Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00361 005520 13259050 na godz. na dobę w sumie
Prawo rzymskie w orzecznictwie Izby Lordów w latach 1876–2009 - ebook/pdf
Prawo rzymskie w orzecznictwie Izby Lordów w latach 1876–2009 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 336
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8238-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Obok prawa angielskiego, na Wyspach Brytyjskich powstał inny system prawny – Scots law, którego rozwój aż do XVIII w. pod wieloma względami był niezależny od rozwoju prawa angielskiego. Na prawo szkockie (od XV w.) bardzo silnie oddziaływała kontynentalna tradycja prawa, przede wszystkim tradycja prawa rzymsko-holenderskiego. Dzięki prawnikom prawo szkockie poddane zostało procesowi romanizacji. Szkockich prawników wykorzystujących wzorzec justyniańskich Instytucji zaczęto nazywać instytucjonalistami. Samodzielny byt prawa szkockiego został częściowo zaburzony po zawarciu między Anglią i Szkocją unii realnej. Obecność prawa rzymskiego w Wielkiej Brytanii i jego wpływ na tamtejsze systemy prawne od dawna budzi zainteresowanie naukowców. Zważywszy na fakt, że rozwój prawa angielskiego w znacznym stopniu uzależniony jest od doktryny precedensu, wszelkie próby badania zjawiska recepcji bądź wpływu obcych rozwiązań prawnych dokonywane muszą być przez pryzmat orzecznictwa angielskich sądów. Zgodnie z tym założeniem w oddawanej do rąk czytelników książce określono zakres wykorzystania prawa rzymskiego w orzecznictwie Izby Lordów w latach 1876–2009. Analiza orzeczeń ma za zadanie pomóc w udzieleniu odpowiedzi na następujące pytania: kto przywoływał ius Romanum najczęściej, jakie źródła prawa zostały w tym celu wykorzystane oraz prace których autorów były najchętniej cytowane, i wreszcie, czy dokonanie stosownych odwołań wpływało na ostateczny kształt ferowanych w sprawach wyroków? 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Łukasz Jan Korporowicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Prawa Rzymskiego, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Marzena Dyjakowska REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Na okładce wykorzystano ilustrację ze strony: https://commons.wikime- dia.org/wiki/File:Microcosm_of_London_Plate_052_-_House_of_Lords_ (tone).jpg © Copyright by Łukasz Jan Korporowicz, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07224.15.0.M Ark. wyd. 16,5; ark. druk. 21,0 ISBN 978-83-8088-237-9 e-ISBN 978-83-8088-238-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów .............................................................................. Wstęp ............................................................................................. Rozdział 1. PRAWO RZYMSKIE W ANGLII I SZKOCJI DO KOŃCA XIX WIEKU ............................................................. 1.1. Najstarsze dzieje prawa rzymskiego w Brytanii ..................... 1.2. Prawo rzymskie w okresie narodzin common law .................. 1.3. Prawo rzymskie w średniowiecznej Szkocji ........................... 1.4. Prawo rzymskie w Anglii nowożytnej (do połowy XVIII w.) ..... 1.5. Recepcja prawa rzymskiego w Szkocji (XVI–XVIII w.) ............. 1.6. Prawo rzymskie w Anglii w drugiej połowie XVIII i w XIX w. .. Rozdział 2. UPRAWNIENIA SĄDOWNICZE IZBY LORDÓW ............ 7 9 15 15 20 36 40 55 64 79 2.1. Działalność sądownicza Izby Lordów przed 1873 rokiem ....... 79 2.2. Judicature Acts 1873–1875 i Appellate Jurisdiction Act 1876 . 97 2.3. Działalność sądownicza Izby Lordów w latach 1876–2009 .... 101 2.4. Reforma konstytucyjna i powołanie Sądu Najwyższego ......... 113 Rozdział 3. PRAWO RZYMSKIE JAKO AUTORYTET I ŹRÓDŁO UZUPEŁNIENIA LUK PRAWNYCH .............................................. 119 3.1. Powoływanie prawa rzymskiego bez skutku dla rozstrzygnięcia sprawy ................................................................................. 119 3.2. Pośrednie wykorzystanie autorytetu prawa rzymskiego ......... 139 3.3. Powołanie prawa rzymskiego w celach prawnoporównawczych 142 3.4. Odrzucenie autorytetu prawa rzymskiego ............................. 154 3.5. Argument „już w prawie rzymskim” ...................................... 162 3.6. Prawo rzymskie jako źródło uzupełnienia luk prawnych ....... 164 6 Spis treści Rozdział 4. PRAWO RZYMSKIE JAKO ELEMENT ANGIELSKIEJ LINII ORZECZNICZEJ ................................................................ 175 4.1. Rzymskie zasady prawne dotyczące nabycia własności ......... 175 4.2. Prawo rzymskie w sprawach dotyczących frustration of contract ............................................................................ 193 4.3. Prawo rzymskie w orzeczeniach z zakresu unjust enrichment .. 211 4.4. Volenti non fit iniuria ............................................................ 227 4.5. Rzymskie domicilium i angielski domicile .............................. 232 4.6. Inne przypadki odwołania się do tradycji orzeczniczej ........... 238 Rozdział 5. RECEPCJA PRAWA RZYMSKIEGO A SCOTS LAW ..... 245 5.1. Łacińskie reguły prawne jako przykład pośredniej recepcji prawa rzymskiego ................................................................ 245 5.2. Pośrednie wykorzystanie prawa rzymskiego poprzez prawo szkockie ............................................................................... 253 5.3. Bezpośrednie wykorzystanie prawa rzymskiego w orzeczeniach pochodzących z apelacji szkockiej ........................................ 260 5.4. Recepcja rzymskich rozwiązań dotyczących odpowiedzialności deliktowej ............................................................................ 270 Zakończenie .................................................................................. 297 Wykaz orzeczeń............................................................................. 307 Wykaz źródeł ................................................................................. 313 Bibliografia .................................................................................... 319 WYKAZ SKRÓTÓW AJLH CLJ DNB EHR ELR HLR HPLS HUC HUO JLH JR Jud.HL. L.C. LHR LQR MLR M.R. OHLE − American Journal of Legal History, Philadelphia, PA − Cambridge Law Journal, Cambridge − Dictionary of National Biography, London 1885–1900, Supplements 1901–1986 − English Historical Review, Oxford − Edinburgh Law Review, Edinburgh − Harvard Law Review, Boston − K. Reid, R. Zimmermann (eds.), A History of Private Law in Scotland, vol. 1–2, Oxford 2000 − A History of the University of Cambridge, vol. 1−4, Cambridge 1989–2004 − The History of the University of Oxford, vol. 1−8, Oxford 1984–2000 − Journal of Legal History, Cambridge − Juridical Review, Edinburgh − L. Blom-Cooper, B. Dickson, G. Drewry (eds.), The Judicial House of Lords 1876–2009, Oxford 2009 − Lord Chancellor − Law and History Review, Cambridge − Law Quarterly Review, London − Modern Law Review, London − Master of the Rolls − J.H. Baker, Oxford History of the Law of England, Oxford– New York 2003 − Studia Prawno-Ekonomiczne, Łódź − Selden Society, London 1887 SPE SS SS. Sup.Ser. − Selden Society Supplement Series, London 1965 TLR TR ZP UKSW − Tulane Law Review, New Orleans, LA − Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis, Leiden − Zeszyty Prawnicze UKSW, Warszawa WSTĘP Różnice występujące w sposobie prowadzenia reflek- sji nad prawem od dawna fascynowały prawników common law oraz prawników kontynentalnych. Stopień tego zainte- resowania bywał zmienny w różnych epokach historycznych. Ostatnio dostrzec można jednak wyraźną skłonność do podej- mowania badań prawnoporównawczych, które za cel obrały sobie ocenę stopnia podobieństwa obu tradycji prawnych. Do niedawna zasadniczą różnicą, jakiej dopatrywano się zesta- wiając rozwiązania prawne znane w Anglii i na kontynencie europejskim, był brak recepcji prawa rzymskiego za kanałem La Manche. Współcześnie trudno jest już obronić powyższe twierdze- nie. Obecność prawa rzymskiego, jak i jego znaczenie w sy- stemie prawnym Anglii, nie są kwestionowane, choć nadal podnoszone są wątpliwości co do bezpośredniego wpływu rzymskiej tradycji prawnej na rozwiązania znane klasyczne- mu common law. Odmiennie oceniać należy jednak rozwój innych systemów prawnych obowiązujących w Anglii przez stulecia, takich jak prawo kościelne, handlowe czy uniwer- syteckie. W wymienionych przypadkach prawo rzymskie sta- nowiło istotny jakościowo składnik. Było fundamentem, na którym kształtowała się linia orzecznicza sądów, zaś orzeka- jącymi w nich, jak i występującymi przed nimi, byli prawnicy- -romaniści zwani w Anglii civilians. Wraz ze zniesieniem średniowiecznego systemu sądow- nictwa angielskiego w wieku XIX dotychczasowy rozdział na sądy common law i sądy, w których wykorzystywano prawo rzymskie, został zniesiony, a kompetencje jednych i drugich powierzono nowym, jednolitym strukturalnie sądom. W takiej 10 Wstęp sytuacji można domniemywać, iż reforma angielskiej judy- katury spowodowała zlanie się obu tradycji prawnych, przez co we współczesnym prawie angielskim powinno być możliwe odnalezienie instytucji, które swymi korzeniami nawiązują do prawa rzymskiego. Niezależnie od jego wykorzystania przez sądy specjalne, także w historii common law wskazać można okresy, gdy ius Romanum bezpośrednio na nie oddziaływało (przede wszyst- kim XII–XIII wiek). Nie odmawiając zatem prawu angielskie- mu samodzielnej tożsamości, nie sposób nie dostrzec piętna, jakie rzymskie rozwiązania prawne odcisnęły na common law. Co ważne, wskazane wpływy rozciągnięte były w czasie i z różnym natężeniem trwały od wieku XII aż do przełomu XVIII i XIX stulecia. Z tego względu należy pamiętać, iż od- działująca na angielskich prawników i sędziów tradycja ro- manistyczna również ewoluowała – początkowo było to prawo rzymskie epoki glosatorów i komentatorów, następnie prawo kanoniczne, prawnicza myśl humanistyczna, czy wreszcie szkoła prawa natury, a nawet Pandektystyka. Obok prawa angielskiego, na Wyspach Brytyjskich po- wstał inny system prawny – Scots law, którego rozwój aż do XVIII wieku pod wieloma względami był niezależny od rozwo- ju prawa angielskiego. Na skutek okoliczności natury poli- tycznej, na prawo szkockie, począwszy od XV wieku, bardzo silnie oddziaływała kontynentalna tradycja prawa, przede wszystkim tradycja prawa rzymsko-holenderskiego. W ten sposób w Szkocji pojawiła się grupa dobrze wykształconych prawników, którzy rozpoczęli studia nad rodzimym prawem uwzględniając wzorce zaczerpnięte z badań romanistycznych. Dzięki tym zabiegom prawo szkockie poddane zostało pro- cesowi romanizacji. Szkockich prawników piszących w tym okresie i wykorzystujących wzorzec justyniańskich Instytucji zaczęto nazywać instytucjonalistami. Samodzielny byt prawa szkockiego – pod wieloma względami aktualny także i dziś – został częściowo zaburzony po zawarciu między Anglią i Szkocją unii realnej, która połączyła oba królestwa. Od tego momentu tzw. Scots law poddane zostało licznym wpływom Wstęp 11 angielskim, które m.in. objawiły się w utrwaleniu doktryny precedensu. Mając na uwadze ocenę znaczenia i autorytetu prawa rzymskiego we współczesnej Anglii i Szkocji, niezbędnie na- leży rozpocząć badania od reform, do których doszło w la- tach 1873–1876. W tym okresie powołano nową strukturę sądownictwa, odchodząc jednocześnie od wcześniejszych, średniowiecznych rozwiązań. Na czele nowej struktury po- stawiono Izbę Lordów, której przypisano funkcję najwyższe- go sądu Zjednoczonego Królestwa. Wcześniej występowała ona wprawdzie w podobnej roli, jednak dopiero od roku 1876 uznać ją można za organ realizujący w pełni zadania najwyż- szego organu sądowego w państwie. Znaczenie, jakie przypisano Izbie Lordów w strukturze sądownictwa Wielkiej Brytanii, uzasadnia podjęcie szczegó- łowych badań, których celem miałoby być ukazanie stopnia wykorzystania prawa rzymskiego przez orzekających w imie- niu Izby tzw. lordów prawa (law lords). Ocena ich dorobku orzeczniczego wydaje się być ponadto uzasadniona faktem niedawnego odjęcia funkcji sądowniczych Izbie i przenie- sieniu ich na nowo powołany Sąd Najwyższy Zjednoczonego Królestwa, który rozpoczął swoją działalność z dniem 1 paź- dziernika 2009 roku. Jak dotąd brak w literaturze przedmio- tu kompleksowej oceny tego dorobku. W niniejszym opracowaniu zostanie podjęta próba ustale- nia zakresu i celów wykorzystania prawa rzymskiego w trak- cie postępowań – zarówno przez law lords, jak i pełnomoc- ników stron. Analiza będzie miała za zadanie dostarczenie materiału do udzielenia odpowiedzi na pytania: kto przywo- ływał ius Romanum najczęściej, jakie źródła prawa zostały w tym celu wykorzystane oraz prace których autorów były najchętniej cytowane, wreszcie, czy dokonanie stosownych odwołań wpływało na ostateczny kształt ferowanych w spra- wach wyroków? Ze względu na specyfikę badań wypada odnieść się do przyjętej w pracy metody ich prowadzenia. Odpowiada ona raczej metodologii stosowanej w badaniach nad dziejami praw 12 Wstęp wchodzących do rodziny common law, aniżeli typowej meto- dologii historyczno-prawnej stosowanej w romanistyce. Ta- kie stanowisko uzasadnia temat prowadzonej analizy. Trzeba jednak równocześnie zaznaczyć, iż mimo że materiałem źród- łowym, na którym oparte zostały prowadzone badania, były orzeczenia wydane przez Izbę Lordów w latach 1876–2009, to jednak ich analiza dokonana została pod kątem występowa- nia w ich treści bezpośrednich odwołań do prawa rzymskiego, bądź terminów, które w sposób uprawdopodobniony zdradza- ją rzymskie pochodzenie. Tak zgromadzony materiał bazowy poddany został następnie ocenie z perspektywy jakości po- czynionych przez sędziów bądź zastępców procesowych od- wołań, jak również (gdy dało się to jednoznacznie stwierdzić) ich wpływu na ostatecznie sformułowaną w wyroku zasadę prawa. Stąd w pracy niniejszej trudno szukać szczegółowych rozważań dotyczących konkretnych kazusów. Wprawdzie dla prawidłowego zrozumienia okoliczności powołania się przez prawników na rzymskie rozwiązania prawne znalazły się w pracy krótkie opisy stanów faktycznych, to jednak podpo- rządkowane zostały one nadrzędnemu celowi pracy, jakim było ustalenie zakresu rzymskich odwołań. Wyjaśnienie należy się także w odniesieniu do rozumie- nia w niniejszej pracy terminu „prawo rzymskie”. Pojęcie to traktowane jest bowiem szerzej aniżeli w pracach ściśle dog- matycznych, a nawet w pracach poświęconych recepcji kon- kretnych instytucji prawa rzymskiego w epoce średniowiecza, czy nowożytnej. Na gruncie niniejszej monografii pojęcie „pra- wo rzymskie” nawiązuje do znaczenia, jakie przypisane mu zostało przez włoskiego romanistę Riccardo Orestano, któ- ry posłużył się terminem romanesimo. W tym ujęciu prawo rzymskie to nie konkretny system prawny, ani nawet system podlegający pewnym zmianom ewolucyjnym, lecz wielozna- czeniowy i wielopoziomowy fenomen kulturowy, do którego na przestrzeni wieków odnosiło się wiele osób. Ich cele po- trafiły się diametralnie różnić, podobnie jak sposób ich oceny prawa rzymskiego. Dzięki temu prawo rzymskie mogło być raz przedmiotem ataku konserwatywnych prawników com- Wstęp 13 mon law, kiedy indziej budulcem wypełniającym niedostatki angielskiego systemu prawnego, czy wreszcie źródłem nauko- wej argumentacji wykorzystanej przez szkockich instytucjo- nalistów, bądź chwalących się swoją erudycją lordów prawa1. * * * Powstanie pracy takich rozmiarów jak przedkładana mo- nografia nie byłoby możliwe bez udziału i pomocy licznego grona osób przychylnych autorowi. W sposób szczególny wy- razy podziękowania autor winien skierować ku prof. dr hab. Annie Pikulskiej-Radomskiej, promotorowi rozprawy dok- torskiej stanowiącej podstawę niniejszej monografii, oraz re- cenzentom w przewodzie doktorskim – prof. dr hab. Annie Tarwackiej (UKSW) oraz dr hab. Maciejowi Jońcy (KUL). Po- dziękowania należą się również pani prof. dr hab. Marzenie Dyjakowskiej (KUL), pełniącej funkcję recenzenta wydawni- czego niniejszej monografii. Autor zobowiązany jest również wyrazić swoją wdzięcz- ność koleżance i kolegom z Katedry Prawa Rzymskiego UŁ, którzy zawsze gotowi byli służyć swoją radą. Za pomoc w ze- braniu materiału badawczego oraz cenne uwagi dotyczące hi- storii i praktyki prawa angielskiego podziękowania należą się: Victorowi Tunkelowi (Selden Society), profesorom University College London – Andrew Lewisowi i Paulowi Mitchellowi oraz prof. Thomasowi Glynowi Watkinowi z Cardiff Law School. Przy przygotowywaniu finalnej wersji książki nieocenioną po- moc świadczył autorowi również Jan Halberda (UJ), który ob- ficie dzielił się swoją własną wiedzą na temat historii prawa angielskiego. Oddzielne, choć spóźnione, podziękowania należą się tak- że nieżyjącemu już dziś sędziemu Sądu Najwyższego Zjedno- 1 Cytaty z rzymskich i łacińskich źródeł pochodzące od sędziów zostały zachowane w oryginalnym kształcie, tak jak odnotowane zostały w law reports. 14 Wstęp czonego Królestwa, Lordowi Rodger’owi of Earlsferry2, który zwrócił uwagę autora na potencjał kryjący się w orzecznictwie Izby Lordów. Na koniec, za wsparcie i stworzenie warunków do pracy, szczególną wdzięczność autor pragnie wyrazić swoim rodzi- com oraz żonie, którym dedykuje niniejszą książkę. 2 Nie wszystkie tytuły lordowskie użyte w pracy są odmieniane. Jest to następstwo ich pochodzenia. W pracy przyjęto, iż te pochodzące od nazwisk lordów podlegają odmianie (Lord [jaki] – np. Lord Hoffmann, Lord Hope), ty- tuły pochodzące od konkretnych lokalizacji pozostawiono natomiast w po- staci nieodmiennej (Lord [czego] – np. Lord Mansfield, Lord Macclesfield). Rozdział 1 PRAWO RZYMSKIE W ANGLII I SZKOCJI DO KOŃCA XIX WIEKU 1.1. Najstarsze dzieje prawa rzymskiego w Brytanii Podręczniki historii prawa angielskiego, podobnie jak i szkockiego, datują początki rozwoju obu systemów praw- nych mniej więcej na połowę XI wieku3. W Anglii momentem przełomowym dla wszystkich badań historycznych jest rok 1066, gdy anglosaskich władców Wyspy zastąpili Normano- wie na czele z Williamem Zdobywcą. Zmiany, do jakich doszło w następstwie tych wydarzeń, doprowadziły do wykształcenia się w Anglii nowego systemu prawnego, który w przyszłości dał początek common law. Z punktu widzenia dziejów prawa rzymskiego, wieki XI i XII również okazały się być kluczowe dla jego późniejszych losów. Odkrycie justyniańskich tekstów dokonane w Italii do- prowadziło do nagłego rozkwitu studiów nad prawem przede 3 Spośród trzech używanych współcześnie podręczników historii pra- wa angielskiego, jeden w ogóle nie poświęca miejsca okresowi przed ro- kiem 1066 (S.F.C. Milsom, Historical Foundations of the Common Law, ed. 2, Oxford 1981), dwa pozostałe zaś – po jednym krótkim rozdziale (T.F.T. Plucknett, A Concise History of the Common Law, ed. 5, Boston– London 1956, s. 6–10 oraz J.H. Baker, An Introduction to English Legal History, ed. 4, Oxford 2002, s. 1–11). Dla historii prawa szkockiego zob. J.W. Cairns, Historical Introduction, [w:] HPLS, vol. 1, Oxford 2000, s. 15. 16 PRAWO RZYMSKIE W ANGLII I SZKOCJI DO KOŃCA XIX WIEKU wszystkim w północnowłoskich uczelniach4. Stamtąd wiedza o prawie rzymskim, jak również metody jego badania, poczęły rozprzestrzeniać się na obszar całej Europy. Podobnie jednak jak nadużyciem jest stawianie wyraźnej cezury między pra- wem anglosaskim a prawem powstającym w Anglii po 1066 roku, tak samo nieuprawnione jest twierdzenie, iż odkry- cie Digestów zapoczątkowało studia nad prawem w okresie średniowiecza. Prawo rzymskie istniało w świadomości śred- niowiecznych prawników od samego początku trwania tego okresu historycznego5. Wydaje się wprawdzie, iż owi medie- wistyczni juryści bardzo często nie umieli dostrzec rzymskich korzeni tekstów, na których pracowali, a nawet nie rozumieli w pełni czytanych przez siebie treści, to jednak fakt obec- ności chociażby encyklopedycznego dzieła Izydora z Sewilli – Etymologiarum sive Originum – którego rozdział piąty dotyczy zwulgaryzowanego prawa rzymskiego, jest najlepszym dowo- dem ciągłości myśli prawnej starożytnych. Prawo rzymskie pojawiło się na Wyspach Brytyjskich już w I w., gdy stały się one w roku 43 częścią Cesarstwa Rzymskiego. W przekonaniu wielu historyków Brytania była prowincją drugorzędną. Pozostając na uboczu, szarpana we- wnętrznymi, jak i granicznymi konfliktami zbrojnymi, nie miała stanowić silnego ośrodka cywilizacji rzymskiej. Coraz częściej jednak taki obraz Brytanii poddawany jest rewizji. Interpretacja licznych znalezisk archeologicznych udowadnia bowiem wysoki standard życia społecznego i kulturalnego mieszkańców prowincji. Tym samym dzieje rzymskiej Brytanii zaczynają powoli jawić się w znacznie jaśniejszych barwach niż na podstawie dotychczasowych badań. Brytania przestaje być zmilitaryzowaną nadgraniczną prowincją, a coraz częściej staje się ważnym obszarem oddziaływania rzymskiej kultury. Taki „unowocześniony” obraz starożytnych Wysp Brytyjskich zdają się potwierdzać również znaleziska prawniczych źródeł 4 P. Stein, Roman Law in European History, Cambridge 1999, s. 43–45. 5 Ibidem, s. 38–43. Najstarsze dzieje prawa rzymskiego w Brytanii 17 epigraficznych6. Ich liczba nie jest wprawdzie duża, jednak już teraz wystarczająca, aby móc powiedzieć, że rzymskie ustawodawstwo nie stanowiło w Brytanii „martwej litery pra- wa”. Obok niewielkiej grupy tekstów prawnych zachowanych w Kodeksie Teodozjańskim7 oraz Digestach8, najważniejszy- mi dziś źródłami zaświadczającymi o rozbudowanej praktyce prawa prowincjonalnego są coraz liczniej odnajdywane źródła dokumentowe. Dzięki tej ostatniej grupie możliwa jest rekonstrukcja nie- których przynajmniej relacji życia codziennego rzymskiej Bry- tanii. Z jednej strony woskowe tabliczki dostarczają przykła- dów dokonywania czynności prawnych – zawierania umów, sporządzania testamentów, z drugiej natomiast pozwalają obserwować działalność sądów prowincjonalnych. Wraz z wycofaniem się Rzymian z Brytanii w początkach V w., instytucje prawa rzymskiego zaczęły stopniowo zanikać, lecz ich oddziaływanie można dostrzec w prawach zwycza- jowych lokalnej społeczności rzymsko-celtyckiej. Ustępując pod naporem anglosaskim, ludy te coraz bardziej kierowały się ku zachodowi Wyspy. To właśnie w prawach późniejszych 6 Na temat obecności prawa rzymskiego w rzymskiej Brytanii por. E. Birley, Law in Roman Britain, [w:] Aufstieg und Niedergang der rö- mischen Welt, II.13, Berlin−New York 1980, s. 609–625; D.A. Thomas, Ori- gins of the Common Law. Part 1: The Disappearance of Roman Law from Dark Age Britain, Brigham Young University Law Review 1984, s. 563–598; Ł.J. Korporowicz, Działalność ‘legati iuridici’ w rzymskiej Brytanii, SPE 82 (2010), s. 69–80; idem, Nieskuteczność prowincjonalnego wymiaru sprawiedliwości na przykładzie rzymskiej Brytanii, [w:] K. Amielańczyk, A. Dębiński, D. Słapek, Ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego w prawie rzymskim, Lublin 2010, s. 129–137; idem, Roman Law in Roman Britain. An Introductory Survey, JLH 33/2 (2012), s. 133–150; idem, Buy- ing a Slave in Roman Britain. The Evidence from the Tabulae, Revue Inter- nationale des Droits de l’Antiquite 58 (2011), s. 211–224 oraz idem, Roman Tax Law in Roman Britain, Revue Internationale des Droits de l’Antiquite 61 (2014), s. 229–251. 7 C.Th. 9, 36, 1; C.Th. 11, 7, 2. 8 D. 12, 1, 40; D. 28, 3, 6. 7; D. 28, 6, 2, 4; D. 29, 1, 34, pr.; D. 36, 1, 48; D. 49, 15, 6. 18 PRAWO RZYMSKIE W ANGLII I SZKOCJI DO KOŃCA XIX WIEKU średniowiecznych Walijczyków odnaleźć można stosunkowo dużo zachowanych śladów rzymskich rozwiązań prawnych9. Nowo przybyłe na Wyspy ludy germańskie posługiwały się własnymi prawami zwyczajowymi. Wraz jednak z dotar- ciem pod koniec VI w. misjonarzy z Rzymu, kolejni władcy królestw anglosaskich zaczęli przyjmować chrześcijaństwo, a wraz z nim także jego kulturę prawną, mocno osadzoną na dorobku tradycji romanistycznej10. Obecność prawa rzymskiego na Wyspach Brytyjskich w okresie między przyjęciem chrztu przez króla Kentu Æthelberhta (ok. 600 roku) a podbojem normańskim nie bu- dzi wątpliwości. Jej intensywność podlegała jednak zmianom. Często przywoływanym dowodem przemawiającym za znajo- mością prawa Rzymian przez Anglosasów ma być fragment pochodzący z dzieła napisanego na przełomie VII i VIII w. przez św. Bedę Czcigodnego, w którym mnich stwierdził, iż prawa króla Æthelberhta zostały sporządzone iuxta exem- pla Romanorum11. Sformułowanie to nie oznacza wprawdzie, iż konkretne regulacje prawne zostały recypowane wprost z prawa rzymskiego, lecz wskazuje, że idea spisania prawa wprowadziła królestwo Æthelberhta do grona rozwiniętych królestw wczesnośredniowiecznego barbaricum12. 9 O procesie kontynuacji rzymskich wzorców prawnych i ich przecho- waniu w tradycji walijskiej zob. np. T.G. Watkin, The Death and Later Life of Legal Symbols. Welsh Legal Symbols after the Union with England, [w:] R. Schulze (Hrsg.), Symbolische Kommunikation vor Gericht in der Frühen Neuzeit, Berlin 2006, s. 214–215 oraz idem, Saints, Seaways and Dispute Settlements, [w:] W.M. Gordon, T.D. Fergus (eds.), Legal History in the Making. Proceedings of the Ninth British Legal History Conference Glasgow 1989, London 1991, s. 5–8. 10 Szeroko na temat prawa rzymskiego w anglosaskiej Anglii zob. J.F. Winkler, Roman Law in Anglo-Saxon England, JLH 13/2 (1992), s. 101–127. 11 Beda, Historia ecclesiastica gentis Anglorum, 2, 5. 12 Por. także P. Wormald, The First Code of English Law, Canterbury 2005, s. 16–17; B. Griffith, Early English Law. An Introduction, Norfolk 2006, s. 32. Najstarsze dzieje prawa rzymskiego w Brytanii 19 Nauka nie dysponuje dziś jednoznacznymi przekazami odnośnie do praktyki prawa okresu anglosaskiego i ewentu- alnego wykorzystania w niej prawa rzymskiego. Z pewnością wpływ poszczególnych instytucji prawa rzymskiego na ger- mańskie zwyczaje był ograniczony, lecz trudno dziś zgodzić się z opiniami dawniejszych autorów, którzy bądź w ogóle odmawiali prawu rzymskiemu bycia źródłem inspirującym rozwój praw anglosaskich, bądź dostrzegali tylko pojedyncze przypadki takiego wpływu. Dotychczasowe badania pozwala- ją wskazać kilka obszarów oddziaływania prawa rzymskiego na prawo anglosaskie. Percy H. Winfield, opierając się raczej na domysłach niż na szczegółowych badaniach naukowych, wskazał jednak już w latach dwudziestych ubiegłego wieku trzy sfery działania ius Romanum we wczesnym średniowie- czu – prawo własności13, prawo spadkowe oraz prawo pro- cesowe14. W większości przypadków poszczególne zapożycze- nia kreowane były przez ośrodki władzy i nie były związane z praktyką sadów jako taką. Być może wyjątek stanowią tu wyroki sądowe ferowane przez monarchów wspieranych przez duchowieństwo oraz doradców świeckich w trakcie ob- rad zgromadzeń możnowładców (witengamot)15. Istotny wy- daje się być tu szczególnie wpływ duchowieństwa na kształ- 13 Zasadnicza dyskusja (w tym też związana z rzymskimi korzeniami) dotyczyła instytucji bookland i folkland, czyli dwóch form władztwa nad nieruchomościami, jakie znane były rozwiniętemu prawu anglosaskiemu. Trwa ona z przerwami od końca lat 90. XIX stulecia. Zestawienie argu- mentów przedstawia A.G. Kennedy, Disputes about bocland: the forum for their adjudication, Anglo-Saxon England 14 (1985), s. 175–196. 14 P.H. Winfield, The Chief Sources of English Legal History, Cambridge, MA, 1925, s. 55 (reprint z 2000). Por. także komentarz do opinii P.H. Win- fielda: E.D. Re, The Roman Contribution to the Common Law, Fordham Law Review 29 (1961), s. 457–458. Pierwszym autorem, który podjął się syste- matyki oddziaływań prawa rzymskiego na prawo anglosaskie, był wprawdzie H.C. Coote w swojej pracy zatytułowanej A Neglected Fact in English His- tory, London 1864, ale jego sugestie poddane zostały już wkrótce krytyce m.in. przez T.E. Scruttona, The Influence of the Roman Law on the Law of England, Cambridge 1885, s. 13. 15 W. Senior, Roman Law in England before Vacarius, LQR 46 (1930), s. 196. 20 PRAWO RZYMSKIE W ANGLII I SZKOCJI DO KOŃCA XIX WIEKU towanie się anglosaskiej procedury sądowej. John F. Winkler wskazuje, iż Anglosasi, za przykładem Rzymian, zezwalali, aby protokoły sądowe (placita) sporządzała strona wygrana16. 1.2. Prawo rzymskie w okresie narodzin common law Upadek państwa anglosaskiego nastąpił w roku 1066 wraz ze zwycięstwem Williama Zdobywcy pod Hastings17. Wy- darzenie to otworzyło nowy etap w dziejach Anglii, zakończony ostatecznie powstaniem tamtejszej państwowości w oparciu o kontynentalne wzorce przywiezione z Normandii. Efektem tych przemian było wykształcenie się zrębów państwa, któ- re dało początek współcześnie istniejącemu Zjednoczonemu Królestwu Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. W sferze pra- wa wydarzenia roku 1066 nie przyniosły natychmiastowych zmian. Pośrednio jednak zapoczątkowały przeobrażenia, któ- re sto lat później doprowadzić miały do powstania common law – endemicznego tworu wyspiarskiej tradycji prawnej18. William, pragnąc potwierdzić swoje prawa do korony i okiełznać buntujących się poddanych, ogłosił kontynuację obowiązywania dotychczasowych zwyczajów anglosaskich. Normańskie prawo zwyczajowe nie miało być recypowane w Anglii19. Dzięki tej decyzji król potwierdził swoje pokojo- 16 J.F. Winkler, Roman…, s. 108. 17 W pracy imię monarchy podawane jest w formie angielskojęzycznej. Posługiwanie się w polskiej historiografii imieniem Wilhelm związane jest z przejęciem tej maniery od naukowców niemieckich. 18 Na temat okresu kształtowania się common law zob. J.H. Baker, An Introduction…, s. 12–33. 19 Prawo normańskie było prawem zwyczajowym, na które prawo rzymskie wywarło niewielki wpływ. Tym samym nie mogło ono stano- wić „pomostu” na drodze recepcji rzymskich instytucji prawnych w An- glii, por. T.F.T. Plucknett, The Relations Between Roman Law and English Common Law Down to the Sixteenth Century: A General Survey, University of Toronto Law Journal 3 (1939–1940), s. 28–29. Dopiero z czasem prawo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo rzymskie w orzecznictwie Izby Lordów w latach 1876–2009
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: