Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00404 006930 18460688 na godz. na dobę w sumie
Prawo rzeczowe. Pytania. Kazusy. Tablice. Testy. Wydanie 8 - ebook/pdf
Prawo rzeczowe. Pytania. Kazusy. Tablice. Testy. Wydanie 8 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 406
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-013-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Szybko i skutecznie przygotujesz się do egzaminu! Przyswoisz, zapamiętasz i przećwiczysz swoją wiedzę. Kompleksowo i praktycznie – opracowane przez specjalistów. Pytania, kazusy, tablice i testy oparte na aktualnym stanie prawnym. Poczujesz się pewnie na egzaminie.

Pytania: najważniejsze pytania i odpowiedzi z danej dziedziny prawa, zawierają podstawę prawną i odesłanie do konkretnego artykułu

Kazusy: najważniejsze kazusy z rozwiązaniami, uczą prawniczego myślenia

Tablice: przejrzysta i logiczna prezentacja porządkująca wiedzę, schematy, które ułatwiają zrozumienie zagadnień z danej dziedziny prawa

Testy: szybkie i skuteczne sprawdzenie wiedzy, ocenisz swoje przygotowanie do egzaminu

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część A. Pytania egzaminacyjne Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym Pytanie 1. Czym różni się podmiotowe prawo rzeczowe od przedmiotowego prawa rzeczowego? Wskaż podstawowe cechy konstrukcyjne stosunków praw- norzeczowych i podmiotowych praw rzeczowych. Termin „prawo” nie jest jednoznaczny – mówiąc o „prawie”, można mieć na myśli zespół norm prawnych albo uprawnienia (kompleks uprawnień). Pierw- sze ze wskazanych wyżej znaczeń terminu „prawo” określane jest jako znaczenie przedmiotowe, drugie – podmiotowe. Obydwa pojęcia pozostają ze sobą w ścisłym związku – norma prawna (prawo przedmiotowe) reguluje potencjalny stosunek prawny, którego jednym z elementów jest kompleks uprawnień (prawo podmioto- we). Tradycyjnie uważa się, że prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym re- guluje cywilnoprawne formy korzystania z rzeczy, mających postać majątkowych praw podmiotowych bezwzględnych. Ze stwierdzenia, że przedmiotem praw rze- czowych są rzeczy, wynika tylko tyle, że nie istnieje de lege lata prawo rzeczowe, którego przedmiotem nie mogłaby być rzecz, mogą natomiast w konkretnych sto- sunkach funkcjonować w obrocie prawa ustanowione na prawach podmiotowych (np. użytkowanie na prawie, hipoteka na własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu mieszkalnego). Prawo rzeczowe w znaczeniu podmiotowym jest zatem tworzone przez zespół norm prawnych regulujących treść, powstanie, zmianę, ustanie i ochronę podmioto- wych praw rzeczowych. Wszystkie prawa rzeczowe mają charakter praw majątkowych, bowiem normy prawne tworzą je w celu ochrony ekonomicznego interesu podmiotów uprawnio- nych. Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 1 2 Część A. Pytania egzaminacyjne Podstawowe, zaliczane bezspornie do prawa rzeczowego stosunki prawne oraz prawa podmiotowe charakteryzują się następującymi cechami, definiowanymi przez elementy, które należy uznać za zasadnicze dla ich konstrukcji i wyróżnienia: 1) własność – z art. 140 KC, określającego treść prawa własności, wywieść można podstawową normę zakazującą innym osobom ingerowania w korzystanie z rzeczy przez właściciela (wolność właściciela korzystania z rzeczy). Uszczegółowiając tak ogólnie zarysowaną sferę możności postępowania przez właściciela z rzeczą, należy wskazać na jego uprawnienie do pobierania pożytków z rzeczy, jej po- siadania oraz rozporządzania. Inne podmioty prawa cywilnego mają obowiązek nieingerowania w sferę postępowania dozwolonego właścicielowi; 2) użytkowanie wieczyste – stosownie do art. 233 KC w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz przez umowę o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu należącego do jednostek samorządu teryto- rialnego bądź ich związków w użytkowanie wieczyste, użytkownik może korzy- stać z gruntu z wyłączeniem innych osób. W tych samych granicach użytkow- nik wieczysty może swoim prawem rozporządzać. Ukształtowanie treści prawa użytkowania wieczystego zbliżone jest zatem do treści prawa własności, różni się od niej jednak tym, że zakres sfery możności postępowania z rzeczą w okre- ślony sposób ogranicza użytkownikowi wieczystemu także umowa o oddaniu gruntu w użytkowanie wieczyste. Wskazać także należy, że prawo użytkowania wieczystego zostało ukształtowane jako prawo terminowe, przepisy prawa regu- lują także szczegółowo wzajemne prawa i obowiązki użytkownika wieczystego i właściciela gruntu. Elementów tych próżno by szukać w regulacji odnoszącej się do prawa własności; 3) użytkowanie – jest to ograniczone prawo rzeczowe, którego treść polega na obciążeniu rzeczy uprawnieniem do jej używania i do pobierania jej pożytków (art. 252 KC). Prawo użytkowania korzysta z takiej samej ochrony jak własność (por. art. 251 KC), można wyprowadzić stąd normę adresowaną do nieokreślo- nego kręgu adresatów zakazującą każdemu ingerowania w używanie rzeczy oraz pobieranie jej pożytków przez użytkownika. Z drugiej jednak strony, do stosunku prawnego użytkowania należy także zespół stosunków prawnych pomiędzy użyt- kownikiem a właścicielem rzeczy. W ustawie z 16.9.2011 r. o timeshare (Dz.U. Nr 230, poz. 1370) ustawodawca przewidział, że w umowie timeshare można ustanowić na rzecz konsumenta prawo użytkowania, do którego nie stosuje się szeregu przepisów Kodeksu cywilnego – por. art. 20 ustawy o timeshare. Przez umowę timeshare ustawodawca nakazuje rozumieć umowę, na podstawie której konsument, odpłatnie, nabywa prawo do korzystania, w okresach wskazanych w umowie, z co najmniej jednego miejsca zakwaterowania, zawartą na okres dłuższy niż rok (art. 2 ust. 1 ustawy o timeshare). Wskazana ustawa zastąpiła ustawę z 13.7.2000 r. o ochronie nabywców prawa korzystania z budynku lub pomieszczenia mieszkalnego w oznaczonym czasie w każdym roku oraz o zmia- Pytanie 1 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 3 nie ustaw Kodeks cywilny, Kodeks wykroczeń i ustawy o księgach wieczy- stych i hipotece (Dz.U. Nr 74, poz. 855 ze zm.), uchylony został także przepis art. 2701 KC, dotychczas stanowiący podstawę do ukształtowania prawo korzy- stania z budynku lub pomieszczenia mieszkalnego w oznaczonym czasie w każ- dym roku z obowiązkiem zapłaty przedsiębiorcy ryczałtowego wynagrodzenia (tzw. timesharing), jako prawa rzeczowego – w szczególności użytkowania; 4) służebności – są to ograniczone prawa rzeczowe, których treść (art. 285 § 1 KC) polega na tym, że uprawniony może korzystać w oznaczonym zakresie z nie- ruchomości obciążonej (służebności czynne), każdy podmiot prawa cywilnego ma obowiązek respektować to prawo, ponadto pomiędzy uprawnionym a każ- doczesnym właścicielem nieruchomości obciążonej zachodzi cały szereg szcze- gółowych stosunków składających się dodatkowo na treść omawianego prawa. Oprócz służebności czynnych wyróżnić można służebności bierne, których treść polega na tym, że właściciel nieruchomości obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania w stosunku do niej określonych działań bądź też na tym, że właścicielowi nieruchomości obciążonej nie wolno wykonywać okreś- lonych uprawnień, które mu względem nieruchomości władnącej przysługują na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu własności (art. 285 § 1 KC); 5) prawa rzeczowe ograniczone w stosunkach spółdzielczych – najogólniej rzecz ujmując, wskazać należy na własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego oraz prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej. Szczegółowo prawa te zostaną omówione w dalszej części, w tym miejscu wskazać należy, że wszystkie one charakteryzują się prawem do władania przez podmiot uprawniony określonym lokalem, w tym do rozporządzania nim, obowiązkiem powstrzymania się przez właściciela w ingerowanie w to władztwo, koniecznością poszanowania tego pra- wa przez wszystkie podmioty prawa cywilnego; 6) zastaw – stosownie do art. 306 § 1 KC można rzecz ruchomą obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel będzie mógł dochodzić zaspokojenia z rzeczy bez względu na to, czyją stała się własnością i z pierwszeństwem przed wierzyciela- mi osobistymi właściciela rzeczy, wyjąwszy tych, którym z mocy ustawy przy- sługuje pierwszeństwo szczególne. Ustanowienie prawa zastawu dokonuje się w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności. Także w ramach tego ograni- czonego prawa rzeczowego można wyróżnić dwa rodzaje stosunków – wiążący uprawnionego (zastawnika) z całą resztą podmiotów prawa cywilnego i polega- jący na zakazie ingerowania w to, że zastawnik zaspokaja swoją wierzytelność z rzeczy z pierwszeństwem przed innymi podmiotami oraz stosunek wiążący za- stawnika z właścicielem rzeczy (zastawcą). Ponadto wskazać należy, że stosunek prawny zastawu związany jest z wierzytelnością, którą zabezpiecza; 7) hipoteka – treść tego ograniczonego prawa rzeczowego w zasadniczym zrębie określa art. 65 ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 1 4 Część A. Pytania egzaminacyjne Dz.U. z 2019 r. poz. 2204), zgodnie z którym można nieruchomość obciążyć pra- wem, pozwalającym wierzycielowi dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością i z pierwszeństwem przed wierzycie- lami osobistymi właściciela nieruchomości. Ukształtowanie stosunków między podmiotami formuje się podobnie jak w przypadku zastawu, z tym zastrzeże- niem, że hipoteka – co do zasady – może obciążać nieruchomość, a nie rzecz ru- chomą, nie wiąże się także z posiadaniem przedmiotu hipoteki, jak to ma miejsce w przypadku zastawu. Pytanie 2. Na czym polega bezwzględny i bezpośredni charakter praw rzeczo- wych? Bezwzględny charakter podmiotowych praw rzeczowych polega na ich skutecz- ności w stosunku do wszystkich podmiotów podlegających danemu prawodawstwu. Jak wskazano w literaturze, skuteczność może się przejawiać w następujący sposób: 1) skuteczność względem podmiotu zakłócającego korzystanie z rzeczy przez uprawnionego; 2) skuteczność względem innego prawa w czasie ich wykonywania; 3) skuteczność względem nabywcy rzeczy; 4) skuteczność w postępowaniu egzekucyjnym (względem osoby, która nabyła rzecz zbywaną w ramach egzekucji); 5) skuteczność względem nabywcy od nieuprawnionego. Takie rozumienie skuteczności powoduje konieczność sprecyzowania rozu- mienia bezpośredniości prawa podmiotowego rzeczowego poprzez wskazanie, że na prawo o charakterze bezwzględnym składają się uprawnienia wyznaczane przez normy prawne, adresowane do bliżej nieokreślonego kręgu osób. Oprócz uprawnień bezwzględnych na prawa rzeczowe mogą składać się także uprawnie- nia względne, z którymi skorelowane są obowiązki oznaczonych osób. Przykła- dowo, zgodnie z art. 140 KC ustawodawca wskazał, że właściciel może korzystać z rzeczy z wyłączeniem innych osób. Ochronę tego władania konstruuje art. 222 § 1 i 2 KC. Ukształtowanie praw rzeczowych jako praw bezwzględnych podyktowane jest względami ekonomicznymi (tak jest w przypadku prawa własności, zastawu czy hi- poteki, bez skuteczności erga omnes prawa te byłyby iluzoryczne) bądź względami celowościowymi (jawnym prawom ustawodawca chce zapewnić szerszą skuteczność ze względu na ich społeczne znaczenie – por. np. użytkowanie). W literaturze prawniczej zaznaczyło się zapatrywanie, że cechą praw rzeczowych jest ich bezpośredniość, rozumiana jako możność podmiotu bezpośredniego korzy- stania z rzeczy, bez asysty lub pozwolenia innych podmiotów, wszystkie inne pod- mioty powinny uznawać i szanować sferę swobody osoby uprawnionej. Zgodnie Pytanie 2 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 5 z tym kierunkiem analizy, każde prawo bezpośrednie jest prawem bezwzględnym, dodatkowo cechuje je określona treść nałożonych na ogół obowiązków, w konse- kwencji – określony kształt uprawnień podmiotu uprawnionego. Ujmując rzecz ina- czej – patrząc przez pryzmat bezpośredniości prawa rzeczowego – wyróżnić można prawnie chronioną wolność, tj. określony sposób wykorzystania rzeczy przez pod- miot uprawniony, który to sposób jest chroniony przed ingerencją innych osób. Przy tak rozumianej bezpośredniości nie wszystkie prawa rzeczowe są prawami bezpo- średnimi, gdyż nie każde prawo rzeczowe zezwala uprawnionemu na wykorzystanie rzeczy. Takiej cechy pozbawione są mianowicie służebności bierne. Pytanie 3. Czym różnią się prawa rzeczowe od praw względnych? Prawa rzeczowe są uważane za prawa bezwzględne, w skład których wchodzą uprawnienia bezwzględne, adresowane do bliżej nieokreślonego kręgu osób oraz skorelowane z nimi określone obowiązki tego kręgu. Prawa względne polega- ją na obowiązku jakiegoś zachowania się przez określony podmiot na rzecz inne- go określonego podmiotu, z którym to obowiązkiem skorelowane jest uprawnienie tego drugiego podmiotu do żądania odpowiedniego zachowania tego pierwszego (podmiotowi uprawnionemu przysługuje adekwatne roszczenie) lub na możności jednostronnego ukształtowania stosunku prawnego (prawo podmiotowe kształtują- ce). Roszczenia są przede wszystkim składnikami wierzytelności, tj. występującymi w zobowiązaniowym stosunku prawnym praw podmiotowych wierzyciela, polega- jącymi na możliwości zaspokojenia określonego interesu za pośrednictwem odpo- wiedniego zachowania (świadczenia) innej osoby (dłużnika). Przeciwstawienie praw bezwzględnych i względnych, czytelne z teoretycznego punktu widzenia, komplikuje się w praktyce. W prawie rzeczowym występują bo- wiem licznie uprawnienia o charakterze względnym, zaś w stosunkach zobowiąza- niowych – uprawnienia bezwzględne. W ramach pierwszej z wymienionych sfer przenikania się praw bezwzględnych i względnych wymienić należy w szczególności cechy konstrukcyjne prawa użyt- kowania wieczystego oraz ograniczonych praw rzeczowych, polegające na wza- jemnych prawach i obowiązkach zindywidualizowanych podmiotów – właściciela i osoby, której przysługuje prawo rzeczowe. Do konkretyzacji podmiotów w ra- mach stosunku bezwzględnego dochodzi także w razie naruszenia sfery wolności postępowania podmiotu uprawnionego – np. w razie naruszenia prawa własno- ści właściciel kieruje roszczenie windykacyjne (art. 222 § 1 KC) lub negatoryj- ne (art. 222 § 2 KC) przeciwko oznaczonej osobie ingerującej w sferę wolności podmiotu uprawnionego. W kolejnej grupie przypadków występowania upraw- nień względnych w dziedzinie prawa rzeczowego wymienić należy przypadki, w których wskutek zaistnienia określonej sytuacji prawnorzeczowej powstaje zo- Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 3 6 Część A. Pytania egzaminacyjne bowiązanie – np. powstanie roszczenia znalazcy rzeczy, kierowanego do właści- ciela o wypłatę znaleźnego (art. 10 ustawy z 20.2.2015 r. o rzeczach znalezionych, Dz.U. z 2019 r. poz. 908), tzw. roszczenia uzupełniające roszczenie windykacyjne (art. 224–230 KC), roszczenia użytkownika przeciwko właścicielowi o zwrot na- kładów na rzecz (art. 260 § 2 KC). Jak już wyżej wspomniano, także w ramach stosunków względnych niejedno- krotnie mogą występować uprawnienia o charakterze bezwzględnym – dotyczy to w szczególności ochrony uprawnień właściciela lokalu do używania tego lokalu (art. 690 KC), w ramach której stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własno- ści. Przyznając najemcy lokalu roszczenie w stosunku do nieokreślonego kręgu pod- miotów o zaniechanie ingerowania w korzystanie z lokalu, ustawodawca wykreował w ramach względnego stosunku obligacyjnego – najmu, uprawnienie bezwzględ- ne (prawnie chronioną wolność używania lokalu). Innym sposobem wykreowania zobowiązaniowego stosunku wykazującego cechy stosunku prawnorzeczowego są tzw. zobowiązania realne, w których jedna ze stron wskazywana jest poprzez okre- śloną relację do rzeczy. Przykładem zobowiązań realnych są np. prawo najmu czy dzierżawy ujawnione w księdze wieczystej na podstawie przepisu art. 16 i 17 KWU (przez fakt ich ujawnienia uzyskują skuteczność wobec praw później nabytych przez czynność prawną, w szczególności wobec nabywców rzeczy), stosunek kontraktacji (art. 625 i 626 KC), stosunek prawny najmu (art. 678 § 1 KC). Od zobowiązań realnych należy odróżnić stosunki zobowiązaniowe, w których występuje rozszerzona skuteczność wierzytelności, tj. takie stosunki, w których z mocy ustawy wierzytelność uzyskuje skuteczność wobec określonej osoby innej niż dłużnik (por. art. 59, 527 i nast. KC). Pytanie 4. Na jakiej zasadzie można wyróżnić podmiotowe prawa rzeczowe? W doktrynie można wskazać dwa sposoby wyróżniania praw podmiotowych rze- czowych. Pierwszy pogląd decydujące znaczenie przywiązuje do przedmiotu tych praw – rzeczy oraz rodzaju władzy uprawnionego nad tymi przedmiotami – bezpo- średniej i bezwzględnej. Bezpośredniość władzy oznacza, że uprawniony może ko- rzystać z rzeczy wprost, samodzielnie, bez pośrednictwa innych osób. Bezwzględ- ny charakter władzy oznacza w tym ujęciu powszechny obowiązek poszanowania uprawnienia podmiotu do rzeczy, samemu podmiotowi przyznaje się odpowiednie roszczenia w celu zabezpieczenia jego interesu. Zgodnie z drugim poglądem, kryterium podziału na prawa rzeczowe i pozostałe jest wyłącznie kryterium normatywne – prawem rzeczowym jest tylko prawo wyraź- nie uznane za rzeczowe przez ustawę. Stanowisko to wyrasta z konstatacji, że wy- różnianie kryteriów takich jak bezwzględność, bezpośredniość prawa rzeczowego czy specyfika jego przedmiotu nie wystarczy dla dokonania poprawnej klasyfika- Pytanie 4 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 7 cji praw podmiotowych. A taka klasyfikacja jest konieczna wobec brzmienia wielu przepisów, wywodzących z niej konkretne skutki prawne (por. art. 47 § 1, art. 245, 310 KC, art. XXXVII–XL PWKC itd.). Nie wystarczy zatem stworzenie, na zasadzie typologii, katalogu praw wykazujących więcej lub mniej cech podmiotowych praw rzeczowych, konieczne jest dokonanie ich klasyfikacji. Wobec powyższego wskazuje się w literaturze, że możliwe jest dwojakie podej- ście do problemu. Po pierwsze, można próbować budować definicję sprawozdawczą prawa rzeczowego poprzez ustalenie cech wspólnych praw rzeczowych uznanych za takie przez ustawodawcę. Każde prawo posiadające wyróżniony zespół cech byłoby wówczas uważane za prawo rzeczowe. Wskazuje się, że takimi wspólnymi cecha- mi praw rzeczowych byłyby bez wątpienia: ich majątkowy, bezwzględny charakter i przedmiot, którym jest rzecz. Takie rozumowanie zasadza się na założeniu, że ist- nieje jakiś niezależny od ustawodawcy katalog praw rzeczowych, a poszczególne prawa podmiotowe zakodowane w aktach prawnych należą do niego lub nie. Dzia- łalność ustawodawcy sprowadza się zatem w istocie do lepszego lub gorszego roz- poznawania pojęcia prawa rzeczowego. Drugie podejście do problemu definiowania praw rzeczowych, odrzucając po- wyższe założenie o istnieniu niezależnego od ustawodawcy katalogu praw rzeczo- wych, sprowadza się do konstatacji, że prawem rzeczowym jest tylko takie prawo, które ustawodawca w ten sposób nazwał. Ustawodawca nie zawarł w żadnym ak- cie prawnym definicji klasycznej prawa rzeczowego, w której za pomocą genus proximus et differentiam specificam wyróżniono by prawa rzeczowe z szerszej kla- sy praw podmiotowych. Jedynym niezawodnym sposobem takiego wyróżnienia może być definicja wyliczająca wszystkie elementy zbioru „podmiotowe prawo rzeczowe” (definicja zakresowa). Z tego punktu widzenia definicja praw rzeczo- wych brzmiałaby następująco: prawami rzeczowymi są: własność, użytkowanie wieczyste, użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipoteka. Wyliczenie to w części dotyczącej ograniczonych praw rze- czowych zaczerpnięte jest wprost z art. 244 § 1 KC, wskazującego katalog ogra- niczonych praw rzeczowych. Dotychczas każde rozszerzenie tego katalogu odby- wało się poprzez dopisanie kolejnego typu prawa do art. 244 § 1 KC, nie jest to jednak wymóg, bez którego nie doszłoby do wykreowania kolejnego typu ograni- czonego prawa rzeczowego. Wystarczające byłoby mianowicie wyraźne nazwa- nie danego w ustawie prawa ograniczonym prawem rzeczowym, aczkolwiek ze względów porządkowych nowelizacja art. 244 KC na pewno byłaby pożądana. Przykładem wykreowania nowego typu ograniczonego prawa rzeczowego bez ko- nieczności zmiany przepisu art. 244 KC jest wprowadzenie 3.8.2008 r. do pol- skiego sytemu prawnego, obok służebności gruntowych i służebności osobistych, trzeciego rodzaju służebności – służebności przesyłu (art. 305 1–3054 KC), ustawą z 30.5.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731). Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 4 8 Część A. Pytania egzaminacyjne Pytanie 5. Na czym polega zasada numerus clausus praw bezwzględnych? W zakresie prawa zobowiązań obowiązuje zasada swobody umów, polegająca na tym, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swe- go uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) sto- sunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Strony mogą zatem kreować umowne stosunki obligacyjne prawnie nienormowane, mogą też modyfikować usta- wowe typy stosunków umownych regulowanych, co do zasady, normami iuris di- spositivi. W prawie rzeczowym obowiązuje diametralnie odmienna zasada. Przepi- sy tego działu prawa mają charakter niemal wyłącznie kognitywny, panuje tu także zasada numerus clausus praw rzeczowych. W literaturze prawniczej za- znaczył się spór co do charakteru wskazanej zasady. Jedni autorzy uważają, że dla ustanowienia przez strony prawa rzeczowego konieczne jest wyraźne nada- nie przez ustawodawcę danemu typowi prawa podmiotowego takiej kwalifika- cji. Inni przedstawiciele doktryny dopuszczają uznanie za prawa rzeczowe także praw wyraźnie tak nienazwanych przez przepis ustawy, których jednak rzeczowy charakter możliwy jest do ustalenia w drodze wykładni przepisów normujących daną instytucję. Wobec sformułowania zakresowej definicji praw rzeczowych (por. pyt. 4) większego znaczenia nabiera wskazanie argumentów za dopuszczal- nością lub niedopuszczalnością kreowania nieznanych ustawie praw bezwzględ- nych. Powszechnie przyjmuje się w doktrynie, że naturalną barierę swobody kształtowania treści czynności prawnej stanowi autonomiczność sfery prawnej innych podmiotów. Obowiązki cywilnoprawne mogą być nakładane wyłącznie na podstawie upoważnienia ustawowego, ewentualnie za zgodą podmiotu obo- wiązanego. Wyróżnienie w konstrukcji wszystkich praw rzeczowych cechy bez- względności (prawu rzeczowemu danego podmiotu odpowiada obowiązek nie- określonego kręgu podmiotów poszanowania sfery jego uprawnień) implikuje konstatację, że nie jest możliwe uzyskanie zgody wszystkich zobowiązanych na nałożenie na nich określonego obowiązku, co w zestawieniu z tym co powie- dziano powyżej, prowadzi do wniosku, że nie można w drodze czynności praw- nej skutecznie utworzyć prawa podmiotowego innego niż przewidziane przez ustawę. Z zasady numerus clausus praw rzeczowych wynika także zakaz zmieniania za pomocą czynności prawnej treści praw bezwzględnych w taki sposób, aby wpły- wało to na obowiązki podmiotów niebędących stronami tej czynności. Zakaz ten nie dotyczy elementów treści praw rzeczowych, kształtujących stosunki wyłącznie między stronami czynności – w ograniczonym zakresie, w ramach tych stosunków względnych stronom pozostawiono pewien wąski margines swobody. Przejawem pozostawionej stronom swobody na gruncie prawa rzeczowego jest także dopusz- czenie możliwości wyboru z ustawowego katalogu określonego prawa, jakie stro- Pytanie 5 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 9 ny chcą powołać do życia. Ponadto, strony mają pełną swobodę w decydowaniu o zawarciu lub niezawarciu umowy kreującej bezwzględny stosunek prawny, swo- bodę w wyborze kontrahenta oraz swobodę w decydowaniu o rozwiązaniu stosun- ku prawnego. Pytanie 6. Jakie można wyróżnić typy i rodzaje podmiotowych praw rzeczo- wych? Wymień i krótko scharakteryzuj. Podziału na typy praw rzeczowych dokonuje się ze względu na treść tych praw. Podstawą wyróżnienia poszczególnych typów praw rzeczowych jest treść prawa określona wyłącznie normami prawnymi. Z tego punktu widzenia można wyróżnić w prawie polskim następujące typy praw rzeczowych: własność, użytkowanie wie- czyste, użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do loka- lu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego, prawo do domu jedno- rodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej i hipotekę. Stosownie do tytułu Księgi drugiej KC prawa rzeczowe podzielić można na wła- sność i inne prawa rzeczowe, zwane także prawami na rzeczy cudzej. Podział ten ma znaczenie dla techniki legislacyjnej – w wielu wypadkach ustawodawca regu- luje określone zagadnienie przy okazji normowania prawa własności, odsyłając do ich odpowiedniego stosowania przy regulacji innych praw rzeczowych (np. art. 237, 251 KC). Kolejny podział także wynika z systematyki kodeksowej – tym razem z podziału Księgi II na tytuły. Z tego punktu widzenia należy wyróżnić następujące prawa rze- czowe: własność (Tytuł I), użytkowanie wieczyste (Tytuł II) oraz ograniczone prawa rzeczowe (Tytuł III). Unormowane w Tytule IV posiadanie nie jest prawem rzeczo- wym, jego istota zostanie omówiona w dalszej części repetytorium. Kierując się miejscem regulacji, można wyróżnić prawa rzeczowe kodeksowe (własność, użytkowanie wieczyste, użytkowanie, służebność i zastaw) oraz pozako- deksowe (własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, prawo do lo- kalu użytkowego, prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej, hipoteka). Ze względu na przedmiot praw rzeczowych można wyróżnić prawa odnoszące się wyłącznie do rzeczy: własność, użytkowanie wieczyste, służebność, własno- ściowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, prawo do lokalu użytkowe- go, prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej oraz prawa, których przedmiotem mogą być zarówno rzeczy, jak i prawa: użytkowanie, za- staw, hipoteka. Uszczegółowiając dalej wskazany podział pod względem rodza- ju rzeczy, które mogą być przedmiotem praw, można wyróżnić prawa rzeczowe, których przedmiotem mogą być zarówno nieruchomości, jak i rzeczy ruchome (własność i użytkowanie), prawa, których przedmiotem mogą być wyłącznie Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 6 10 Część A. Pytania egzaminacyjne nieruchomości (użytkowanie wieczyste, służebności, spółdzielcze własnościo- we prawo do lokalu mieszkalnego, prawo do lokalu użytkowego, hipoteka) oraz prawa, których przedmiotem mogą być tylko ruchomości (zastaw). Ze względu na sposób wykorzystania przedmiotu prawa dla ochrony interesu uprawnione- go można wskazać prawa rzeczowe, które chronią interes uprawnionego przez umożliwienie mu korzystania z rzeczy (własność, użytkowanie wieczyste, słu- żebność czynna, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, pra- wo do lokalu użytkowego) lub przynajmniej przez ograniczenie uprawnień inne- go podmiotu uprawnionego do tego przedmiotu (służebność bierna) oraz prawa, które chronią interes uprawnionego przez umożliwienie mu zaspokojenia wie- rzytelności przy użyciu przedmiotu prawa (zastaw, hipoteka) – tzw. prawa za- stawnicze. Ostatnio wyróżniony rodzaj praw został ukształtowany jako akceso- ryjny – istnienie i treść praw zastawniczych zależy od istnienia i treści innego prawa – zabezpieczonej wierzytelności. Pozostałe prawa rzeczowe są prawami samoistnymi. Wśród praw rzeczowych wyróżnić można także prawa związane, które charak- teryzują się tym, że ich podmiotem może być wyłącznie podmiot innego określo- nego prawa (co w konsekwencji powoduje, że przeniesienie prawa głównego po- ciąga za sobą przeniesienie prawa związanego) oraz prawa wolne. Jako przykład praw związanych należy wskazać służebność gruntową – związaną z własnością nieruchomości władnącej, prawo własności (ściśle – udział we współwłasności) nieruchomości wspólnej jest związane z prawem odrębnej własności lokalu, prawo własności budynku wzniesionego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste jest prawem związanym z użytkowaniem wieczystym. Również służebność prze- syłu (art. 3051–3054 KC) jest prawem związanym z własnością (lub użytkowaniem wieczystym) nieruchomości obciążonej – ustanowić ją bowiem może jedynie wła- ściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości, na której mają być lub są posa- dowione urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 KC. Z drugiej strony, ograni- czony jest również krąg podmiotów, na rzecz których ustanowienie służebności przesyłu może nastąpić – są to bowiem jedynie przedsiębiorcy, którzy zamierzają wybudować lub których własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 KC. Można więc twierdzić, że służebność gruntowa jest prawem „podwójnie” związanym. Ze względu na dopuszczalność cywilnoprawnego obrotu, prawa rzeczowe można podzielić na prawa niezbywalne (użytkowanie – art. 254 KC i służebność osobista – art. 300 KC) oraz zbywalne (wszystkie pozostałe prawa rzeczowe). Biorąc pod uwagę czas trwania prawa rzeczowego, można wyróżnić: prawa bez- terminowe – własność może powstać wyłącznie jako prawo bezterminowe; prawa terminowe – użytkowanie wieczyste może przybrać wyłącznie taką postać; prawa, których terminowość zależy od woli stron – strony decydują, czy prawa te będą mia- ły charakter terminowy, czy bezterminowy (np. służebność gruntowa). Pytanie 6 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 11 Pytanie 7. Na czym polega zasada jawności praw rzeczowych? Jakie funkcje pełni? Ukształtowanie praw rzeczowych jako praw bezwzględnych – skutecznych erga omnes, w treści których określony zakres uprawnień podmiotu tych praw sko- relowany jest z obowiązkiem ciążącym na wszystkich innych podmiotach prawa cywilnego poszanowania jego sfery możności postępowania w określony sposób, prowadziło do konieczności zapewnienia wszystkim obowiązanym podmiotom moż- liwości uzyskania informacji o tym, że określone obowiązki wobec oznaczonych osób na nich spoczywają. Najdoskonalszym sposobem ujawniania praw rzeczowych są urzędowe rejestry. W prawie polskim funkcjonują następujące rejestry: księgi wieczyste przeznaczone do ujawniania praw rzeczowych na nieruchomościach; rejestr okrętowy przezna- czony do ujawniania praw rzeczowych na statkach oraz rejestr zastawów, w którym ujawnieniu podlega jeden z rodzajów zastawu – zastaw rejestrowy. Powyższe reje- stry, szczegółowo omówione w dalszej części repetytorium, cechuje: ścisłość i kom- pletność zawartych w nich informacji, pełna jawność połączona z zasadą, że nikt nie może powoływać się na nieznajomość danych w nich ujawnionych oraz ograniczona gwarancja prawdziwości wpisanych danych, mająca postać domniemania zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym lub ograniczenia możliwości powoływania się wobec będących w dobrej wierze osób trzecich na nieprawdziwość ujawnionych danych. Podobną funkcję pełni także ewidencja gruntów i budynków, prowadzona na pod- stawie art. 20 i nast. ustawy z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 725 ze zm.). Obejmuje ona dane dotyczące położenia, gra- nic, powierzchni, rodzaju gruntu, właściciela. Z wpisem w ewidencji nie jest połą- czone żadne domniemanie prawdziwości danych w niej ujawnionych. W przypadku praw odnoszących się do przedmiotu materialnego możliwe jest ich ujawnienie przez posiadanie tego przedmiotu. Stanowi ono znacznie bardziej po- wszechny niż rejestry sposób ujawniania prawa bezwzględnego danego podmiotu, jest to jednak instrument wysoce niedoskonały. Posiadanie jest elementem treści róż- nych praw rzeczowych, a także niektórych praw obligacyjnych – dla osób postron- nych powstaje zatem problem w ocenie, treści jakiego prawa odpowiada w danym wypadku posiadanie. W celu usunięcia tego mankamentu ustawodawca wprowadził dwa domniemania – z samego faktu władania rzeczą nakazuje wyciągać wniosek, że podmiot jest posiadaczem samoistnym (art. 339 KC) oraz że posiadanie jest zgod- ne z prawem (art. 341 KC). Faktyczne władztwo nad rzeczą, w braku innych prze- słanek, należy odbierać zatem jako oznakę prawa własności. Dostrzegając przewagę rejestrów nad posiadaniem na polu ujawniania praw rzeczowych, ustawodawca na- kazał, w przypadku ujawnienia prawa zarówno w rejestrze, jak i przez posiadanie, przyznać pierwszeństwo rejestrowi (por. art. 4 KWU). Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 7 12 Część A. Pytania egzaminacyjne Jak wyżej wskazano, podstawową funkcją zasady jawności praw rzeczowych jest umożliwienie osobom postronnym, obowiązanym do poszanowania określonego za- kresu uprawnień podmiotów prawa rzeczowego, zorientowanie się, jakie obowiązki i wobec kogo na nich ciążą. Ponadto zasada jawności ma na celu ochronę sfery inte- resów osób, które mają dopiero nabyć prawo rzeczowe – chroni te podmioty przed niebezpieczeństwem nabycia prawa – np. własności, obciążonego innym prawem, skutecznym wobec nabywcy. Decydując się na wprowadzenie zasady jawności praw rzeczowych, m.in. przez system domniemań związanych z wpisem prawa do rejestru lub faktycznym władz- twem nad rzeczą, ustawodawca zmuszony był stworzyć mechanizm ochrony zaufa- nia osób, które na podstawie wskazanych domniemań dokonały czynności prawnych z podmiotami nieuprawnionymi. Stąd ochrona przewidziana w art. 169, 310 KC czy w art. 5 KWU. Pytanie 8. Co jest przedmiotem stosunku prawnorzeczowego, a co jest przed- miotem praw rzeczowych? Przedmiotem stosunku prawnorzeczowego jako stosunku cywilnoprawnego jest dozwolone, nakazane lub zakazane zachowanie podmiotu prawa cywilnego. Zacho- wanie to może polegać zarówno na działaniu, jak i na zaniechaniu. Pojęciem przedmiotu stosunku cywilnoprawnego określa się również obiekty, których owo działanie lub zaniechanie dotyczy. Ściślej o części z nich możemy mó- wić, że są one przedmiotem prawa własności. Przez przedmioty stosunku prawno- rzeczowego, w tym znaczeniu, rozumieć należy przede wszystkim dobra materialne. Są to w szczególności rzeczy, zarówno ruchome, jak i nieruchome. Prawa rzeczo- we mają za przedmiot rzeczy (np. prawo własności, które umożliwia korzystanie z rzeczy) albo dotyczą rzeczy (np. hipoteka). Niektóre prawa rzeczowe mogą mieć za przedmiot nie tylko rzeczy, ale również inne prawa majątkowe (np. subintabulat, czyli hipoteka na wierzytelności zabezpieczonej hipoteką; zastaw na prawach). W sposób szczególny wyróżnione zostały pewne kompleksy dóbr materialnych i niematerialnych, takie jak przedsiębiorstwo i gospodarstwo rolne. W pewnych sto- sunkach cywilnoprawnych przydatne jest pojęcie majątku, mienia – jako pewnych mas majątkowych. Rzeczami są jednak tylko poszczególne przedmioty. Pytanie 9. Co to są rzeczy? Jakie są szczególne przedmioty stosunków praw- norzeczowych? Zgodnie z art. 45 KC, rzeczami, w rozumieniu Kodeksu cywilnego, są tylko przedmioty materialne. Rzecz w rozumieniu art. 45 KC jest przedmiotem material- Pytania 8–9 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 13 nym, stanowi przedmiot wyodrębniony, może samodzielnie występować w obrocie. Nie są zaś rzeczami dobra niematerialne takie jak prawa (np. prawa osobiste autor- skie), a także różne postacie energii, do tych stosuje się jednak odpowiednio przepi- sy dotyczące rzeczy. Pewne kategorie dóbr budzą szczególne kontrowersje odnośnie do ich kwalifi- kacji prawnej: Przedmioty materialne niebędące rzeczami to przede wszystkim ciecze i gazy (o ile nie są zamknięte w naturalnych lub sztucznych zbiornikach), kopaliny, zwie- rzęta, w tym zwierzyna w stanie wolnym. Rzeczami nie są: człowiek, ciało ludzkie, zwłoki ani części ciała ludzkiego (tkan- ki i narządy). W świetle ustawy z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i prze- szczepianiu komórek, tkanek i narządów (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1405), nie została rozstrzygnięta kwalifikacja prawna odłączonych części ciała ludzkiego. Usta- wa ta w art. 3 ust. 1 stanowi, że za pobrane od dawcy komórki, tkanki lub narządy nie można żądać ani przyjmować zapłaty lub innej korzyści majątkowej, ani osobi- stej, tym samym – w przypadku przyjęcia, że mamy do czynienia z rzeczami, byłyby to rzeczy wyjęte z obrotu. Nie są rzeczami części składowe rzeczy, zbiory rzeczy (rzeczami są poszczegól- ne elementy zbioru), a także tzw. res omnium communes (powietrze, woda płynąca). Zwierzęta jako istoty żyjące, zdolne do odczuwania cierpienia, nie są rzeczą (art. 1 ust. 1 ustawy z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt, tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 122), ale w sprawach nieuregulowanych w cytowanej ustawie, do zwierząt sto- suje się odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy. Zawarte więc w art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt stwierdzenie jest raczej deklaracją czy też postulatem dotyczą- cym traktowania zwierząt „nie jak rzeczy”; człowiek bowiem winien jest zwierzętom poszanowanie, ochronę i opiekę. Na gruncie zaś stosunków własnościowych i ob- rotu cywilnoprawnego do zwierząt znajdą zastosowanie regulacje dotyczące rzeczy. Szczególne przepisy dotyczące zwierzyny wolno żyjącej zawierają przepisy ustawy z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 67). Zwierzyna w stanie wolnym stanowi własność Skarbu Państwa; zwierzęta w stanie wolnym nie- będące rzeczami stają się przedmiotem prawa własności (do którego odpowiednio zastosowanie znajdą przepisy dotyczące rzeczy) przez zawładnięcie nimi i objęcie w posiadanie samoistne. Odnośnie do kopalin regulację zawiera ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geolo- giczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 868). Złoża minerałów zalegają- ce w ziemi nie są rzeczami, są nimi zaś już wydobyte „wyodrębnione” fragmenty owych kopalin. Złoża węglowodorów, węgla kamiennego, metanu występującego jako kopalina towarzysząca, węgla brunatnego, rud metali z wyjątkiem darniowych rud żelaza, metali w stanie rodzimym, rud pierwiastków promieniotwórczych, siar- ki rodzimej, soli kamiennej, soli potasowej, soli potasowo-magnezowej, gipsu i an- hydrytu, kamieni szlachetnych, bez względu na miejsce ich występowania, są obję- Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 9 14 Część A. Pytania egzaminacyjne te własnością górniczą. Własnością górniczą są objęte także złoża wód leczniczych, wód termalnych i solanek. Własnością górniczą są objęte także części górotworu położone poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej, w szczególno- ści znajdujące się w granicach obszarów morskich Rzeczypospolitej Polskiej. Pra- wo własności górniczej przysługuje Skarbowi Państwa. Złoża kopalin niewymie- nionych powyżej są objęte prawem własności nieruchomości gruntowej (są częścią nieruchomości). Odnośnie do wód swoistą regulację zawiera ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wod- ne (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2268 ze zm.), wody są przedmiotem material- nym, aczkolwiek niesamoistnym i niebędącym rzeczą w znaczeniu, jakie pojęciu rzeczy nadał ustawodawca w art. 45 KC. Wody morza terytorialnego, morskie wody wewnętrzne wraz z morskimi wodami wewnętrznymi Zatoki Gdańskiej, śródlądo- we wody powierzchniowe płynące oraz wody podziemne stanowią własność Skarbu Państwa. Wody stanowiące własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu tery- torialnego są wodami publicznymi. Płynące wody publiczne nie podlegają obrotowi cywilnoprawnemu, z wyjątkiem przypadków określonych we wskazanej ustawie. Rzeczami nie są również przedmioty niematerialne stosunków cywilnopraw- nych. W szczególności, zaliczyć tu należy różne postaci energii (do której niekiedy zastosowanie znajdą przepisy dotyczące rzeczy, por. art. 555 KC), dobra niematerial- ne o charakterze intelektualnym (np. dzieła literackie, artystyczne, wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe). Pieniądz jako znak pieniężny (monety, banknoty) może być traktowany jako szczególnego rodzaju rzecz ruchoma. Jednak podstawową funkcją pieniądza jest ucieleśnianie pewnej wartości i zdolność umarzania zobowiązań (funkcja płatni- cza). Wartość pieniądza to wartość wynikająca z możliwości umarzania zobowiązań (wartość nabywcza), a nie wartość nośnika pieniądza (banknotu, monety). Jednost- ka pieniężna to przedmiot niematerialny. Poszczególne monety czy banknoty, jako przedmiot obrotu numizmatycznego należy traktować w obrocie jako rzeczy rucho- me sensu stricto. Szczególnego rodzaju przedmiotem stosunków cywilnoprawnych są papiery wartościowe, szczegółowe omówienie tej kategorii dóbr pozostawić należy wykła- dowi prawa handlowego. Na potrzeby tego opracowania, upraszczając należy przy- jąć, że papier wartościowy jest szczególnego rodzaju dokumentem, inkorporującym pewne prawa o charakterze zarówno majątkowym, jak i niemajątkowym (np. prawo akcjonariusza do głosowania na walnym zgromadzeniu spółki akcyjnej). Wartość dokumentu jako nośnika tych praw pozostaje bez znaczenia (chyba że w stosunkach kolekcjonerskich), wartością papieru wartościowego jest bowiem wartość uciele- śnionych w nim praw. Obecna regulacja ustawy z 29.7.2005 r. o obrocie instrumen- tami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 89 ze zm.) dopuszcza istnienie zdematerializowanych papierów wartościowych, pozbawionych nośnika dokumen- towego i zapisanych w sposób cyfrowy w pamięci komputera. Pytanie 9 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 15 Pytanie 10. Przedstaw klasyfikację rzeczy. Klasyfikacji rzeczy możemy dokonać ze względu na różnorodne kryteria podzia- łu. W szczególności istotne są podziały rzeczy na: 1) rzeczy ruchome i nieruchomości. Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej, stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również bu- dynki trwale związane z gruntem lub części takich budynków (lokale), jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Pozostałe rzeczy są rzeczami ruchomymi. Podział ten ma istotne znaczenie praw- ne, np. odmienne wymogi formalne stawiane są w obrocie nieruchomościami i rzeczami ruchomymi; tylko dla nieruchomości prowadzone są księgi wieczy- ste, niektóre prawa rzeczowe mogą mieć za przedmiot wyłącznie nieruchomość (użytkowanie wieczyste, służebność) lub tylko ruchomość (zastaw), z kolei inne prawa są odmiennie ukształtowane, gdy ich przedmiotem jest nieruchomość, a odmiennie, gdy rzecz ruchoma. Inaczej ukształtowane są instytucje zasiedze- nia, przeniesienia własności rzeczy ruchomych, a inaczej w stosunku do nieru- chomości. Także niektóre stosunki zobowiązaniowe mogą dotyczyć wyłącznie nieruchomości (np. dożywocie) lub wyłącznie ruchomości (np. pożyczka). Inne są też zasady prowadzenia egzekucji z ruchomości, a inne z nieruchomości; 2) rzeczy oznaczone co do tożsamości i rzeczy oznaczone co do gatunku. Rzeczy oznaczone co do tożsamości to rzeczy niezastępowalne, posiadające cechy indy- widualne. Zaś rzeczy oznaczone co do gatunku, to rzeczy pewnego rodzaju, są one zastępowalne. Kategoria ta obejmuje przedmioty materialne, produkowane seryjnie. In concreto, o charakterze danej rzeczy rozstrzygają obiektywnie wy- stępujące cechy tej rzeczy oraz treść konkretnego stosunku prawnego, charakter ten zależy od woli stron stosunku prawnego oświadczonej wyraźnie lub w sposób dorozumiany. Rozstrzygające znaczenie ma sposób określenia, wyodrębnienia przedmiotu świadczenia, o ile bowiem gatunek określany jest przez wskazanie cech jemu właściwych, o tyle rzecz oznaczona co do tożsamości jest wskazywa- na przez opisanie jej indywidualnych (niepowtarzalnych) cech; 3) rzeczy podzielne i rzeczy niepodzielne. Podział ten zależy od cech danej rzeczy. Rzeczami podzielnymi są te, które mogą zostać podzielone bez istotnej zmiany i utraty wartości. Wyróżnienie tej kategorii rzeczy ma znaczenie m.in. przy znie- sieniu współwłasności, inne zasady stosuje się bowiem do rzeczy podzielnych, a inne do niepodzielnych. Od podzielności samej rzeczy trzeba odróżnić podziel- ność i niepodzielność świadczenia, która może wynikać też z innych okoliczno- ści niż charakter rzeczy będącej przedmiotem świadczenia; 4) rzeczy proste i rzeczy złożone, rzeczy zbiorowe. Rzeczy proste stanowią jed- ną całość, nie da się w niej wyróżnić poszczególnych części o samodzielnym charakterze; zaś rzeczy złożone mają wiele elementów składowych, które moż- na wyróżnić. Przy rzeczach złożonych znaczenia nabiera wyróżnienie kategorii Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 10 16 Część A. Pytania egzaminacyjne części składowych. Wyróżnienie rzeczy zbiorowych ma sens w przypadku ta- kich rzeczy, które pojedynczo nie przedstawiają żadnej wartości gospodarczej (np. pojedyncze ziarno zboża) i dlatego w obrocie występują wyłącznie w pewnej mierzalnej ilości (np. tona zboża). Rzecz zbiorowa może być przedmiotem prawa własności, praw rzeczowych ograniczonych, posiadania i występować w obrocie. To odróżnia ją od zbioru rzeczy (universitas rerum), w jego przypadku przedmio- tem prawa własności są poszczególne elementy zbioru (np. książki w bibliotece); 5) rzeczy znajdujące się w obrocie, rzeczy wyjęte z obrotu i rzeczy, którymi ob- rót jest ograniczony. Zasadą jest, że rzeczy mogą być przedmiotem czynności cywilnoprawnych bez żadnych ograniczeń (tzw. rzeczy w obrocie – res in commer- cio). W przypadku niektórych rzeczy, ze względu na ich charakter, ustawodawca wprowadził pewne ograniczenia, najczęściej polegające na konieczności uzyskania stosownego zezwolenia czy koncesji (przykładem może być konieczność posia- dania zezwolenia na handel i posiadanie broni palnej). Trzecia kategoria to rzeczy wyłączone z obrotu (res extra commercium), wyraźnym przepisem ustawy, np. ma- teriał transplantacyjny pochodzenia ludzkiego (por. art. 3 ust. 1 ustawy o pobiera- niu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów). Czynność prawna, której przedmiotem jest rzecz wyłączona z obrotu, jest nieważna; 6) rzeczy istniejące i rzeczy przyszłe. Rozróżnienie rzeczy istniejących i przy- szłych opiera się na kryterium istnienia rzeczy w chwili dokonywania czynności prawnej. Dla przeniesienia własności rzeczy przyszłej, zgodnie z art. 155 § 2 KC, oprócz zawarcia umowy, potrzebne jest jeszcze przeniesienie posiadania tej rze- czy na nabywcę. Pytanie 11. Omów pojęcia mienia i majątku. Mieniem jest własność i inne prawa majątkowe, czyli takie prawa, które pozosta- ją w ścisłym związku z interesem ekonomicznym uprawnionego, przy czym chodzi zarówno o prawa rzeczowe, jak i obligacyjne (wierzytelności). Wartość konkretne- go prawa nie ma tutaj znaczenia. Prawo własności jest podstawowym prawem ma- jątkowym, z tego powodu zostało szczególnie wyeksponowane w treści art. 44 KC. Pojęcie majątku jest używane dla określenia ogółu praw i obowiązków majątko- wych jakiegoś podmiotu, a więc jego aktywów i pasywów. W znaczeniu węższym mówi się zaś o majątku, jako ogóle aktywów danego podmiotu, a więc w jego za- kres wchodzą podmiotowe prawa majątkowe i pewne sytuacje o określonej warto- ści majątkowej, z którymi ustawa łączy określone skutki prawne (np. posiadanie). Tylko w tym węższym znaczeniu pojęcie majątku może być utożsamiane z pojęciem mienia w rozumieniu art. 44 KC. Pojęcie majątku ma znaczenie dla określenia za- kresu odpowiedzialności podmiotów prawa cywilnego. Dłużnik odpowiada bowiem, co do zasady, całym swoim majątkiem. Dalsze znaczenie pojęcia majątku wiąże się Pytanie 11 Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym 17 z kwestią wykonywania zarządu pewnym wyodrębnionym majątkiem, np. mająt- kiem wspólnym małżonków, majątkiem dziecka. Pojęcie majątku ma znaczenie rów- nież przy tzw. sukcesji uniwersalnej, oznacza ona przejście ogółu praw i obowiąz- ków majątkowych wskutek jednego zdarzenia z jednej osoby na inną, przykładem sukcesji uniwersalnej jest dziedziczenie. Pytanie 12. Jakie rodzaje nieruchomości wyróżnia się w prawie polskim? Scha- rakteryzuj poszczególne rodzaje nieruchomości. Pod pojęciem nieruchomości rozumie się stanowiące odrębny przedmiot własno- ści części powierzchni ziemskiej (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, ale tylko jeżeli na mocy przepisów szcze- gólnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Wynika z tego, że polski ustawodawca wyróżnił trzy rodzaje nieruchomości: 1) gruntowe; 2) budynkowe; 3) lokalowe. Ad 1) Nieruchomości gruntowe są to części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności. Granice nieruchomości gruntowej wyznaczają linie na powierzchni ustalone przy rozgraniczeniu: bądź umową właścicieli gruntów są- siednich, bądź w stosownym postępowaniu administracyjnym lub sądowym. W gra- nicach określonych przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie gruntu, własność gruntu rozciąga się na przestrzeń nad i pod jego powierzchnią. Określenie owych pionowych granic nieruchomości gruntowej musi być dokonywane w okoliczno- ściach konkretnej sprawy, przy uwzględnieniu przeznaczenia danej nieruchomości. Złoża kopalin mogą stanowić część składową nieruchomości, w innym przypad- ku są przedmiotem własności Skarbu Państwa. Szczególną kategorią nieruchomo- ści gruntowych są nieruchomości rolne. Nieruchomość rolna została zdefiniowana w art. 461 KC. Nieruchomościami rolnymi (gruntami rolnymi) są nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Dla zakwalifikowania nieruchomości jako grun- tu rolnego wystarczy istnienie możliwości wykorzystania jej do wskazanej działal- ności, chodzi więc o stan potencjalny, a nie o rzeczywiste wykorzystywanie nieru- chomości w danym czasie. Obecnie przy ocenie, czy konkretna nieruchomość ma charakter nieruchomości rolnej, bez znaczenia pozostaje jej obszar (por. uchw. SN z 20.7.1995 r., III CZP 88/95, OSN 1995, Nr 11, poz. 163). Nieruchomości rolne, jak również leśne podlegają szczególnej ochronie określonej w ustawie z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1161), zaś specjalne zasady obrotu nieruchomościami rolnymi określa ustawa z 14.4.2016 r. Prawo rzeczowe, wyd. 8, Repetytoria Becka Pytanie 12
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo rzeczowe. Pytania. Kazusy. Tablice. Testy. Wydanie 8
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: