Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00236 004953 14833548 na godz. na dobę w sumie
Prawo rzeczowe - ebook/pdf
Prawo rzeczowe - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 386
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-336-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Niniejsze opracowanie Prawa rzeczowego jest kontynuacją znanego i od wielu lat wykorzystywanego podręcznika Profesora Jerzego Ignatowicza, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1976 r., a ostatnie (dziesiąte) w 2000 r. – kontynuacją w takim zakresie, w jakim było to możliwe. W ciągu bowiem kilkunastu lat, które minęły od śmierci Profesora, ustawodawstwo w dziedzinie prawa rzeczowego uległo istotnym przeobraże-niom. Stało się zatem oczywiste, że podręcznik w poprzedniej postaci, mimo niezaprze-czalnych walorów, nie mógł spełniać swojego zadania. Należało – zarówno przed dzie-sięciu laty, jak i teraz – na nowo omówić wiele instytucji, które w tym czasie zostały poddane głębokiej rewizji lub które pojawiły się w naszym porządku prawnym dopiero od niedawna.
Wprowadzenia istotnych zmian – dotyczących m.in. własności samorządowej, ograniczeń obrotu nieruchomościami, odrębnej własności lokali w spółdzielniach mieszkaniowych, przekształceń i wygaśnięcia użytkowania wieczystego, timesharingu rzeczowego, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, hipoteki i ksiąg wieczystych – oraz ich przedstawienia w szczegółowy, ale przystępny sposób podjął się i zadanie to kontynuuje Krzysztof Stefaniuk. Zaktualizowana została także literatura przedmiotu oraz judykatura, a całość dopełniono skorowidzem przedmiotowym. W opisanym kształcie, z kolejnymi zmianami i uzupełnieniami dotyczącymi w szczególności służebności przesyłu, zastawu rejestrowego i nowej hipoteki, podręcznik ukazuje się po raz czwarty.
Książka jest przeznaczona przede wszystkim dla studentów, ale będzie pomocna również praktykom (sędziom, notariuszom, adwokatom).
W celu ułatwienia nauki Krzysztof Stefaniuk wprowadził pogrubienia podkreślające ważne partie materiału, redakcja zaś piktogramy ułatwiające odnalezienie szczególnie istotnych fragmentów nie tylko tuż przed egzaminem oraz numery boczne umożliwiające szybkie odnalezienie w tekście książki pojęć z indeksu.
Stan prawny na 1 marca 2012 roku.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Prawo rzeczowe Jerzy Ignatowicz Krzysztof Stefaniuk Wydanie 4 zmienione Warszawa 2012 Poza aktualizacją i drobniejszymi uzupełnieniami tekstu autorstwa Profesora Jerzego Ignatowicza, pochodzącego z Jego dotychczasowego dzieła wyłącznego, Krzysztof Stefaniuk napisał następujące partie niniejszego podręcznika: § 2, III (petit), V in medio, VI (petit); § 6, III, V i VI; § 8, III; § 10, I–VI; § 11, V ad 1 (petit) i ad 2 (petit); § 12, IV, V, VI; § 13, IV in fi ne; V ad 3 (petit); § 14, II, IV (petit) i VII (petit); § 16, II, V i VI; § 17, II (petit) i IV (petit); § 18, II (z wyjątkiem ostatniego ustępu) i IV in fi ne; § 20, IV ad 1; § 22, III (petit); § 23, III (petit); § 26, III in fi ne; § 27; § 31, VII in fi ne i VIII in fi ne; § 19, III, § 32, II, III (petit) i V (petit); § 33, I (petit); § 34, IV i V 1; § 35, II (z wyjątkiem ustępów 1 i 2); § 36, I 2 i IV (petit); § 38, I (dwa ostatnie ustępy); § 39, I (petit); § 40; § 43, IV (petit); § 45; § 46, II i III; § 47; § 48, II, III (z wjątkiem pierwszego ustępu), IV in fi ne i V; § 50, III, IV i VI; § 51, I, IV (petit) i V; § 52, II (petit), III (z wyjątkiem ustępów 1, 2 i 6), IV i V (z wyjątkiem ustępów 1, 2 i 3); § 53, III, V, VII, IX i X; § 54, IV (petit); § 55, I (ustęp czwarty), III (petit) i IV; § 56, II, III i V; § 57, I; § 58, I i III; § 59; § 60, I (z wyjątkiem ustępów 1 i 2) i II; § 63, II in fi ne (petit) i IV (ustępy 3 i 4); § 64, XII; § 66, V, VI (petit) i VII (petit); § 67, III (petit) i VI (petit); § 68, II i V (petit) Opracowanie redakcyjne: Grażyna Polkowska-Nowak Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7806-336-0 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Offi ce Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Wydanie czwarte, Warszawa 2012 Skład i łamanie: Andytex, Warszawa. Druk i oprawa: Opolgraf S.A., Opole Druk ukończono w kwietniu 2012 roku Spis treści Przedmowa (do wydania z 2003 r.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Autora – do wydania V . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Pojęcie prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowym i praw rzeczowych w znaczeniu podmiotowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Rzeczy jako przedmioty praw rzeczowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. Bezwzględny charakter praw rzeczowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Bliższa charakterystyka oraz podział praw rzeczowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 5. Ogólna charakterystyka prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowym . . . ROZDZIAŁ II. Pojęcie włas ności i jej uwarunkowania społeczno-gospodarcze . . § 6. Różne pojęcia włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 7. Własność a system społeczno-gospodarczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 8. Własność prywatna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 9. Własność państwowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 10. Własność samorządowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ III. Treść, zakres i wykonywanie włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 11. Treść prawa włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 12. Podmiot i przedmiot oraz przestrzenne i czasowe granice włas ności . . . . . . . . § 13. Stosunki sąsiedzkie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 13 17 17 18 28 32 37 41 42 45 50 54 59 65 65 72 76 ROZDZIAŁ IV. Nabycie i utrata włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 85 § 14. Nabycie i utrata włas ności – charakterystyka ogólna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 § 15. Przeniesienie włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 16. Ograniczenia obrotu nieruchomościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 § 17. Zasiedzenie i przemilczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6 Spis treści § 18. Inne, przewidziane w Kodeksie cywilnym, wypadki nabycia i utraty włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 § 19. Szczególne sposoby nabywania włas ności nieruchomości przez państwo i przez jednostki samorządu terytorialnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 ROZDZIAŁ V. Współwłas ność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 § 20. Pojęcie, rodzaje i ogólna charakterystyka współwłas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 § 21. Udziały współwłaścicieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 § 22. Zarząd rzeczą wspólną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 § 23. Korzystanie z rzeczy wspólnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 § 24. Zniesienie współwłas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 ROZDZIAŁ VI. Własność lokali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 § 25. Pojęcie włas ności lokali i rozwój ustawodawstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 § 26. Prawna regulacja odrębnej włas ności lokali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 § 27. Własność lokali w spółdzielniach mieszkaniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 ROZDZIAŁ VII. Ochrona włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 § 28. Ogólna charakterystyka ochrony włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 § 29. Roszczenie windykacyjne i negatoryjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 § 30. Roszczenia uzupełniające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 § 31. Roszczenia z tytułu nakładów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 Rozdział VIII. Użytkowanie wieczyste . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 § 32. Pojęcie i funkcja społeczno-gospodarcza użytkowania wieczystego . . . . . . . . . 182 § 33. Treść i wykonywanie użytkowania wieczystego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 § 34. Powstanie i wygaśnięcie użytkowania wieczystego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 ROZDZIAŁ IX. Prawa rzeczowe ograniczone – przepisy ogólne . . . . . . . . . . . . . . 198 § 35. Pojęcie i ogólna charakterystyka praw rzeczowych ograniczonych . . . . . . . . . . 198 § 36. Powstanie i wygaśnięcie praw rzeczowych ograniczonych oraz sytuacja prawna osób, którym te prawa przysługują . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 § 37. Ciężary realne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 ROZDZIAŁ X. Użytkowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 § 38. Pojęcie i funkcja społeczno-gospodarcza użytkowania oraz zasady wspólne dla wszystkich wypadków użytkowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 § 39. Użytkowanie przez osoby fi zyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 § 40. Timeshare . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 § 41. Użytkowanie przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 § 42. Inne wypadki użytkowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 ROZDZIAŁ XI. Służebności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 § 43. Służebności gruntowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 § 44. Służebności osobiste . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 § 45. Służebność przesyłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 www.lexisnexis.pl Spis treści 7 ROZDZIAŁ XII. Spółdzielcze włas nościowe prawo do lokalu . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 § 46. Przemiany praw do lokali w spółdzielniach mieszkaniowych . . . . . . . . . . . . . . 249 § 47. Spółdzielcze włas nościowe prawo do lokalu według ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 ROZDZIAŁ XIII. Prawa zastawnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 § 48. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 ROZDZIAŁ XIV. Hipoteka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 § 49. Pojęcie, funkcja społeczno-gospodarcza i ogólna charakterystyka hipoteki . . . 270 § 50. Przedmiot hipoteki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 § 51. Wierzytelność zabezpieczona hipoteką i sposób jej zaspokojenia . . . . . . . . . . . . 280 § 52. Powstanie hipoteki i jej rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 § 53. Wygaśnięcie hipoteki; rozporządzanie opróżnionym miejscem hipotecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 ROZDZIAŁ XV. Zastaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 § 54. Pojęcie i funkcja społeczno-gospodarcza zastawu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 § 55. Powstanie i wygaśnięcie zastawu; sytuacja prawna zastawcy i zastawnika . . . 304 ROZDZIAŁ XVI. Zastaw rejestrowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 § 56. Pojęcie i funkcje zastawu rejestrowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 § 57. Ustanowienie zastawu rejestrowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 § 58. Przedmiot zastawu rejestrowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 § 59. Wierzytelności zabezpieczone zastawem rejestrowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 § 60. Zaspokojenie wierzyciela z przedmiotu obciążonego zastawem rejestrowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 § 61. Wygaśnięcie zastawu rejestrowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 § 62. Rejestr zastawów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 ROZDZIAŁ XVII. Posiadanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 § 63. Pojęcie, funkcja społeczno-gospodarcza i ogólna charakterystyka posiadania 325 § 64. Ochrona posiadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 § 65. Nabycie i utrata posiadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 ROZDZIAŁ XVIII. Księgi wieczyste i ewidencja gruntów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 § 66. Pojęcie, funkcja społeczno-gospodarcza i ogólna charakterystyka ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 § 67. Prawnomaterialne zasady ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 § 68. Zakładanie i prowadzenie ksiąg wieczystych; samodzielny zbiór dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 § 69. Ewidencja gruntów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 Skorowidz przedmiotowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 Przedmowa (do wydania z 2003 r.) Niniejszy podręcznik – Prawo rzeczowe – jest kontynuacją tak zatytułowanego dzieła Profesora Jerzego Ignatowicza, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1976 r., a ostatnie (dziesiąte) w 2000 r. – kontynuacją w takim zakresie, w jakim było to możliwe. W ciągu bowiem ponad sześciu lat, które minęły od śmierci Pro- fesora, ustawodawstwo w dziedzinie prawa rzeczowego uległo istotnym przeobra- żeniom. Stało się zatem oczywiste, że Prawo rzeczowe w dotychczasowej postaci, mimo niezaprzeczalnych walorów, nie mogło dłużej spełniać swojego zadania: zadania podręcznika akademickiego. Wyczerpała się też formuła – zastosowana przez niżej podpisanego w ostatnich dwóch wydaniach (IX i X) tejże pracy – zale- dwie jej aktualizacji. Należało na nowo omówić – i przyjąć za to opracowanie autorską odpowiedzial- ność – wiele instytucji, które w ostatnim czasie zostały poddane głębokiej rewizji lub które istnieją w naszym porządku prawnym dopiero od niedawna. Partie podręcznika napisane przeze mnie są wymienione na odwrocie strony tytułowej. Dotyczą one w szczególności: włas ności samorządowej, ograniczeń obrotu nieruchomościami rolnymi, zrzeczenia się włas ności nieruchomości, od- rębnej włas ności lokali w spółdzielniach mieszkaniowych, przekształceń i wygaś- nięcia użytkowania wieczystego, timesharingu rzeczowego, spółdzielczego włas- nościowego prawa do lokalu, nowych rozwiązań w zakresie hipoteki i ksiąg wie- czystych, zastawu rejestrowego. Poza tym wprowadziłem również dość liczne, acz niewielkie zmiany – czyniąc to z należytym szacunkiem dla myśli Profesora – do tekstu stworzonego przez Niego, zachowanego z dotychczasowego dzieła wyłącz- nego Autora. Są to zmiany konieczne ze względu na zmianę przepisów lub uza- sadnione w świetle dorobku – do którego Profesor zawsze przywiązywał ogromną wagę – judykatury i piśmiennictwa. I jedno, i drugie zadanie starałem się wykonać według założeń, które jako właś- ciwe dla podręcznika akademickiego z zakresu prawa rzeczowego wskazał Jerzy Ignatowicz w przedmowie do jednego z wydań swojego podręcznika (zamiesz- czonej także w niniejszym). 10 Przedmowa (do wydania z 2003 r.) Zastosowanie w podręczniku dwóch rodzajów wielkości czcionek ma na celu wskazanie korzystającym z niego studentom tych partii materiału, na które po- winni zwrócić szczególną uwagę. Nie oznacza to jednak, że te wydrukowane po- mniejszoną czcionką (petitem) mają w ogóle umknąć ich uwadze. Krzysztof Stefaniuk Niniejsze, czwarte, wydanie podręcznika uwzględnia stan prawny obowiązujący 29 lutego 2012 roku. Numery boczne i piktogramy pochodzą od redakcji. Redakcja www.lexisnexis.pl Od Autora – do wydania V O sposobie ujęcia i zakresie tematyki każdej książki rozstrzyga przede wszystkim jej przeznaczenie. Tak też jest w wypadku niniejszej pracy. Obecne jej wydanie – podobnie jak wydania poprzednie (1976 r., 1977 r., 1979 r., 1986 r.) – stanowi pod- ręcznik dla studentów prawa. Taki jej cel sprawia, że zawarte w niej rozważania zmierzają przede wszystkim do zaspokojenia potrzeb dydaktyki. Są więc ujęte zwięźle i w taki sposób, aby student, ucząc się, musiał korzystać także z tekstu Kodeksu cywilnego. Nie sposób bowiem opanować prawa stanowionego tylko ze źródła pośredniego, jakim jest podręcznik. Ze względu na potrzeby dydaktyki wyjaśnienia obowiązujących przepisów są wielokrotnie ilustrowane przykładami. Z tej też przyczyny podręcznik często nawiązuje do terminologii łacińskiej będącej w powszechnym użyciu. Dalszym założeniem jest przekonanie, że zwięzłość nie może być osiągnięta kosztem jasności wykładu i pewnego minimum wiedzy teoretycznej, jaką student musi wynieść z uniwersytetu. Do minimum tej wiedzy należy nie tylko znajomość obowiązujących ustaw, ale w nie mniejszym stopniu także znajomość – leżących u podłoża rozwiązań ustawodawczych – poglądów doktryny. Dotyczy to także po- glądów spornych i tych, które nie zostały powszechnie zaakceptowane. Poznając je, student wyrabia sobie obraz kształtowanej w drodze dyskusji ostatecznej wy- kładni; zdaje sobie sprawę, że obowiązujące prawo to nie tylko teksty ustaw, lecz także teoria, jaka na ich tle się kształtuje. Nie mniejsze znaczenie dla zrozumienia obowiązującego prawa ma znajomość społeczno-gospodarczego uwarunkowania poszczególnych instytucji nadbudowy prawnej. Dlatego również ta tematyka znaj- duje poczesne miejsce w podręczniku. Podstawą wykładu w nim zawartego jest Kodeks cywilny i stanowiąca jego uzu- pełnienie ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Jednakże ograniczenie go tylko do tych źródeł nie było możliwe. Do prawa rzeczowego bowiem nawiązuje tak wiele ustaw szczególnych, które wprowadzają istotne odstępstwa od unormo- wania kodeksowego, że zapoznanie studenta tylko z przepisami Kodeksu byłoby równoznaczne z przedstawieniem w nieprawdziwym świetle istniejących u nas stosunków włas nościowych. Dlatego w podręczniku wielokrotnie jest mowa – oczywiście w sposób tylko skrótowy – o ustawodawstwie szczególnym. Silny akcent jest w nim też położony na orzecznictwo, bez znajomości którego trudno 12 Od Autora – do wydania V mówić o znajomości polskiego prawa rzeczowego. Dotyczy to zwłaszcza orzecz- nictwa już utrwalonego, na co często zwraca się uwagę w toku wykładu. Systematyka podręcznika jest tradycyjna. Całość materiału została w nim podzie- lona na siedemnaście rozdziałów, te zaś dzielą się na paragrafy, w ramach których występują liczby rzymskie, materiał tam zawarty dotyczy odrębnego problemu, na który zwracają uwagę słowa napisane rozstrzelonym drukiem. Z uwagi na charakter pracy nie jest w niej podana pełna dokumentacja literatury i orzecznictwa. Ze względów jednak dydaktycznych wydawało się nieuzasadnione całkowite abstrahowanie od wypowiedzi, jakie leżą u podłoża wykładni przy- jętej w podręczniku. Z tych przyczyn przyjęto zasadę ograniczonej dokumentacji. Znalazła ona wyraz w tym, że prace podstawowe zostały przytoczone jedynie na wstępie każdego rozdziału, w odsyłaczach zaś – liczebnie bardzo ograniczonych – podano piśmiennictwo i orzecznictwo dotyczące problemów węzłowych, szcze- gólnie kontrowersyjnych lub szczególnie żywych w praktyce. U podłoża takiego ujęcia leży przekonanie, że umożliwi ono studentom zapoznanie się w sposób ob- razowy z metodą pracy naukowej. Należy wreszcie mieć na uwadze, że niniejsze wydanie podręcznika ukazuje się w okresie szczególnym przechodzenia od gospodarki nakazowo-rozdzielczej do gospodarki rynkowej. W dziedzinie prawa jest to okres przede wszystkim zasad- niczych przemian stosunków włas nościowych i – tym samym – regulującego je prawa rzeczowego. Czytelnik musi się przeto liczyć z tym, że niektóre nowe akty normatywne mogą mieć charakter eksperymentalny, w związku z czym ich byt może być nieraz krótkotrwały, a ich tłumaczenie może ulegać zmianom. Niniejsze wydanie podręcznika uwzględnia stan ustawodawstwa na dzień 31 grudnia 1993 roku. Jerzy Ignatowicz www.lexisnexis.pl Wykaz skrótów I. Źródła prawa k.c. k.c.a. k.c.K.P. k.c.n. k.c.Nap. k.p.c. k.p.k. k.r.o. k.s.h. – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – Kodeks cywilny austriacki z 1811 r. – Kodeks cywilny Królestwa Polskiego z 1825 r. – Kodeks cywilny niemiecki z 1896 r. – Kodeks cywilny Napoleona – wprowadzony na terenie b. Królestwa Polskiego w 1808 r. – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) – ustawa z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) nowela z 1990 r. – ustawa z 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cy- ord.pod. p.o.p.c. post.egz.adm. pr.bank. pr. o not. pr.rzecz. pr.spad. wilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) – ustawa z 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.) – ustawa z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.) – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) – ustawa z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) – dekret z 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.) – dekret z 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.) 14 pr.spółdz. pr.wod. Wykaz skrótów – ustawa z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) – ustawa z 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019 ze zm.) przep.wprow. k.c. – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Ko- przep.wprow. pr.rzecz. i pr. o ks. wiecz. rozp.wyk. rozp.wyk.inf. u.g.g. u.g.n. u.s.m. ustawa gminna deks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.) – dekret z 11 października 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 321 ze zm.) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczy- stych w systemie informatycznym (Dz.U. Nr 162, poz. 1575 ze zm.) – ustawa z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wy- właszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm. – uchylona) – ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) – ustawa z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkanio- wych (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.) – ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.) ustawa o ks. wiecz. i hip. – ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece ustawa o timeshare – ustawa z 16 września 2011 r. o timeshare (Dz.U. Nr 230, (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) ustawa o zast. rej. ustawa powiatowa poz. 1370; wejście w życie ustawy: 28 kwietnia 2012 r.) – ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i reje- strze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.) – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 ze zm.) ustawa wojewódzka – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa u.w.l. II. Czasopisma Biul.SN DPP Dz.U. KPP NP Mon.Pol. M.Pr. (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1590 ze zm.) – ustawa z 24 czerwca 1994 r. o włas ności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.) – „Biuletyn Sądu Najwyższego” – „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” – Dziennik Ustaw – „Kwartalnik Prawa Prywatnego” – „Nowe Prawo” – Monitor Polski – „Monitor Prawniczy” www.lexisnexis.pl Wykaz skrótów 15 OSN, OSNCP lub OSNC – zbiór orzeczeń Sądu Najwyższego noszący obecnie tytuł OSNC-ZD OSP OSPiKA OTK Pal. PB PiP PN Prok. i Pr. PS RPEiS SC SP SPP ST TPP ZNUŁ ZNIBPS „Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna. Zbiór Do- datkowy” – „Orzecznictwo Sądów Polskich” – „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” – „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego” – „Palestra” – „Prawo Bankowe” – „Państwo i Prawo” – „Przegląd Notarialny” – „Prokuratura i Prawo” – „Przegląd Sądowy” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – „Studia Cywilistyczne” – „Studia Prawnicze” – „Studia Prawa Prywatnego” – „Samorząd Terytorialny” – „Transformacje Prawa Prywatnego” – „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” – „Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego” III. Orzecznictwo orz. NSA SA S.Antym. SN TK uch. WSA – orzeczenie – Naczelny Sąd Administracyjny – sąd apelacyjny – Sąd Antymonopolowy – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – uchwała – wojewódzki sąd administracyjny IV. Literatura E. Gniewek, Komentarz do ks. II k.c. E. Gniewek, Prawo rzeczowe S. Grzybowski, Zarys prawa rzeczowego Z.K. Nowakowski, Prawo rzeczowe – Z.K. Nowakowski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, – E. Gniewek, Prawo rzeczowe, Warszawa 2003. – S. Grzybowski, Prawo cywilne – zarys prawa rzeczo- wego, Warszawa 1976. – E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga. Komen- tarz, Kraków 2001. J. Wasilkowski, Pojęcie włas ności – J. Wasilkowski, Pojęcie włas ności we współczesnym J. Wasilkowski, Prawo rzeczowe – J. Wasilkowski, Prawo rzeczowe w zarysie, War- prawie polskim, Warszawa 1972. Warszawa 1980. J. Wasilkowski, Prawo włas ności – J. Wasilkowski, Prawo włas ności w PRL. Zarys wy- kładu, Warszawa 1969. szawa 1957. 16 Wykaz skrótów J. Wasilkowski, Zarys – J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa KC – Komentarz – Kodeks cywilny. Komentarz (praca zbiorowa pod 1963. Kodeks cywilny – Komentarz Komentarz do k.c. S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz Kodeks cywilny – Komentarz do ks. II System System Pr. Pryw. (1) System Pr. Pryw. (3) System Pr. Pryw. (4) V. Inne Lex LexPolonica red. E. Gniewka), Warszawa 2011. – Kodeks cywilny, t. I: Komentarz do art. 1–44910, (praca zbiorowa pod red. K. Pietrzykowskiego), Warszawa 2011. – Kodeks cywilny – komentarz, t. II (praca zbiorowa pod red. J. Ignatowicza), Warszawa 1972. – S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego, Ks. 2: Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2009. Kodeks cywilny. Komentarz, t. II: Własność i inne prawa rzeczowe (pod red. A. Kidyby), Warszawa 2009 – System prawa cywilnego, t. II: Prawo włas ności i inne prawa rzeczowe (praca zbiorowa pod red. J. Ignato- wicza), Warszawa 1977. – System Prawa Prywatnego, t. 1: Część ogólna (praca zbiorowa pod red. M. Safjana), Warszawa 2007. – System Prawa Prywatnego, t. 3: Prawo rzeczowe (praca zbiorowa pod red. T. Dybowskiego), War- szawa 2003. – System Prawa Prywatnego, t. 4: Prawo rzeczowe (praca zbiorowa pod red. E. Gniewka), Warszawa 2005. – system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer – Serwis Prawniczy LexisNexis www.lexisnexis.pl Rozdział I Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym Literatura podstawowa: J. Wasilkowski, Prawo rzeczowe, s. 7–31; tenże, Zarys, s. 7–23; Z.K. Nowakowski, Prawo rzeczowe, s. 7–18; S. Grzybowski, Zarys prawa rzeczowego, s. 33–46; A. Klein, Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976; tenże, Elementy zobowią- zaniowego stosunku prawnego, Wrocław 1964; S. Wójcik, w: System, rozdz. I; A. Stelmachowski, Przedmiot włas ności w prawie cywilnym, w: Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego, Warszawa 1994; M. Bednarek, Mienie. Komentarz do art. 44–553 k.c.; W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 1999, s. 56 i n.; A. Wolter, J. Igna- towicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2000, s. 136 i n. oraz rozdz. IX; E. Gniewek, Komentarz do ks. II k.c., s. 30–44; tenże, Prawo rzeczowe, rozdz. I; tenże, w: KC – Komen- tarz, s. 108–130; tenże, Kształtowanie treści stosunków prawnorzeczowych – zakres swobody umów, „Studia Prawa Prywatnego” 2007, nr 2, s. 23; P. Machnikowski, w: System Pr. Pryw. (3), rozdz. I; E. Skowrońska-Bocian, w: Kodeks cywilny – Komentarz, s. 249–287 i 539–553; K. Zaradkiewicz, tamże, s. 748–783; W.J. Katner, w: System Pr. Pryw. (1), s. 1176–1236. § 1. Pojęcie prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowym i praw rzeczowych w znaczeniu podmiotowym I. Termin „prawo rzeczowe” ma – podobnie jak szerszy termin „prawo cy- wilne” – dwojakie znaczenie. Używany jest w znaczeniu przedmiotowym i w znaczeniu podmiotowym. „Prawo rzeczowe” w znaczeniu przedmiotowym oznacza zespół przepisów prawa cywilnego, które normują powstanie, treść, zmianę i ustanie prawa włas ności oraz innych form korzystania z rzeczy, czyli praw rze- czowych w znaczeniu podmiotowym. Defi nicja ta jest trafna, ale niewystarczająca, gdyż określa jedną niewiadomą przez drugą niewiadomą. Do jej rozszyfrowania ko- nieczne jest wyjaśnienie pojęcia „prawa rzeczowe” w znaczeniu podmiotowym. Na gruncie prawa polskiego prawem rzeczowym w znaczeniu podmiotowym jest takie prawo cywilne, które odpowiada łącznie dwu cechom: 1) dotyczy 1 18 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym rzeczy oraz 2) jest prawem bezwzględnym. Brak choćby jednej z tych cech po- woduje, że dane prawo nie należy do kategorii praw rzeczowych. Ilustrując to, można wskazać, że wśród praw cywilnych występują takie, które są wprawdzie prawami bezwzględnymi, ale nie należą do praw rzeczowych, bo nie dotyczą rzeczy. Przykładowo można wymienić prawa na dobrach niematerialnych (prawo do dzieła autorskiego, prawo do wynalazku). I odwrotnie: jest wiele praw, które polegają na korzystaniu z rzeczy, ale nie należą do kategorii praw rzeczowych, bo zostały przez ustawę ukształtowane jako prawa względne. Jako przykłady mogą służyć prawo najmu i prawo dzierżawy. W systemie Kodeksu cywilnego prawa rzeczowe stanowią jedną z dwu podsta- wowych grup praw podmiotowych. Drugą stanowią prawa obligacyjne. Pod- stawowym prawem obligacyjnym jest wierzytelność, która polega na tym, że jedna strona (wierzyciel) może żądać od drugiej (dłużnika) okreś lonego świad- czenia (art. 353 k.c.). Prawa obligacyjne tym się – najogólniej rzecz ujmując – różnią od praw rzeczowych, że obejmują korzystanie z wszelkich dóbr (w tym także z rzeczy) i usług. Poza tym są ukształtowane jako prawa względne, skuteczne tylko między stronami. Prawa wynikające ze stosunków zobowią- zaniowych mają z reguły byt samodzielny, w pewnych jednak wypadkach uzupełniają rolę praw rzeczowych. Temu celowi służy w szczególności pewna kategoria umów, które pozostają w ścisłym związku ze sferą praw rzeczowych. Należy do nich na przykład umowa sprzedaży, która zawiera zobowiązanie do przeniesienia włas ności – art. 535 k.c. (ze zobowiązaniem tym ustawa łączy w przeważającej części przypadków przeniesienie włas ności – art. 155 § 1 k.c., § 15, II). II. Opisane wyżej prawa względne noszą nazwę praw obligacyjnych (od łacińskiego: obligare – zobo- wiązywać) lub krótko: obligacji albo też praw zobowiązaniowych lub zobowiązań. Jednakże przepisy prawa rzeczowego posługują się w odniesieniu do tych praw inną terminologią. Określają miano- wicie prawa obligacyjne jako prawa osobiste lub jako prawa osobiste i roszczenia. Wywodzi się to z łacińskiej terminologii: ius in re – prawo rzeczowe, i ius in personam – prawo obligacyjne. Przykła- dowo można wskazać, że taką terminologią posługują się lub do niej nawiązują: art. 306 k.c., art. 16 i 65 ustawy o ks. wiecz. i hip. III. Wymienione wyżej dwie właściwości praw rzeczowych należą do ich cech podstawowych, które warunkują zakwalifi kowanie okreś lonego prawa do tej kategorii. Na tych dwu cechach nie wyczer- puje się jednak charakterystyka praw rzeczowych. Odznaczają się one ponadto wieloma znamionami bardziej szczegółowymi, które bliżej je charakteryzują, zwłaszcza w zestawieniu z zobowiązaniami. Stosownie do tego dalsze paragrafy zostaną poświęcone: związaniu praw rzeczowych z rzeczami (§ 2), bezwzględnemu charakterowi tych praw (§ 3), bardziej szczegółowej ich charakterystyce (§ 4). Po takim scharakteryzowaniu praw rzeczowych paragraf ostatni niniejszego rozdziału (§ 5) będzie poświęcony charakterystyce prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowym. 2 § 2. Rzeczy jako przedmioty praw rzeczowych I. Jak już zaznaczono, przedmiotem praw rzeczowych są rzeczy. Od tej za- sady prawo przewiduje kilka wyjątków (art. 265, 327 k.c., art. 65 ustawy o ks. wiecz. i hip.), o których będzie bliżej mowa w dalszych rozdziałach, w tym zaś miejscu należy omówić pojęcie rzeczy jako podstawowego przedmiotu praw www.lexisnexis.pl § 2. Rzeczy jako przedmioty praw rzeczowych 19 rzeczowych oraz pojęcia od tej kategorii pochodne (części składowe, przynależ- ności, pożytki)1. W celu uściślenia dalszych rozważań należy wyjaśnić, że sformułowanie: „przed- miotem praw rzeczowych są rzeczy”, nie oznacza, iż w każdym wypadku prawa te polegają na korzystaniu z rzeczy. Niektóre bowiem z tych praw (hipoteka, zastaw) zaspokajają interes innego rodzaju (służą zabezpieczeniu wierzytelności). Dlatego dla ścisłości mówimy, że prawa rzeczowe mają za przedmiot rzecz albo że dotyczą rzeczy. II. Podobnie jak większość współczesnych ustawodawstw prawo polskie zakreśla kategorii praw rzeczowych wąskie granice. Wynika to z faktu, że ustawodawca spośród dóbr, z jakich korzysta człowiek, za przedmiot praw rzeczowych uznaje wyłącznie rzeczy w techniczno-prawnym tego słowa znaczeniu oraz że ujmuje wąsko samo pojęcie rzeczy. W myśl art. 45 k.c. rzeczami są tylko przedmioty materialne. Z tego prze- pisu wynika, że rzeczami – w rozumieniu naszego prawa – są takie dobra, które odpowiadają łącznie następującym wymaganiom: a) są materialnymi częś- ciami przyrody (verba legis: przedmioty materialne) oraz b) mają charakter sa- moistny, tzn. są na tyle wyodrębnione, że mogą być w obrocie traktowane jako dobra samoistne (wynika to z określenia „przedmioty”). Dla oceny natomiast, czy dane dobro stanowi rzecz, jest bez znaczenia, czy chodzi o część przyrody w stanie pierwotnym, czy też przez człowieka przetworzonym. Z powyższego wynika, że nie są rzeczami dobra niematerialne (utwory literackie czy naukowe, wynalazki), prawa oraz różnego rodzaju energie, ponieważ nie sta- nowią one (w znaczeniu potocznym) materialnych części przyrody. Ze względu natomiast na brak samoistności nie są rzeczami części składowe rzeczy, złoża mi- nerałów (kopaliny), tzw. res omnium communes (woda płynąca, woda w morzu, powietrze). Nie są również rzeczami zwierzęta, i to nie tylko – jak przyjmowano uprzednio – dzikie żyjące na wolności (orz. SN: z 9 marca 1973 r., I CR 58/73, NP 1974, nr 9, s. 1211; z 12 kwietnia 1988 r., III CZP 22/88, OSNCP 1989, nr 9, poz. 136), lecz zwierzęta w ogóle (art. 1 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002 ze zm.). Jed- nakże w sprawach nieunormowanych w powołanej ustawie do zwierząt stosuje się odpowiednio – jak przewiduje ta ustawa – przepisy dotyczące rzeczy2. 1 Pojęciu i problematyce rzeczy poświęcone są m.in. następujące opracowania: S. Szer, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 1967, s. 292–306; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2000, s. 233–240; T. Dybowski, Ochrona włas ności w polskim prawie cywilnym (rei vindicatio – actio negatoria), Warszawa 1969, s. 36–54; tenże, Części składowe rzeczy, NP 1969, nr 1, s. 79; S. Breyer, Przeniesienie włas ności nieruchomości, Warszawa 1971, s. 51–56; J. Ignatowicz, w: Ko- mentarz do k.c., t. I, s. 122–150; S. Grzybowski, System, t. I, s. 401–466; A. Klein, Ewolucja pojęcia nieru- chomości w polskim prawie cywilnym, w: Prace z prawa cywilnego (Księga dla uczczenia pracy naukowej prof. J.St. Piątowskiego), Ossolineum 1985, s. 85; Z. Radwański, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2003, s. 113 i n.; M. Bednarek, Mienie. Komentarz do art. 44–553 k.c., Kraków 1997, s. 45 i n.; E. Gniewek, Prawo rzeczowe, rozdz. I § 2; por. poza tym komentarze i Systemy powołane na wstępie rozdziału. 2 M. Nazar, Normatywna dereifi kacja zwierząt – aspekty cywilnoprawne, w: Prawna ochrona zwierząt, Lublin 2002, s. 129; M. Goetel, Sytuacja prawna zwierząt w świetle przepisów Kodeksu cywilnego o porzu- ceniu i zawłaszczeniu rzeczy, w: Współczesne problemy prawa prywatnego, Warszawa 2010, s. 159. 3 20 Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym Powszechnie przyjmuje się, że rzeczami są pieniądze – zarówno banknoty, jak i bilon. Są to jednak rzeczy sui generis, gdyż ich wartość nie wynika z ich właści- wości fi zycznych, lecz z określonych gwarancji, jakie im zapewnia państwo. Nie są rzeczami zwłoki ludzkie i ich części, chyba że chodzi o preparaty przygotowane do celów badawczych. Przedmiotem praw rzeczowych może być (odmiennie aniżeli praw obligacyjnych) tylko rzecz już istniejąca i rzecz zindywidualizowana. Dlatego nie można być właścicielem rzeczy przyszłej ani też właścicielem 100 kg zboża znajdującego się w większej masie. Własność w tym ostatnim wypadku może powstać dopiero po wydzieleniu z tej masy okreś lonej ilości zboża. 5 4 Rzeczami są tylko poszczególne przedmioty. Nie stanowi zatem rzeczy tzw. zbiór praw lub ogół praw (universitas iuris), a więc określona masa majątkowa występująca w obrocie jako pewna całość, jak np. majątek, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, tzw. fundusz (w przedsiębiorstwie, w spółdzielni), tj. wy- odrębniony zespół środków materialnych mających w ramach ogólnej działal- ności gospodarczej danej jednostki okreś lone przeznaczenie. Masa majątkowa nie może być zresztą traktowana jako rzecz także z tej przyczyny, że najczęściej w jej skład wchodzą nie tylko elementy materialne (rzeczy), lecz także niemate- rialne (prawa). Prawu naszemu nie jest też w zasadzie znane pojęcie rzeczy zbiorowej (zbioru rzeczy universitas rerum), tzn. pewnej całości, na którą składają się rzeczy z re- guły tego samego rodzaju, np. stado owiec, biblioteka. Dlatego na przykład prze- niesienie włas ności lub ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego może mieć za przedmiot tylko poszczególne rzeczy wchodzące w skład zbioru3, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej4. Gospodarcza integralność zespołu rzeczy może wszak wpływać na rozstrzygnięcie o zniesieniu wspólności masy mająt- kowej obejmującej taki zbiór, np. na sposób podziału majątku spółki cywilnej po jej ustaniu5 (patrz też § 24, VII in principio). III. Zasadnicze znaczenie dla prawa rzeczowego ma podział rzeczy na nierucho- mości (rzeczy nieruchome)6 i ruchomości (rzeczy ruchome). W myśl art. 46 k.c. nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej sta- nowiące odrębny przedmiot włas ności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot włas ności. Z przepisu tego wynika, że prawu naszemu znane są trzy rodzaje nieruchomości: części powierzchni ziemskiej, a więc nieruchomości gruntowe (zwane przez ustawę gruntami), budynki – a więc nieruchomości, które można nazwać budynko- wymi, oraz części budynków będące lokalami – nazwijmy je nieruchomościami 6 3 Od zbioru odrębnych rzeczy stanowiącego całość gospodarczą należy odróżnić tzw. rzecz zło- żoną; zob. orz. SN z 28 czerwca 2002 r., I CK 5/2002 (PB 2002, nr 12, s. 17). 4 Patrz np. art. 257 § 1 k.c. co do użytkowania i art. 7 ust. 2 pkt 3 ustawy o zast. rej. co do zastawu rejestrowego. 5 Orz. SN z 7 lutego 2002 r., I CKN 572/00 (LexPolonica nr 385013). 6 S. Rudnicki, O pojęciu nieruchomości w prawie cywilnym, PS 1999, nr 9, s. 68. www.lexisnexis.pl 7 § 2. Rzeczy jako przedmioty praw rzeczowych 21 lokalowymi. Istnieje jednak zasadnicza różnica między nieruchomościami grun- towymi a dwiema pozostałymi kategoriami nieruchomości. O ile bowiem części powierzchni ziemskiej, odpowiadające wymaganiom art. 46, stanowią zawsze rzeczy nieruchome, o tyle budynki oraz ich części (lokale) tylko wtedy, gdy tak przewiduje szczególny przepis. Jeżeli taki wyjątek nie jest przewidziany, to bu- dynek stanowi część (składową) nieruchomości gruntowej, a lokal część takiej nieruchomości lub – jeżeli znajduje się w budynku będącym odrębną nierucho- mością – część składową nieruchomości budynkowej. Z nieruchomością gruntową7 mamy do czynienia wówczas, gdy spełnione są łącznie dwie przesłanki: 1) część powierzchni ziemskiej stanowi wyodrębnioną całość, tzn. jest ozna- czona granicami, 2) część ta jest odrębnym przedmiotem włas ności8. Pojęcie nieruchomości gruntowej współkształtują unormowania dotyczące insty- tucji ksiąg wieczystych. W taki mianowicie sposób, że, po pierwsze, sąsiadujące ze sobą działki stanowiące włas ność jednej osoby, ale mające osobne księgi wieczyste, nie są – dopóki nie zostaną połączone w jednej księdze – jedną, lecz odrębnymi nieruchomościami9, po drugie – grunty należące do jednego właści- ciela, nawet niegraniczące ze sobą, stają się jedną nieruchomością, gdy zostaną połączone w jednej księdze (w sytuacji okreś lonej w art. 21 ustawy o ks. wiecz. i hip.)10; po trzecie zaś – część nieruchomości gruntowej staje się osobną nierucho- mością, jeżeli zostanie odłączona z księgi wieczystej nieruchomości „wyjściowej” i przeniesiona do osobnej księgi11. W świetle obowiązującego stanu prawnego nieruchomościami budynkowymi (lokalowymi – patrz niżej lit. d) są12: 7 S. Rudnicki, Pojęcie nieruchomości gruntowej, „Rejent” 1994, nr 1, s. 27; B. Swaczyna, Prawne wyodrębnienie gruntu na powierzchni ziemi, „Rejent” 2002, nr 9, s. 88; A. Sylwestrzak, Zakres nieru- chomości gruntowej w płaszczyźnie poziomej, M.Pr. 2010, nr 2, s. 114. 8 Istotne wątpliwości budzi pogląd wynikający z uzasadnienia orz. SN z 23 lutego 2006 r., I CK 389/05 (LexPolonica nr 1926468), iżby status oddzielnej nieruchomości mogła zachować działka na- byta przez właściciela sąsiadującego z nią gruntu, bez względu na – o czym niżej – odrębność wie- czystoksięgową tych gruntów; nawet jeśli pogląd ten opatrzy się zastrzeżeniem, że chodzi o grunty mające inne przeznaczenie. 9 Zob. – gdy chodzi o judykaturę – orz. SN z 30 października 2003 r., IV CK 114/02 (OSN 2004, nr 12, poz. 201); uch. (uzasad.) z 26 kwietnia 2007 r., III CZP 27/07 (OSN 2008, nr 6, poz. 62); orz. z 30 maja 2007 r., IV CSK 56/07 (Lex nr 301839); uch. SN z 17 kwietnia 2009 r., III CZP 9/109 (OSN 2010, nr 1, poz. 4). Odmienny pogląd wynika m.in. z uch. SN z 27 grudnia 1994 r., III CZP 158/94 (OSN 1995, nr 4, poz. 59). 10 E. Gniewek, Problematyka łączenia nieruchomości w jednej księdze wieczystej – z perspektywy pierw- szeństwa ograniczonych praw rzeczowych oraz praw i roszczeń osobistych, „Rejent” 2009, nr 5, s. 9. 11 Orz. SN z 11 lutego 2009 r., V CSK 333/08 (OSN-ZD 2010, nr B, poz. 33). Zob. też. orz. z 19 lu- tego 2003 r., V CK 278/02 (LexPolonica nr 365876). Powyższe stanowisko jest jednak dyskusyjne, nie jest bowiem bezsporne, że art. 21 ustawy o ks. wiecz. i hip. stanowi – jak przyjmuje się w cytowanych orzeczeniach – podstawę do „wieczystoksięgowego podziału” nieruchomości. 12 Budynki lub ich części mogą ponadto stanowić przedmiot odrębnej włas ności, jeżeli uzyskały taki przymiot na podstawie prawa dzielnicowego. Na powstanie włas ności budynków lub ich części (pięter) pozwalał np. k.c.Nap. (art. 553 i 664). Patrz w tej materii orz. SN: z 6 listopada 1956 r. (OSPiKA 1957, poz. 7); z 20 stycznia 1970 r., III CRN 476/69 (OSNCP 1970, nr 9, poz. 162).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo rzeczowe
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: