Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00621 009508 17347135 na godz. na dobę w sumie
Prawo rzymskie. Mirabilia - ebook/pdf
Prawo rzymskie. Mirabilia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 507
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-444-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prawo rzymskie to nie tylko sztywne podręcznikowe formułki do wykucia na pamięć, ale także istotna część naszego kodu kulturowego. Pomimo upadku cesarstwa, ono żyło i żyje nadal oraz stale ewoluuje. Inaczej wyglądało i było stosowane pod rządami Nerona, inaczej za Justyniana, inaczej w czasach średniowiecznych uniwersytetów, w kancelariach Jagiellonów, na papieskim dworze, a jeszcze inaczej w złowrogim cieniu XX-wiecznych totalitaryzmów. Ius Romanum, słusznie wysławiane za swą elastyczność, od wieków ulega mutacjom, przeobrażeniom, adaptacjom, a przy tym nieodmiennie jawi się pokoleniom prawodawców jako niedościgniony wzór idealnego porządku. Doświadczenia ponad dwóch tysięcy lat sprawiły, że służy również jako skarbnica uniwersalnych wartości etycznych. Zaskakujące historie zebrane w kilkudziesięciu esejach pozwalają zrozumieć, że wszyscy jesteśmy „rzymscy' w daleko większym stopniu, niż mogłoby się to na pierwszy rzut oka wydawać.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Juliusz Cezar Kości niech będą rzucone! Kości niech będą rzucone! Powiedzenie alea iacta est (kości zostały rzucone) mieści się w zbiorze słyn- nych bon motów przypisywanych sławnym jednostkom. Frazę tę rzymski hi- storyk Swetoniusz (ok. 69–130) włożył w usta Juliusza Cezara (100–44 p.n.e.) przekraczającego wraz ze swoją armią Rubikon w styczniu 49 r. p.n.e. Według greckiego dziejopisa Plutarcha (45–127) niepokonany generał, stawiając wszystko na jedną kartę, miał wówczas wykrzyknąć: Anerriphtho kybos! czy- li: „Niech kości będą rzucone!”. Jedno jest pewne: wprowadzenie – wbrew rzymskiej „konstytucji” – unurzanych w galijskiej krwi legionów na ziemię ital- ską zapoczątkowało okres długotrwałej wojny domowej, a deklaracja Cezara zrobiła na przestrzeni wieków większą karierę niż on sam. Dlaczego kości? Łaciński rzeczownik alea, literalnie oznaczający kostkę do gry, w sensie szerszym odnosił się do hazardu (przy okazji to ciekawe, że termin „hazard” nie ma łacińskiego korzenia, ale arabski; al-zahr po arabsku oznacza również kostkę do gry) . Ukochane przez wielu Rzymian gry losowe miały i mają to do siebie, że o wygranej nie de- cydują wiedza czy umiejętności graczy, ale ślepy los . Cezar wiedział, że naruszając odwieczny zwyczaj i wprowadzając swą armię na ital- 11 ską ziemię, rzuca wyzwanie losowi . Stawką w grze, którą rozpoczął, było zdobycie pełni władzy w państwie . Hazardzistami (aleatores) porządni Rzymianie określali ludzi po- spolitych, nieskomplikowanych, często uzależnionych od gier, a przez to zupełnie nieodpowiedzialnych . Miłośnicy kości czy rulety byli w ich oczach podejrzani, a ci z hazardzistów, którzy przez swe hob- by stali się niewypłacalni i zbankrutowali, okrywali się niesławą (infamia) . Unikano ich w dobrym towarzystwie, odmawiano bier- nego prawa wyborczego, nie powoływano na świadków, a także nie proszono o porękę . Prawo walczyło z hazardem ze słabym skutkiem . W okresie re- publiki uchwalono ustawy antyhazardowe, a edykt pretorski od- mawiał organizatorom oraz uczestnikom gier ochrony w wypadku szkód powstałych w związku z nimi . Regulacje te utrzymał cesarz Justynian (482–565), który do suchych norm dorzucił stek napomnień i pogróżek . Można powiedzieć, że już w starożytności rzymskiej dłu- gi hazardowe miały charakter, jak to się będzie później mówić na naszych ziemiach, „honorowy” . Gdzie indziej było podobnie . Robert Josef Pothier (1699–1772) pisał, że wiążą one dłużnika jedynie „przed sądem sumienia i honoru” . Dzisiejszy ustawodawca lokuje je w grupie tzw . zobowiązań niezupełnych . Prawodawcy wydawali przepisy, a życie, jak to się zwykle dzie- je, toczyło się swoim rytmem . W antycznym Rzymie (podobnie jak dziś) nikt rozsądny, kto stracił podczas gier (często nielegalnych) ma- jątek, nie szedł z tym do sądu, gdyż wiedział, że z dużych kłopotów może popaść w jeszcze większe . Organów wymiaru sprawiedliwości unikali zwłaszcza zawodowi szulerzy, którym zdarzało się spotkać lepszych od siebie . Oświadczenie Cezara, wygłoszone podczas przeprowadzania le- gionów przez Rubikon, mieści więc w sobie o wiele mniej szlachet- nego animuszu, niż mogłoby się na początku wydawać . Owszem, wielu przedstawicieli arystokracji, a w czasach imperium również grono cesarzy, lubiło sobie pograć, ale nikt o tym głośno nie mówił . Choć szokujące dla jednych, a żenujące dla innych mogło się wydać skojarzenie przez galijskiego tryumfatora walki o przyszłość państwa 12 Prawo rzymskie Kości niech będą rzucone! z grą hazardową, nie wydaje się, by Cezar cokolwiek sobie z tego robił . Jego słowa mogły wprawdzie wywołać zgorszenie wśród nie- przychylnej mu części konserwatywnie nastawionej rzymskiej ary- stokracji, ale z pewnością wśród czeredy zaprawionych w bojach zabijaków, którą prowadził za sobą na Rzym, wzbudziły entuzjazm . Po raz kolejny ich generał pokazał, że się nie wywyższa . Ujawnio- na skłonność do plebejskich rozrywek, nieważne, czy autentyczna, dodała żołnierzom ducha i zacieśniła wzajemne więzy . Zapewne właśnie o to chodziło . Kariera powiedzonka w literackich migawkach Polska wersja powiedzenia Cezara na stałe zagościła w słowniku rodzimych frazeologizmów i stanowi ekwiwalent mniej dostojnych powiedzonek w rodzaju „klamka zapadła” czy „mleko się wylało” . Ze- branie reprezentatywnego zbioru kontekstów, w jakim się pojawia, jest niemożliwością . Zasadniejsze będzie skupienie się na sytuacjach, w których wykorzystano wersję łacińską . Ograniczymy się przy tym do literatury pięknej . Waldemar Babinicz (1902–1969) w powieści „Prawo wyboru” wkłada w usta jednego z młodzieńców następujące słowa: „Zwycięża nie ten, kto jest starszy, mądrzejszy, ale ten, kto jest silniejszy . Naszemu łacinnikowi z jego cholernym przysłowiem alea iacta est tak mogą wrzepić, że się nie opamięta . I kto? Pierwszy lepszy fagas, który nic nie słyszał o Cezarze” . Cóż, trudno się nie zgodzić . Tak było, jest i będzie . W przytłaczającej większości utworów znajomość powiedzenia rzymskiego wodza stanowi erudycyjny ornament i ma świadczyć o towarzyskim wyrobieniu tego, kto je cytuje . W „Biesach” Fiodora Dostojewskiego (1821–1881) próbuje się w ten sposób popisywać Stie- pan Trofimowicz . Czyni to w sposób oryginalny, gdyż cytatem alea iacta est otwiera wywód, a następnie… się żegna . Jego wysiłki nie zostają jednak docenione . „Nie rozumiem po łacinie” – wchodzi mu w zdanie jego rozmówczyni, Warwara Pietrowna . Bohater „Sklepów cynamonowych” Brunona Schulza (1892–1942) dodaje sobie wyra- 13 żeniem rzymskiego wodza odwagi przed wejściem do gabinetu dy- rektora szkoły . Powiedzonko Cezara ulubili sobie również poeci . Leopold Staff (1878–1957) jako Alea iacta est zatytułował jeden ze swoich egzysten- cjalistycznych utworów:   Kości rzucone, Skóra i kości, Przekraczam siebie .   Poza mną przeszłość: Dzwonnica bez głosu . Przede mną ogród: Woń jest konaniem kwiatów .   W cezariańskim powiedzonku pasjami kochali się naturalnie mniej wyrobieni pod kątem stylistycznym karciarze . Józef Roth (1894–1939) w „Rodzinie Bernheimów” odmalowuje ciekawą scenę . Otóż w mo- mencie, kiedy eleganckie towarzystwo gra w karty w klubie, niejaki pan Lang „rzucił karty na stół i po wielu latach znowu zawołał: Alea iacta est! Tym samym stwierdzone zostało, że wszyscy ci panowie o anglosaskiej orientacji są skończonymi humanistami” . Obok frazy, która miała moc fanfar, trudno było obojętnie przejść dziennikarzom . Przychylna Józefowi Piłsudskiemu (1867–1935) mię- dzywojenna prasa spopularyzowała legendę, zgodnie z którą Naczel- nik Państwa, żegnając generała Maxime’a Weyganda (1865–1965) przed udaniem się na front kilka godzin przed rozpoczęciem Bitwy Warszawskiej w 1920 r ., miał powiedzieć (jakżeby inaczej?): Alea iacta est! Podobnie Stefan Krzywoszewski (1866–1950), relacjonując słynne przemówienie ministra Józefa Becka (1894–1944) z 1939 r ., w którym minister twardo sprzeciwił się niemieckim roszczeniom, zatytułował raport: „Alea iacta est . Minister Beck na mównicy sej- mowej” . Zarówno Piłsudski, jak i Beck wzięli tym samym przykład z Cezara i zaryzykowali . Komu Fortuna udzieliła błogosławieństwa, wiadomo . 14 Prawo rzymskie Kości niech będą rzucone! Proces aleatoryjny? Spróbujmy odnieść zawołanie Cezara do niemilknącej dyskusji na temat obecnego kształtu procesu karnego . Dostojne grono „-stów” (specjalistów, publicystów, populistów itd .) wciąż bowiem zastana- wia się nad sposobem i zakresem stosowania na jego gruncie za- sady kontradyktoryjności . Nowelizacja z lipca 2015 r .1 doprowadziła do marginalizacji roli sędziego w procesie, przerzucając cały ciężar jego prowadzenia na strony . „Pełna kontradyktoryjność!” – zachwa- lano wówczas . Krok ten, mający w założeniu ułatwić i przyspieszyć postępowa- nie, spotkał się ze zmasowaną krytyką . Sceptycy (poniekąd słusz- nie) ujrzeli w nim m .in . istotną przeszkodę w procesowym ustalaniu prawdy materialnej . W ustawodawczych planach rządu pojawił się więc szybko plan powrotu do modelu dawniejszego, pozwalającego sędziemu na większą aktywność w ramach toczonego postępowania . Kolejna nowelizacja2 weszła w życie w kwietniu 2016 r . Przywrócono w niej stan poprzedni, po czym… odtrąbiono kolejny sukces . Ponieważ ustawodawczy klimat w naszym kraju sprzyja promo- waniu nowych ujęć i wprowadzaniu częstych zmian, warto się zasta- nowić, czy we wciąż toczonej dotąd dyskusji nie popełniono „grzechu ekskluzywizmu” . Otóż kolejni autorzy i propagatorzy reform, tak na- uczeni jeszcze w uniwersyteckiej auli, postrzegają proces karny jedy- nie w kategoriach binarnych . Może on zatem mieć w ich oczach cha- rakter jedynie inkwizycyjny bądź kontradyktoryjny . Wziąwszy pod uwagę specyfikę warunków, w których przychodzi pracować polskim sędziom, należy zwrócić uwagę na jeszcze jedną inkarnację procesu karnego . Nazwijmy ją procesem aleatoryjnym . 1 Ustawa z 27.9.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1247). 2 Por. ustawa z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 437). 15 To wcale nie takie głupie! Profesor Jacek Mazurkiewicz zapamiętał przebieg rozmowy po- między znawcą prawa rzymskiego Jerzym Falenciakiem (1910–1986) oraz jednym z założycieli i filarów lwowskiej szkoły matematycznej Hugonem Steinhausem (1887–1972) . Falenciak z uśmiechem przypo- mniał koledze postać sędziego Płetewki przewijającą się w utworze Franciszka Rabelais’go (1494–1553) pt . „Gargantua i Pantagruel” . Ten doświadczony sługa sprawiedliwości wydawał wyroki na podstawie wyników rzutu kośćmi . Wygrywała zawsze strona, na rzecz której wyrzucił większą liczbę oczek . Steinhaus, upewniwszy się, że Płetew- ka wyrokował w ten sposób przez większość swego życia, wykrzyk- nął: „Panie, jeśli tak długo, to zgodnie z rachunkiem prawdopodobień- stwa połowa jego wyroków musiała być sprawiedliwa!” . Po chwili obaj rozmówcy spojrzeli na siebie i niemal jednocześnie zapytali: „Znasz pan taki sąd, który ma połowę sprawiedliwych wyroków?!” . Formuła procesu, roboczo nazwanego aleatoryjnym, jest genial- na w swojej prostocie . Wizja jej wprowadzenia z pewnością zanęci praktyków w togach z fioletowymi żabotami . „Proces aleatoryjny” nie tylko maksymalnie uprości procedury i wygeneruje fantastycz- ne oszczędności, ale także odciąży sumienia składów orzekających . Rachunek prawdopodobieństwa sprawi zaś, że nie ucierpią statystyki . Skorzystają również asystenci i aplikanci, którym spadnie z barków ciężar pisania uzasadnień . Idealnie! Podsumowanie Przejdźmy do szczegółów: rozmiar, liczbę, wagę oraz ujednolicony wzór graficzny kości powinno określić ministerialne rozporządzenie . Jeżeli zechcemy postulowaną nowelizację mocniej osadzić w tradycji rzymskiej, koniecznie należy oswoić społeczeństwo polskie z faktem, że najlepszy rzut w kości Rzymianie określali mianem „Wenus”, naj- gorszy zaś znany był jako „pies” . Oskarżony, na chwilę przed rzutem, będzie miał więc okazję nawiązać do antycznej spuścizny kulturowej 16 Prawo rzymskie Kości niech będą rzucone! i, zamknąwszy oczy, szepnąć w skupieniu: „Niech dla mnie wypadnie Wenus, a dla prokuratora pies!” . Wiele osób stwierdzi zapewne, że to niepoważne i że strony są- dowych postępowań nigdy się na to nie zgodzą . Spokojnie, zgodzą się . Przez te wszystkie lata strony nauczyły się pokory i cierpliwości . Trudno je czymś zdziwić . A co do reformatorów, to skoro Cezar nie miał skrupułów, by zaryzykować i wywrócić do góry nogami dotych- czasowy ustrój wraz z jego prawem, dlaczego oni mieliby się wahać? Powiedzonko na tę okoliczność już jest3 . • 3 Pierwotnie tekst ukazał się w tygodniku „Prawnik” (dodatek do „Gazety Praw- nej”) z 9.2.2016 r., s. D8. 17 Rzymskie małżeństwo Gdzie ty Gajuszu, tam ja Gaja – o rzymskim małżeństwie inaczej Gdzie ty Gajuszu, tam ja Gaja – o rzymskim małżeństwie inaczej Małżeństwo należy do tych instytucji prawnych i społecznych, o których można dyskutować bez końca i nie znajdzie się chyba nikt, kto nie czułby się w tej materii ekspertem. Istnieją przy tym pewne „stałe”, a zatem określone prawdy, które wydają się oczywiste i dyskusji nie podlegają. Należą do nich chociażby: dogmat równouprawnienia małżonków wobec siebie oraz obowią- zek wzajemnego okazywania sobie miłości i szacunku, a także dochowywania wierności. Zapewne dlatego tak trudno człowiekowi postmodernistycznemu zrozumieć formę i funkcjonowanie małżeństwa rzymskiego. Matrimonium Rzymianie, jak wszystkie inne ludy starożytne, wstępowali w związki małżeńskie, choć nie do końca potrafili zdefiniować, czym one są . Wprawdzie jurysta Modestyn (III w .) poetycko pisał o „związ- ku mężczyzny i kobiety, zespoleniu na całe życie, wspólnocie prawa ludzkiego i boskiego”, a kilka wieków później cesarz Justynian Wielki (482–565) podkreślił „niepodzielność wspólnoty życia” małżeńskiego stadła, niemniej przeciętni obywatele woleli odwoływać się do spo- 19 łecznej intuicji niż do przepisów . W poszukiwaniach odpowiedzi na pytanie o istotę rzeczy nie brakowało im swady i dowcipu . Korzy- stając z greckich wzorów, „sławili” więc małżeńskie pożycie jako zło konieczne, a zarazem obywatelską powinność . Przekonywali się przy tym nazwzajem, że jest ono najlepszym sposobem na przedłużenie rodu i wzmocnienie rzymskiej populacji . Współcześnie zwykło się postrzegać istotę małżeństwa przez pry- zmat nauczania Kościoła z jednej strony i komedii romantycznych z drugiej . Dla Kościoła małżeństwo to sakrament – święty i nieroze- rwalny . Tymczasem w komediach romantycznych akcja budowana jest w oparciu o zawsze ten sam sprawdzony schemat . Początkowo rodzi się uczucie i przychodzą pierwsze miłosne uniesienia . Następnie pojawiają się przeszkody, które należy pokonać . Później bohaterowie odpowiadają sobie i widzom na szereg pytań o charakterze egzysten- cjonalnym, po czym następuje wielki finał – para staje na ślubnym kobiercu . Człowiekowi starożytnemu podobny scenariusz wydałby się absurdalny . Małżeństwo było dla niego zbyt poważną sprawą, by z jednej strony lokować je na jakimś mistycznym, oderwanym od realiów życia piedestale, a z drugiej – uzależniać jego zawarcie od tak „niskich odruchów” jak… miłość . Elegie miłosne Owidiusza (43 p .n .e . – 17 n .e .), Propercjusza (ok . 50 p .n .e . – pomiędzy 15 a 2 p .n .e .) i Tibullusa (ok . 54 p .n .e . – 19 n .e .) do dziś zachwycają pięknem formy i niekiedy szokują dosłownością . Pomimo drobiazgowych poszukiwań nie znajdzie się w nich jednak zbyt wielu wzmianek w rodzaju „kocham i pragnę Cię poślubić” . „Ko- cham” lokowane w związku z „pragnę” to czasowniki, które dla Rzy- mian wykluczały czasownik „poślubić” . Na etapie planowania mał- żeństwa miłość nie była brana pod uwagę . Liczono raczej, niczym w XIX-wiecznych komediach Aleksandra Fredry (1793–1876), że uczu- cie pojawi się z czasem . Trudno o inne podejście, skoro nierzadko państwo młodzi poznawali się dopiero podczas zaślubin . Zjawisko to znał i świetnie wyzyskał w „Quo vadis” Henryk Sien- kiewicz (1846–1916), kiedy włożył w usta zakochanego Winicjusza następujące słowa: „Więc skoro nie ma innej drogi, niechże oprzędzie drzwi mego domu, niech je namaści wilczym tłuszczem i niech się- 20 Prawo rzymskie Gdzie ty Gajuszu, tam ja Gaja – o rzymskim małżeństwie inaczej dzie jako żona przy moim ognisku” . Chociaż Winicjusz przemawia w tym fragmencie językiem ministranta z byłej Kongresówki, to już riposta Petroniusza jest typowo rzymska: „Uspokój się, szalony potom- ku konsulów . Nie po to sprowadzamy barbarzyńców na sznurach za naszymi wozami, byśmy mieli zaślubiać ich córki . Strzeż się ostatecz- ności . Wyczerpnij proste, uczciwe sposoby i zostaw sobie i mnie czas do namysłu . Mnie także Chryzotemis wydawała się córką Jowisza, a jednak nie zaślubiłem jej – tak jak i Nero nie zaślubił Akte, choć ją czyniono córką króla Attala… Uspokój się…” . Libido Pogląd Pawła z Tarsu (ok . 5 – ok . 67), wyrażony w pierwszym liście do Koryntian, zgodnie z którym „lepiej się ożenić niż płonąć”, mógł w I w . n .e . uchodzić za dziwaczny . Erotyczne napięcia młodych chłopców, wywodzących się z lepszych domów, rozładowywano ina- czej – głównie w domach publicznych, które tolerował nawet zapie- kły moralista Katon Starszy (234–149 p .n .e .) . Oczywiście korzystać z nich należało z umiarem . Przez wieki po- wtarzano historyjkę, jak to kiedyś Katon zauważył młodego nobila wychodzącego z przybytku rozkoszy i pochwalił go, że, załatwiając swoje potrzeby w lupanarze, zostawia w spokoju cudze żony . Na dru- gi dzień sytuacja się powtórzyła . Tym razem jednak reakcja rzym- skiej wyroczni w sprawach moralnych była inna: „Młody człowieku – ofuknął go Cenzor – pochwaliłem cię za to, że tu od czasu do czasu przychodzisz, ale nie za to, że tu mieszkasz” . W zamożniejszych domach do dyspozycji panów pozostawały niewolnice, których naturalną i oczywistą powinnością było zaspo- kajanie erotycznego popędu właścicieli . Dochodziło również do kon- taktów pomiędzy niewolnikami i wolnymi kobietami, o czym świad- czy chociażby wydanie z inicjatywy cesarza Klaudiusza (10 p .n .e . – 54 n .e .) w 52 r . specjalnej uchwały senatu . Stanowiła ona, że kobie- ta żyjąca w związku z cudzym niewolnikiem, jeżeli nie zaprzestała tego procederu, mimo upomnień ze strony właściciela, sama miała 21 stracić wolność . Odrobinę bezpieczniej było utrzymywać intymne relacje z własnymi niewolnikami . Wtedy jednak kobieta narażała się na odpowiedzialność przed rodzinnym trybunałem, a konsekwencje udowodnienia jej winy mogły być tragiczne . Społeczna ocena intymnego życia kobiet i mężczyzn była zróżnico- wana . Tym ostatnim wolno było więcej i więcej im wybaczano . „Nie jest słuszne, by domagać się od kobiety wierności, której nie docho- wuje mężczyzna” – zauważał Domicjusz Ulpian (zm . 223 n .e .) . Podob- ne opinie uchodziły jednak za filozoficzne ekstrawagancje . Niewiasta, która zamierzała wstąpić w związek małżeński, powinna być „czysta” . Czystość przedmałżeńską nie zawsze jednak utożsamiano z dziewic- twem, skoro rozwody i powtórne małżeństwa były dla Rzymian co- dziennością . Chodziło raczej o seksualną integralność . Innymi słowy przyszła panna młoda musiała się cieszyć nieposzlakowaną reputacją . Rzymscy mężczyźni mieli obsesję na punkcie tego, by dzieci, które rodziły ich żony, okazały się ich potomstwem w sensie biologicznym . Zachowanie to warunkowały przekonania o charakterze religijnym . Bękart burzył utrwalone od wieków continuum pokoleń i wprowa- dzał chaos w świecie domowego kultu . Tajemnica, którą dało się ukryć przed światem, przestawała nią być w oczach duchów przod- ków . Głęboko wierzono w katastrofalne skutki ich gniewu . Aetas-conubium-consensus Większość współczesnych opracowań, które spędzają sen z po- wiek studentom pierwszego roku prawa, sucho komunikuje: rzym- skie małżeństwo było stanem faktycznym . I słusznie . W antycznym Rzymie procedura zawarcia małżeństwa nie była tak sformalizowana jak dziś . Jeżeli tylko para była w odpowiednim wieku, nie istniały okoliczności uniemożliwiające zaślubiny oraz zgodnie wyrażano chęć żeniaczki, wystarczyło, że mężczyzna wprowadził kobietę do domu, a ona ipso facto stawała się jego żoną . Spełnienie wszystkich trzech przesłanek prowadziło do powstania małżeństwa pełnoprawnego – iustum matrimonium . 22 Prawo rzymskie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo rzymskie. Mirabilia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: