Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00538 007480 13583584 na godz. na dobę w sumie
Prawo pracy. Wydanie 4 - ebook/pdf
Prawo pracy. Wydanie 4 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 731
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8802-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji ,,Prawo pracy' przedstawiono systematyczny wykład obejmujący ogół zagadnień wchodzących w skład prawa pracy, a więc m.in.;

Podręcznik adresowany jest do studentów szkół wyższych oraz osób zajmujących się w praktyce prawem pracy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy Literatura: K.W. Baran (red.), Prawo pracy, Kraków 2005; tenże, Procesowe pra- wo pracy, Kraków 2003; tenże (red.), Zarys systemu prawa pracy, Warszawa 2010; tenże (red.), System prawa pracy, t. VII Zatrudnienie niepracownicze, Warszawa 2015; M. Barzycka-Banaszczyk, Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2004; B.M. Ćwiertniak, O „ogólnoteoretycznej” definicji prawa pracy, GSP 2000, t. VI; T. Duraj, Podporządkowanie pracowników zajmujących stanowiska kierownicze w organizacjach, Warszawa 2013; L. Florek, T. Zieliński, Prawo pracy, Warszawa 2007; M. Gersdorf, K. Rączka, M. Raczkowski, Kodeks pracy. Komentarz, Warsza- wa 2010; J. Iwulski, W. Sanetra, Kodeks pracy. Komentarz do przepisów znowelizo- wanych od 1.1.2004 r. ustawą z 14.11.2003 r., Warszawa 2004; U. Jackowiak (red.), Kodeks pracy z komentarzem, Gdynia 2004; taż (red.), Prawo pracy, Kraków 2005; W. Jaśkiewicz, C. Jackowiak, W. Piotrowski, Prawo pracy w zarysie, Warszawa 1985; K. Jaśkowski, E. Maniewska, Kodeks pracy. Komentarz. Ustawy towarzyszą- ce z orzecznictwem, europejskie prawo pracy z orzecznictwem, Warszawa 2012; J. Jończyk, Prawo pracy, Warszawa 1992; K. Kolasiński, Prawo pracy znowelizowa- ne, Toruń 1996; Z. Kubot, T. Kuczyński, Z. Masternak, H. Szurgacz, Prawo pracy. Za- rys wykładu, Warszawa 2005; M. Latos-Miłkowska, Ochrona interesu pracodawcy, Warszawa 2013; T. Liszcz, Prawo pracy, Warszawa 2007; W. Muszalski (red.), Ko- deks pracy. Komentarz, Warszawa 2001; Z. Salwa, Kodeks pracy. Komentarz. War- szawa 2005; tenże, Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2007; Z. Sal- wa, W. Szubert, M. Święcicki, Podstawowe problemy prawa pracy, Warszawa 1957; W. Sanetra, Prawo pracy, Białystok 1994; tenże, Ryzyko osobowe zakładu pracy, Warszawa 1971; tenże, Uwagi w kwestii zakresu podmiotowego kodeksu pracy, [w:] Prawo pracy a wyzwania XXI wieku. Księga jubileuszowa Profesora Tadeusza Zielińskiego, Warszawa 2002; A. Sobczyk, Państwo zakładów pracy, Warszawa 2017; tenże, Podmiotowość pracy i towarowość usług, Kraków 2018; tenże, Prawo pracy w świetle Konstytucji RP, t. 1 i 2, Warszawa 2013; tenże, Wolność pracy i wła- dza, Warszawa 2015; tenże (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2013; J. Ste- lina, Stosunki pracy osób pełniących funkcje organów państwa, Warszawa 2016; W. Szubert, Zarys prawa pracy, Warszawa 1980; A. Świątkowski, Polskie prawo pra- cy, Warszawa 2003; B. Wagner (red.), Kodeks pracy 2011. Komentarz, Gdańsk 2011; Zbiorowe prawo zatrudnienia, praca zbiorowa pod red. J. Steliny, Warszawa 2018; T. Zieliński, Prawo pracy. Zarys systemu, t. 1–3, Warszawa–Kraków 1986; tenże, Stosunek prawa pracy do prawa administracyjnego, Warszawa 1977. J. Stelina 1 2 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy § 1. Praca człowieka a prawo – uwagi ogólne W najogólniejszym znaczeniu pracą ludzką jest każdy wysiłek człowieka ukierunkowany na osiągnięcie jakiegoś użytecznego społecznie celu. Pra- cą w tym znaczeniu będzie zarówno działalność zarobkowa, jak i niezarob- kowa, wykonywana na rzecz innego podmiotu lub dla zaspokojenia wła- snych potrzeb, w zespole lub samodzielnie, z wykorzystaniem zdolności umysłowych i fizycznych. Jako zjawisko społeczne praca ludzka uwikłana jest najczęściej w szereg relacji z innymi ludźmi, podlega więc określonym regułom społecznym i prakseologicznym, w tym także normom określają- cym pewne powinności o charakterze prawnym lub pozaprawnym. Nie każ- da praca człowieka podlega zatem reglamentacji prawnej. Zakres ingeren- cji prawodawcy w wykonywanie pracy zależy od wielu czynników, w tym od stopnia rozwoju cywilizacyjnego społeczeństwa, tradycji, kultury, a na- wet ustroju społeczno-politycznego danego państwa. Inaczej niż dawniej, kiedy praca ludzka podlegała ogólnym regulacjom prawa zwyczajowego, rodzinnego czy cywilnego, współcześnie jest ona obejmowana wyspecja- lizowanymi działami prawa. Prawo jako regulator wybranych stosunków społecznych obejmuje swym oddziaływaniem tylko pewną część aktyw- ności ludzkiej spełniającej cechy pracy w podanym wyżej znaczeniu. Bar- dzo wiele przejawów pracy człowieka jest prawnie indyferentna, a więc nie podlega (jako praca) uregulowaniom prawnym. Prawo zaczyna „intereso- wać się” określonymi zjawiskami społecznymi dopiero wówczas, gdy stają się one elementem relacji międzyludzkich stanowiących zarzewie konflik- tów, zagrażających homeostazie społecznej czy uzasadnionym interesom zbiorowości lub poszczególnych jednostek. Oczywiście skala prawnej in- gerencji w stosunki międzyludzkie powstające w związku z pracą zależy przede wszystkim od ustroju społecznego panującego w danym państwie, a zwłaszcza zakresu wolności przysługujących obywatelom. W państwach totalitarnych z reguły ogół kwestii społecznych podporządkowanych jest interesowi ogólnemu, co prowadzi do istnienia wszechogarniającej więk- szość sfer życia społecznego reglamentacji prawnej i kontroli aparatu wła- dzy. W tych systemach osobiste wybory drogi życiowej, zwłaszcza w takich dziedzinach jak zatrudnienie, stają się także sprawą publiczną (polityczną). Tytułem przykładu wskazać można takie zjawiska znane z przeszłości, jak nakazy pracy czy odpowiedzialność karna za niewykonywanie obowiązków pracowniczych. W państwach demokratycznych nie ma jednak powodu, by ograniczać zasadę wolności pracy i szereg zajęć niezagrażających określo- nym dobrom społecznym (np. towarzyskich czy hobbistycznych) włączać do zakresu przedmiotowego szczególnych reglamentacji prawnych. Nb. 1 J. Stelina § 1. Praca człowieka a prawo – uwagi ogólne 3 A zatem z perspektywy prawoznawstwa pracę człowieka rozumianą jako zjawisko społeczne można podzielić na pracę prawnie indyferentną, a więc niepodlegającą reglamentacji prawnej, oraz pracę pozostającą w za- sięgu oddziaływania regulacji prawnych. Kryterium delimitacji obu sfer jest stopień zagrożenia interesu ogólnego i uzasadnionego interesu jednost- kowego. Przedmiotem dalszego zainteresowania pozostawać będą oczywi- ście tylko te przypadki, które zostały zaliczone do grupy drugiej, natomiast wszystkie przejawy aktywności zaliczone do grupy pierwszej pozostają poza zainteresowaniem prawoznawstwa, chyba że jako obszar potencjalnej ekspansji systemu prawa. Warto jednak zwrócić uwagę, że reglamentacja prawna pracy człowieka nie ma charakteru jednolitego. Współcześnie wyodrębnić można co najmniej kilka zróżnicowanych sposobów i metod tej reglamentacji, a w konsekwencji także działów czy gałęzi prawa, któ- re czynią z pracy ludzkiej przedmiot swego zainteresowania. Pomijając te działy prawa, które jedynie incydentalnie zajmują się pracą ludzką (np. pra- wo podatkowe, gospodarcze itd.), wyodrębnić można co najmniej sześć reżimów zatrudnienia, podlegających różnym gałęziom prawa. Chodzi tu o prawo pracy, cywilne, administracyjne, konstytucyjne, karne1, a nawet kanoniczne. Jak widać wbrew temu, co mogłaby sugerować używana ter- minologia, prawo pracy nie jest jedyną dziedziną prawa, której regulacjom podlega praca człowieka. Oczywiście znaczenie prawa pracy wśród wy- mienionych gałęzi prawa jest szczególne, w odróżnieniu bowiem od pra- wa cywilnego, administracyjnego, karnego, kanonicznego i konstytucyjne- go, prawo to powstało i rozwija się właśnie ze względu na pracę, która jest głównym i dominującym obiektem oddziaływania jego regulacji. Prawo pracy jest stosunkowo młodą gałęzią prawa, która genezą sięga początku XIX w., a gwałtowny jej rozwój przypada na XX w. Nie znaczy to jednak, że we wcześniejszym okresie praca nie była w ogóle regulowana przez prawo2. Jednak z uwagi na nikłe znaczenie pracy najemnej, problem ten pozostawał w cieniu, w zupełności wystarczały normy zwyczajowe, 1 W. Sanetra, Uwagi w kwestii zakresu podmiotowego kodeksu pracy, [w:] Prawo pracy a wyzwania XXI wieku. Księga jubileuszowa Profesora Tadeusza Zielińskiego, Warszawa 2002, s. 315. 2 Niekiedy regulacje były nawet dość szczegółowe, zob. np. w odniesieniu do regu- lacji miejskich w Gdańsku T. Maciejewski, Prawo pracy w Wilkierzu Miasta Gdańska z 1761 r., [w:] A. Wypych-Żywicka, J. Stelina (red.), Człowiek – obywatel – pracownik. Księga jubileuszowa poświęcona Profesor Urszuli Jackowiak, Gdańsk 2007, s. 153 i nast.; tenże, Umowa o pracę (najem usług) we wczesnonowożytnym prawie miasta Gdańska (XVI w. – 1793 r.), [w:] M. Seweryński, J. Stelina (red.), Wolność i sprawiedli- wość w zatrudnieniu. Księga pamiątkowa poświęcona Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej Profesorowi Lechowi Kaczyńskiemu, Gdańsk 2012, s. 205 i nast. Nb. 1 J. Stelina 4 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy a z czasem reguły odnoszące się do stosunków rodzinnych, zobowiązanio- wych czy nawet rzeczowych (w systemie opartym na pracy niewolników). W istocie siłą sprawczą powstania prawa pracy w dzisiejszym znaczeniu był gwałtowny rozwój przemysłu w państwach zachodniej Europy, datu- jący się w niektórych z nich już na XVII w. (Anglia), a w innych na schy- łek XVIII w. i cały XIX w. Zapotrzebowanie na siłę roboczą sprawiło, że do miast zaczęła napływać ludność wiejska, zasilając w ten sposób rzesze najemników. Szybko okazało się, że dotychczasowe konstrukcje prawne dotyczące pracy najemnej, w tym umowa wzorowana na rzymskiej locatio conductio operarum (najmie pracy), nie były dostosowane do nowych po- trzeb. Opierały się one na idei pełnej równości stron, pracownik wynajmo- wał pracodawcy swą pracę, był więc dla niego warty tylko tyle, ile warta była siła jego rąk. W ten sposób, wykorzystując swą nieporównywalnie silniejszą pozycję, pracodawcy mogli narzucać najemnikom niekorzystne warunki zatrudnienia, tym bardziej że chętnych do jego podjęcia było zaw- sze o wiele więcej niż miejsc pracy. Ciężkie warunki pracy powodowały też częste wypadki, których skutkiem były okaleczenia, a nawet śmierć ro- botników, a przez to utrata przez nich i ich rodziny źródeł utrzymania. Tra- cąc zdolność do pracy, robotnik tracił tym samym towar, który mógł sprze- dać, stawał się więc całkowicie bezużyteczny dla swego dotychczasowego pracodawcy. Możliwość dochodzenia odszkodowań na drodze cywilno- prawnej pozostawała właściwie jedynie w sferze teorii. Problem narastał wraz ze stale zwiększającą się liczbą pracowników najemnych. Opisywane zjawiska stwarzały poważne zagrożenie dla systemu spo- łecznego, generowały przeto określone działania zaradcze. W początko- wej fazie rozwoju prawa pracy wyróżnić można dwa podstawowe kierunki tych działań – samoochronę oraz interwencjonizm państwowy. Z jednej strony, poczucie krzywdy i wyzysku radykalizowało postawy robotników, którzy skłonni byli do masowych wystąpień w obronie swych podstawo- wych interesów ekonomicznych i swej godności. Już od połowy XIX w., a nawet wcześniej, zaczęły powstawać pierwsze zrzeszenia robotnicze (syndykaty), których celem było dążenie do poprawy sytuacji bytowej swoich członków. Z czasem rosnące w siłę syndykaty były w stanie zorga- nizować strajki, manifestacje i inne wystąpienia społeczne, a nawet zgła- szać postulaty o charakterze politycznym. Z trudem, powoli, ale systema- tycznie rozwijały się formy dialogu społecznego, na zakończenie każdego strajku lub wystąpienia robotniczego starano się zawierać porozumienia (zwane później układami zbiorowymi pracy), które z czasem przekształ- ciły się w ważny instrument regulacji wynagrodzeń i innych świadczeń, a nawet warunków zatrudnienia. Z drugiej strony, wzrastający wyzysk i złe Nb. 1 J. Stelina § 2. Pojęcie, przedmiot i systematyka prawa pracy 5 warunki zatrudnienia w fabrykach powodowały stale wzrastającą liczbę osób niezdolnych do jakiejkolwiek aktywności, nie tylko zawodowej. Pań- stwa postrzegały taką sytuację jako zagrażającą ich podstawowym intere- som, obniżającą potencjał ekonomiczny i zdolności obronne. Problem ten w każdym razie stawał się na tyle poważny, że władze państwowe zaczęły ingerować w stosunki między pracownikami a pracodawcami narzucając określone standardy dotyczące pracy. Państwa działały przy tym nie tyle z pobudek altruistycznych, co raczej z wyrachowania. Początkowo inter- wencja państwowa ograniczona była do kwestii najbardziej skrajnych (za- kaz pracy dzieci, ograniczenie dobowego czasu pracy do 16 godzin), z cza- sem rozszerzała się, obejmując swym zakresem coraz to nowe obszary. § 2. Pojęcie, przedmiot i systematyka prawa pracy I. Uwagi ogólne 2 W naukach dogmatyczno-prawnych system prawny jest rozumiany w sposób przedmiotowy, a więc jako zbiór przepisów i norm prawnych. Stosownie do tego pod pojęciem prawa pracy (w ujęciu przedmiotowym) rozumieć będziemy wyodrębniony z systemu prawa zespół norm praw- nych (podsystem normatywny) regulujących stosunki międzyludzkie po- wstające w związku z pracą człowieka. Jednak złożoność zjawiska pracy ludzkiej powoduje, że pozostaje ona w zasięgu zainteresowania wielu róż- nych podsystemów normatywnych. Prawo pracy jest tylko jednym z nich. A zatem, dla określenia pojęcia i zakresu prawa pracy konieczne jest pre- cyzyjne ustalenie jego przedmiotu, przez co rozumieć będziemy wybrane stosunki społeczne (międzyludzkie), spełniające określone cechy. Obję- cie ich unormowaniami prawnymi powoduje, że stają się one stosunkami prawnymi1. Dlatego kwestię przedmiotu prawa pracy rozpatrywać należy w kategoriach określonych typów stosunków społecznych podlegających regulacjom tej gałęzi prawa. O tym zaś, jakie stosunki społeczne należą do przedmiotu prawa pracy, decyduje ustawodawca, a do pewnego stop- nia także doktryna prawa i judykatura. Stąd pojęcie prawa pracy może być definiowane na różne sposoby, zależnie od celu, jakiemu ma ono służyć. Najczęściej w języku prawniczym występuje ono w trzech znaczeniach – doktrynalnym (naukowym), dydaktycznym i aplikacyjnym. Pierwsze 1 S. Wronkowska, [w:] A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1994, s. 156. Nb. 2 J. Stelina 6 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy z nich dotyczy ujęcia prawa pracy jako określonej dyscypliny naukowej, decydujące znaczenie dla ustalenia jego treści mają zatem poglądy dok- tryny prawa. W drugim znaczeniu posługujemy się omawianym pojęciem na określenie przedmiotu nauczania. Prawo pracy jest bowiem wykładane na wielu kierunkach studiów wyższych, w tym przede wszystkim na pra- wie, administracji, ekonomii i zarządzaniu. Z reguły pojęcia prawa pracy w znaczeniu doktrynalnym i dydaktycznym są do siebie zbliżone i obejmu- ją mniej więcej ten sam zakres stosunków prawnych i regulujących je norm prawnych. W węższym ujęciu prawo pracy występuje natomiast w znacze- niu aplikacyjnym, a więc związanym ze stosowaniem prawa przez orga- ny państwa. W tym znaczeniu pojęcie prawa pracy jest pojęciem języka prawnego, posługuje się nim bowiem sam ustawodawca (np. w art. 9 czy 300 KP). Ważną rolę w definiowaniu prawa pracy odgrywa także konstruk- cja sprawy cywilnej i sprawy z zakresu prawa pracy w rozumieniu przepi- sów o postępowaniu cywilnym. Bez względu jednak na przyjmowane znaczenie omawianego pojęcia zawsze jest ono definiowane przez pryzmat jego przedmiotu. Oczywiście określenie przedmiotu prawa pracy nie ma charakteru dowolnego, gdyż powinno się opierać na obowiązujących regulacjach prawnych, z których da się wyprowadzić pewne podobieństwa i które można zintegrować wo- kół wspólnych konstrukcji, wartości czy idei. Analiza materiału norma- tywnego prowadzi do wniosku, że za taką integrującą konstrukcję praw- ną można przyjąć konstrukcję stosunku pracy. Ze względu na istnienie stosunku pracy występują w obrocie prawnym także innego rodzaju sto- sunki prawne, mające dla niego charakter subsydiarny. Powstają one i za- wdzięczają swój byt właśnie stosunkowi pracy, bez niego ich istnienie nie miałoby najczęściej uzasadnienia. Dlatego w sposób syntetyczny można stwierdzić, że przedmiotem prawa pracy są stosunki pracy oraz inne stosunki prawne ściśle (życiowo1, nierozerwalnie2) ze stosunkami pra- cy związane3. Takie ujęcie przedmiotu prawa pracy znajduje swoje po- twierdzenie normatywne. Kluczową rolę stosunku pracy eksponuje art. 1, 9 i 300 KP, a także art. 476 § 1 KPC. Przypisując taką rolę stosunkowi pra- cy, można wyprowadzić wniosek, że prawo pracy stanowi homogeniczny 1 M. Święcicki, [w:] Z. Salwa, W. Szubert, M. Święcicki, Podstawowe problemy prawa 2 Z. Salwa, Prawo pracy, Warszawa 1970, s. 7; tenże, Prawo pracy i ubezpieczeń pracy, Warszawa 1957, s. 17. społecznych, Warszawa 1996, s. 15. 3 T. Zieliński, Prawo pracy. Zarys systemu, t. 1, Warszawa–Kraków 1986, s. 19; W. Szubert, Zarys prawa pracy, Warszawa 1980, s. 9–10; W. Jaśkiewicz, [w:] W. Jaś- kiewicz, C. Jackowiak, W. Piotrowski, Prawo pracy w zarysie, Warszawa 1985, s. 14. Nb. 2 J. Stelina § 2. Pojęcie, przedmiot i systematyka prawa pracy 7 podsystem normatywny, co przejawia się w istnieniu jednej, centralnej i wiodącej konstrukcji prawnej, integrującej całe prawo pracy1. W konsekwencji należy przyjąć, że do prawa pracy zaliczamy przepisy (normy) prawne, które regulują stosunki pracy oraz inne stosunki praw- ne, których istnienie jest uzasadnione istnieniem stosunku pracy (stosunki akcesoryjne, służebne względem stosunku pracy). Na tym właśnie polega homogeniczność prawa pracy – ma ono jedno pojęcie centralne (stosunek pracy), pozostałe stosunki prawne wchodzące do jego przedmiotu nie są względem stosunku pracy konkurencyjne, lecz dopełniające go. Według tradycyjnego ujęcia do prawa pracy nie zaliczają się stosun- ki zatrudnienia niepracowniczego, choć w doktrynie zarysowują się po- glądy o rozszerzaniu zakresu tej gałęzi prawa o tzw. stosunki zatrudnie- nia cywilnoprawnego, a nawet o stosunki służbowe2, co prowadziłoby do przekształcenia prawa pracy w prawo zatrudnienia. Jak na razie zamie- rzenia te pozostają jednak w sferze postulatów, w mniejszym zaś stopniu faktów normatywnych, choć obserwujemy ostatnio rozszerzanie niektó- rych uprawnień socjalnych, typowo pracowniczych, na osoby pozostające w innych rodzajach zatrudnienia (przykładowo wymienić tu można upraw- nienia związane z rodzicielstwem czy minimalnym wynagrodzeniem). Je- dynie w obszarze tzw. zbiorowego prawa pracy nastąpiły ostatnio zmia- ny legislacyjne, które zrównują w istocie wolność koalicji związkowej (uprawnienia do tworzenia związków zawodowych) pracowników i in- nych osób wykonujących pracę zarobkową (zob. szerzej rozdział XIX). II. Stosunki pracy Jeśli chodzi o najważniejszy komponent treściowy przedmiotu prawa pracy, a więc stosunek pracy, to jest on – jak wcześniej wskazano – jed- nym z kilku rodzajów stosunków zatrudnienia. Z uwagi na podleganie pra- wu pracy jest on nazywany stosunkiem zatrudnienia pracowniczego. W celu odróżnienia stosunku pracy od stosunków zatrudnienia niepracow- niczego charakteryzuje się go poprzez określone cechy pracy wykonywa- 3 1 Ostatnio w doktrynie nowe ujęcie przedmiotu prawa pracy zaproponował A. Sob- czyk, dla którego prawo pracy to system norm mających na celu ochronę wolności pracy jako swoistego dobra publicznego, którego rozdziałem zajmują się instytucje publiczne (w tym pracodawcy). Zob. szerzej A. Sobczyk, Wolność pracy i władza, Warszawa 2015, passim oraz uwagi krytyczne do tej koncepcji – J. Stelina, Recenzja książki A. Sobczyka: Wolność pracy i władza, PiZS 2016, Nr 3, s. 46–50. 2 J. Jończyk, Prawo pracy, Warszawa 1992, s. 15; W. Sanetra, Prawo pracy, Białystok 1994, s. 28 i 32; T. Kuczyński, Właściwość sądu administracyjnego w sprawach stosun- ków służbowych, Wrocław 2000, s. 50 i nast. Nb. 3 J. Stelina 8 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy nej w jego ramach. Cechy te wywodzone są przede wszystkim z norma- tywnej definicji stosunku pracy zawartej w art. 22 § 1 KP. Przepis ten stanowi, że przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy na rzecz i pod kierownictwem pracodawcy oraz w miejscu i czasie przezeń wyznaczonym, a pracodawca zobowiązuje się do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Stąd należy przyjąć, że prawnym stosunkiem pracy jest społeczny sto- sunek pracy: (a) dobrowolnej (b) podporządkowanej, (c) odpłatnej, (d) wykonywanej osobiście na rzecz podmiotu zatrudniającego. Podany katalog cech charakteryzujących pracę wykonywaną w ramach stosunku pracy uzupełnia się jeszcze o: (e) skooperowanie (zespołowość) oraz to, że (f) przedmiotem świadczenia ze strony pracownika jest samo wykony- wanie pracy, jest to więc zobowiązanie do starannego działania (a nie osiągnięcia określonego rezultatu), jak również to, że (g) pracownik nie jest obciążony ryzykiem realizacji tego zobowiązania. Ad a) Dobrowolność pracy oznacza, że zobowiązanie do jej wykony- wania może powstać jedynie z mocy swobodnej decyzji (oświadczeń woli) pracownika i pracodawcy, a więc w drodze uzgodnienia (umowy). Prze- ciwieństwem tak rozumianej dobrowolności jest przymus prawny, który rodzi obowiązek wykonywania pracy wbrew woli świadczącego pracę. Mówimy wówczas o pracy jednostronnie wyznaczonej. Za przykład ta- kiej pracy może posłużyć praca porządkowa osób pozbawionych wolności, a wcześniej służba żołnierzy z poboru. Dobrowolność jest typową cechą stosunków zobowiązaniowych prawa prywatnego, a do takich zalicza się przecież zobowiązanie pracownicze. Znajduje ona także swoje potwierdzenie w przepisach rangi konstytucyj- nej oraz wśród fundamentów aksjologicznych prawa pracy wyrażonych m.in. w tzw. podstawowych zasadach prawa pracy. Zgodnie z art. 65 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywa- nia zawodu oraz wyboru miejsca pracy (wyjątki określa ustawa). Obowią- zek pracy może być nałożony tylko przez ustawę. Natomiast stosownie do jednej z podstawowych zasad prawa pracy wyrażonych w art. 10 KP każdy ma prawo do swobodnie wybranej pracy. Nikomu, z wyjątkiem przypad- ków określonych w ustawie, nie można zabronić wykonywania zawodu. Nikogo nie wolno zatem przymuszać do podjęcia zatrudnienia pracowni- czego, nikogo nie można także zmuszać do zatrudnienia pracownika (wy- jątkiem od tej zasady jest obowiązek pracodawcy zatrudnienia inwalidy wojennego – na podstawie skierowania starosty1). 1 Art. 18 ustawy z 29.5.1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2193 ze zm.). Nb. 3 J. Stelina § 2. Pojęcie, przedmiot i systematyka prawa pracy 9 Ad b) Najważniejszym elementem pozwalającym odróżnić stosunki pracy od stosunków zatrudnienia niepracowniczego (cywilnoprawnego i służbowego) jest podporządkowanie pracownika podmiotowi zatrud- niającemu. W najszerszym ujęciu oznacza ono wszelką zależność pracow- nika od pracodawcy1, natomiast w treści art. 22 § 1 KP zostało one wyrażo- ne jako „kierownictwo pracodawcy”. Oznacza ono możność wydawania pracownikowi poleceń przez pracodawcę. Przepisy Kodeksu pracy pozwa- lają wyróżnić dwa rodzaje podporządkowania pracowniczego – umow- ne (zobowiązaniowe) i ustawowe. Podporządkowanie umowne wynika z przyjętego na siebie przez pracownika zobowiązania do wykonywania pracy określonego rodzaju. Elementem przedmiotowo istotnym umowy o pracę i innych czynności stanowiących podstawę nawiązania stosunku pracy jest rodzaj pracy, przez który rozumieć należy zbiorcze określe- nie zespołu pokrewnych czynności faktycznych. W praktyce najczęściej umówiony rodzaj pracy zostaje doprecyzowany przez wskazanie stano- wiska pracy. Pracownik, zobowiązując się do wykonywania pracy okreś- lonej rodzajowo, wyraża zgodę na pozostawanie w dyspozycji pracodaw- cy w granicach wynikających z umówionego rodzaju pracy. Pracodawca ma zatem możność dysponowania osobą pracownika w zakresie miejsca, czasu i sposobu wykonywania pracy. Kierownictwo pracodawcy jest ko- niecznym elementem realizacji zobowiązania pracowniczego, bez poleceń pracodawcy dotyczących wymienionych elementów pracownik nie wie- działby gdzie, kiedy i jak ma świadczyć umówioną pracę. Sama czynność prawna nawiązująca stosunek pracy poprzez swą ogólnikowość nie byłaby wystarczająca dla rozpoczęcia wykonywania zatrudnienia. Drugi rodzaj podporządkowania, a więc podporządkowanie ustawo- we, polega na możliwości dysponowania przez pracodawcę osobą pracow- nika poza granicami wyznaczonymi umową o pracę. W wyjątkowych sytu- acjach istnieje bowiem możliwość powierzenia pracownikowi pracy innej niż umówiona (np. w okresie przestoju – art. 81 § 3 KP lub na 3 miesiące w ciągu roku kalendarzowego w przypadkach uzasadnionych potrzeb pra- codawcy – art. 42 § 4 KP). Oba rodzaje podporządkowania pracowniczego (kierownictwa praco- dawcy) doznają pewnych naturalnych ograniczeń. Pracownik jest bowiem zobowiązany do wykonywania tylko takich poleceń, które nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę (art. 100 § 1 KP) oraz z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 KC w zw. z art. 300 KP). 1 T. Duraj, Podporządkowanie pracowników zajmujących stanowiska kierownicze w organizacjach, Warszawa 2013, s. 74. Nb. 4 4 J. Stelina 10 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy W niektórych przypadkach podporządkowanie pracownicze ulega pew- nym modyfikacjom w stosunku do tradycyjnego paradygmatu. Tak dzieje się w odniesieniu do zatrudnienia tymczasowego realizowanego za pośred- nictwem agencji pracy tymczasowej. Charakteryzuje się ono przesunięciem kierownictwa z pracodawcy będącego stroną umowy o pracę (agencji pra- cy tymczasowej) na podmiot korzystający z pracy pracownika (pracodawca użytkownik), przy zachowaniu wszelkich cech charakteryzujących zatrud- nienie pracownicze. Innego rodzaju modyfikacje mają miejsce w przypadku tzw. telepracy, w której w praktyce zniesione zostaje podporządkowanie te- lepracownika w odniesieniu do miejsca i czasu pracy. Innego rodzaju mody- fikacje podporządkowania pracowniczego występują w przypadkach zatrud- nienia na stanowiskach samodzielnych (np. lekarzy, radców prawnych itd.), gdzie wyłączona jest możliwość wpływania pracodawcy na sposób wyko- nywania pracy (np. leczenie pacjentów). Przypadki te określane bywają mianem podporządkowania autonomicznego. Wreszcie wspomnieć nale- ży o stosunkach pracy z mianowania, w których zakres podporządkowania jest z kolei szerszy niż w klasycznym, umownym stosunku pracy. Podporządkowanie pracownicze jest elementem kluczowym dla kwa- lifikacji prawnej określonego stosunku zatrudnienia jako stosunku pracy. Parametr rodzaju pracy decyduje o „szerokości” zobowiązania pracow- nika i zakresie jego dyspozycyjności. W stosunkach cywilnoprawnych przedmiot zobowiązania podmiotu świadczącego pracę jest zdecydowa- nie „węższy”, ogranicza go bowiem parametr określonych czynności lub określonego dzieła. Zakreślenie obowiązków wykonawcy poprzez uzgod- nienie tylko jednej lub kilku czynności lub dzieła do wykonania, ogranicza zleceniodawcom możliwość dysponowania osobą wykonawcy. Dlatego w stosunkach cywilnoprawnych nie ma mowy o poleceniach podmiotu za- trudniającego, nie są one zresztą konieczne z uwagi na precyzyjne uzgod- nienie parametrów pracy. A zatem o kwalifikacji prawnej zatrudnienia decyduje sposób sformułowania przedmiotu zobowiązania, a następ- nie sposób jego realizacji. Podporządkowanie jest też elementem pozwalającym na odróżnienie stosunków pracy od stosunków służbowych, które są nawiązywane z funk- cjonariuszami służb zmilitaryzowanych. Ci bowiem podlegają tzw. wzmo- żonej dyspozycyjności, której przejawem są rozkazy służbowe i możliwość dysponowania osobą funkcjonariusza w ramach całej formacji zmilitaryzo- wanej, a więc powierzania stanowisk niewymienionych w akcie kreującym dany stosunek służbowy. W ostatnim czasie zatrudnienie pracownicze w ramach stosunku pra- cy zostaje często zastępowane zatrudnieniem niepracowniczym, głównie Nb. 5 5 J. Stelina § 2. Pojęcie, przedmiot i systematyka prawa pracy 11 cywilnoprawnym1. Oprócz umów o świadczenie usług, umów zlecenia i umów o dzieło występuje też zjawisko tzw. samozatrudnienia. Pole- ga ono na rejestrowaniu przez osoby fizyczne działalności gospodarczej i oferowaniu swoich usług innym przedsiębiorcom. Zdarza się przy tym, że dana osoba jest związana kontraktem tylko z jednym podmiotem, uzy- skując wszystkie lub większość swoich dochodów tylko z jednego źródła. Dlatego coraz częściej postuluje się rozszerzenie podporządkowania jako elementu charakteryzującego stosunek pracy z obecnego podporządkowa- nia organizacyjnego także na podporządkowanie ekonomiczne. Ad c) Za wykonaną pracę pracownikowi należy się umówione wyna- grodzenie, a jeśli jest ku temu podstawa prawna – wynagrodzenie należy się także za czas niewykonywania pracy (np. urlopy wypoczynkowe czy niektóre płatne zwolnienia od pracy). Odpłatność pracy jest cechą bez- względną stosunku pracy, pracownik nie może zrzec się prawa do wyna- grodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę (art. 84 KP). Ponad- to, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia za samą gotowość do świadczenia pracy, jeśli praca nie mogła być wykonywana z przyczyn od niego niezależnych. Z zakazu zrzekania się prawa do wynagrodzenia wy- nika ograniczenie swobody stron stosunku pracy w tym zakresie. A zatem pracownik i pracodawca nie posiadają kompetencji do tego, by prawo do wynagrodzenia wyłączyć, stąd należy przyjąć, że ma ono charakter usta- wowej konsekwencji nawiązania stosunku prawnego opartego na wymo- gu osobistej pracy i podporządkowania jednego z podmiotów drugiemu podmiotowi. Inaczej kwestia odpłatności została unormowana w przepisach prawa cywilnego w odniesieniu do umów niepracowniczego zatrudnienia cywil- noprawnego. Kodeks cywilny nie zabrania wyłączenia prawa do wynagro- dzenia, zgodnie z zasadą swobody umów, czemu zresztą w odniesieniu do umowy zlecenia dał wyraźnie dyspozycję w art. 735 („Jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wy- konać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się wynagro- dzenie”). Należy jednak zwrócić uwagę na art. 8a ust. 4 ustawy o minimal- nym wynagrodzeniu za pracę, zgodnie z którym „Przyjmujący zlecenie lub świadczący usługi nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia w wysoko- 1 Przeciwnikiem koncepcji „cywilnoprawnego zatrudnienia niepracowniczego”, re- alizowanego w ramach umów zlecenia, o świadczenie usług czy umowy o dzieło, jest A. Sobczyk, który uważa, że o zatrudnieniu możemy mówić jedynie w odniesieniu do stosunków prawnych powstających na podstawie umowy o pracę lub zarejestrowanej działalności gospodarczej (samozatrudnienia). Zob. szerzej A. Sobczyk, Podmiotowość pracy i towarowość usług, Kraków 2018, passim. Nb. 5 J. Stelina 6 12 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy ści wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej albo przenieść prawa do tego wynagrodzenia na inną osobę”. Wyjątkiem od zasady odpłatności pracy podporządkowanej jest tzw. wolontariat. Może on jednak występować tylko na rzecz określonych przez prawo podmiotów. Zgodnie z art. 42 ustawy z 24.4.2003 r. o działal- ności pożytku publicznego i o wolontariacie, wolontariusze mogą wyko- nywać pracę wyłącznie na rzecz organizacji pozarządowych oraz innych pod miotów prowadzących działalność pożytku publicznego, organów admi nistracji publicznej, jednostek organizacyjnych podległych organom administracji publicznej lub nadzorowanych przez te organy, podmiotów leczniczych, organizacji międzynarodowych i stowarzyszeń, których wo- lontariusze są członkami. Ad d) Kolejnym elementem charakteryzującym pracę wykonywaną w ramach stosunku pracy jest wymóg osobistego świadczenia pracy. Jest on wyprowadzany bezpośrednio z treści art. 22 § 1 KP, a mianowi- cie ze sformułowania „pracownik zobowiązuje się”. Dodatkowo z wymo- giem tym korespondują także inne regulacje prawa pracy, a w szczegól- ności przepisy o zatrudnianiu pracownika zgodnie z kwalifikacjami oraz legitymującego się odpowiednim stanem zdrowia. Stąd należy przyjąć, że pracownik tylko wtedy wykonuje zobowiązanie, gdy osobiście wykonu- je pracę. Nie jest możliwe natomiast samodzielne podstawienie zastępcy, jego praca nie stanowiłaby spełnienia obowiązku wynikającego ze stosun- ku pracy. Zresztą wymóg osobistego wykonywania pracy wynika także z koncepcji i charakteru stosunku pracy, świadczy o podmiotowym, a nie przedmiotowym podejściu do pracy. Dlatego umowa o pracę, która rodzi stosunek pracy, nie przypomina już swego pierwowzoru w postaci „najmu pracy” (locatio conductio operarum), lecz upodobnia się raczej do „najmu pracownika”. Praca bowiem nie może być traktowana rzeczowo, w ode- rwaniu od osoby pracownika. Ad e) Skooperowanie pracy oznacza jej wykonywanie w zespole. Naj- bardziej elementarny zespół tworzy układ pracownik – pracodawca, choć z reguły po stronie pracowniczej występuje więcej osób. Pracodawca jest organizatorem pracy i podmiotem, na którego rzecz jest ona wykonywana. Ad f) Ważną cechą stosunku pracy jest również to, że zobowiązanie pra- cownicze ma charakter zobowiązania starannego działania, a nie rezul- tatu. A więc, pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy w sposób sumienny i staranny, nie może natomiast zobowiązać się do osiągnięcia określonego rezultatu. Oznacza to brak odpowiedzialności osoby wyko- nującej pracę za nieosiągnięcie spodziewanego przez pracodawcę efektu Nb. 6 J. Stelina § 2. Pojęcie, przedmiot i systematyka prawa pracy 13 w razie należytego wywiązywania się pracownika ze swoich obowiązków. Wynagrodzenie przysługuje więc za wykonywanie pracy, a nawet za czas jej niewykonywania, jeśli przepis tak stanowi. Ad g) W doktrynie wyróżnia się cztery rodzaje ryzyka związanego z za- trudnieniem: ryzyko ekonomiczne, techniczne, socjalne i osobowe. Ryzy- ko ekonomiczne polega na obciążeniu pracodawcy obowiązkiem wypłaty wynagrodzenia i realizacji innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy niezależnie od efektów ekonomicznych prowadzonej działalności. Stosunek pracy nie jest bowiem podobny do stosunku spółki, w którym strony partycypują w stratach, ale także i w zyskach z prowadzonej działal- ności. Pracownik nie ma wpływu na zarządzanie zakładem pracy, podlega kierownictwu pracodawcy, nie powinien więc ponosić ryzyka ekonomicz- nego związanego z niepowodzeniem danego przedsięwzięcia. Pracodaw- ca nie może więc zasłaniać się względem pracownika swoją trudną kon- dycją finansową i uzależniać wypłatę wynagrodzenia od spodziewanych zysków. Kalkulując koszty działalności, pracodawca winien uwzględniać wynagrodzenia pracownicze niezależnie od wyników swojej działalności. Pracodawca jest zobowiązany wypłacać wynagrodzenie także za czas nieświadczenia pracy z przyczyn techniczno-organizacyjnych, jeśli pra- cownik był gotowy do wykonywania pracy (ryzyko techniczne) lub w ra- zie nieobecności pracownika w pracy z ważnych względów osobistych (np. choroby, opieki nad dzieckiem itd. – ryzyko socjalne). Wreszcie to podmiot zatrudniający obciążony jest skutkami niezawinionych, niekiedy także zawinionych, przez pracownika działań wyrządzających pracodaw- cy szkodę (ryzyko osobowe). Obciążenie pracodawcy ryzykami związanymi z zatrudnieniem nie oznacza, że nie ma on możliwości podejmowania działań zmierzających do ograniczenia, a w niektórych przypadkach wyeliminowania pewnych ryzyk. Przykładowo metodą na zmniejszenie ryzyka ekonomicznego jest wprowadzenie przez pracodawcę systemów wynagrodzeń opartych na na- grodach lub innych świadczeniach uznaniowych lub wręcz takich, któ- rych przyznanie i wysokość uzależniona jest od wyników finansowych pracodawcy (jednak nie jest możliwe ukształtowanie całości wynagrodze- nia pracownika według takich reguł). Z kolei, w razie przestoju z przy- czyn techniczno-organizacyjnych możliwe jest powierzenie pracownikom innych zajęć, co pozwala ograniczyć ryzyko techniczne. Natomiast spo- sobem na wyeliminowanie ryzyka socjalnego może być ubezpieczenie się pracodawcy od wystąpienia niektórych zdarzeń, a ryzyka osobowego – rzetelnie przeprowadzony proces rekrutacji, a następnie stałe podnoszenie kwalifikacji przez pracowników. Nb. 6 J. Stelina 7 14 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy O kwalifikacji prawnej danego stosunku zatrudnienia decyduje zespół omówionych wyżej cech pracy. Zgodnie z art. 22 § 11 i 12 KP, zatrudnienie w warunkach odpowiadających tym cechom ma charakter pracowniczy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Niedopuszczalne jest też zastępowanie umów o pracę umowami o innym charakterze przy niezmienionych warunkach świadczenia pracy. Jak łatwo jednak zauwa- żyć, wskazane cechy pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy nie mają jednolitego charakteru i statusu. Jeśliby odczytywać charakter dane- go stosunku prawnego na podstawie występowania ich wszystkich, to z ła- twością moglibyśmy popaść w nieprzezwyciężalne trudności. Już obecnie w praktyce można zaobserwować tendencję do zamieszczania w klauzu- lach umownych postanowień, które zanegować mogłyby charakter danego stosunku jako stosunku pracy (np. klauzule przerzucające ryzyko pracy na podmiot zatrudniony). Dodatkowo dochodzą problemy związane z ukry- waniem za pomocą klauzul umownych rzeczywistej woli stron (np. for- malne wyłączenie wymogu osobistego świadczenia pracy). W takiej sy- tuacji trudno byłoby niekiedy rozgraniczyć to, co ma decydujący wpływ na kwalifikację prawną danego stosunku, i to, co jest sprzeczne z prawem pracy i jako takie pozbawione jest doniosłości prawnej. W opisanym wyżej przypadku umowne przerzucenie ryzyka na podmiot zatrudniony powin- no ocenione być jako niezgodne z prawem, jeśli powstałe między stronami zobowiązanie będzie stosunkiem pracy. W takim stanie rzeczy należy pre- cyzyjnie określić, gdzie wskazana wyżej granica przechodzi. Musi to pro- wadzić do wniosku o pewnej hierarchii cech stosunku pracy. Powstaje więc pytanie, kiedy zaczyna się stosunek pracy, tzn. po spełnieniu jakich warunków możemy zasadnie mówić o tym, że z takim stosunkiem mamy do czynienia. Jak się wydaje, na czele owej hierarchii umieścić należy te cechy stosunku pracy, które znajdują bezpośrednie oparcie w treści cyto- wanego wyżej art. 22 § 1 KP. Chodzi więc o wymóg osobistego świadcze- nia pracy, podporządkowanie pracownika oraz odpłatność (rozumiana jednak jako ustawowa konsekwencja pracy podporządkowanej). III. Stosunki prawne związane ze stosunkami pracy 8 Obok stosunku pracy przedmiotem prawa pracy objęte są też inne stosunki prawne ściśle powiązane ze stosunkami pracy1. Chodzi przede wszystkim o stosunki: 1 W. Jaśkiewicz, [w:] W. Jaśkiewicz, C. Jackowiak, W. Piotrowski, Prawo pracy, s. 14; U. Jackowiak, [w:] U. Jackowiak, W. Uziak, A. Wypych-Żywicka, Prawo pracy. Podręcz- Nb. 7–8 J. Stelina § 2. Pojęcie, przedmiot i systematyka prawa pracy 15 1) poprzedzające nawiązanie stosunku pracy (np. związane z rekrutacją pracowników i pośrednictwem pracy); 2) uzasadnione w swym bycie istnieniem stosunku pracy (np. stosunki do- tyczące przedstawicielstw pracowniczych, stosunki związane z nadzo- rem nad warunkami pracy, stosunki związane z promocją zatrudnienia); 3) związane z rozstrzyganiem sporów (np. dotyczące postępowania pojed- nawczego); 4) związane odpowiedzialnością prawną stron stosunku pracy (np. odpo- wiedzialność dyscyplinarna); 5) występujące po ustaniu stosunku pracy (np. dochodzenie roszczeń ze stosunku pracy). A zatem, związek pomiędzy wymienionymi stosunkami prawnymi ob- jętymi przedmiotem prawa pracy a stosunkami pracy wynika, z jednej stro- ny, ze ściśle akcesoryjnego charakteru określonych stosunków prawnych, które pełnią w dużej mierze funkcje wykonawcze względem stosunków pracy (chodzi tu np. o stosunki bezpośrednio poprzedzające nawiązanie stosunku pracy, np. związane z badaniami lekarskimi, rekrutacją itd., czy stosunki odpowiedzialności pracowniczej). Z drugiej strony, do prawa pra- cy zaliczamy także stosunki prawne, których związek ze stosunkami pra- cy nie jest co prawda tak ścisły, jak wyżej opisany, niemniej ich byt jest uwarunkowany istnieniem stosunku pracy. Mamy tu więc do czynienia ze związkami o charakterze funkcjonalnym bądź aksjologicznym. Tu z kolei wymienić należy zbiorowe stosunki pracy, stosunki związane z rozstrzy- ganiem sporów pracowniczych, stosunki prawne związane z nadzorem nad warunkami pracy oraz stosunki prawne związane z promocją zatrudnienia i przeciwdziałaniem bezrobociu. Wskazany zakres stosunków prawnych, życiowo związanych ze stosun- kiem pracy, dotyczy najszerszego ujęcia prawa pracy, a więc ujęcia dok- trynalnego i dydaktycznego. Należy zdawać sobie jednak sprawę z tego, że nie wszystkie z wymienionych stosunków prawnych wchodzą w skład prawa pracy w znaczeniu aplikacyjnym. I tak, przykładowo stosunki o cha- rakterze procesowoprawnym wchodzą do przedmiotu postępowania cywil- nego, a większość stosunków prawnych związanych z promocją zatrudnie- nia – do przedmiotu prawa administracyjnego materialnego i formalnego. Stronami stosunków prawnych życiowo związanych ze stosunkami pra- cy nie zawsze są pracownicy i pracodawcy. W stosunkach zbiorowych stronami są pracodawcy i ich przedstawiciele oraz przedstawicielstwa pra- nik dla studentów prawa, Kraków 2006, s. 35; T. Liszcz, Prawo pracy, Warszawa 2007, s. 21; W. Sanetra, Prawo pracy, s. 32. Nb. 8 J. Stelina 9 10 16 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy cownicze (związki zawodowe, rady pracowników itd.). Niekiedy stronami będą kandydaci do pracy i przyszli pracodawcy, jak również byli pracow- nicy i byli pracodawcy bądź członkowie rodziny pracownika (np. w kwe- stii prawa do odprawy pośmiertnej). Przynależność omawianej grupy sto- sunków prawnych do prawa pracy nie ulega wątpliwości z uwagi na ich ścisłe, funkcjonalne powiązanie z pracowniczym stosunkiem pracy. Zwrócić należy także uwagę na zjawisko tzw. ekspansji prawa pra- cy poza tradycyjny obszar jego oddziaływania. Polega ono na stosowaniu z mocy upoważnienia ustawowego (lub z aktu wykonawczego) określo- nych przepisów prawa pracy do stosunków prawnych zatrudnienia niepra- cowniczego1. W dawniejszej literaturze zaliczano do przedmiotu prawa pracy tak- że stosunki prawne ubezpieczenia społecznego, co uzasadniano tym, że powstawały one jako prawna konsekwencja nawiązania stosunku pra- cy. Zresztą aż do początku lat 90. XX w. ubezpieczenia społeczne miały w przeważającej mierze charakter pracowniczy. Dopiero przemiany ustro- jowe zapoczątkowane po 1989 r. doprowadziły do rozszerzenia zakresu podmiotowego ubezpieczeń społecznych, obecnie obejmują one niemal wszystkie osoby pozostające w stosunkach zatrudnienia lub utrzymujące się z własnej działalności. Nie ma więc obecnie uzasadnienia do włączania prawa ubezpieczeń społecznych do prawa pracy. IV. Systematyka prawa pracy Prawo pracy jest dość rozległą gałęzią prawa, obejmującą swym zakre- sem wiele zróżnicowanych, pod względem charakteru, stosunków praw- nych, zwłaszcza, jeśli weźmiemy pod uwagę najszersze, doktrynalne i dy- daktyczne jego ujęcie. Koniecznym zabiegiem jest zatem systematyzacja prawa pracy, a więc wyróżnienie w jego ramach mniejszych fragmentów, na które składają się określone zespoły norm prawnych regulujących po- szczególne rodzaje stosunków prawnych wchodzących do przedmiotu tej gałęzi prawa. Najczęściej spotykanym w doktrynie kryterium systematyzacji prawa pracy jest kryterium przedmiotowe. W najprostszej postaci wewnątrzsys- temowy podział przebiega po linii wyznaczającej granice pomiędzy róż- nymi rodzajami stosunków prawnych objętych przedmiotem prawa pra- cy. W nieco bardziej rozbudowanej postaci należałoby najpierw wyróżnić 1 Jako przykłady tak rozumianej ekspansji prawa pracy można wskazać art. 303–3044 KP czy art. 79 ustawy z 6.4.1990 r. o Policji. Nb. 9–10 J. Stelina § 3. Funkcje prawa pracy 17 część ogólną prawa pracy, obejmującą takie zagadnienia jak zasady, źró- dła czy normy prawa pracy, a dopiero później wyodrębniać poszczególne działy prawa pracy – prawo stosunku pracy (zwane indywidualnym pra- wem pracy), którego przedmiotem są stosunki pracy i stosunki względem nich akcesoryjne, zbiorowe prawo pracy, prawo sporów pracy (proce- sowe prawo pracy), prawo nadzoru nad warunkami pracy oraz prawo administracji pracy i promocji zatrudnienia. Każdy z poszczególnych działów podlega dalszej wewnętrznej systematyzacji. Prawo pracy może podlegać wewnętrznej dyferencjacji także według kryterium podmiotowego, a więc ze względu na adresatów, do których są skierowane normy prawne. Dzięki temu kryterium możemy podzielić prawo pracy na powszechne i branżowe. Powszechne prawo pracy obej- muje swym zakresem ogół osób zatrudnionych bądź bezpośrednio jako prawo właściwe dla danej grupy osób, bądź pośrednio, jako prawo sto- sowane posiłkowo w sprawach nieuregulowanych przepisami szczegól- nymi. Branżowe prawo pracy to z kolei zespoły norm prawnych wyod- rębnionych w systemie ze względu na ograniczony zasięg stosowania do wybranych grup zawodowych. Branżowe prawo pracy może mieć charak- ter kompleksowy (np. nauczycielskie prawo pracy, prawo pracowników nauki, prawo urzędnicze) lub fragmentaryczny (np. przepisy szczegółowe z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązujące w poszczególnych sektorach gospodarki). § 3. Funkcje prawa pracy 11 System prawny jako całość, także poszczególne wchodzące w jego skład komponenty (normy i zbiory norm prawnych) spełniają określone funkcje, a więc zamierzone przez prawodawcę, społecznie-użyteczne cele1. Najważniejszą funkcją prawa jest zachowanie ładu społecznego, w tym celu prawodawca wprowadza określone reguły zachowania oraz zasady rozwiązywania sytuacji spornych. Niekiedy wśród ogólnych funk- cji prawa wymienia się też kształtowanie odpowiednich postaw wśród ad- resatów norm prawnych (funkcja wychowawcza) oraz unikanie konfliktów międzyludzkich (funkcja prewencyjna). Właściwie tak pojmowane cele nadrzędne przyświecać powinny każdej regulacji i każdemu przepisowi prawa. Bardzo często obok funkcji ogólnych poszczególne gałęzie prawa 1 Szerzej na temat pojęcia funkcji prawa pracy zob. B.M. Ćwiertniak, Funkcje prawa pracy, [w:] K.W. Baran (red.), Zarys systemu prawa pracy, Warszawa 2010, s. 161 i nast. Nb. 11 J. Stelina 18 Rozdział I. Pojęcie, przedmiot, systematyka i funkcje prawa pracy i inne podsystemy normatywne mogą spełniać też szereg innych, partyku- larnych funkcji. W przypadku prawa pracy wyróżnić możemy funkcje ogólne całej gałę- zi prawa, jak i bardziej szczegółowe funkcje charakteryzujące wchodzące w jej skład działy. W doktrynie najczęściej wymienia się dwie podstawowe funkcje całego prawa pracy – ochronną i organizacyjną. W dawniejszej literaturze wymieniano też tzw. funkcję rozdzielczą (dystrybutywną), ce- lem prawa pracy było bowiem sprawiedliwe rozdzielanie pomiędzy człon- ków społeczeństwa określonych dóbr społecznych. Wyróżnianie funkcji rozdzielczej było uzasadnione w ustroju realnego socjalizmu, w którym przeważająca część środków produkcji należała do państwa, które jedno- cześnie było największym tzw. pośrednim pracodawcą. Za pomocą prawa pracy państwo stanowiło reguły dystrybucji dóbr społecznych. Obecnie brak jest podstaw do przypisywania tej funkcji regulacjom prawa pracy. Funkcja ochronna wyraża pewną ogólną prawidłowość unormowań prawa pracy, których najważniejszym celem jest ustanowienie pewnych gwarancji i korzyści dla osób zatrudnionych1. Podstawowym założeniem regulacji tej gałęzi prawa jest bowiem przekonanie, że pracownik jako słabsza strona stosunku pracy najczęściej nie jest w stanie samodzielnie zabezpieczyć należycie swoich interesów ekonomicznych i socjalnych. To pracodawca dysponuje większym potencjałem i arsenałem środków praw- nych i ekonomicznych, to pracodawca oferuje zatrudnienie, co (zwłaszcza w warunkach nadpodaży rąk do pracy) daje mu przewagę nad pracowni- kiem. W okresie dynamicznego rozwoju przemysłu i wzrostu liczby ro- botników najemnych o wprowadzaniu regulacji chroniących robotników decydowały względy pragmatyczne, w tym oddalenie groźby rewolucji, a nie chęć rzeczywistego rozwiązywania problemów społecznych takich jak wyzysk, nędza, praca dzieci, dramatyczne warunki bezpieczeństwa itd. Z większością z tych problemów kraje rozwinięte uporały się w okresie po II wojnie światowej. Mimo to potrzeba ochrony pracowników wcale nie ustała, obecnie jest ona jednak w większym stopniu uwarunkowana współczesną aksjologią wynikającą np. z poszanowania godności człowie- ka pracy czy obowiązków państwa względem ogółu obywateli (np. w za- 1 Zob. szerzej Z. Salwa, Ochronna funkcja prawa pracy, [w:] K.W. Baran (red.), Zarys systemu prawa pracy, Warszawa 2010, s. 179 i nast. Część autorów wyróżnia tzw. podfunkcje, które uszczegółowiają ogólną funkcję ochronną. Chodzi tu o podfunk- cję wyrównawczą (wyrównywanie pozycji stron stosunku pracy), opiekuńczą (opieka nad osobami w jakimś stopniu upośledzonymi na rynku pracy) oraz promocyjną (wspie- ranie tworzenia miejsc pracy) – M. Skąpski, Ochronna funkcja prawa pracy w gospodar- ce rynkowej, Kraków 2006, s. 98 i nast. Nb. 11 J. Stelina 12 § 3. Funkcje prawa pracy 19 kresie ochrony zdrowia czy walki z wykluczeniem społecznym). Praca człowieka, mimo że dająca się wycenić, nie może być traktowana rzeczo- wo1, jak każdy inny towar podlegający uniwersalnym prawom rynku. Ta- kie odhumanizowane (rzeczowe) pojmowanie pracy ludzkiej rodzi poku- sę nadużywania przez niektórych pracodawców swej pozycji nad osobami zatrudnionymi. Duże znaczenie ma także to, że obok dominacji faktycznej pracodawca korzysta też z instrumentarium prawnego (w postaci upraw- nień kierowniczych), dającego mu także przewagę prawną nad pracowni- kiem. Stąd zadaniem prawa staje się wyrównywanie – przynajmniej czę- ściowe – istniejących dysproporcji pomiędzy stronami stosunków pracy poprzez uprzywilejowanie słabszego partnera. Uprzywilejowanie to przybiera różną postać i jest realizowane za pomo- cą rozmaitych mechanizmów. Oczywiście pamiętać należy, że nie każda norma prawa pracy ma za zadanie ochronę interesów pracownika. Funk- cję ochronną dekodujemy z pewnych prawidłowości wynikających z klu- czowych regulacji prawa pracy, a nie ze wszystkich, bez wyjątków, prze- pisów. Dlatego wśród kluczowych czynników świadczących o ochronnym charakterze prawa pracy wymienić należy przede wszystkim mechanizm ograniczający swobodę kształtowania treści stosunku pracy (zwany zasa- dą uprzywilejowania pracownika), w myśl którego, pracownicy i pra- codawcy nie mogą w drodze czynności prawnych umniejszać poziomu uprawnień osób zatrudnionych poniżej minimum wynikającego z prze- pisów, ograniczenia swobody rozwiązywania przez pracodawcę stosun- ków pracy (powszechna i szczególna ochrona trwałości stosunku pra- cy), gwarancje płacowe, w tym ustalanie minimalnego wynagrodzenia za pracę, obowiązkowe urlopy, ochronę macierzyństwa, ochronę młodo- cianych czy regulacje z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Warto przy tym pamiętać, że w przepisach prawa pracy znajdują się także instru- menty ułatwiające pracownikom podejmowanie działań na zasadzie samo- ochrony, np. poprzez możliwość tworzenia i zrzeszania się w związkach zawodowych. Źródłem wymienionych regulacji ochronnych jest nie tylko wzgląd na nierównomierną pozycję stron stosunku pracy (uprzywilejowa- nie pracownika jako słabszego partnera), ale także pewne ogólne warto- ści wynikające z Konstytucji RP, o których była mowa wyżej (np. ochro- na zdrowia, ochrona przed ubóstwem czy wykluczeniem społecznym)2. 1 A. Sobczyk, Wolność pracy i władza, Warszawa 2015, s. 50. 2 Rodzi to pytanie, czy ustanowiona w przepisach prawa pracy ochrona nie dotyczy zbyt wąsko ujętego zakresu podmiotowego i czy nie powinna być w większym stopniu rozciągnięta na osoby pozostające w zatrudnieniu niepracowniczym – zob. szerzej na ten temat bardzo ciekawe rozważania A. Sobczyka, Wynagrodzenie minimalne zlece- Nb. 12 J. Stelina
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo pracy. Wydanie 4
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: