Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00566 007485 16394390 na godz. na dobę w sumie
Prawo spadkowe. Teoria. Orzecznictwo. Kazusy - ebook/pdf
Prawo spadkowe. Teoria. Orzecznictwo. Kazusy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 342
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8859-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Omówienie instytucji prawa spadkowego wzbogacone zostało przede wszystkim analizą orzeczeń sądów powszechnych, sądów administracyjnych oraz Sądu Najwyższego. Treści zawarte w książce zostały przedstawione w sposób, który pozwoli Czytelnikowi poznać i zrozumieć złożoność regulacji prawa spadkowego , a także zapoznać się z problemami, z którymi przyszło borykać się zarówno przedstawicielom doktryny, jak i judykatury.

Chcąc sprostać wymogom, jakie stawiane są aplikantom, w opracowaniu zawarto wybór różnorodnych stanów faktycznych, które pozwolą nie tylko zrozumieć specyfikę i mechanizm wykładni przepisów prawa spadkowego, ale także należycie przygotować się do przeprowadzanych w ramach aplikacji prawniczych kolokwiów czy egzaminów zawodowych.

W książce tej analizie poddano nie tylko przepisy Kodeksu cywilnego, ale również przepisy innych ustaw, m.in.. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, Kodeksu postępowania cywilnego czy ustawy – Prawo o notariacie, które zawierają regulacje prawne bezpośrednio związane z omawianą problematyką, z uwzględnieniem aktów wykonawczych. W treści publikacji omówiono również zmiany, które wprowadza do polskiego prawa spadkowego ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej.

Publikacja przeznaczona jest w szczególności dla osób, które odbywają szkolenie w ramach aplikacji radcowskiej, adwokackiej, notarialnej, komorniczej czy sędziowskiej, a także notariuszom, radcom prawnym i adwokatom, którzy na co dzień, w ramach wykonywania zawodu, zajmują się prawem spadkowym. Opracowanie to dedykowane jest również studentom prawa, którzy pragną pogłębić swą wiedzę ze wskazanego zakresu, a także wszystkim osobom, które wskutek okoliczności życiowych mają styczność z problematyką dziedziczenia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zagadnienie 1 Uwagi wstępne Zapamiętaj!  Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi IV KC.  Spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, którą jest chwila śmierci spadkodawcy.  Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu.  Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego tylko z przyczyn określonych w przepisach KC.  Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwar- cia spadku. 1.1. Pojęcie spadku Kodeks cywilny nie zawiera definicji legalnej nazwy „spadek”. Z art. 922 § 1 wynika, że spadek tworzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów KC. W orzecznictwie wskazuje się, że spadek to wyodrębniona masa majątkowa, poddana przepisom prawa spadkowego1. Polskie prawo opiera dziedziczenie na zasadzie sukcesji generalnej, gdzie prawa i obowiązki zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób2. Na „plusika” Jak wynika z powyższego, ustawodawca nie wymienia enumeratywnie wszystkich praw i obowiązków majątkowych oraz sytuacji prawnych, które z chwilą śmierci spadko- dawcy (stosownie do księgi IV KC) przechodzą na jego spadkobierców. W skład spadku wejdą np. prawo własności środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku ban- 1 Zob. wyr. SA w Krakowie z 30.9.2015 r., I ACa 799/15, Legalis. 2 Zob. wyr. NSA w Warszawie z 9.8.2006 r., I OSK 56/06, Legalis. 1 Zagadnienie 1. Uwagi wstępne kowym3, należność z tytułu zaległych rat renty odszkodowawczej (za czas do śmierci uprawnionego)4, niewypłacona a należna rata emerytury5, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu6, prawo dzierżawy7, długi istniejące, które powstały za życia spadko- dawcy i które nie wygasły z chwilą otwarcia spadku8, co do zasady udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością9, udziały w samoistnym posiadaniu nieruchomo- ści10, ciążący na spadkodawcy obowiązek naprawienia szkody, a w szczególności szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym (z ograniczeniem szkody na osobie) i zatem wy- nikający z przepisów szczególnych11, zobowiązania z tytułu poręczenia wekslowego12, prawa wynikające z umowy określającej sposób korzystania z rzeczy wspólnej13, prawa i obowiązki majątkowe wynikające z umów o prowadzenie rachunków bankowych, w stanie istniejącym w chwili otwarcia spadku14, posiadanie samoistne15, prawo żąda- nia zwrotu wywłaszczonej nieruchomości16, prawo do jednorazowego odszkodowa- nia pieniężnego z tytułu wypadku przy pracy, do którego stosuje się przepisy ustawy z 12.6.1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.)17, prawa i obowiązki majątkowe wynikające z najmu lokalu mieszkalnego18. Do spadku nie należą jednak prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami (art. 922 § 2 KC). 3 Zob. wyr. SA w Warszawie z 19.4.2005 r., I ACa 923/04, Legalis. 4 Zob. wyr. SA w Rzeszowie z 14.2.2013 r., I ACa 494/12, Legalis. 5 Zob. wyr. SA w Szczecinie z 18.6.2013 r., III AUa 83/13, http://orzeczenia.ms.gov.pl. 6 Zob. wyr. SN z 16.12.1999 r., II CKN 632/98, Legalis. 7 Zob. post. SN z 7.10.1997 r., I CKN 224/97, Legalis. 8 Zob. wyr. SA w Lublinie z 2.11.2016 r., III APa 16/16, Legalis. 9 Zob. wyr. SA w  Warszawie  z  28.10.2016  r., I  ACa 1727/15, Legalis – Sąd słusznie jednak podkreśla, że  dziedziczenie udziałów nie musi prowadzić do  wstąpienia spadkobiercy do  spółki i  przyznania mu uprawnień wspólnika. O tym, czy spadkobiercy zostaną wspólnikami, w istocie decydują pozostali udziałowcy. Sąd wskazuje, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ma charakter kapitałowo-osobowy, co oznacza, że wspólnicy mogą wpływać na ustalenie kręgu udziałowców i nie muszą akceptować przystąpienia do spółki określonych osób. Przejawia się to, w  szczególności, w  instytucji umownych ograniczeń w  dopuszczeniu do spółki spadkobierców, które przewiduje art. 183 KSH. Wspólnicy mogą bowiem nie życzyć sobie współpracy z następcą zmarłego udziałowca. 10 Zob. post. SN z 7.9.2016 r., IV CSK 691/15, Legalis. 11 Zob. wyr. SA w Szczecinie z 18.12.2015 r., I ACa 290/15, Legalis. 12 Zob. wyr. SA w Katowicach z 1.4.2015 r., I ACa 1069/14, Legalis. 13 Zob. wyr. NSA w Warszawie z 5.2.2015 r., II FSK 148/13, Legalis. 14 Zob. wyr. SA w Szczecinie z 14.1.2015 r., I ACa 717/14, Legalis. 15 Zob. wyr. SA w Warszawie z 20.12.2011 r., VI ACa 865/11, Legalis. 16 Zob. wyr. NSA w Warszawie z 9.8.2006 r., I OSK 56/06, http://orzeczenia.nsa.gov.pl. 17 Zob. wyr. SN z 23.8.2005 r., I UK 360/04, Legalis. 18 Zob. wyr. SN z 19.2.2002 r., IV CKN 769/00, Biul. SN 2002, Nr 6, poz. 17. 2 1.1. Pojęcie spadku Na „plusika” Do spadku nie wchodzi np. prawo do bieżącej renty odszkodowawczej19, uprawnie- nie do żądania stwierdzenia postanowień wzorca umowy za niedozwolone20, prawo do wglądu do dokumentacji medycznej21, prawa i obowiązki wynikające z przepisów ustawy o transporcie drogowym, chyba że w ustawie tej wyraźnie postanowiono od- miennie22, obowiązek podatkowy, w tym obowiązek poddania się postępowaniu podat- kowemu23, zwolnienia i ulgi podatkowe24, prawo do emerytury lub renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych25, świadczenia z ubezpieczenia społecznego26, prawo do jed- norazowego odszkodowania z ubezpieczenia wypadkowego27, prawo do rekompen- saty zabużańskiej28, prawo żołnierza zawodowego (emeryta lub rencisty wojskowego) do przydzielonej mu kwatery stałej29, renta strukturalna30, prawo o ustalenie istnie- nia obowiązku ubezpieczenia społecznego31, uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości podatkowej32, uprawnienie do żądania uchylenia uchwały zgro- 19 Zob. wyr. SA w Rzeszowie z 14.2.2013 r., I ACa 494/12, Legalis. 20 Zob. post. SN z 19.5.2010 r., I CZ 121/09, Legalis. 21 Zob. wyr. WSA we Wrocławiu z 22.6.2009 r., IV SA/Wr 96/09, Legalis. 22 Zob. wyr. WSA w Warszawie z 4.12.2007 r., I OSK 1665/06, Legalis. 23 Zob. wyr. NSA w Lublinie z 5.11.1997r., I SA/Lu 1435/96, niepubl. 24 Zob. wyr. WSA w Warszawie z 12.4.2017 r., III SA/Wa 1437/16, Legalis. 25 Zob. wyr. SA w Łodzi z 4.4.2017 r., III AUa 664/16, Legalis; wyr. SA w Łodzi z 29.12.2015 r., III AUa 1069/15, Legalis; wyr. SA we Wrocławiu z 24.4.2014 r., III AUa 2412/13, Legalis. 26 Zob. wyr. SA w  Lublinie  z  17.12.2015  r., III AUa 496/15, Legalis. Sąd wskazał, że  świadczenia z  ubezpieczenia społecznego nie mają charakteru cywilnoprawnego i  prawo do  nich nie podlega cesji, dziedziczeniu ani innej formie następstwa prawnego, są to bowiem prawa ściśle związane z osobą zmarłego. Prawo do  tych świadczeń powstaje wyłącznie wskutek spełnienia ustawowych przesłanek określonych w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a do tych nie należy wstąpienie w prawa przysługujące innej osobie. Stanowią o tym przepisy art. 922 § 2 KC w zw. z art. 136 ust. 1 EmRentFUSU. 27 Zob. wyr. SN z 7.3.2017 r., III UK 88/16, Legalis. Sąd Najwyższy wskazał, że zgodnie z art. 922 § 1 KC prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi IV. Wprawdzie z treści tego przepisu nie wynika to expressis verbis, jednak zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie przyjmuje się jako niebudzące wątpliwości, że dziedziczeniu podlegają jedynie prawa i  obowiązki o  charakterze cywilnoprawnym. Dziedziczenie nie obejmuje więc praw i  obowiązków publicznoprawnych, które dla przejścia na  inne podmioty wymagają wyraźnej podstawy ustawowej we właściwych sobie gałęziach prawa. Ich przejście, o ile ono następuje, nie jest objęte pojęciem dziedziczenia. Nie są one także składnikiem spadku. W drodze dziedziczenia nie przechodzą więc na inne podmioty uprawnienia i obowiązki, które wynikały dla spadkodawcy z innych stosunków niż cywilnoprawne. Jest to całkowicie niezależne od tego, czy dana gałąź prawa przyjmuje ich wygasanie w chwili śmierci ich „nosiciela”, czy też nie. W aktualnym stanie prawnym nie budzi wątpliwości, że jednorazowe odszkodowanie jest świadczeniem z  ubezpieczenia społecznego, a  nie świadczeniem ze  stosunku pracy. Tym samym prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a więc także prawo do jednorazowego odszkodowania z ubezpieczenia wypadkowego, nie wynika ze stosunków o charakterze cywilnoprawnym, wobec czego nie podlega dziedziczeniu na podstawie art. 922 § 1 KC. 28 Zob. wyr. NSA w Warszawie z 24.5.2016 r., I OSK 2025/14, Legalis. 29 Zob. post. SN z 18.3.2015 r., I CSK 111/14, Biul. SN 2015, Nr 5. 30 Zob. post. NSA w Warszawie z 6.6.2012 r., II GSK 867/12, Legalis. 31 Zob. wyr. SA w Szczecinie z 23.10.2007 r., III AUa 740/07, OSA 2009, Nr 12, poz. 23. 32 Zob. post. WSA w Gdańsku z 27.9.2005 r., I SA/Gd 880/02, Legalis. 3 Zagadnienie 1. Uwagi wstępne madzenia przedstawicieli członków spółdzielni33, spółdzielcze lokatorskie prawo do lo- kalu mieszkalnego34. Do długów spadkowych należą przede wszystkim obowiązki majątkowe, które cią- żyły na spadkodawcy do chwili jego śmierci, z chwilą tą nie wygasły i przeszły na jego spadkobierców. Ponadto długi spadkowe stanowią również obowiązki majątkowe zwią- zane z dziedziczeniem, które nie wynikają ze stosunków istniejących za życia spadko- dawcy, lecz powstają z mocy przepisów prawa spadkowego z chwilą otwarcia spadku lub później. Do długów spadkowych należą także koszty pogrzebu spadkodawcy w ta- kim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym śro- dowisku, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o za- chowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń, jak również inne obowiązki przewidziane w przepisach księgi IV KC (art. 922 § 3 KC). Szczególnego rodzaju długami spadkowymi mogą być np. koszty leczenia spadkodawcy, opieki nad nim, jego utrzymania, koszty związane z jego ostatnią chorobą poprzedzającą zgon, czyli te wszystkie koszty, jakie określona osoba bądź osoby poniosły przed śmiercią spadkodawcy w związku z jego niedołęstwem lub chorobą, a których spadkodawca nie zdążył lub nie mógł – wobec braku środków – uregulować35. 1.2. Zdolność do dziedziczenia Kodeks cywilny określa „cechy”, które musi posiadać spadkobierca. Wskazano je w art. 927 § 1–3 KC. Owe „cechy” to nic innego jak zdolność do dziedziczenia. W świetle regulacji art. 927 KC, spadkobiercą może być osoba fizyczna, nasciturus, osoba prawna oraz fundacja ustanowiona w testamencie. Osoba fizyczna może być spadkobiercą, jeżeli żyje w chwili otwarcia spadku. Po- dobnie dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku będzie dziedziczyć, jeżeli urodzi się żywe (zob. art. 927 § 1 i 2 KC). Na „plusika” Z art. 927 § 1 KC wynika, że osoba fizyczna, która żyje w chwili otwarcia spadku, co do zasady może być spadkobiercą. Dalsze przepisy KC modyfikują powyższą zasadę. I tak nie będzie dziedziczyć spadkobierca uznany za niegodnego (zob. art. 928 § 2 KC) czy spadkobierca ustawowy, który zrzekł się dziedziczenia w umowie zawartej ze spad- kodawcą (zob. art. 1049 § 2 KC). 33 Zob. post. SN z 28.11.2000 r., IV CKN 94/00, Legalis. 34 Zob. post. SN z 23.3.2000 r., II CKN 796/98, Legalis. 35 Zob. wyr. SA w Szczecinie z 8.6.2017 r., I ACa 102/17, Legalis. 4 1.4. Chwila otwarcia spadku Wobec osoby prawnej ustawodawca postawił wymóg analogiczny do wymogu sta- wianego osobie fizycznej. Musi ona istnieć w chwili otwarcia spadku (zob. art. 927 § 1 KC). Z kolei fundacja ustanowiona w testamencie przez spadkodawcę może być spadko- biercą, jeżeli zostanie wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu (art. 927 § 3 KC). 1.3. Źródła powołania do spadku Kodeks cywilny wymienia dwa źródła powołania do spadku. Jest to ustawa albo testament. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. Z kolei dziedziczenie ustawowe co do części spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą, z za- strzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie (zob. art. 926 § 2 i 3 KC). Słusznie wskazuje judykatura, że przepisy Kodeksu cywilnego regulujące kwestie dziedziczenia dają zatem prymat woli spadkodawcy wyrażonej w testamencie36. Drugim źródłem powołania jest testament, który stanowi jedyną formę rozrządze- nia majątkiem na wypadek śmierci. Kodeks cywilny wyróżnia kilka form testamentu. Może to być testament zwykły (testament holograficzny, testament notarialny, testa- ment allograficzny) bądź testament szczególny (testament ustny, testament podróżny, czy testament wojskowy). Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez testament w świetle przepisów kodeksu rozumie się albo czynność prawną wraz z koniecznym jej składni- kiem, jakim jest objaw woli spadkodawcy – testatora, albo też dokument obejmujący to oświadczenie37. ŹRÓDŁA POWOŁANIA DO SPADKU Ustawa Testament 1.4. Chwila otwarcia spadku O dacie nabycia spadku decyduje jego otwarcie. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Jak wskazuje się w orzecznictwie, pojęcie „otwarcie spadku” oznacza, 36 Zob. np. post. SR dla Łodzi-Widzewa w Łodzi z 22.12.2014 r., II NS 1673/14, Legalis. 37 Zob. post. SN z 13.2.2001 r., II CKN 552/99, Legalis. 5 Zagadnienie 1. Uwagi wstępne że z chwilą śmierci spadkodawcy należące do niego prawa i obowiązki majątkowe o charakterze cywilnoprawnym zmieniają swój charakter, stając się spadkiem. Prawo polskie łączy nabycie praw i obowiązków wchodzących w skład spadku ze zdarzeniem, jakim jest śmierć spadkodawcy. Nabycie to nie jest uzależnione ani od złożenia przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu spadku, ani od uzyskania przez niego orzecze- nia odpowiedniego organu państwowego. Wejście przez spadkobiercę w ogół praw i obowiązków zmarłego następuje z mocy prawa. Skutek ten ma miejsce także w sytu- acji, gdy spadkobierca nie ma świadomości, że nastąpiła śmierć spadkodawcy i nabył on spadek. Związanie przez ustawę nabycia spadku przez spadkodawcę ze zdarzeniem prawnym, jakim jest śmierć osoby fizycznej, oznacza, że z chwilą śmierci spadkodawcy (otwarcia spadku) spadkobierca wchodzi z mocy prawa w ogół praw i obowiązków na- leżących do spadku38. Na „plusika” Taki sam stan prawny, jaki powstaje w razie śmierci osoby fizycznej, stwarza orzecze- nie uznające daną osobę za zmarłą. Postanowienie o uznaniu za zmarłego ma charak- ter konstytutywny ze skutkiem wstecznym (ex tunc)39. Zgodnie z art. 29 § 1 i 2 KC, zaginiony może być uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło lat 10 od końca roku kalen- darzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył; jednakże gdyby w chwili uznania za zmarłego zaginiony ukończył lat 70, wystarcza upływ lat 5. Uznanie za zmarłego nie może jednak nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby lat 23. Uznanie za zmarłego może nastąpić również w związku z katastrofą. Jak wskazuje art. 30 § 1–3 KC, kto zaginął w czasie podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo w związku z innym szcze- gólnym zdarzeniem, ten może być uznany za zmarłego po upływie 6 miesięcy od dnia, w którym nastąpiła katastrofa albo inne szczególne zdarzenie. Jeżeli nie można stwier- dzić katastrofy statku lub okrętu, bieg terminu 6-miesięcznego rozpoczyna się z upły- wem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a jeżeli nie miał portu przeznaczenia – z upływem lat 2 od dnia, w którym była ostat- nia o nim wiadomość. Kto zaginął w związku z bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia nieprzewidzianym w sytuacjach wskazanych wyżej, ten może być uznany za zmarłego po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać. Domniemywa się, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Jako chwilę domniemanej śmierci zaginionego oznacza się chwilę, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna, a w braku wszelkich danych – pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe. Jeżeli w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego czas śmierci został oznaczony tylko datą dnia, za chwilę domniemanej śmierci zaginionego uważa się koniec tego dnia (art. 31 § 1–3 KC). 38 Zob. wyr. SA w Krakowie z 30.9.2015 r., I ACa 799/15, Legalis. 39 Zob. wyr. SN z 3.3.2016 r., II UK 86/15, Legalis. 6 1.5. Nabycie spadku Chwila otwarcia spadku stanowi również punkt odniesienia przy obliczaniu stanu czynnego spadku dla potrzeb obliczenia wysokości należnego zachowku. Ustalanie składu spadku, czyli różnicy między wartością stanu czynnego spadku (aktywów) i war- tością stanu biernego spadku (pasywów), następuje, co do zasady, według reguł okre- ślonych w art. 922 KC, przy czym nie uwzględnia się jedynie zapisów i poleceń oraz długów z tytułu zachowku40. 1.5. Nabycie spadku Spadkobierca nabywa spadek z chwilą jego otwarcia (zob. art. 925 KC), co oznacza, że określone prawa i obowiązki wchodzą do majątku spadkobiercy i w związku z tym stają się częścią jego praw i obowiązków. Nabycie spadku przez spadkobiercę (spadkobierców) następuje zatem z mocy prawa z chwilą określoną w art. 925 KC, więc wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie ma wpływu na datę nabycia spadku przez spadkobiercę41. Kazus Powództwem z 22.3.2017 r., Barbara Nowak domagała się zasądzenia na jej rzecz od Anny Kowalskiej kwoty 500 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami do dnia zapłaty, z tytułu niewypłaconej jej części dochodów z nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym, w którym znajdują się wynajmowane lokale mieszkalne i lokale użyt- kowe, za okres od 1.1.2004 r. do 28.2.2016 r., przypadających powódce, jako współ- właścicielce tej nieruchomości. Barbara Nowak wykazała, że jest współwłaścicielką w 6/24 nieruchomości, w której udziały nabyła w drodze dziedziczenia: 1/8 po ojcu Lucjanie Kowalskim zmarłym 23.3.2012 r. i 1/8 po babce Katarzynie Kowalskiej, zmar- łej 15.11.2003 r. Od 2003 r. faktyczny zarząd przedmiotową nieruchomością wspólną sprawowała pozwana Anna Kowalska, będąca córką Katarzyny Kowalskiej i siostrą Lu- cjana Kowalskiego. Lokale mieszkalne i użytkowe znajdujące się w budynku są wynaj- mowane i przynoszą dochody. Zmarła 15.11.2003 r., Katarzyna Kowalska pozostawiła testament, w którym do ca- łości spadku powołała wnuczkę, Barbarę Nowak. W skład spadku wchodził udział we współwłasności przedmiotowej nieruchomości w wysokości 1/8. Z uwagi jednak na fakt, że postępowanie spadkowe po Katarzynie Kowalskiej zakończyło się prawo- mocnie dopiero 20.3.2016 r., dochody z przypadającego jej udziału w nieruchomości były dzielone w częściach równych (po 1/24) pomiędzy jej spadkobierców ustawowych: Annę Kowalską, Lucjana Kowalskiego i ich brata Ryszarda Kowalskiego. Po śmierci 40 Zob. wyr. SN z 14.3.2008 r., IV CSK 509/07, Legalis. Zob. też wyr. SA w Szczecinie z 26.2.2015 r., I ACa 765/14, Legalis; wyr. SA w Szczecinie z18.9.2014 r., I ACa 377/14, Legalis. 41 Zob. wyr. SA w Warszawie z 30.6.2014 r., VI ACa 944/13, Legalis; wyr. WSA w Warszawie z 26.9.2008 r., III SA/Wa 1036/08, Legalis. 7 Zagadnienie 1. Uwagi wstępne Ryszarda Kowalskiego w 2004 r. jego udziały w 1/3 dochodów z tytułu udziału po Ka- tarzynie Kowalskiej przejęły w częściach równych jego trzy córki. Dochody z nieruchomości były wypłacane według ustalonego i utrwalonego w rodzi- nie klucza udziałów. Każdy ze współwłaścicieli partycypował w dochodach stosun- kowo do swoich udziałów, natomiast dochody przypadające na udział w wysokości 1/8 po Katarzynie Kowalskiej były dzielone pomiędzy jej spadkobierców ustawowych. Taki podział dochodów z udziału po Katarzynie Kowalskiej był wynikiem rodzinnej umowy. Po śmierci ojca Lucjana Kowalskiego w 2012 r. i przejęciu jego udziału Barbara No- wak otrzymywała dochody z tytułu udziału w 1/8 nieruchomości. Natomiast dochody z udziału w wysokości 1/8 po Katarzynie Kowalskiej były dzielone pomiędzy Annę Ko- walską (1/3 x 1/8 = 1/24), troje spadkobierców Ryszarda Kowalskiego (po 1/72 każda z córek: 1/3 x 1/24 = 1/72) oraz Barbarę Nowak (1/3 x 1/8 = 1/24). Całość dochodów z tytułu udziału po babce była wypłacana powódce dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, czyli od marca 2016 r. W odpowiedzi na pozew, Anna Kowalska podniosła zarzut przedawnienia części rosz- czenia. Zarzut ten odparła powódka, wskazując, że uzyskała ona możliwość realizacji swojego prawa dopiero z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania spadko- wego po babce, czyli w marcu 2016 r., tym samym roszczenie zawarte w pozwie nie uległo przedawnieniu. Oceń stan prawny. Z art. 207 KC wynika, że pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współ- właścicielom w stosunku do wielkości udziałów. Istotą współwłasności jest zatem, że każdy ze współwłaścicieli staje się uprawniony do pobierania dochodów ze współ- własności, a jeżeli dany współwłaściciel nie pobrał przypadających mu dochodów, to może on wystąpić z roszczeniem o ich zapłatę. Roszczenie powódki jest związane bezpośrednio z bezwzględnym rzeczowym prawem własności, które jej przysługuje, przy czym nie jest to roszczenie o świadczenie okresowe, bowiem świadczenie w po- staci dochodów ze współwłasności nie musi mieć charakteru periodycznego. Rosz- czeniem o świadczenie okresowe byłoby roszczenie o zapłatę czynszu najmu, jednak w przedstawionym stanie faktycznym Barbara Nowak dochodzi zapłaty należnej jej części dochodów z udziału we współwłasności. Na marginesie można jedynie wskazać, że dochód z czynszu najmu stanowi pożytek z rzeczy wspólnej, który stanowi składnik pewnej całości przypadającej współwłaścicielom. Oceniając, z którą chwilą roszczenie powódki stało się wymagalne, warto odwołać się do uchwały SN z 10.5.1965 r.42, stanowiącej zasadę prawną. Sąd Najwyższy stwier- dził w niej, że należność z tytułu czynszu jest wspólna dla wszystkich współwłaścicieli i wchodzi do zasobu wspólnych dochodów. Dopiero dochód netto powstały po upły- wie roku gospodarczego, po odliczeniu wydatków, dzieli się na współwłaścicieli sto- sownie do ich udziałów we współwłasności. Tym samym pozwana powinna rozliczyć 42 Uchw. SN z 10.5.1965 r., III C 14/65, Legalis. 8 1.5. Nabycie spadku przychody z czynszu do końca roku obrotowego, w którym zostały uzyskane, a obo- wiązek wypłaty udziału w dochodzie z nieruchomości powstawał w pierwszym dniu następnego roku obrotowego. Mając na uwadze, że odpowiednie rozliczenia, bilanse i podsumowania dotyczące konkretnego roku obrotowego dokonywane są zazwyczaj dopiero na początku następnego roku obrotowego, zasadnym jest przyjęcie, że rosz- czenie o wypłatę dochodu z nieruchomości za poprzedni rok obrotowy staje się wyma- galne 1 stycznia następnego roku obrotowego. Roszczenie powódki jest przedmiotem powództwa wniesionego 22.3.2017 r. Z kolei okres przedawnienia wynosi 10 lat (zob. art. 118 KC w brzmieniu sprzed noweliza- cji43 oraz Uwagi do rozwiązania kazusu). Oznacza to, że roszczenie o zapłatę udziału w dochodach z nieruchomości za okres wcześniejszy niż 10 lat przed wytoczeniem powództwa uległo przedawnieniu. Przedawnienie obejmie zatem część roszczenia po- wódki za lata 2004, 2005 oraz 2006. Odnosząc się do roszczenia z tytułu udziału w do- chodach z nieruchomości za 2006 r., wskazać należy, uwzględniając przytoczoną wyżej uchw. SN, że roszczenie to stało się wymagalne 1.1.2007 r., a więc w chwili wytoczenia powództwa z 22.3.2017 r. było już roszczeniem przedawnionym. Powódce przysługuje zatem roszczenie o udział w dochodach począwszy od 2007 r., przy czym roszczenie o udział w dochodach za 2007 r. stało się wymagalne z dniem 1.1.2008 r. W przedmiotowej sprawie kluczowe jest również odniesienie się do stanowiska po- wódki, która podnosiła, że uzyskała możliwość realizacji swojego prawa dopiero z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania spadkowego po babce, czyli w marcu 2016 r., a tym samym roszczenie zawarte w pozwie nie mogło ulec przedaw- nieniu. W tym miejscu konieczne jest odwołanie do regulacji art. 925 KC. Zawarta w przepisie tym norma prawna wskazuje, że chwilą, z którą następuje nabycie spadku, jest chwila jego otwarcia. Z kolei art. 924 KC jednoznacznie wskazuje, że zawsze chwilą otwarcia spadku jest chwila śmierci spadkodawcy. Tym samym możliwość realizacji swojego roszczenia, jako współwłaściciela nieruchomości, Barbara Nowak uzyskała w dniu śmierci spadkodawczyni Katarzyny Kowalskiej, tj. 15.11.2003 r. W orzecznic- twie słusznie wskazuje się, że dzień śmierci spadkodawcy jest zdarzeniem, z którym prawo materialne łączy skutek w postaci przejścia praw i obowiązków zmarłego, pod- legających dziedziczeniu, na jego spadkobierców. Niezależnie więc od udokumento- wania faktu nabycia spadku, spadkobierca może wykonywać cały szereg uprawnień, zarówno czysto faktycznej, jak i jurydycznej natury. Spadkobierca może więc objąć spadek w posiadanie, zarządzać nim, w tym dokonywać czynności rozporządzających zarówno do poszczególnych przedmiotów spadkowych, jak i co do całego spadku, czy też przypadającego mu udziału w spadku. Może dalej bez uzyskania sądowego lub no- tarialnego dokumentu potwierdzającego nabycie spadku dochodzić na drodze sądo- wej swoich praw, tak wobec współspadkobierców, jak też wobec osób trzecich, które 43 Nowelizacja  KC, która weszła w  życie 9.7.2018  r.,  m.in. skróciła ustawowe terminy przedawnienia – zob. art. 1 ustawy z 13.4.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1104). 9 Zagadnienie 1. Uwagi wstępne nie będąc spadkobiercami, twierdzą, że nimi są44. Przenosząc powyższe rozważanie na grunt przedstawionego stanu faktycznego, wskazać należy, że Barbara Nowak mo- gła wytoczyć powództwo o zapłatę należnej jej części dochodu z nieruchomości już w trakcie trwania postępowania spadkowego, co spowodowałoby przerwanie biegu przedawnienia, zgodnie z normą art. 123 § 1 KC. Na marginesie wskazać jeszcze należy, że w myśl art. 207 KC, pożytki ze współwłasno- ści przypadają współwłaścicielom stosunkowo do udziałów, a zatem pobranie przez jednego ze współwłaścicieli pożytków ponad przysługujący mu udział rodzi obowiązek zwrotu lub stosownego rozliczenia. Oznacza to, że Barbara może domagać się od Anny Kowalskiej zwrotu wyłącznie tych dochodów, które pobrała pozwana. Pozwana nie od- powiada natomiast za zwrot dochodów pobranych przez Ryszarda Kowalskiego i jego spadkobierców. Z art. 207 KC wynika, że pożytki ze współwłasności przypadają współ- właścicielom stosunkowo do udziałów, jeżeli zatem któryś ze współwłaścicieli pobrał pożytki w wysokości przekraczającej jego udział, to pozostali współwłaściciele mogą żądać od niego zwrotu nienależnie pobranych pożytków. Słusznie podkreśla judyka- tura, że brak jest podstaw do obciążania współwłaściciela sprawującego zarząd i do- konującego podziału dochodów odpowiedzialnością za zwrot całości pożytków nieza- leżnie pobranych także przez innych współwłaścicieli45. Uwagi do rozwiązania kazusu W powyższym stanie faktycznym zastosowanie znalazł przepis art. 118 KC sprzed nowelizacji. W dniu 9.7.2018 r. w życie weszła ustawa nowelizująca46, która zmieniła przepisy KC w ten sposób, że m.in. skróciła ustawowe terminy przedawnienia. Zgod- nie z treścią art. 118 KC obowiązującego od 9.7.2018 r., jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadcze- nia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata. Jednak koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalen- darzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Z kolei przepisy przejściowe zawarte w art. 5 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej nakazują – co do zasady – do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie tej ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych stosować od dnia jej wejścia w życie przepisy KC, w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą. Jednakże, jeżeli zgodnie z przepisami KC w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą, termin przedawnienia jest krótszy niż według przepi- sów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie wskazanej ustawy. Jeżeli jednak przedawnienie, którego bieg terminu rozpoczął się przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej, nastąpiłoby przy uwzględnie- niu dotychczasowego terminu przedawnienia wcześniej, to przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. 44 Zob. wyr. SA w Warszawie z 30.6.2014 r., VI ACa 944/13, Legalis. 45 Zob. wyr. SA w Warszawie z 30.6.2014 r., VI ACa 944/13, Legalis. 46 Ustawa z 13.4.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1104). 10 1.6. Niegodność dziedziczenia 1.6. Niegodność dziedziczenia 1.6.1. Przyczyny uznania spadkobiercy za niegodnego Ustawodawca, posługując się w art. 928 § 1 KC sformułowaniem „może być uznany” zamiast np. „jest uznany”, wskazał na luz decyzyjny sądu w tej kwestii47, z tym zastrze- żeniem, że spadkobierca może być uznany za niegodnego dziedziczenia tylko na grun- cie wskazanych w powołanym przepisie trzech samodzielnych podstaw niegodności. Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli: 1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy; Na „plusika” Problematyczne jest, czy podstawą uznania za niegodnego będzie dopuszczenie się jakiegokolwiek przestępstwa przeciwko spadkodawcy, czy może podstawą uznania mogą być określone kategorie przestępstw. W orzecznictwie SN podkreśla się, że ka- talog ciężkich umyślnych przestępstw, których popełnienie może prowadzić do uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia, nie jest ograniczony jedynie do przestępstw przeciwko życiu lub zdrowiu spadkodawcy, przeciwko wolności, czci i nietykalności cielesnej spadkodawcy oraz przeciwko rodzinie i opiece. Istotne jest to, by było to prze- stępstwo ciężkie i umyślne, a za takie uznać można jedynie przestępstwo, które go- dzi w podstawy egzystencji spadkodawcy (np. spalenie domu, stanowiącego centrum życiowe spadkodawcy, kradzież wózka inwalidzkiego, w konsekwencji czego spadko- dawca zostaje pozbawiony możliwości poruszania się)48. 2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności; Na „plusika” Jak wskazuje się w orzecznictwie, fakt sporządzenia testamentu w stanie wyłączają- cym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, w żadnym razie nie może być utożsamiany z podstępem czy nakłonieniem spadkodawcy za pomocą groźby do sporządzenia/odwołania testamentu. Fakty te mogą współistnieć, ale wadliwość oświadczenia woli, wynikająca z braku zdolności testowania, sama z siebie nie dowodzi podstępu czy groźby49. Stan psychiczny, nawet wyłączający świadomość testowania, nie ma prostego przełożenia na zaistnienie okoliczności określonych w art. 928 KC. Prze- słanka uznania za niegodnego w postaci podstępnego działania spadkobiercy w sto- sunku do spadkodawcy spełniona może być jedynie wtedy, gdy spadkodawca w związku 47 Zob. wyr. SA w Warszawie z 14.1.2014 r., I ACa 1250/13, Legalis. 48 Zob. uzas. wyr. SN z 9.1.2014 r., V CSK 109/13, OSP 2015, Nr 4, poz. 43. 49 Zob. wyr. SO we Wrocławiu z 9.10.2014 r., I C 1001/12, Legalis. 11 Zagadnienie 1. Uwagi wstępne z działaniami spadkobiercy sporządza, czy też odwołuje testament wbrew swojej rze- czywistej woli50. 3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przero- bił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego. Na „plusika” Art. 928 § 1 pkt 3 KC wymienia jedną z trzech samodzielnych podstaw uznania niegod- ności spadkobiercy, tj. umyślne ukrycie lub zniszczenie testamentu spadkodawcy, pod- robienie lub przerobienie testamentu albo świadome skorzystanie z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego51. Celem wskazanego unormowania jest zapobieganie takim działaniom spadkobierców, które zmierzałyby do unicestwienia woli spadkodawcy52. 1.6.1.1. Przesłanka umyślnego dopuszczenia się ciężkiego przestępstwa na szkodę spadkodawcy Brzmienie art. 928 § 1 pkt 1 jest zbliżone do brzmienia art. 1008 pkt 2 KC, w którym ustawodawca zawarł przesłanki wydziedziczenia. Wskazano tam, że podstawą wydzie- dziczenia może być dopuszczenie się przez uprawnionego do zachowku, względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Regulacje te nie są tożsame, dla- tego przy ocenie niegodności dziedziczenia nie można a priori wykluczać, jako prze- słanki prowadzącej do uznania spadkobiercy za niegodnego, także przestępstwa prze- ciwko mieniu. Kazus Wiktor Nowak zmarł nagle 10.11.2017 r. Nie pozostawił testamentu. Przed śmiercią Wiktor złożył zawiadomienie do prokuratury o podejrzeniu popełnienia na jego szkodę przestępstwa kradzieży środków pieniężnych z prywatnego sejfu. Jako podejrzanego, Wiktor wskazał swojego ojca – Henryka Kowalskiego. Jego zdaniem ojciec znał szyfr do sejfu i wiedział, że syn trzyma tam duże kwoty pieniędzy oraz drogocenną biżu- terię. Prokuratura umorzyła jednak postępowanie z powodu braku dowodów, które mogłyby świadczyć o popełnieniu przez Henryka Nowaka zarzucanego mu czynu. Po- mimo to Wiktor do końca życia uważał, że ojciec go okradł, dlatego nie chciał mieć z nim żadnego kontaktu. Po śmierci Wiktora, jego matka – Anna Nowak wniosła po- wództwo przeciwko Henrykowi Nowakowi o uznanie go za niegodnego dziedzicze- nia po tragicznie zmarłym synu. W uzasadnieniu powództwa wskazała, że Wiktor nie 50 Zob. wyr. SA w Warszawie z 18.12.2014 r., VI ACa 304/14, http://orzeczenia.ms.gov.pl. 51 Zob. wyr. SO Łomży z 19.9.2013 r., I Ca 229/13, http://orzeczenia.ms.gov.pl. 52 Zob. wyr. SO we Wrocławiu z 9.9.2014 r., I C 1001/12, Legalis. 12 1.6. Niegodność dziedziczenia mógł wybaczyć ojcu kradzieży, a takie zachowanie spadkobiercy uzasadnia uznanie go za niegodnego. Czy w powyższym stanie faktycznym zachodzi przesłanka, o której mowa w art. 928 § 1 pkt KC? Zgodnie z art. 928 § 1 pkt 1 KC, spadkobierca może być uznany za niegodnego dziedzi- czenia, jeżeli dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy. Jak już wyżej wspomniano, podstawą uznania za niegodnego może być przestępstwo prze- ciwko mieniu, pod warunkiem, że będzie umyślne i ciężkie, a więc godzące w podstawy egzystencji spadkodawcy. W przedstawionym stanie faktycznym prokuratura umorzyła jednak postępowanie z powodu braku dowodów, które mogłyby świadczyć o popełnieniu przez Henryka Nowaka przestępstwa kradzieży. Tym samym przyjąć należy, że Henryk Nowak nie dopuścił się kradzieży na szkodę syna. Samo odczucie spadkodawcy nie jest wystarczające dla uznania, że zachodzą przesłanki niegodności. Uznanie za niegodnego może nastąpić, jeżeli spadkobierca dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa prze- ciwko spadkodawcy, a tym samym fakt popełnienia przestępstwa musi być bezsprzeczny. W praktyce pojawił się problem, czy sąd cywilny może samodzielnie ocenić, że dane zachowanie pozwanego wyczerpuje znamiona przestępstwa popełnionego na szkodę spadkodawcy, przy uprzednim braku prawomocnego skazania pozwanego przez sąd karny. Kazus Henryk Baran zmarł 12.10.2017 r. Anna Nowak powództwem z 1.2.2018 r. domagała się uznania Katarzyny Baran za niegodną dziedziczenia po Henryku Baranie. Spad- kodawca był ojcem powódki, pozwana zaś była jego drugą żoną. Przed zawarciem związku małżeńskiego z Katarzyną, Henryk przeniósł na nią własnościowe spółdziel- cze prawo do lokalu mieszkalnego oraz spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego (ga- rażu) w drodze umowy sprzedaży za kwotę 80 000 zł. Tuż po ślubie, prywatnym aktem oskarżenia z 26.3.2017 r. Henryk wystąpił przeciwko notariuszowi oraz Katarzynie, za- rzucając im oszustwo przy sporządzaniu umowy sprzedaży ww. własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego oraz lokalu użytkowego. Z uwagi na śmierć Henryka, oskarże- nie to popierała jego córka – Anna, ale następnie je cofnęła. W efekcie zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa nie doprowadziło do wszczęcia przez uprawnione organy postępowania karnego wobec Katarzyny ani tym bardziej do jej prawomocnego skaza- nia za popełnienie przestępstwa na szkodę spadkodawcy. Pomimo to Anna domagała się uznania Katarzyny za niegodną dziedziczenia po spadkodawcy, z uwagi na dopusz- czenie się przez pozwaną ciężkiego, umyślnego przestępstwa na szkodę spadkodawcy. Zdaniem Anny, przesądza o tym fakt złożenia przez ojca prywatnego aktu oskarżenia. Czy sąd cywilny może samodzielnie ocenić, że dane zachowanie Katarzyny wyczerpuje znamiona przestępstwa popełnionego na szkodę spadkodawcy? Zgodnie z normą art. 928 § 1 pkt 1 KC, spadkobierca może być uznany przez sąd za nie- godnego, jeżeli dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy. 13 Zagadnienie 1. Uwagi wstępne W przedstawionym stanie faktycznym brak jest jednak podstaw uznania, że wskazana przesłanka zachodzi. Przeciwko pozwanej nie zostało finalnie wszczęte postępowa- nie przez uprawnione organy ani nie doszło do jej prawomocnego skazania za popeł- nienie jakiegokolwiek przestępstwa na szkodę spadkodawcy. Brak zatem wyroku kar- nego, który w świetle art. 11 KPC byłby wiążący dla sądu cywilnego. W orzecznictwie wskazuje się, że ze sformułowania art. 928 § 1 pkt 1 KC wynika, iż co do zasady sąd cywilny nie jest uprawniony do dokonania samodzielnej oceny, czy konkretne zacho- wanie spadkobiercy stanowi przestępstwo. W związku z tym decydujące i konieczne byłoby uprzednie prawomocne skazanie pozwanej przez sąd karny za popełnienie prze- stępstwa na szkodę spadkodawcy, i to o charakterze umyślnym. Ponadto wskazuje się, że do sądu cywilnego należeć może jedynie samodzielna ocena, czy popełnione prze- stępstwo ma charakter ciężki, ponieważ sąd karny nie dokonuje takiej oceny, w szcze- gólności pod kątem skutków cywilnoprawnych, np. przewidzianych w art. 928 § 1 pkt 1 KC53. A zatem, skoro Katarzyna nie została w ogóle prawomocnie skazana za do- puszczenie się jakiegokolwiek przestępstwa przeciwko spadkodawcy, to sąd cywilny nie może badać, czy było to przestępstwo popełnione umyślnie i o ciężkim charakterze. Rozstrzygając o niegodności dziedziczenia na podstawie przesłanki zawartej w art. 928 § 1 pkt 1 KC, pojawia się wątpliwość, czy sąd cywilny może dokonać samo- dzielnej oceny, że dane zachowanie spadkobiercy stanowi ciężkie przestępstwo. Kazus Antoni Kowal oraz jego starszy brat Maciej są jedynymi spadkobiercami ustawowymi zmarłej 12.12.2017 r. Mirosławy Kowal. Spadkodawczyni od śmierci męża mieszkała z młodszym synem Antonim, Maciej natomiast zaraz po studiach wyjechał do War- szawy, a rodzinne miasto odwiedzał rzadko, średnio raz na 2 lata. W czasie pobytu w domu Maciej nie widywał się z młodszym bratem, który na skutek łączącego braci konfliktu wyprowadzał się na ten czas. Maciej zauważył jednak, że matka wygląda na zastraszoną i zdominowaną przez Antoniego, ale próby dowiedzenia się czegokol- wiek kończyły się niepowodzeniem. Od sąsiadów dowiedział się jedynie o pojawia- jących się co jakiś czas awanturach w mieszkaniu matki. Antoni nie pracował, utrzy- mywała go matka z niewielkiej emerytury. Sąsiedzi opowiadali Maćkowi, że często widzą Antka pijanego i stojącego w bramie. W lipcu 2016 r. Mirosława Kowal trafiła do szpitala ze śladami pobicia. Wówczas okazało się, że młodszy syn znęcał się fizycz- nie i psychicznie nad swoją matką w ten sposób, że wszczynał awantury, podczas któ- rych używał słów powszechnie uznanych za obelżywe, ubliżał matce, popychał, szar- pał za włosy i ubranie, bił pięściami i kopał po ciele, zmuszał do chodzenia kilka razy dziennie po piwo, a ponadto w dniu 4.7.2016 r. poprzez przytrzymywanie za włosy i uderzanie głową o ścianę dokonał naruszenia czynności narządów ciała Mirosławy Kowal, w wyniku czego doznała ona dolegliwości bólowych twarzy, krwawienia z nosa, a powyższe obrażenia spowodowały u niej naruszenie nietykalności cielesnej w rozu- 53 Zob. wyr. SA w Gdańsku z 20.9.2016 r., I ACa 189/16, OSP 2017, Nr 7–8, poz. 78. 14 1.6. Niegodność dziedziczenia mieniu art. 217 KK, co stanowi przestępstwo określone w art. 207 § 1 KK. Za powyższe przestępstwo SO wymierzył Antoniemu karę roku pozbawienia wolności z warunko- wym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszącym 5 lat, oddając oskarżo- nego pod dozór kuratora. Pozwem z 3.2.2018 r. Maciej Kowal żądał uznania Antoniego Kowala za niegodnego dziedziczenia. W uzasadnieniu podał, że pozwany „dopuścił się ciężkiego przestęp- stwa przeciwko matce, co stanowi wystarczającą przesłankę uznania go za niegodnego dziedziczenia po zmarłej matce”. Pozwany nie uznał żądania pozwu, podnosząc, że sy- tuacja rodzinna między nim a matką była pozytywna. Obrażenia, których doznała spadkodawczyni, miały być – w jego ocenie – wynikiem tego, że spadkodawczyni kilka razy przewróciła się w domu. Ponadto, nawet uwzględniając wyrok skazujący za czyn opisany w art. 207 KK, Sąd – zdaniem pozwanego – musi uwzględnić, że jest to wy- stępek, nie zaś zbrodnia, dlatego nie można traktować go jako ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy. Oceń zasadność roszczenia Macieja Kowala. Na wstępie należałoby odnieść się do stanowiska wyrażanego w judykatach, w świetle którego ze sformułowania art. 928 § 1 pkt 1 KC wynika, że co do zasady sąd cywilny nie jest uprawniony do dokonania samodzielnej oceny, czy konkretne zachowanie spadko- biercy stanowi przestępstwo, dlatego istotne znaczenie ma istnienie wyroku skazują- cego spadkobiercę za umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy54. Wyrok taki jest wiążący dla sądu cywilnego, o czym przesądza norma art. 11 KPC. Tym samym Sąd rozpoznający powództwo Macieja Kowala musi uwzględnić wyrok skazujący wydany w postępowaniu karnym. Z art. 928 § 1 pkt 1 KC wynika, że spadkobierca może być uznany przez Sąd za nie- godnego, jeżeli dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, jednak żaden z przepisów KC nie definiuje przestępstwa ciężkiego. Jak wskazuje się w orzecznictwie, niewątpliwie za takie przestępstwo należy potraktować zbrodnie przeciwko spadkodawcy, usiłowanie ich popełnienia albo podżeganie do nich. Jed- nocześnie nie można wykluczyć, że jako przestępstwo ciężkie należy ocenić również występki, przy uwzględnieniu nasilenia złej woli spadkobiercy, podstaw oraz uporczy- wości jego działania55. Nie ma więc przeszkód, by za umyślne i ciężkie przestępstwo uznać również występek56. Ocena, czy dane przestępstwo ma charakter przestępstwa ciężkiego, należy do sądu cywilnego57. 54 Zob. wyrok SA w  Gdańsku  z  20.9.2016  r., I  ACa 189/16, OSP 2017, Nr  7–8, poz.  78; wyr. SA w Katowicach z 19.12.2014 r., I ACa 787/14, Legalis; wyr. SA w Białymstoku z 10.4.2013 r., I ACa 23/13, Legalis. 55 Zob. wyr. SA w Krakowie z 28.11.2014 r., I ACa 1191/14, Legalis. Zob. też wyr. SA w Gdańsku z 14.6.2000 r., I ACa 262/00, OSA 2002, Nr 3, poz. 25. 56 Zob. wyr. SA w Krakowie z 28.10.2016 r., I ACa 747/16, Legalis. 57 Zob. wyr. SO w Kielcach z 23.2.2016 r., I C 15/15, Legalis; wyr. SA w Katowicach z 19.12.2014 r., I ACa 787/14, Legalis. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo spadkowe. Teoria. Orzecznictwo. Kazusy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: