych przez to prawo. Wydane specjalnie przepisy do regula- cji tych stosunków tworzą właśnie osobną gałąź, zwaną prawem pracy. W teorii nie spotkały się z aprobatą próby wyodrębnienia prawa pracy za pomocą kryte- rium metody regulowania. Odrzucono tezę, że prawo pracy ma dysponować jakimiś szcze- gólnymi, jemu tylko właściwymi sposobami regulowania stosunków społecznych, a w szcze- gólności odrębną metodą, dla której istotne byłyby następujące elementy: przewaga norm iuris cogentis, operowanie także pozamajątkowymi sankcjami i wyposażenie podmiotu za- trudniającego w uprawnienia „władcze” w kierowaniu pracą. Panuje przeświadczenie, że stosunki zachodzące w trakcie procesów pracy podporządko- wanej (i stosunki związane z tymi procesami) regulowane są za pomocą różnych metod wy- kształconych w innych gałęziach prawa, w szczególności w prawie cywilnym i administra- cyjnym. Przydatna jest tu zarówno metoda niewładcza (zwana cywilistyczną), której istota polega na określaniu praw i obowiązków między równorzędnymi podmiotami, jak też meto- da władcza (zwana też administracyjnoprawną), dzięki której państwo wkracza bezpośrednio w interesujące nas stosunki prawne. Uczestnicy tych stosunków znajdują się nieraz w nie- równej pod względem prawnym pozycji: jeden z podmiotów ma władzę, a drugi jest pod- porządkowany decyzjom pierwszego. Organizowaniu procesów pracy zespołowej służą akty władcze wydawane przez organy ochrony pracy (decyzje inspektorów pracy), jak też decyzje dyscyplinarne. Pracownik korzysta z ochrony podejmowanej „z urzędu”, niezależnie od swej własnej inicjatywy i zaradności, a to dzięki licznym normom bezwzględnie obowiązującym, których nieprzestrzeganie przez pracodawców zagrożone jest nie tylko tradycyjnymi sankcja- mi cywilistycznymi (odpowiedzialność odszkodowawcza, przywrócenie stanu poprzednie- go), lecz także sankcjami administracyjnymi, a nawet karnymi. Prawo pracy jest odrębną gałęzią prawa w stosunku do prawa cywilnego. Kodeks pracy przewiduje w art. 300, że w sprawach nieunormowanych przepi- sami prawa pracy stosuje się do stosunku pracy przepisy Kodeksu cywilnego (jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy). Przepisy prawa cywil- nego nie stanowią więc składnika prawa pracy, pojmowanego jako gałąź kom- pleksowa, lecz mają jedynie w stosunkach regulowanych przez prawo pracy za- stosowanie pomocnicze, gdy w systemie prawa pracy występuje luka. Prawo pracy jest odrębne także w stosunku do prawa administracyjne- go. Tym samym jest ono samodzielną dziedziną prawa, a nie tzw. gałęzią kom- pleksową, złożoną z fragmentów dwóch systemów prawnych: prawa cywilnego i administracyjnego. Nb. 13–14 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy 15 16 § 1. Pojęcie, przedmiot i funkcje prawa pracy 9 Kodeks pracy posługuje się w art. 9 § 1 – na użytek wykładni i stosowania przepisów tego Kodeksu – węższym określeniem prawa pracy, pokrywającym się z zakresem regulacji kodeksowej (Kodeks pracy normuje prawa i obowiązki stron pozostających w stosunkach pracy). W naszym opracowaniu posługiwać się będziemy definicją prawa pracy w szerszym znaczeniu, jako gałęzi prawa obejmującej ogół norm prawnych, które regulują stosunki pracy podpo- rządkowanej oraz inne z nimi związane. VI. Funkcje prawa pracy Prawo pracy powstało w związku z koniecznością zapewnienia ludziom po- dejmującym się pracy najemnej ochrony przed wyzyskiem, którego źródłem była nieograniczona wolność umów prawa prywatnego (cywilnego). Dlatego też zasadniczą jego cechą jest ochrona pracownika jako słabszej strony stosun- ku pracy. W prawie polskim nosi ona nazwę funkcji ochronnej prawa pra- cy. Jej formalny aspekt polega na niemożności odejścia od przepisów prawa pracy na niekorzyść pracownika. W konsekwencji prawo pracy określa mini- mum uprawnień i maksimum obowiązków pracownika. W tym znaczeniu funk- cja ochronna prawa pracy zbliża się do zasady uprzywilejowania pracownika, o której mowa w art. 18 § 1 i 2 KP. Taki też charakter mają z reguły normy mię- dzynarodowego i unijnego prawa pracy. W aspekcie materialnym przejawem tej funkcji jest narastanie przepisów, które ograniczają obowiązki pracownicze, czego przykładem są zwłaszcza przepisy o czasie pracy. Prawo pracy poszerza też uprawnienia pracownicze, co dotyczy zwłaszcza ochrony życia i zdrowia, prawa do wynagrodzenia, urlo- pu wypoczynkowego i zwolnień od pracy czy ochrony macierzyństwa. Prze- jawem funkcji ochronnej jest również zapewnienie trwałości stosunku pracy. W ostatnim okresie prawo pracy obejmuje nowe aspekty ochrony pracowni- ków, co odnosi się w szczególności do równego ich traktowania, ochrony god- ności pracownika (w tym także ochrony przed mobbingiem) oraz jego danych osobowych. Częścią funkcji ochronnej jest również podwójny mechanizm zabezpie- czenia praw pracownika. Pracownik może sam ich dochodzić, zwłaszcza na drodze sądowej. Niezależnie od jego woli organy państwa zapewniają swo- im działaniem ochronę znacznej części praw pracownika. Przejawem funkcji ochronnej jest również zbiorowa ochrona praw i interesów pracowników. Re- alizują ją związki zawodowe oraz inne przedstawicielstwa pracownicze. Prawo pracy pełni również tzw. funkcję organizacyjną. Jest ona ujmowa- na w różny sposób. Przede wszystkim prawo pracy wyznacza ramy organizacji Nb. 15–16 10 pracy (czas pracy) oraz świadczenia pracy przez pracownika (umowa o pracę, podporządkowanie poleceniom). Gwarantuje ono również wykonywanie obo- wiązków pracowniczych (odpowiedzialność pracownicza). Funkcję organiza- cyjną pełnią także przypisy wydawane w interesie pracodawcy (np. ochrona tajemnicy pracodawcy czy zakaz działalności konkurencyjnej pracownika). Wiele przepisów nie tylko chroni pracowników, ale uwzględnia również inte- res pracodawców, czego wyraźnym przykładem są przepisy ograniczające czas pracy, ale dopuszczające zarazem jego uelastycznienie. Znaczenie funkcji organizacyjnej jest mniejsze niż funkcji ochronnej. O kształcie stosunków pracy decyduje przede wszystkim silniejsza pozycja pra- codawcy i jego potrzeby w zakresie korzystania z pracy pracownika. Prawo pracy stwarza zaś tylko ramy prawne dla zatrudniania pracowników. Dlatego też nawet przepisy wydawane w interesie pracodawców pełnią funkcję ochron- ną, poprzez ograniczenie możliwości ich działania w tym zakresie. § 2. Podstawowe zasady prawa pracy Literatura: I. Boruta, Godność człowieka – kategorią prawa pracy, PiZS 2001, Nr 8; B.M. Ćwiertniak, Funkcje zasad prawa pracy w związku z art. 300 kodeksu pracy. Próba sys- tematyzacji, [w:] Prawo pracy, ubezpieczenia społeczne. Wybrane zagadnienia, B.M. Ćwiert- niak (red.), Opole 1998; tenże, Zagadnienia systematyzacji zasad prawa pracy, [w:] ZPPPiPS, T. Zieliński (red.), t. 5, 1982; tenże, Zasady prawa pracy – zarys problematyki, [w:] ZPPPiPS, T. Zieliński (red.), t. 3, Katowice 1980; D. Dörre-Nowak, Ochrona godności i innych dóbr osobistych pracownika, Warszawa 2005; M. Dyczkowski, W sprawie ochrony dóbr osobistych pracowników, PiZS 2001, Nr 5; Z. Góral, Prawo do pracy. Studium prawa polskiego w świe- tle porównawczym, Łódź 1994; tenże, O kodeksowym katalogu zasad indywidualnego pra- wa pracy, Warszawa 2012; L. Kaczyński, Zasada uprzywilejowania pracownika w świetle ko- deksu pracy, PiP 1984, z. 8; T. Liszcz, Hasła: „Godność pracownika” i „Zasady prawa pracy”, [w:] Encyklopedia prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, L. Florek (red.), Warszawa 2000; E. Niezbecka, Ujawnienie wysokości wynagrodzeń pracowników a ochrona dóbr osobistych osób fizycznych, PiZS 1992, Nr 8; M. Nowak, Prawo do godziwego wynagrodzenia w kon- stytucjach państw europejskich, PiZS 2002, Nr 5; J. Piątkowski, Podstawowe zasady pra- wa pracy po nowelizacji kodeksu pracy, Toruń 1996; M. Piekarski, Podstawowe zasady pra- wa pracy, Annales UMCS, vol. XXIV 2, sectio G, Lublin 1977; A. Piszczek, Cywilnoprawna ochrona godności pracowniczej, Toruń 1981; P. Prusinowski, Normatywna konstrukcja mob- bingu, MPP 2018, Nr 9; M. Skąpski, Ochronna funkcja prawa pracy w gospodarce rynkowej, Kraków 2006; J. Skoczyński, Prawo do godziwego wynagrodzenia, PiZS 1997, Nr 4; tenże, Zasada równego traktowania pracowników, PiZS 1999, Nr 7–8; H. Szewczyk, Prawo pracow- nika do godności (uwagi de lege lata i de lege ferenda), PiP 2001, z. 11; B. Wagner, Ekwi- walentność wynagrodzenia i pracy, PiZS 1996, Nr 6; T. Zieliński, Konsekwencje ratyfikacji Europejskiej Karty Społecznej dla polskiego systemu prawnego, [w:] Obywatel – jego wol- ności i prawa, Warszawa 1998; tenże, Zasady prawa pracy w nowym systemie ustrojowym, PiP 2001, z. 12. Nb. 16 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy 17 § 2. Podstawowe zasady prawa pracy 11 Zasady poszczególnych gałęzi prawa są na ogół formułowane w orzecznic- twie lub piśmiennictwie prawniczym. W odróżnieniu od nich, Kodeks pracy za- wiera katalog tzw. podstawowych zasad prawa pracy. Odznaczają się one du- żym stopniem ogólności. Określają też z reguły najważniejsze, kluczowe prawa pracownika i obowiązki pracodawcy. Niektóre z nich są zasadami obowiązują- cymi państwo w prowadzeniu polityki w dziedzinie zatrudnienia i płac. Posługiwanie się zasadami prawa pracy nie jest jednak konsekwentne. Z części zasad nie wynikają wyraźne następstwa prawne, ponieważ obok za- sad Kodeks zawiera również regulację szczegółową tych samych kwestii, co dotyczy zwłaszcza równego traktowania pracowników czy bezpiecznych i hi- gienicznych warunków pracy. Z kolei zasada prawa do wypoczynku ma w du- żym stopniu charakter opisowy, ponieważ odsyła do przepisów o czasie pracy, dniach wolnych od pracy i urlopach wypoczynkowych. O rzeczywistym kształ- cie wielu zasad decydują też przepisy ustawowe. Konstytucja RP powtórzyła większość norm uznanych za podstawowe zasa- dy prawa pracy, nadając im rangę wolności i praw obywatelskich. Stanowi to potwierdzenie ich znaczenia dla porządku społeczno-gospodarczego państwa. Znaczna część zasad prawa pracy (chociaż z reguły nie są one tak nazywane) zo- stała również zamieszczona w dokumentach międzynarodowych i europejskich. Oprócz tego w orzecznictwie i piśmiennictwie wyróżnia się dalsze zasady „pozapodstawowe”, jak zwłaszcza podporządkowania pracownika, ryzyka pra- codawcy czy osobistego świadczenia pracy. Stanowią one zarazem podstawo- we cechy charakteryzujące stosunek pracy (por. Nb. 58). Zasady prawa pracy pełnią rolę wskazówek interpretacyjnych i wytycz- nych legislacyjnych. To ostatnie dotyczy zwłaszcza zasad zawartych w Kon- stytucji RP, których przestrzeganie w ustawodawstwie pracy podlega ocenie Trybunału Konstytucyjnego. Zasady stanowią również kryterium dopuszczal- ności stosowania przepisów Kodeksu cywilnego do stosunków pracy na grun- cie art. 300 KP (por. Nb. 46). 18 Na czoło zasad obowiązujących w stosunkach pracy wysuwa się zasada wolności pracy, ustanowiona w art. 10 § l KP. Zgodnie z tym przepisem, „Każ- dy ma prawo do swobodnie wybranej pracy. Nikomu, z wyjątkiem przypadków określonych w ustawie, nie można zabronić wykonywania zawodu”. Zasada ta została powtórzona i nieco rozwinięta w przepisach art. 65 ust. 1 i 2 Konstytu- cji RP, w myśl których: „Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywa- nia zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa” (ust. 1) oraz: „Obowiązek pracy może być nałożony tylko przez ustawę” (ust. 2). Z gwaran- cji konstytucyjnej korzystają nie tylko osoby podejmujące pracę w charakterze pracowników, ale również osoby trudniące się działalnością zawodową poza Nb. 17–18 19 12 ramami stosunku pracy (m.in. wykonujące tzw. wolne zawody: adwokaci, le- karze, twórcy itp.). Zasada wolności pracy obejmuje zakaz pracy przymusowej, wolność wyboru (wykonywania) zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Ostatnia część zasady oznacza wolność wyboru miejscowości czy nawet pracodawcy, u którego świadczona jest praca. Konstytucja RP dopuszcza ustawowe wyjąt- ki od każdej z tych wolności. Jak się wydaje, omawiana zasada nie wyłącza możliwości umownego ograniczenia podejmowania dodatkowego zatrudnienia (por. Nb. 80). Zasada wolności pracy uzupełniona została art. 11 KP, według którego „na- wiązanie stosunku pracy oraz ustalenie warunków pracy i płacy, bez względu na podstawę prawną tego stosunku, wymaga zgodnego oświadczenia woli pra- codawcy i pracownika”. W znowelizowanym w 1996 r. Kodeksie pracy pominięto zasadę „prawa do pracy”, zgodnie z którą „obywatelom PRL zapewnia się pracę przez stały i wszechstronny rozwój gospodarki narodowej oraz politykę racjonalnego za- trudnienia”. W miejsce tego sformułowania (sugerującego roszczeniowy cha- rakter prawa do pracy) zamieszczony został w Kodeksie pracy przepis nakazu- jący państwu prowadzenie „polityki zmierzającej do pełnego produktywnego zatrudnienia” (art. 10 § 3). Formy tej polityki określa art. 65 ust. 5 Konsty- tucji RP, w myśl którego władze publiczne (a więc zarówno państwowe, jak też samorządowe) prowadzą „politykę zmierzającą do pełnego, produktywnego zatrudnienia poprzez realizowanie programów zwalczania bezrobocia, w tym organizowanie i wspieranie poradnictwa zawodowego oraz robót publicznych i prac interwencyjnych”. Przez „prawo do pracy” według tych przepisów należy więc rozumieć pra- wo każdego zdolnego i chętnego do pracy obywatela do korzystania z pomocy władz publicznych w staraniach o zatrudnienie. „Prawo do pracy” rozumiane nie jako gwarancja uzyskania pracy przez każdą osobę, która pracy poszukuje, lecz jako publiczny system pomocy w poszukiwaniu pracy, poradnictwa zawo- dowego, szkoleń oraz readaptacji zawodowej zagwarantowane zostało w art. 1 Europejskiej Karty Społecznej z 18.10.1961 r. (ratyfikowanej m.in. w tej części przez Polskę w 1997 r., Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.). Pomoc państwa w omawianym zakresie obejmuje zarówno właściwą po- moc w uzyskaniu zatrudnienia (pośrednictwo pracy), jak i najróżniejsze formy jego wspierania, czy wreszcie – jeżeli zawiodą inne środki – przyznawanie za- siłków dla bezrobotnych. Niezależnie od tego dopuszcza się działalność niepu- blicznych agencji zatrudnienia. Podstawowym aktem prawnym z tego zakresu jest ustawa z 20.4.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. Nb. 19 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy § 2. Podstawowe zasady prawa pracy... 13 poz. 1265 ze zm.). Obejmuje ona swoim zakresem osoby poszukujące pracy i bezrobotnych. Bezrobotny jest „kwalifikowaną postacią” poszukującego pra- cy. Jemu też przysługuje prawo do zasiłku i niektórych innych świadczeń, pod- czas gdy poszukujący pracy ma tylko prawo do pomocy w jej uzyskaniu. Sys- tem pomocy dla bezrobotnych jest finansowany ze środków Funduszu Pracy tworzonego przede wszystkim z obowiązkowych składek pracodawców i dota- cji budżetu państwa. Pomoc ta jest udzielana głównie przez powiatowe urzędy pracy, które prowadzą pośrednictwo pracy. Pośrednictwo pracy jest bezpłatne i dobrowolne dla osób poszukujących pracy, natomiast pracodawcy mają obowiązek zgłaszać wolne miejsca pracy. Informując o wolnych miejscach, pracodawcy nie mogą formułować wymagań dyskryminujących kandydatów (np. wiek czy płeć). Pośrednictwo pracy oparte jest też na zasadzie jawności, oznaczającej, że informacja o wolnych miejscach pracy zgłoszonych do urzędu pracy jest podawana poszukującym pracy. Pomoc w zakresie uzyskania zatrudnienia może być udzielana również przez podmioty niepubliczne, określane w ustawie jako agencje zatrudnienia. W zależności od przedmiotu działalności mogą one występować jako agencje: 1) pośrednictwa pracy (krajowej lub zagranicznej); 2) doradztwa personalnego; 3) poradnictwa zawodowego; 4) pracy tymczasowej. Drugą podstawową zasadą prawa pracy jest prawo do wynagrodzenia za pracę. Obejmuje ona prawo do minimalnego wynagrodzenia za pracę, okre- ślanego przez państwo (art. 10 § 2 KP). Realizację tej zasady zapewnia przepis konstytucyjny, według którego „minimalną wysokość wynagrodzenia za pra- cę lub sposób ustalania tej wysokości określa ustawa” (art. 65 ust. 4 Konstytu- cji RP). Minimalna, ustawowa wysokość wynagrodzenia za pracę musi odpowiadać poziomowi podstawowych potrzeb, których zaspokojenie powinien gwaranto- wać dochód z jakiejkolwiek pracy. Wynika to z art. 24 Konstytucji RP, który przewiduje, że „praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej”. Zasada ta obejmuje również prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę (art. 13 KP). Przepis ten odsyła do ocen pozaprawnych, które w konkretnych sytuacjach decydują o tym, czy wynagrodzenie umówione z pracownikiem od- powiada tej zasadzie, tzn. czy jest stosowne do rodzaju, ilości i jakości pracy oraz kwalifikacji danego pracownika. Narzucone pracownikowi wynagrodze- nie, które nie odpowiada tym kryteriom, jest „niegodziwe” i jako takie stanowi przejaw wyzysku. 20 21 Nb. 20–21 22 14 Europejska Karta Społeczna odsyła ponadto do kryterium niezwiązanego wyłącznie z osobą samego pracownika, a mianowicie do jego sytuacji rodzinnej. Wynagrodzeniem „sprawiedliwym” jest takie wynagrodzenie, które zapewnia pracownikom i ich rodzinom „godziwy poziom życia” (art. 4). Polska jednak nie ratyfikowała tego przepisu, w związku z czym nie jest obowiązana do zagwarantowania w prowadzonej polityce płac wszystkim pracownikom wynagrodzeń odpowiadających wymaganiom tzw. płacy rodzinnej, kształtowa- nej stosownie do liczby członków rodziny pozostających na utrzymaniu pracownika. Na Polsce ciąży jednak, z mocy ratyfikacji Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169 – załącznik), prowadzenie polityki społecznej uwzględniającej prawo każdej osoby do korzystania ze „słusznych i korzystnych warunków pra- cy”, obejmującej w szczególności wynagrodzenie zapewniające przynajmniej „słuszną” płacę. Do rangi podstawowej zasady prawa pracy został podniesiony z kolei obo- wiązek pracodawcy szanowania godności i innych dóbr osobistych pracow- nika (art. 111 KP). Godność pracownika, w rozumieniu Kodeksu pracy, jest pojęciowo tożsa- ma z godnością każdej jednostki ludzkiej, o której mowa w art. 30 Konstytu- cji RP. Jest nią „przyrodzona i niezbywalna” wartość człowieka. Jest to wartość obiektywna, niezależna od tego, czy dana jednostka ma indywidualne poczucie własnej wartości. Na gruncie Kodeksu pracy nie ma uzasadnienia pogląd odróżniający god- ność „pracowniczą” od godności ludzkiej w ogólności. Pracownik, którego godność lub inne jego dobro osobiste zostało naruszone, korzysta ze środków cywilnoprawnych przewidzianych w art. 24 KC o ochronie dóbr osobistych. Dotyczy to nazwiska, wizerunku, zdrowia, czci, swobody sumienia i innych dóbr wymienionych w art. 23 KC. Na tej podstawie ochronie podlega rów- nież niejawność wynagrodzenia za pracę. Ciężkie naruszenie przez pracodaw- cę obowiązku poszanowania godności lub innego dobra osobistego pracownika może być podstawą rozwiązania przez pracownika umowy o pracę bez wypo- wiedzenia i roszczenia o odszkodowanie (zob. Nb. 161). Naruszeniem godności pracownika jest także mobbing (art. 943 KP). Polega on na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wy- wołując u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, jak również poniże- nie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników. Pracodawca jest obowiązany przeciwdziałać mobbingo- wi. Jeżeli mobbing spowodowałby rozstrój zdrowia, to pracownik może do- chodzić od pracodawcy odpowiedniego zadośćuczynienia pieniężnego za do- znaną krzywdę. Może on też rozwiązać stosunek pracy, co łączy się z prawem do odszkodowania w wysokości nie niższej od minimalnego wynagrodzenia Nb. 22 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy § 2. Podstawowe zasady prawa pracy 15 za pracę. Pracownik, który doznał mobbingu lub wskutek mobbingu rozwiązał umowę o pracę, ma też prawo dochodzić od pracodawcy odszkodowania w wy- sokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę, ustalane na podsta- wie odrębnych przepisów (art. 943 § 4 KP). Nękanie w rozumieniu art. 943 § 2 KP oznacza ustawiczne dręczenie, niepo- kojenie, czy też dokuczanie pracownikowi. Określone w art. 943 § 3 KP zadość- uczynienie pieniężne przysługuje pracownikowi z tytułu rozstroju zdrowia wy- wołanego przez mobbing, a nie z tytułu rozstroju zdrowia jedynie związanego z pracą (wyr. SN z 10.10.2012 r., II PK 68/12, OSNP 2013, Nr 17–18, poz. 204). Wydawanie przez pracodawcę zgodnych z prawem poleceń dotyczących pracy, co do zasady, nie stanowi naruszenia godności (dóbr osobistych) pra- cownika, nierównego traktowania lub dyskryminacji czy mobbingu (wyr. SN z 8.12.2005 r., I PK 103/05, OSNP 2006, Nr 21–22, poz. 321). Artykuł 112 formułuje zasadę równości praw pracowników z tytułu jedna- kowego wypełniania takich samych obowiązków oraz równego traktowania pracowników (w szczególności kobiet i mężczyzn w dziedzinie pracy). Nato- miast art. 113 ustanawia zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu, bezpośredniej lub pośredniej, w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, na czas zatrudnienia lub jego wymiar. Ostatecznie przyjęto otwartą formułę dyskryminacji z przykła- dowym wskazaniem jej najczęstszych (najbardziej niepożądanych) przejawów (dotychczas katalog był otwarty tylko w zakresie cech związanych z osobą pra- cownika, podczas gdy w pozostałym zakresie stosowano technikę enumera- cji). Pod wpływem prawa europejskiego ustawodawca nie ograniczył się tyl- ko do sformułowania zasad, lecz uregulował te kwestie w sposób szczegółowy (por. Nb. 28 i nast.). W grupie podstawowych zasad prawa pracy mieści się też zasada prawa do wypoczynku, sformułowana w art. 14 KP. Gwarancją realizacji tego prawa są bardziej szczegółowe przepisy o czasie pracy, dniach wolnych od pracy oraz o urlopach wypoczynkowych. Zasada prawa do wypoczynku ma jednocześnie rangę konstytucyjną. Arty- kuł 66 ust. 2 Konstytucji RP przewiduje, że urlopy są coroczne i płatne, a po- nadto, że ustawa określa maksymalne normy czasu pracy. Wśród zasad prawa pracy określających podstawowe obowiązki pracodaw- ców Kodeks wymienia (poza wcześniej już wspomnianym obowiązkiem szano- wania godności i innych dóbr osobistych pracownika) obowiązek zapewnie- nia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (art. 15). Zasada ta stanowi w gruncie rzeczy tylko ogólnie zarysowaną powinność pra- 23 24 25 Nb. 23–25 16 codawców, która dopiero w przepisach Działu dziesiątego Kodeksu pracy, za- tytułowanego „Bezpieczeństwo i higiena pracy”, została skonkretyzowana szczegółowo, w sposób stwarzający pełniejsze gwarancje ochrony życia i zdro- wia pracowników w procesach pracy (zob. Rozdział VI niniejszego opracowa- nia „Ochrona pracy”). Państwo konstytucyjnie obowiązane jest czuwać nad re- alizacją wspomnianej zasady. Zgodnie bowiem z art. 24 Konstytucji RP, „praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej”, a „państwo sprawuje nad- zór nad warunkami wykonywania pracy”. Obowiązek zaspokajania, stosownie do możliwości i warunków, byto- wych, socjalnych i kulturalnych potrzeb pracowników (art. 16) nie oznacza obarczenia pracodawców funkcją socjalną, jaka ciążyła na uspołecznionych za- kładach pracy w poprzednim okresie. Obowiązek ten ma według art. 16 KP cha- rakter warunkowy i spoczywa na pracodawcy tylko „stosownie do możliwości i warunków”, co oznacza, że nie może być egzekwowany, jeśli kondycja finanso- wa pracodawcy na to nie pozwala. Nie respektuje tego ustawa z 4.3.1994 r. o za- kładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1316 ze zm.). Przewiduje ona u pracodawców, zatrudniających powyżej 50 pracow- ników (w przeliczeniu na pełne etaty), obowiązek tworzenia takiego funduszu. Pracodawcy zatrudniający co najmniej 20, a mniej niż 50 pracowników two- rzą taki fundusz na wniosek związków zawodowych. W niektórych przypadkach można z niego zrezygnować za zgodą związków zawodowych lub przedstawi- ciela pracowników. Pracodawcy będący jednostkami budżetowymi lub samorzą- dowymi zakładami budżetowymi tworzą zakładowy fundusz świadczeń socjal- nych obligatoryjnie. W razie utworzenia funduszu pracodawca jest zobowiązany do corocznego odpisu na fundusz w wysokości 37,5 przeciętnego wynagro- dzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na każdego pracownika. Obowiązek ułatwiania pracownikom podnoszenia kwalifikacji zawodo- wych (art. 17). Zasada ta ma charakter fakultatywny i zależy od zawarcia z pra- cownikiem pisemnej umowy, która może przewidywać także jego obowiązek pozostawania w zatrudnieniu przez określony czas. W razie zawarcia umowy pracownikowi przysługuje prawo do urlopu szkoleniowego (6 lub 21 dni) oraz płatnych zwolnień od pracy na zajęcia szkolne. Dodatkowo pracodawca może pokrywać opłaty za kształcenie, przejazd, zakwaterowanie i podręczniki. Jeże- li w okresie podnoszenia kwalifikacji stosunek pracy zostanie wypowiedziany przez pracownika lub rozwiązany bez wypowiedzenia z jego winy, może on być zobowiązany do zwrotu kosztów poniesionych przez pracodawcę (propor- cjonalnie do czasu zatrudnienia po zakończeniu podnoszenia kwalifikacji). Do- tyczy to również pracownika, który, otrzymując świadczenia, nie podnosi kwa- lifikacji zawodowych (por. art. 1031–1035 KP). Nb. 25 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie pracy
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo pracy. Wydanie 20
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: