Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00480 006711 14291982 na godz. na dobę w sumie
Prawo rodzinne i opiekuńcze. Praktyka, orzecznictwo, kazusy. Wydanie 3 - ebook/pdf
Prawo rodzinne i opiekuńcze. Praktyka, orzecznictwo, kazusy. Wydanie 3 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 357
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-156-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka stanowi studium instytucji prawa rodzinnego i opiekuńczego. Jest ona szczególnie polecana aplikantom odbywającym szkolenia w ramach aplikacji radcowskiej, adwokackiej, sędziowskiej, notarialnej czy komorniczej, jak również osobom przygotowującym się do egzaminów zawodowych. Z uwagi na szerokie omówienie problematyki stosowania prawa rodzinnego i opiekuńczego, opracowanie to dedykowane jest także radcom prawnym i adwokatom, którzy w ramach wykonywania zawodu zajmują się prowadzeniem spraw rodzinnych. Przejrzysta formuła analizowanych treści sprawia, że praca ta może być również pomocna studentom prawa, którzy pragną pogłębić swoją wiedzę, a także osobom, które ze względu na okoliczności życiowe stały się stroną postępowań z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego.

Prezentując poszczególne instytucje prawnorodzinne skupiono się przede wszystkim na aspektach praktycznych stosowania prawa, a omawiane zagadnienia zostały dodatkowo wzbogacone analizą orzeczeń sądów powszechnych, sądów administracyjnych oraz Sądu Najwyższego, co sprawia, że Czytelnik nie tylko lepiej zrozumie przedstawianą materię, ale zapozna się również z obowiązującą linią orzeczniczą. Chcąc sprostać wymogom, jakie stawiane są aplikantom, w pracy tej zawarto wybór różnorodnych stanów faktycznych, które pozwolą nie tylko zrozumieć specyfikę i mechanizmy procesu wykładni przepisów prawa rodzinnego i opiekuńczego, ale również należycie przygotować się do przeprowadzanych w ramach aplikacji prawniczych kolokwiów, czy egzaminów zawodowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

CZĘŚĆ 1 Zagadnienie 1 Zawarcie małżeństwa Zapamiętaj:  Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem USC oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.  Małżeństwo świeckie może zostać zawarte jednocześnie z zawarciem małżeństwa wyznaniowego, co umożliwia norma art. 1 § 2 i 3 KRO, zgodnie z którą małżeństwo zostaje również zawarte, gdy mężczyzna i kobieta zawierający związek małżeński podlegający prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego w obecności duchownego oświadczą wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu i kierownik USC następnie sporządzi akt małżeństwa pod warunkiem, że ratyfikowana umowa międzynarodowa lub ustawa regulująca stosunki między państwem a kościołem albo innym związkiem wyznaniowym przewiduje możliwość wywołania przez związek małżeński podlegający prawu wewnętrznemu tego kościoła albo innego związku wyznaniowego takich skutków, jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa przed kierownikiem USC.  Mężczyzna i kobieta, będący obywatelami polskimi przebywającymi za granicą, mogą zawrzeć małżeństwo również przed polskim konsulem lub przed osobą wyznaczoną do wykonywania funkcji konsula.  Z ważnych powodów sąd może zezwolić, aby oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński zostało złożone przez pełnomocnika.  Przez pełnomocnika może również zostać złożone oświadczenie przewidziane w art. 1 § 2 KRO, czyli oświadczenie woli jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu złożone w obecności duchownego. 1.1. Zawarcie małżeństwa przed kierownikiem USC 1.1.1. Przesłanki zawarcia małżeństwa Ustawodawca w art. 1 § 1 KRO określił w sposób enumeratywny katalog przesłanek, których spełnienie jest konieczne, by można było mówić o zawarciu małżeństwa świec- kiego. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem USC oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński. Tym 3 Zagadnienie 1. Zawarcie małżeństwa samym dla skutecznego zawarcia małżeństwa wymagane jest jednoczesne zaistnienie następujących przesłanek:  nupturienci muszą być odmiennej płci;  muszą oni być jednocześnie obecni podczas składania oświadczeń woli;  oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński muszą być zgodne;  oświadczenia muszą być złożone przed kierownikiem USC. Na „plusika” Płeć przypisana człowiekowi ma szczególne znaczenie dla jego zdolności do zawarcia małżeństwa. W związek małżeński mogą bowiem wstępować jedynie osoby o różnej płci. Jak zatem powinien postąpić sąd, jeżeli powództwo o ustalenie przynależności do określonej płci, oparte na normie art. 189 KPC, wnosi osoba transseksualna pozo- stająca już w związku małżeńskim? Powyższy problem został poddany analizie przez Sąd Najwyższy. Zanim przejdziemy do jego omówienia należałoby pokrótce wytłumaczyć, czym jest transseksualizm. Transseksualizm jest szczególnym rodzajem zaburzeń seksualnych, polegającym na rozbieżności między poczuciem psychicznym płci a budową ciała morfologiczno- -biologiczną oraz płcią socjalną (metrykalną), które odczuwane są jako „obce” i nale- żące do płci przeciwnej. Transseksualista czuje się mężczyzną „uwięzionym” w ciele kobiety – i odwrotnie1. Chcąc odpowiedzieć na zadane wyżej pytanie, należy przede wszystkim podkreślić, że wyrok w sprawie ustalenia płci transseksualisty wywołuje skutki ex nunc, tj. na przy- szłość. Dlatego też, jeżeli z powództwem wystąpi osoba pozostająca w związku mał- żeńskim, sąd zobligowany jest oddalić powództwo. Uwzględnienie żądania pozwu byłoby sprzeczne z art. 18 Konstytucji RP określającym małżeństwo jako związek ko- biety i mężczyzny oraz skutkowałoby legalnym pozostawaniem w małżeństwie osób tej samej płci. Ponadto należy zauważyć, że transseksualizm nie stanowi ani przesłanki unieważnienia małżeństwa, ani nie uzasadnia ustalenia nieistnienia małżeństwa. Co najwyżej może stanowić uzasadnienie rozwiązania małżeństwa przez rozwód, jeżeli między małżonkami doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego2. 1.1.2. Dokumenty niezbędne do zawarcia małżeństwa Zgodnie z normą art. 3 § 1 KRO osoby zamierzające zawrzeć małżeństwo powinny złożyć lub przedstawić kierownikowi USC dokumenty niezbędne do zawarcia małżeń- stwa, określone w odrębnych przepisach znajdujących się w ustawie z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego. Odpowiednie regulacje prawne zawarto w art. 76–78 oraz w art. 80 PrASC. 1 Podobnie S. Dulko, Stwierdzenie zmiany płci w drodze sądowej, NP 1982, Nr 9‒10, s. 71. Zob. K. Imieliń- ski, Zarys seksuologii i seksiatrii, Warszawa 1982, s. 253. 2 Zob. uzas. wyr. SN z 6.12.2013 r., I CSK 146/13, Legalis. 4 1.1. Zawarcie małżeństwa przed kierownikiem USC Osoba zamierzająca zawrzeć małżeństwo osobiście przedstawia dokument tożsa- mości wybranemu kierownikowi USC oraz składa:  pisemne zapewnienie, że nie wie o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, zwane „zapewnieniem”, które jest ważne przez okres 6 miesięcy od daty jego złożenia przez obie osoby zamierzające zawrzeć małżeństwo;  zezwolenie na zawarcie małżeństwa, jeżeli wymagają tego przepisy Kodeksu rodzin- nego i opiekuńczego (np. art. 6 § 1, art. 10 § 1 KRO). Zapewnienie zawiera:  nazwiska i imiona osób zamierzających zawrzeć małżeństwo, ich nazwiska rodowe, jeżeli można je ustalić, stan cywilny, obywatelstwo, daty i miejsca urodzenia, numery PESEL, jeżeli zostały nadane, oraz oznaczenia przedstawionych dokumentów tożsa- mości;  jeżeli osoba zamierzająca zawrzeć małżeństwo pozostawała uprzednio w związku małżeńskim albo prawomocnie stwierdzono nieistnienie małżeństwa – wskazanie miejsca zawarcia małżeństwa;  informację o wspólnych dzieciach osób zamierzających zawrzeć małżeństwo oraz oznaczenie ich aktów urodzenia i urzędu stanu cywilnego, w którym zostały spo- rządzone, jeżeli są znane;  nazwiska, imiona oraz nazwiska rodowe rodziców każdej z osób zamierzających zawrzeć małżeństwo;  oświadczenie, że nie zachodzą przeszkody uniemożliwiające zawarcie małżeństwa określone w art. 10–15 KRO, które składane jest pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia;  informację o pouczeniu o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświad- czenia, która zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń;  adres do korespondencji osób zamierzających zawrzeć małżeństwo;  podpisy osób zamierzających zawrzeć małżeństwo oraz kierownika urzędu stanu cywilnego albo konsula przyjmującego zapewnienie. Zapewnienie zawiera adnotację o wyznaczonej dacie zawarcia związku małżeń- skiego oraz o zweryfikowaniu danych przedstawionych w zapewnieniu przez osobę zamierzającą zawrzeć małżeństwo, ze wskazaniem dokumentów, na podstawie których dokonano weryfikacji lub oznaczenia aktów stanu cywilnego. Zapewnienie może być złożone konsulowi, który niezwłocznie przekazuje je kie- rownikowi USC. Dzieje się tak w przypadku obywateli polskich przebywających poza granicami RP, którzy chcą zawrzeć małżeństwo przed kierownikiem USC. Konsul przyjmuje również zapewnienie w przypadku, gdy małżeństwo ma być zawarte przez obywatela polskiego i cudzoziemca (w warunkach określonych wyżej), jeżeli cudzozie- miec przedłoży konsulowi dodatkowo dokument stwierdzający, że zgodnie z właści- wym prawem może zawrzeć małżeństwo. Obywatel polski, który zamierza wstąpić w związek małżeński, lecz nie posiada ak- tów stanu cywilnego sporządzonych w RP, składa zagraniczny dokument stanu cywil- 5 Zagadnienie 1. Zawarcie małżeństwa nego lub inny dokument wydany w państwie, w którym nie jest prowadzona rejestra- cja stanu cywilnego, potwierdzający urodzenie, a jeżeli osoba pozostawała uprzednio w związku małżeńskim – potwierdzający małżeństwo, wraz z dokumentem potwier- dzającym ustanie lub unieważnienie tego małżeństwa albo dokumentem potwierdza- jącym stwierdzenie nieistnienia małżeństwa. Dokumentami potwierdzającymi ustanie, unieważnienie albo stwierdzenie nieist- nienia małżeństwa są w szczególności:  odpis skrócony aktu zgonu lub odpis prawomocnego orzeczenia sądu o stwierdzeniu zgonu lub uznaniu za zmarłego poprzedniego małżonka;  odpis prawomocnego orzeczenia sądu o rozwodzie;  odpis prawomocnego orzeczenia sądu o unieważnieniu małżeństwa;  odpis prawomocnego orzeczenia sądu ustalającego nieistnienie małżeństwa. Na „plusika” Zgodnie z normą art. 3 § 2 KRO, jeżeli otrzymanie dokumentu, który osoba zamierza- jąca zawrzeć małżeństwo jest obowiązana złożyć lub przedstawić kierownikowi USC, napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może zwolnić tę osobę z obo- wiązku złożenia lub przedstawienia tego dokumentu. Prawo o aktach stanu cywilnego reguluje także obowiązki cudzoziemca zamierzają- cego zawrzeć małżeństwo (art. 79 PrASC). Cudzoziemiec zamierzający zawrzeć mał- żeństwo składa:  zapewnienie;  odpis aktu urodzenia, a jeżeli pozostawał uprzednio w związku małżeńskim – odpis aktu małżeństwa z adnotacją o jego ustaniu, unieważnieniu albo stwierdzeniu jego nieistnienia, albo odpis aktu małżeństwa z dokumentem potwierdzającym jego usta- nie lub unieważnienie albo dokumentem potwierdzającym stwierdzenie nieistnienia małżeństwa, jeżeli na podstawie pozostałych składanych dokumentów nie można ustalić danych niezbędnych do sporządzenia aktu małżeństwa;  dokument stwierdzający, że zgodnie z właściwym prawem może zawrzeć małżeń- stwo, chyba że na podstawie przepisów ustawy z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne mię- dzynarodowe (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1792) jego możność zawarcia małżeństwa jest oceniana na podstawie prawa polskiego. Jeżeli otrzymanie dokumentu stwierdzającego, że zgodnie z właściwym prawem może on zawrzeć małżeństwo napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek cudzoziemca może go zwolnić od zło- żenia tego dokumentu. W postępowaniu o zwolnienie cudzoziemca od złożenia do- kumentu sąd na podstawie właściwego prawa ustala czy osoba ta może zawrzeć mał- żeństwo. 6 1.1. Zawarcie małżeństwa przed kierownikiem USC Na „plusika” Pewne odstępstwa od obowiązku złożenia odpowiednich dokumentów przewidział ustawodawca w art. 9 § 1 KRO, w którym uregulował sytuację zawierania małżeństwa w przypadku niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio życiu nupturienta. Wów- czas oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński mogą być złożone niezwłocznie przed kierownikiem USC bez złożenia lub przedstawienia dokumentów niezbędnych do zawarcia małżeństwa. Jednak i w tym wypadku strony są obowiązane złożyć za- pewnienie, że nie wiedzą o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa. 1.1.3. Okres wyczekiwania na zawarcie małżeństwa Przepisy KRO ustanawiają tzw. okres wyczekiwania na zawarcie małżeństwa. Zgodnie z normą art. 4 KRO małżeństwo przed kierownikiem USC nie może być za- warte przed upływem miesiąca od dnia, kiedy osoby, które zamierzają je zawrzeć, złożyły kierownikowi USC pisemne zapewnienie, że nie wiedzą o istnieniu okolicz- ności wyłączających zawarcie tego małżeństwa. Jednak kierownik USC może zezwo- lić na zawarcie małżeństwa przed upływem tego terminu, jeżeli przemawiają za tym ważne względy. Na „plusika” Przepisy KRO nie precyzują pojęcia „ważne względy”. W literaturze przedmiotu wska- zuje się, że mogą być za takie uznane przede wszystkim: ciąża kobiety zamierzającej zawrzeć związek małżeński, choroba jednej ze stron czy nagły wyjazd za granicę nup- turienta3. 1.1.4. Złożenie oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński Przed wezwaniem do złożenia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński kie- rownik USC sprawdza tożsamość osób zamierzających zawrzeć małżeństwo oraz wska- zanych przez nich świadków (art. 84 ust. 1 PrASC). Osoby zawierające małżeństwo przed kierownikiem USC składają oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński publicznie w obecności dwóch świadków. Wła- ściwe przepisy KRO regulują przebieg i kolejność czynności składających się na pro- ces zawarcia małżeństwa przed kierownikiem USC. Zgodnie z treścią art. 7 § 2 KRO kierownik USC zapytuje mężczyznę i kobietę, czy zamierzają zawrzeć ze sobą małżeń- stwo, a gdy oboje odpowiedzą na to pytanie twierdząco, wzywa ich do złożenia oświad- czeń o wstąpieniu w związek małżeński oraz oświadczeń w sprawie nazwisk małżon- ków i ich dzieci. Treść tych oświadczeń zawarto w art. 7 § 3 KRO, w świetle którego każda z osób zawierających małżeństwo składa oświadczenie o wstąpieniu w związek 3 Zob. D. Kotłowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wybór orzecznictwa, Warszawa 2014, s. 19. 7 Zagadnienie 1. Zawarcie małżeństwa małżeński, powtarzając za kierownikiem urzędu stanu cywilnego treść oświadczenia lub odczytując je na głos. Na koniec, po złożeniu oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński przez obie strony, kierownik USC ogłasza, że wskutek zgodnych oświad- czeń obu stron małżeństwo zostało zawarte (art. 7 § 4 KRO). Złożenie oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński dokumentuje się w formie protokołu, który podpi- sują osoby wstępujące w związek małżeński, świadkowie oraz kierownik USC (art. 84 ust. 2 PrASC). Zawarcie małżeństwa przed kierownikiem USC następuje z zachowaniem uroczy- stej formy. Kierownik USC w czasie przyjmowania oświadczeń o wstąpieniu w zwią- zek małżeński nosi łańcuch z wizerunkiem orła, a wszyscy obecni przy składaniu ww. oświadczeń przyjmują pozycję stojącą, z wyjątkiem osób, które ze względu na stan zdrowia lub podeszły wiek nie mogą jej przyjąć (art. 85 ust. 1–3 PrASC). Na „plusika” Zawarcie małżeństwa następuje przed kierownikiem USC wybranym przez osoby za- mierzające zawrzeć małżeństwo (art. 15 ust. 1 PrASC). „Nowa” ustawa – Prawo o ak- tach stanu cywilnego nieco inaczej od poprzedniej4 reguluje dopuszczalność zawierania małżeństwa poza lokalem USC. Po pierwsze, kierownik USC przyjmuje, na wniosek osoby zamierzającej zawrzeć małżeństwo, oświadczenia o wstąpieniu w związek mał- żeński poza USC w okręgu rejestracji stanu cywilnego, w którym jest on właściwy, je- żeli osoba ta jest w stanie zagrożenia życia lub zdrowia albo jest pozbawiona wolności (art. 85 ust. 4 PrASC). Po drugie, na wniosek osoby zamierzającej zawrzeć małżeń- stwo kierownik USC przyjmuje oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński poza USC w okręgu rejestracji stanu cywilnego, w którym jest on właściwy, jeżeli wskazane we wniosku miejsce zawarcia małżeństwa zapewnia zachowanie uroczystej formy jego zawarcia oraz bezpieczeństwo osób obecnych przy składaniu oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński. Jeżeli jednak wskazane we wniosku miejsce zawarcia małżeń- stwa nie spełnia powyższych wymogów, kierownik USC pisemnie odmawia przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński we wskazanym miejscu (art. 85 ust. 5 i 6 PrASC). Zawarcie małżeństwa w wybranym przez siebie miejscu poza lokalem USC wiąże się także z pewnymi kosztami. Nupturienci zobligowani są bowiem wnieść opłatę dodatkową, której wysokość określa rozp. Ministra Spraw Wewnętrznych z 22.1.2015 r. w sprawie opłaty dodatkowej za przyjęcie oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński poza urzędem stanu cywilnego (Dz.U. z 2015 r. poz. 180) na kwotę 1000 zł. Kierownik USC, który przyjął oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, spo- rządza akt małżeństwa najpóźniej w następnym dniu roboczym (art. 86 ust. 1 PrASC). Warto podkreślić, że w przypadku zawierania małżeństwa przed kierownikiem USC, akt małżeństwa ma charakter deklaratywny, a nie konstytutywny, tym samym mał- żeństwo jest zawarte w chwili złożenia oświadczeń przed kierownikiem USC, a nie w chwili sporządzenia aktu małżeństwa. Jak wynika z treści art. 3 PrASC, akty stanu 4 Chodzi o ustawę z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264). 8 1.1. Zawarcie małżeństwa przed kierownikiem USC cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, zaś ich niezgod- ność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Na „plusika” Co w sytuacji, gdy jedna osoba występowała zarówno w roli kierownika USC podpi- sującego akt małżeństwa, jak i osoby wstępującej w związek małżeński? W przedstawionym wyżej stanie faktycznym należy stwierdzić, że małżeństwa nie zawarto, gdyż nie spełniono wymaganych przesłanek z art. 1 § 1 KRO. Jeżeli akt mał- żeństwa został sporządzony, to każdemu, kto ma w tym interes prawny przysługuje prawo żądania ustalenia nieistnienia małżeństwa (zob. art. 2 KRO). W przytoczonym stanie faktycznym nie spełniono wymogu złożenia przez nupturientów oświadczeń przed kierownikiem USC. Warto przy tym przypomnieć tezę orzeczenia SN, w któ- rym wskazano, że jeżeli przy zawarciu związku małżeńskiego urzędnik stanu cywil- nego podpisał sam sobie akt małżeństwa jako zawierający związek małżeński i jako urzędnik stanu cywilnego, a innego urzędnika stanu cywilnego poza nim nie było przy zawieraniu przez strony małżeństwa, to małżeństwo nie zostało zawarte, gdyż przy składaniu przed urzędnikiem stanu cywilnego oświadczeń urzędnik stanu cy- wilnego nie może być jedną z osób wstępujących w związek małżeński, lecz musi być osobą trzecią5. 1.1.5. Okoliczności uzasadniające odmowę przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński Kierownik USC odmawia przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński, jeżeli dowiedział się o istnieniu okoliczności wyłączającej zawarcie zamierzonego mał- żeństwa, a w razie wątpliwości zwraca się do sądu o rozstrzygnięcie, czy małżeństwo może być zawarte (zob. art. 5 KRO). Okolicznościami wyłączającymi zawarcie małżeń- stwa będą przede wszystkim tzw. przeszkody małżeńskie, a więc np. przeszkoda bigamii, przeszkoda pokrewieństwa lub powinowactwa czy przeszkoda ubezwłasnowolnienia. W przypadku odmowy przez kierownika USC przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński, ma on obowiązek zawiadomić pisemnie osoby, których od- mowa dokonania czynności dotyczy, co wynika z użycia przez ustawodawcę katego- rycznego zwrotu „zawiadamia on” (zob. art. 89 ust. 1 PrASC). Wyżej wskazane osoby mogą jednak, w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, złożyć wniosek do sądu właściwego ze względu na siedzibę urzędu stanu cywilnego o rozstrzygnięcie, czy przyczyny odmowy wskazane w zawiadomieniu uzasadniają odmowę dokonania czynności. W przypadku odmowy kierownika USC przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński, wydanej na podstawie orzeczenia sądu, nie przysługuje wniosek do sądu o rozstrzygnięcie, czy przyczyny odmowy wskazane w zawiadomieniu uzasad- niają odmowę dokonania czynności (art. 89 ust. 2 i 3 PrASC). 5 Zob. teza orz. SN z 10.9.1957 r., II CR 707/57, OSNCK 1960, Nr 1, poz. 6. 9 Zagadnienie 1. Zawarcie małżeństwa Na „plusika” Sąd rozpoznaje wniosek o rozstrzygnięcie, czy przyczyny odmowy wskazane w zawia- domieniu uzasadniają odmowę przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeń- ski w trybie nieprocesowym. Sąd wydaje postanowienie po przeprowadzeniu rozprawy (art. 564 pkt 1 KPC). Kierownik USC, który powziął wątpliwość czy małżeństwo może być zawarte, zwraca się do sądu o rozstrzygnięcie tej kwestii. Postępowanie takie toczy się w trybie nieprocesowym. Zgodnie z normą art. 564 pkt 1 KPC postanowienie rozstrzygające o tym, czy okoliczność przedstawiona przez kierownika USC wyłącza zawarcie mał- żeństwa sąd wydaje po przeprowadzeniu rozprawy. 1.2. Zawarcie małżeństwa przed duchownym Małżeństwo świeckie może zostać zawarte jednocześnie z zawarciem małżeń- stwa wyznaniowego. Umożliwia to norma art. 1 § 2 KRO, zgodnie z którą małżeństwo zostaje również zawarte, gdy mężczyzna i kobieta zawierający związek małżeński pod- legający prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego w obec- ności duchownego oświadczą wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu i kierownik USC następnie sporządzi akt małżeństwa. Zawarcie mał- żeństwa w powyższy sposób uzależnione jest jednak od tego, czy ratyfikowana umowa międzynarodowa lub ustawa regulująca stosunki między państwem a kościołem albo innym związkiem wyznaniowym przewiduje możliwość wywołania przez związek mał- żeński podlegający prawu wewnętrznemu tego kościoła albo innego związku wyzna- niowego takich skutków, jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa przed kierowni- kiem USC (art. 1 § 3 KRO). Analizując treść art. 1 § 2 KRO, należy stwierdzić, że podobnie jak w przypadku małżeństwa zawieranego przed kierownikiem USC, również i przy zawieraniu mał- żeństwa świeckiego jednocześnie z zawieraniem małżeństwa wyznaniowego należy spełnić przesłanki określone w art. 1 § 1 KRO. Ponadto, aby małżeństwo świeckie zo- stało zawarte, konieczne jest oświadczenie woli nupturientów jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu oraz sporządzenie przez kierownika USC aktu małżeństwa, który w tym wypadku ma charakter konstytutywny6. Gdy zostaną spełnione powyższe przesłanki, małżeństwo uważa się za zawarte w chwili złożenia oświadczenia woli w obecności duchownego (art. 1 § 2 in fine KRO). 6 Charakter aktu małżeństwa jest kwestią sporną w literaturze. Za jego konstytutywnym charakterem opo- wiada się m.in.: T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2009, s. 31; M. Nazar, [w:] T.A. Fi- lipiak, J. Mojak, M. Nazar, E. Niezbecka, Zarys prawa cywilnego, Lublin 2003, s. 518. Pogląd odmienny prezentują z kolei: R. Domański, Konstytutywny czy deklaratywny charakter sporządzenia aktu małżeństwa w przypadku małżeństwa konkordatowego, PiP 2006, Nr 3, s. 97; K. Pietrzykowski, [w:] Pietrzykowski, KRO. Komentarz, 2015, s. 146. 10 1.2. Zawarcie małżeństwa przed duchownym Na „plusika” Wykaz stanowisk, których zajmowanie upoważnia do przyjmowania oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński oraz sporządzania zaświadczeń stanowiących pod- stawę sporządzania aktu małżeństwa zawartego w sposób określony w art. 1 § 2 i 3 KRO zawiera obwieszczenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 5.2.2015 r. w sprawie ogłosze- nia wykazu stanowisk, których zajmowanie upoważnia do przyjmowania oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński oraz sporządzania zaświadczeń stanowiących pod- stawę sporządzania aktu małżeństwa zawartego w sposób określony w art. 1 § 2 i 3 Ko- deksu rodzinnego i opiekuńczego (M.P. z 2015 r. poz. 230). Osobom zamierzającym zawrzeć małżeństwo w sposób określony w art. 1 § 2 KRO kierownik USC wydaje zaświadczenie stwierdzające brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa oraz treść i datę złożonych przed nim oświadczeń w sprawie na- zwisk przyszłych małżonków i ich dzieci. Jak wynika z art. 8 § 1 KRO, duchowny, przed którym zawierany jest związek małżeński podlegający prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego, nie może przyjąć oświadczeń woli nupturientów jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu bez uprzedniego przedstawienia mu zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających za- warcie małżeństwa, sporządzonego przez kierownika USC. Zaświadczenie takie, zgod- nie z normą art. 81 ust. 1 PrASC, zawiera: 1) nazwiska i imiona osób, które zamierzają zawrzeć małżeństwo, nazwiska rodowe, stan cywilny oraz daty i miejsca urodzenia; 2) nazwiska i imiona oraz nazwiska rodowe rodziców osób zamierzających zawrzeć małżeństwo; 3) nazwisko, które każdy z małżonków będzie nosił po zawarciu małżeństwa; 4) zgodne oświadczenie w sprawie nazwisk przyszłych dzieci; 5) zapewnienie, że nie zachodzą przeszkody, o których mowa w art. 10–15 KRO. W sytuacji, gdy kierownik USC odmawia wydania zaświadczenia o braku okolicz- ności wyłączających zawarcie małżeństwa, obowiązany jest on zawiadomić pisemnie osoby, których odmowa dokonania czynności dotyczy. Osoby te mogą w ciągu 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożyć wniosek do sądu właściwego ze względu na siedzibę urzędu stanu cywilnego o rozstrzygnięcie, czy przyczyny odmowy wska- zane w zawiadomieniu uzasadniają odmowę dokonania czynności (art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 PrASC). Sąd rozstrzyga sprawę w drodze postanowienia wydanego po przepro- wadzeniu rozprawy (art. 564 pkt 2 KPC). Na „plusika” Zaświadczenie stwierdzające brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa wydaje się w dwóch egzemplarzach, przy czym jeden egzemplarz jest przeznaczony dla kościoła albo innego związku wyznaniowego, w którym jest zawierane małżeństwo, a drugi dla kierownika USC właściwego do sporządzenia aktu małżeństwa. Do zaświad- czenia kierownik USC dołącza 3 egzemplarze formularza zaświadczenia stwierdza- 11 Zagadnienie 1. Zawarcie małżeństwa jącego, że oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński zostały złożone w obec- ności duchownego. Egzemplarze te, wypełnione przez duchownego, są przeznaczone dla osób, które zawarły małżeństwo, dla kościoła albo innego związku wyznaniowego, w którym zawarto małżeństwo oraz dla kierownika USC właściwego do sporządzenia aktu małżeństwa (art. 81 ust. 2 i 3 PrASC). Niezwłocznie po złożeniu oświadczeń woli jednoczesnego zawarcia małżeństwa świeckiego duchowny sporządza zaświadczenie stwierdzające, że oświadczenia zo- stały złożone w jego obecności przy zawarciu związku małżeńskiego podlegającego prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego, które to podpi- sują duchowny, małżonkowie i dwaj pełnoletni świadkowie obecni przy złożeniu tych oświadczeń. Owo zaświadczenie wraz z zaświadczeniem sporządzonym przez kierow- nika USC stwierdzającym brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, du- chowny przekazuje do urzędu stanu cywilnego przed upływem 5 dni od dnia za- warcia małżeństwa. Przy obliczaniu biegu terminu nie uwzględnia się dni uznanych ustawowo za wolne od pracy. Jednak, jeżeli zachowanie tego terminu nie jest możliwe z powodu siły wyższej, bieg terminu ulega zawieszeniu przez czas trwania przeszkody. Należy także pamiętać, że nadanie jako przesyłki poleconej w polskiej placówce pocz- towej operatora wyznaczonego w rozumieniu ustawy z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2188 ze zm.) jest równoznaczne z przekazaniem do urzędu stanu cywilnego (art. 8 § 2 i 3 KRO). Akt małżeństwa sporządza się najpóźniej w na- stępnym dniu roboczym po dniu otrzymania powyższych zaświadczeń (art. 86 ust. 3 PrASC). Kierownik USC odmówi jednak sporządzenia aktu małżeństwa, jeżeli dojdzie do niezachowania ustawowego terminu 5 dni bez wykazania siły wyższej. W przypadku odmowy sporządzenia aktu małżeństwa zawartego zgodnie z art. 1 § 2 KRO kierow- nik USC zawiadamia pisemnie osoby, których odmowa dokonania czynności dotyczy. W terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia osoby te mogą złożyć wniosek do sądu właściwego ze względu na siedzibę urzędu stanu cywilnego o rozstrzygnięcie, czy przyczyny odmowy wskazane w zawiadomieniu uzasadniają odmowę dokonania czynności (art. 89 ust. 1 i 2 PrASC). Postanowienie rozstrzygające o tym, czy okolicz- ności przedstawione przez kierownika USC uzasadniają odmowę sporządzenia aktu małżeństwa sąd wydaje po przeprowadzeniu rozprawy (art. 564 pkt 4 KPC). Na „plusika” Ustawodawca nie definiuje pojęcia siły wyższej, dlatego warto sięgnąć do dorobku judykatury. W orzecznictwie spotkać można stanowisko, według którego siła wyż- sza oznacza zdarzenie pochodzące z zewnątrz, którego nie można było przewidzieć i którego następstwom nie można było zapobiec, mimo dołożenia największej sta- ranności. Jako przykład podaje się przerwę w komunikacji, śnieżycę, powódź, ciężką chorobę, epidemię i związane z nią konieczne zarządzenia władz sanitarnych. Na- tomiast błędne przekonanie duchownego co do przesłanek skutecznego zawarcia 12 1.2. Zawarcie małżeństwa przed duchownym przed nim małżeństwa świeckiego nie może być uznane za siłę wyższą w rozumieniu art. 8 § 3 KRO7. W ściśle określonych przez ustawę przypadkach możliwe jest zawarcie małżeństwa świeckiego jednocześnie z małżeństwem wyznaniowym, mimo niedopełnienia obo- wiązku przedstawienia duchownemu zaświadczenia sporządzonego przez kierownika USC, stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa. Dzieje się tak w sytuacji niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio życiu nupturienta. Zgod- nie z normą art. 9 § 2 zd. 1 i 2 KRO, w razie niebezpieczeństwa grożącego bezpośred- nio życiu jednej ze stron, oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński mogą być złożone przed duchownym, bez przedstawienia zaświadczenia sporządzonego przez kierownika USC, stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeń- stwa. W takim wypadku strony składają przed duchownym zapewnienie, że nie wiedzą o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa. Ustawodawca w art. 9 § 2 in fine KRO nakazał odpowiednie stosowanie przepisów art. 1 § 3 oraz art. 2 i art. 8 § 2 i 3 KRO. Oznacza to, że małżeństwo świeckie zostanie zawarte skutecznie, jeżeli:  ratyfikowana umowa międzynarodowa lub ustawa regulująca stosunki między pań- stwem a kościołem albo innym związkiem wyznaniowym przewiduje możliwość wy- wołania przez związek małżeński podlegający prawu wewnętrznemu tego kościoła albo innego związku wyznaniowego takich skutków, jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa przed kierownikiem USC;  duchowny niezwłocznie sporządzi zaświadczenie stwierdzające, że oświadczenia woli jednoczesnego zawarcia małżeństwa świeckiego zostały złożone w jego obec- ności przy zawarciu związku małżeńskiego podlegającego prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego i zostanie ono przekazane do urzędu stanu cywilnego przed upływem 5 dni od dnia zawarcia małżeństwa. Jeżeli mimo niezachowania powyższych wymogów został sporządzony akt małżeń- stwa, każdy kto ma w tym interes prawny, może wystąpić z powództwem o ustalenie nieistnienia małżeństwa (art. 2 KRO). Kazus Anna i Jakub zawarli przed duchownym katolickim ślub kościelny. Fakt zawarcia mał- żeństwa wyznaniowego zarejestrowano w księdze zaślubionych parafii. Zawierając małżeństwo, nie złożyli oni jednak oświadczeń woli jednoczesnego zawarcia mał- żeństwa świeckiego. Ponadto nie został sporządzony akt małżeństwa, jak również nie zostało przesłane do USC zaświadczenie sporządzone przez duchownego, o którym mowa w art. 8 § 2 KRO. Następnie, w oparciu o normę art. 189 KPC, Anna wniosła do sądu powództwo o ustalenie istnienia małżeństwa konkordatowego. Jak powinien w tym wypadku postąpić sąd? 7 Zob. uzas. post. SN z 16.11.2005 r., V CK 325/05, Legalis. 13 Zagadnienie 1. Zawarcie małżeństwa Sąd powinien oddalić powództwo. W uzasadnieniu wyroku należałoby bowiem wska- zać, że nie zostały spełnione przesłanki skutecznego zawarcia małżeństwa kanonicznego ze skutkami cywilnymi, czyli małżeństwa, o którym mowa w art. 1 § 2 KRO. Warun- kiem koniecznym zawarcia małżeństwa świeckiego jednocześnie z zawarciem małżeń- stwa wyznaniowego jest wyrażenie przez nupturientów woli jednoczesnego zawarcia małżeństwa świeckiego, a także sporządzenie przez kierownika USC aktu małżeństwa. A co w sytuacji, gdy strony złożyły oświadczenia woli jednoczesnego zawarcia małżeń- stwa świeckiego wraz z małżeństwem wyznaniowym, jednak akt małżeństwa nie został sporządzony, gdyż duchowny nie przesłał zaświadczenia w wymaganym 5-dniowym terminie do USC? Podzielając pogląd o konstytutywnym charakterze aktu małżeństwa, wydaje się, że stro- nom pozostaje jedynie zawarcie małżeństwa w formie cywilnej przed kierownikiem USC. Skoro sporządzenie aktu małżeństwa przez kierownika USC jest jedną z przesła- nek wymienionych w art. 1 § 2 KRO, to jej niedochowanie powoduje, że małżeństwo świeckie nie zostało skutecznie zawarte. Pozostaje jeszcze kwestia odpowiedzialności duchownego. Należy wskazać bowiem, że duchowny odpowiedzialny za naruszenie ustawowego 5-dniowego terminu jest obowiązany do naprawienia wyrządzonej szkody, co potwierdza obowiązująca linia orzecznicza8. Strony nie będą także mo- gły dochodzić ustalenia istnienia małżeństwa konkordatowego na podstawie art. 189 KPC. Jak wskazał SN, w razie niesporządzenia aktu małżeństwa, pomimo spełnienia pozostałych wymogów określonych w art. 1 § 2 KRO, nie można dochodzić ustalenia istnienia małżeństwa konkordatowego na podstawie art. 189 KPC. Rejestracja takiego małżeństwa jest jednym z konstytutywnych wymogów jego zawarcia9. 1.3. Zawarcie małżeństwa przed konsulem lub osobą wyznaczoną do wykonywania jego funkcji Mężczyzna i kobieta, będący obywatelami polskimi przebywającymi za granicą, mogą zawrzeć małżeństwo również przed polskim konsulem lub przed osobą wyzna- czoną do wykonywania funkcji konsula. Wynika to wprost z regulacji art. 1 § 4 KRO. Jak wynika z przepisów PrASC, osoba zamierzająca zawrzeć małżeństwo osobiście przedstawia dokument tożsamości konsulowi oraz składa: 1) pisemne zapewnienie, że nie wie o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, zwane dalej „zapewnieniem”; 2) zezwolenie na zawarcie małżeństwa, jeżeli wymagają tego przepisy KRO. Gdy oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński ma być złożone przed kon- sulem, osoba zamierzająca wstąpić w związek małżeński przedkłada również odpis aktu urodzenia, a jeżeli pozostawała uprzednio w związku małżeńskim – odpis aktu 8 Tak też SN w wyr. z 3.3.2004 r., III CK 346/02, OSP 2005, Nr 2, poz. 23. 9 Tak teza wyr. SN z 3.3.2004 r., III CK 346/02, OSP 2005, Nr 2, poz. 23. 14 1.4. Zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika małżeństwa z adnotacją o jego ustaniu, unieważnieniu albo stwierdzeniu jego nieist- nienia, albo odpis aktu małżeństwa z dokumentem potwierdzającym jego ustanie lub unieważnienie albo dokumentem potwierdzającym stwierdzenie nieistnienia małżeń- stwa (art. 76 ust. 1 i 2 PrASC). Jeżeli zawarcie małżeństwa nastąpiło przed konsulem, przesyła on niezwłocznie protokół złożenia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński. Akt małżeństwa sporządza się najpóźniej w następnym dniu roboczym po dniu otrzymania protokołu złożenia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński (art. 86 ust. 2 PrASC). Jeżeli konsul odmawia przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński, osoba, któ- rej czynność dotyczy, po otrzymaniu pisemnego zawiadomienia o odmowie dokonania czynności, w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, występuje do sądu właściwego dla urzędu stanu cywilnego właściwego dla m.st. Warszawy o rozstrzy- gnięcie, czy wskazane przyczyny odmowy uzasadniają odmowę dokonania czynno- ści. W przypadku odmowy przyjęcia wskazanych oświadczeń, wydanej przez konsula na podstawie orzeczenia sądu nie przysługuje wniosek do sądu o rozstrzygnięcie, czy przyczyny odmowy wskazane w zawiadomieniu uzasadniają odmowę dokonania czyn- ności (art. 89 ust. 4 PrASC). 1.4. Zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika Wśród podstawowych zasad obowiązujących przy zawieraniu małżeństwa wyróż- nić należy jednoczesną obecność nupturientów oraz osobiste składanie oświad- czeń o wstąpieniu w związek małżeński. Odstępstwem od powyższych reguł jest do- puszczenie przez ustawodawcę zawarcia małżeństwa przez pełnomocnika. Zgodnie z normą art. 6 ust. 1 KRO z ważnych powodów sąd może zezwolić, aby oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński zostało złożone przez pełnomocnika. Przez pełno- mocnika może również zostać złożone oświadczenie przewidziane w art. 1 § 2 KRO, czyli oświadczenie woli jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu pol- skiemu złożone w obecności duchownego. Jak wynika z treści art. 6 ust. 1 KRO, uzyskanie zezwolenia sądu stanowi conditio iuris skutecznego udzielenia pełnomocnictwa do zawarcia związku małżeńskiego. Ustawodawca uzależnił przy tym dopuszczalność jego wydania od przesłanki istnie- nia „ważnych powodów”. Zdaniem SN za ważne powody, w rozumieniu art. 6 § 1 KRO, należy uznać tylko takie okoliczności, które w świetle zasad współżycia społecznego usprawiedliwiają odstąpienie od obowiązku jednoczesnego stawienia się przyszłych małżonków przed kierownikiem USC dla złożenia oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński, przy czym żadna z góry określona sytuacja osoby ubiegającej się o zezwolenie jej na złożenie przez pełnomocnika oświadczenia o wstąpieniu w zwią- zek małżeński nie może być sama przez się uznana za ważne powody w rozumieniu powołanego wyżej przepisu10. 10 Zob. teza uchw. SN(7) z 8.6.1970 r., III CZP 27/70, OSNC 1971, Nr 1, poz. 2. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Praktyka, orzecznictwo, kazusy. Wydanie 3
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: