Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00863 011051 7491772 na godz. na dobę w sumie
Prawo udziałowe w spółce z o.o. - ebook/pdf
Prawo udziałowe w spółce z o.o. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 283
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-191-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka w całości poświęcona jest problematyce udziału w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Przedstawiono w niej m.in. zagadnienia takie jak: członkostwo w spółce, istota udziału, treść najważniejszych uprawnień wspólnika, powstanie i ustanie udziału.

Publikacja powinna zainteresować nie tylko praktyków prawa, tj. sędziów, notariuszy, radców prawnych, adwokatów i referendarzy sądowych, ale także osoby bezpośrednio zainteresowane udziałami: wspólników i członków organów spółek z ograniczoną odpowiedzialnością.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawatel. 22 851 45 61, 22 851 45 62fax 22 841 98 91www.difin.plDifinDifinPrawo udzialowe w spólce z o.o.DifinPaweł Zdanikowskicena 55 złPrawo udziałowe w spółce z o.o.Paweł Zdanikowski – doktor nauk prawnych (KUL), asystent w Katedrze Prawa Han-dlowego na Wydziale Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL, sędzia sądu rejonowego, autor wielu prac z zakresu prawa handlowego. Prawo udziałowe w spółce z o.o. to książka w całości poświęcona problematyce udziału w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Przedstawiono w niej m.in. zagadnienia takie jak:l członkostwo w spółce;l istota udziału;l treść najważniejszych uprawnień wspólnika; l powstanie i ustanie udziału.Książka adresowana jest nie tylko do praktyków prawa: sędziów, notariuszy, rad-ców pranych, adwokatów i referendarzy sądowych, ale także do osób bezpośrednio zainteresowanych udziałami: wspólników i członków organów spółek z ograniczoną odpowiedzialnością.ISBN 978-83-7641-469-0 Redaktor prowadzący: Renata Fleszar Copyright © by Difin SA Warszawa 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. ISBN 978-83-7930-191-1 Printed in Poland Difin SA Warszawa 2011 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. (22) 851 45 61, 851 45 62 fax (22) 841 98 91 www.difin.pl Skład i łamanie: DTP Service Warszawa, tel. (22) 663 47 67 Wydrukowano w Polsce SpiS treści Wykaz skrótóW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 WproWadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1 Rozdział I Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako prywatnoprawna organizacja korporacyjna (korporacja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 3 1.1. Pojęcie prywatnoprawnej organizacji korporacyjnej . . . . . . . . . . . . . . 1 3 1.2. Historyczny rozwój organizacji korporacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 9 1.2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 9 1.2.2. Starożytność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 0 1.2.3. Średniowiecze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 3 1.2.4. Czasy nowożytne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 6 1.2.5. Czasy najnowsze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 7 1.3. Niektóre kryteria podziału organizacji korporacyjnych . . . . . . . . . . . . 2 8 1.3.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 8 1.3.2. Korporacje prawa publicznego (publiczne) i korporacje prawa prywatnego (prywatne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 9 1.3.3. Korporacje o celach gospodarczych i niegospodarczych . . . . . 3 1 1.4. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością na tle innych korporacji prawa prywatnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 3 1.4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 3 1.4.2. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością a spółka akcyjna . . 3 4 1.4.3. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością a spółka jawna . . . . 3 5 1.4.4. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością a spółdzielnia . . . . . 3 8 1.4.5. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością a stowarzyszenie . . . 4 0 6 Spis treści 1.4.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 2 1.5. Członkostwo w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością . . . . . . . . . 4 3 1.5.1. Pojęcie członkostwa w organizacji korporacyjnej . . . . . . . . . . 4 3 1.5.2. Pojęcie stosunku członkostwa w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 7 1.5.3. Stosunek członkostwa a stosunek spółki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1 1.5.4. Struktura stosunku członkostwa w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 5 1.5.5. Charakter prawny stosunku członkostwa w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 6 1.5.6. Stosunek członkostwa w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością a członkostwo w innych organizacjach korporacyjnych prawa prywatnego . . . . . . . . . . . 5 7 1.5.7. Stosunek członkostwa a prawo udziałowe . . . . . . . . . . . . . . . . 6 2 1.5.8. Stosunek członkostwa w jednoosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 4 Rozdział II rola umowy Spółki w kSztałtowaniu prawa udziałowego . . . . . . . 6 9 2.1. Pojęcie umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością . . . . . . . . . 6 9 2 .2 . Charakter prawny umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością . . 7 6 2 .3 . Zakres swobody wspólników w kształtowaniu treści umowy spółki . . . 8 0 Rozdział III iStota udziału – części kapitału zakładowego . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 7 3.1. Kapitał zakładowy i jego rola w strukturze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 7 3.1.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 7 3.1.2. Pojęcie kapitału zakładowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 8 3.1.3. Charakter prawny kapitału zakładowego . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 9 3.1.4. Zmiana wysokości kapitału zakładowego . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 4 3.1.4.1. Podwyższenie kapitału zakładowego . . . . . . . . . . . . . . 9 4 3.1.4.1.1. Istota i tryby podwyższenia kapitału zakładowego . . 9 4 3.1.4.1.2. Objęcie udziałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 3.1.4.1.3. Skuteczność podwyższenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 3.1.4.2. Obniżenie kapitału zakładowego . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 3.1.4.2.1. Pojęcie i cele obniżenia kapitału zakładowego . . . . . 106 3.1.4.2.2. Sposoby obniżenia kapitału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 3.1.4.2.3. Przesłanki obniżenia kapitału zakładowego . . . . . . . 108 Spis treści 7 3.2. Pojęcie udziału w kapitale zakładowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 3.3. Charakter prawny udziału w kapitale zakładowym . . . . . . . . . . . . . . . 114 3.4. System udziałów w kapitale zakładowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 3.4.1. Pojęcie systemu udziałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 3.4.2. System jedności udziału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 3.4.3. System wielości udziałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 3.4.4. Regulacja systemu udziałów w ustawodawstwie wybranych państw europejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 3.4.5. Charakter prawny systemu udziałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 3.5. Tożsamość udziałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3.6. Księga udziałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 Rozdział IV iStota prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 4.1. Pojęcie prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 4.2. Prawo udziałowe a pozycja prawna wspólnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 4.3. Struktura prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 4.3.1. Klasyfikacja uprawnień wspólników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 4.3.2. Zasada niepodzielności prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . 158 4.4. Charakter prawny prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 4.4.1. Prawo udziałowe prawem majątkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 4.4.2. Prawo udziałowe w katalogu praw podmiotowych . . . . . . . . . . 165 4.5. Wspólność prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.5.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.5.2. Istota wspólności prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 4.5.3. Wykonywanie wspólnego prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 4.5.4. Wspólność prawa udziałowego w częściach ułamkowych . . . . 179 4.5.5. Wspólność łączna prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 Rozdział V treść prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 5.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 5.2. Najważniejsze uprawnienia majątkowe wspólnika . . . . . . . . . . . . . . . 192 5.2.1. Prawo do udziału w zysku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 5.2.2. Prawo do kwoty likwidacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 5.2.3. Prawo pierwszeństwa do objęcia nowych udziałów lub wartości istniejących udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym(prawo poboru) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 5.3. Najważniejsze uprawnienia korporacyjne wspólnika . . . . . . . . . . . . . 206 8 Spis treści 5.3.1. Prawo udziału w obradach zgromadzenia wspólników . . . . . . 206 5.3.2. Prawo głosu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 5.3.2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 5.3.2.2. Uchwały wspólników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 5.3.2.3. Istota oraz treść prawa głosu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 5.3.2.4. Wykonywanie prawa głosu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 5.3.2.4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 5.3.2.4.2. Pełnomocnictwo do udziału w obradach zgromadzenia wspólników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 5.3.2.4.3. Wykonywanie prawa głosu przez osoby trzecie we własnym imieniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 5.3.2.4.4. Problem dopuszczalności niejednolitego głosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 5.3.3. Prawo kontroli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Rozdział VI powStanie i uStanie prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 6.1. Powstanie prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 6.1.1. Spółka w organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 6.1.2. Podwyższenie kapitału zakładowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 6.2. Ustanie prawa udziałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 6.2.1. Umorzenie udziałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 6.2.2. Rozwiązanie spółki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 6.2.3. Łączenie spółek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 6.2.4. Podział spółki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 6.2.5. Przekształcenie spółki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 BiBliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 wykaz pozycji literatury powoływanej w werSji Skróconej . . . . 281 Wykaz SkrótóW 1. Źródła prawa AktG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aktiengesetz – niemiecka ustawa o spółce akcyjnej BGB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bürgerliches Gesetzbuch – niemiecki kodeks cy- wilny GmbHG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gesellschaft mit beschränkter Haftung Gesetz – nie- miecka ustawa o spółce z ograniczoną odpowie- dzialnością k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny k.h. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks handlowy k.p.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks postępowania cywilnego k.r.o. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks rodzinny i opiekuńczy k.s.h. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks spółek handlowych k.z. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks zobowiązań OR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obligationenrecht – szwajcarska ustawa o zobowią- öGmBHG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . austriacka ustawa o spółce z ograniczoną odpowie- zaniach dzialnością Pr. spółdz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo spółdzielcze u.k.w.h. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa o księgach wieczystych i hipotece 2. Czasopisma i publikatory Apel.-W-wa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Apelacja Warszawska AcP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archiv für civilistische Praxis BBl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bundesblatt der Schweizerischer Eidgenossen- schaft 10 Wykaz skrótów BGBl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bundesgesetzblatt CPH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czasopismo Prawno – Historyczne Dz.P.P.P. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziennik Praw Państwa Polskiego Dz.U. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziennik Ustaw KPP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwartalnik Prawa Prywatnego NPN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowy Przegląd Notarialny OSPiKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- wych OSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo Sądów Polskich PPE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Prawa Egzekucyjnego PiP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Państwo i Prawo PPH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Prawa Handlowego PPHZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Problemy Prawne Handlu Zagranicznego PUG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego PPW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo Papierów Wartościowych RGZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Entscheidungen des Rechtsgerichtes in Zivilsachen – Amtliche Sammlung RPEiS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SNP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia Nauk Politycznych ZHR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeitschrift für Handels und Wirtschaftsrecht GmbH-R . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . GmbH-Runschau Biul. SN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biuletyn Sądu Najwyższego OSNC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna 3. Inne D . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Digesta GmbH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gesellschaft mit beschränkter Haftung KKRP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej Wkł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . wkładka WproWadzenie Niniejsza opracowanie podejmuje zagadnienie prawa udziałowego (udziału) w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Prawa – o kluczowym znaczeniu zarówno dla wspólnika, jak również dla samej spółki. Problematyka ta dotyczy bowiem nie tylko kwestii zasadniczych, a więc roli i statusu wspólnika w spółce, ale wiąże się również się z szeregiem kwestii szczegółowych, dotykających wy- konywania poszczególnych uprawnień przez wspólników, czy obrotu prawami udziałowymi. Jest to jedno z pierwszych opracowań monograficznych na ten temat. Celem pracy jest dogmatyczna analiza instytucji prawa udziałowego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Rozważania skupiają się wprawdzie na prze- pisach Kodeksu spółek handlowych, przedmiot pracy wymagał jednak sięgnięcia do szeregu innych regulacji, zarówno o charakterze prawnomaterialnym, jak i procesowym. Analizowana jest także bogata polska literatura przedmiotu oraz orzecznictwo. Jakkolwiek praca nie ma charakteru porównawczego Czytelnik znajdzie w książce odniesienia do regulacji i literatury zagranicznej, głównie niemieckiej. Trudno sobie bowiem wyobrazić analizę prawa udziałowego bez odniesień do systemu prawnego, który jako pierwszy uregulował spółkę z ogra- niczoną odpowiedzialnością. Książka adresowana jest nie tylko do osób zajmujących się nauką prawa cy- wilnego. Rozwiązanie wielu konkretnych problemów, dotyczących stosowania k.s.h. w zakresie spółki z o.o., znajdą tam też sędziowie, notariusze, adwokaci, radcy prawni i referendarze sądowi, a także wszyscy zainteresowani zagadnieniem udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Dogmatyczny charakter pracy sprawia, że rozważania w głównej mierze sku- piają się na zbadaniu i przedstawieniu obowiązującej regulacji prawnej. W pracy zamieszczono jednak ocenę obwiązującego unormowania prawa udziałowego, 12 Wprowadzenie jak również nieobowiązywania regulacji w pewnych kwestiach. Wnioski oraz propozycje konkretnych zmian legislacyjnych zostały również uwzględnione w publikacji. Lublin, maj 2011 r. Paweł Zdanikowski Spółka z ograniczoną odpoWiedzialnością jako pryWatnopraWna organizacja korporacyjna (korporacja) I 1.1. Pojęcie prywatnoprawnej organizacji korporacyjnej Kodeks spółek handlowych nie zawiera przepisu, który, jak w przypadku spółek osobowych w odniesieniu do poszczególnych ich typów1, definiowałby spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. W przypadku spółki z o.o. definicję taką można skonstruować na bazie przepisów ogólnych, jak i bezpośrednio regulujących ten typ spółki. Na tej podstawie stwierdzić można, że spółka z ograniczoną odpowie- dzialnością to powstająca w drodze umowy lub jednostronnej czynności prawnej spółka kapitałowa, wyposażona w zdolność prawną, a od chwili rejestracji także w osobowość prawną, która samodzielnie ponosi odpowiedzialność za swoje zo- bowiązania. Może być utworzona w każdym celu prawnie dopuszczalnym. Posiada majątek pochodzący z wkładów jej uczestników, którzy wnoszą go na pokrycie obejmowanych przez siebie praw udziałowych, będących podstawą określenia statusu prawnego wspólników w spółce2. Definicję tę można rozbudować w opar- ciu o bardziej szczegółowe elementy charakteryzujące spółkę z o.o., wydaje się jednak, że w kształcie określonym powyżej przekonująco wskazuje, że spółka nie 1 Zob. art. 22 § 1, 86 § 1, 102 i 125 k.s.h. 2 W kwestii pojęcia spółki z o.o. zob. rozważania M. Tarskiej, Spółka z ograniczoną odpowie- dzialnością. Istota. Ustrój. Funkcjonowanie, Warszawa 2003, s. 1–54; por. także A. Szajkowski, M. Tarska, Prawo spółek handlowych, Warszawa 2004, s. 300–301. 14 Rozdział I jest jedynie pojęciem, lecz elementem rzeczywistości, realnym bytem społecznym, któremu przysługują prawa i obowiązki. W aspekcie funkcjonalnym spółka z o.o., jak każda spółka handlowa, jest przede wszystkim formą organizacyjno-prawną („szatą prawną”) dla wspólników, dzięki której mogą realizować wspólny cel3. Jednakże podstawowym desygnatem tego terminu jest, jak się wydaje, organizacja wspólników. Spółka posiada uczestników, ma więc strukturę korporacyjną – stanowią ją jej członkowie. Prawa udziałowe przysługują wspólnikom w związku z ich uczestnictwem w organizacji. Warto zbadać więc ten aspekt spółki z o.o. celem ustalenia: czy i w jakim zakresie or- ganizacyjny charakter spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wpływa na kon- strukcję prawa udziałowego. W tym celu należy najpierw ustalić cechy organizacji korporacyjnej w ogólności, prześledzić proces, który ukształtował współczesne organizacje korporacyjne, w tym także spółkę z o.o., a także ukazać spółkę z o.o. na tle innych organizacji korporacyjnych. Analizie poddać także należy stosunek prawny pomiędzy wspólnikiem a spółką – członkostwo. Literatura cywilistyczna najczęściej definiuje prywatnoprawną organizację kor- poracyjną (korporację prawa prywatnego) jako zrzeszenie stanowiące jednostkę organizacyjną, wyposażone w zdolność prawną, zawiązane dla osiągnięcia wspól- nego celu, o charakterze dobrowolnym, trwałym i formalnym4 . Ustawodawca pomimo, że wielokrotnie posługuje się pojęciem jednostki orga- nizacyjnej, w tym także w regulacjach spoza prawa prywatnego, nigdzie go jednak nie definiuje5. Systematyka przepisów Kodeksu cywilnego wskazuje, że jest to instytucja prawa osobowego6. Jak się wydaje, jednostka organizacyjna jest kon- strukcją prawną umożliwiającą powiązanie normy prawnej nie z pojedynczą osobą ludzką (czemu służy kwalifikacja osobowości fizycznej), lecz z pewną strukturą organizacyjną, w ramach której także działają ludzie, jednak wyodrębnioną z uwagi na realizację różnorakich celów aprobowanych przez prawodawcę7 . 3 Por. A. Szajkowski, Koncepcja legislacyjna spółki handlowej, [w:] Prawo w XXI wieku. Księga pamiątkowa 50-lecia Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, red. W. Czapliński, Warszawa 2006, s. 865. 4 Por. W. Chrzanowski, Zarys prawa korporacji. Część ogólna, Warszawa 1997, s. 15. W starszej literaturze zob. E. Till, Nauki ogólne austryackiego prawa prywatnego, Lwów 1911, s. 213 oraz R. Longchamps de Berier, Wstęp do nauki prawa cywilnego, Lublin 1922, s. 119. 5 Zagadnienie to nie było przedmiotem szerokiej analizy doktrynalnej. W ostatnich latach autorem najszerszej wypowiedzi w tym przedmiocie jest J. Frąckowiak, Jednostka organizacyjna jako substrat osoby prawnej i ustawowej, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana pod redakcją Leszka Ogiegły, Wojciecha Popiołka i Macieja Szpunara, Zakamycze 2005, s. 902–913; zob. też idem, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 1, s. 1020 i n. 6 zob. art. 33, 331, 37, 431 k.c. 7 Por. J. Frąckowiak, Jednostka organizacyjna…, s. 902; zob. też idem, [w:] System Prawa Prywatne- go, t. 1, s. 1020 i n. Por. także czynione na tle spółki cywilnej, rozważania A. Herbeta, [w:] System Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako prywatnoprawna… 15 Jednostka organizacyjna jest pojęciem nadrzędnym w stosunku do podmiotu prawa. Oznacza to, że każdy niebędący osobą fizyczną podmiot jest jednostką organizacyjną, ale nie każda jednostka organizacyjna jest podmiotem8. Pojęcie osobowości i podmiotowości prawnej jest wtórne w stosunku do pojęcia jednostki organizacyjnej. Jednostki organizacyjne można więc podzielić na trzy kategorie: jednostki nieposiadające zdolności prawnej, posiadające zdolność prawną, które jednakże nie są osobami prawnymi (art. 331 k.c.) oraz jednostki będące osobami prawnymi (art. 33 k.c.). Jednostka organizacyjna jest substratem zarówno osób prawnych (niezależnie od ich struktury – korporacyjnej lub zakładowej9), jak i pod- miotów nieosobowych10, zaś elementem konstytutywnym jednostki organizacyjnej jest zawsze jakaś ludzka struktura, przy czym ludzie mogą ją tworzyć (uczestniczyć w niej – np. organizacje korporacyjne), bądź też spełniać w niej jedynie funkcje administracyjne (np. fundacje, państwowe osoby prawne). Zważywszy na znaczenie członków organizacji dla jej struktury można stwier- dzić, że substratem korporacyjnej jednostki organizacyjnej jest organizacja jej uczestników. Wydaje się zatem, że jednostka organizacyjna nie jest jedynie instru- mentem wskazywania adresatów norm prawnych, pojęcie to można bezpośrednio odnosić do organizacji wspólników – jednostka organizacyjna może także oznaczać samą organizację. Dla uznania danej jednostki organizacyjnej za korporację konieczne jest, by posiadała zdolność prawną – by była osobą prawną bądź też nieosobowym pod- Prawa Prywatnego, t. 16, s. 561–562 oraz w monografii: Spółka cywilna. Konstrukcja prawna, Warszawa 2008, s. 283 i n. 8 Podobnie J. Frąckowiak, Jednostka organizacyjna…, s. 903 oraz Z. Radwański, Prawo cywilne 9 Zob. H. Cioch, Prawo fundacyjne, Warszawa 2002, s. 26, który słusznie uznaje jednostkę orga- – część ogólna, Warszawa 1997, s. 158. nizacyjną także za element pojęcia fundacji. 10 Pojęcie „podmiot nieosobowy” zostało zaproponowane w doktrynie przez A. Szajkowskiego, Koncepcja legislacyjna…, s. 870, na określenie niebędących osobami prawnymi jednostek organi- zacyjnych, którym k.s.h. lub inna ustawa przyznaje zdolność prawną. Pojęciem tym posługuje się również M. Tarska, Spółka…, s. 145–146. W doktrynie spotkać można także inne sformułowania, m.in. „osoba ustawowa” zaproponowane przez J. Frąckowiaka, Instytucje prawa handlowego w kodeksie cywilnym, „Rejent” 2003, Nr 6, s. 29 oraz [w:] System Prawa Prywatnego, t. 1, s. 1019; „podmioty ustawowe”, zaproponowane przez A. Kidybę, Niektóre skutki wprowadzenia do obrotu handlowego trzeciej kategorii podmiotowej, PPH 2004, Nr 12, s. 12; „niepełna osoba prawna” używane przez W. J. Katnera, Podwójna czy potrójna podmiotowość w prawie cywilnym, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana pod redakcją Leszka Ogiegły, Wojciecha Popiołka i Macieja Szpunara, Zakamycze 2005, s. 1027. Oprócz tego część doktryny ciągle posługuje się pojęciem „ułomna osoba prawna”, tak m.in. E. Gnie- wek, [w:] E. Gniewek (red.) Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 78 oraz M. Pazdan, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz do art. 1–4491 t. 1, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2005, s. 129, który jednak ostatnio proponuje jako alternatywny dla „ułomnej osoby prawnej” termin „podmiot bez osobowości prawnej”. 16 Rozdział I miotem prawa11. Najistotniejszą cechą organizacji korporacyjnych jest bowiem prawne wyodrębnienie od osób je tworzących poprzez uznanie ich przez system prawny za podmiot prawa. W konsekwencji korporacja stanowi jedność nie tylko na zewnątrz (w stosunku do osób trzecich), ale także w stosunkach wewnętrznych (w relacji do swoich członków). Przejawia się to w odrębności sfer prawnych zrzeszenia i jego uczestników (właścicielem, dłużnikiem, czy wierzycielem jest korporacja, a nie jej członkowie). Skutkiem zaś tego jest możność dokonywania czynności prawnych pomiędzy korporacją a jej członkami oraz nabywania praw i obowiązków we wzajemnych stosunkach. Odrębność sfer prawnych przejawia się także tym, że istnienie korporacji jest niezależne od składu jej członków, których może przybywać lub ubywać12 . Z natury rzeczy wynika, że osobową strukturę zrzeszenia muszą tworzyć co najmniej dwa podmioty stosunków prawnych (osoby fizyczne, osoby prawne, podmioty nieosobowe). Doniosłość uczestników zrzeszenia dla jego bytu potwier- dzają regulacje dotyczące niektórych korporacji, które określają minimalną liczbę ich członków. Przewidują one także z reguły konieczność rozwiązania korporacji w razie, gdy liczba jej członków spadnie poniżej określonego minimum13. Człon- kowie tworzą (konstytuują) strukturę zrzeszenia. Oni także, poprzez uczestnictwo w organach zrzeszenia, odgrywają w nich decydującą rolę. Odrębność sfer praw- nych organizacji i jej członków powoduje, że wola poszczególnych członków nie stanowi sama przez się woli organizacji. Nie stanowi jej także suma oświadczeń członków zrzeszenia. Dopiero wola wyrażona w ramach ustalonej przez członków struktury organizacyjnej może być uznana za wolę korporacji. Do tego korporacja potrzebuje organów, a więc elementów jej struktury organizacyjnej, z których działaniem związane będą skutki prawne. Uczestnicy stanowią substrat organizacji korporacyjnej14. Są jednak nie tyl- ko „tworzywem” dla bytu społecznego, jakim jest korporacja, są nadto racją jej 11 Wprawdzie w dawniejszej literaturze pojęcie korporacji wprost łączono z osobowością prawną, zob. R. Longchamps de Berier, Wstęp…, s. 119; E. Till, Nauki ogólne…, s. 221, jednak na grun- cie legis latae, wobec wprowadzenia do systemu prawa cywilnego trzeciej kategorii podmiotów prawa, jakimi są podmioty nieosobowe, decydujące znaczenie ma kwestia podmiotowości, a nie osobowości prawnej; zagadnienie dwu- czy trzyelementowego katalogu podmiotów prawa cy- wilnego jest jednak wciąż dyskutowane. 12 Zob. E. Till, Nauki ogólne…, s. 214. 13 Zob. np. art. 9 i 31 Ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. 2001, Nr 79, poz. 855, ze zm.); art. 6 § 2 i 113 § 1 pkt 2 Ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz.U. 2003, Nr 188, poz. 1848, ze zm.). 14 Pojęcie substratu w doktrynie tradycyjnie odnoszone jest do dychotomicznego podziału osób prawnych na osoby typu korporacyjnego i zakładowego. Efektywność dyferencjacyjna tego pojęcia jest jednak ograniczona, ponieważ w ścisłym znaczeniu każda jednostka organizacyjna, w tym także zakład, musi opierać się na jakiejś strukturze osobowej, przy czym różnica polega na odmiennej roli czynnika ludzkiego. Potwierdza to próba odniesienia pojęcia substratu do Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako prywatnoprawna… 17 powstania oraz istnienia. Korporacja nie może istnieć bez uczestników. Uznanie członków korporacji za jej substrat nie oznacza, że skład korporacji nie może ule- gać zmianom. Dopuszczalność zmian podmiotowych jest bowiem konsekwencją odrębności podmiotowej korporacji w stosunku do jej członków. W zależności jednak od rodzaju konkretnej organizacji stopień dopuszczalności zmian może być różny (od wysokiego – np. w spółce akcyjnej, która wyemitowała akcje na okaziciela, do niewielkiego – np. w stowarzyszeniu). Duże zróżnicowanie panuje także w zakresie mechanizmu dokonywania zmian podmiotowych. Może odbywać się to w trybie umownym, pomiędzy organizacją a członkiem (np. osobowe spółki handlowe, spółdzielnie, stowarzyszenia), bądź też zasadniczo niezależnie od woli korporacji (np. spółki kapitałowe). Korporacja jest organizacją zawiązaną w określonym, wspólnym celu. Wola współdziałania dla realizacji wspólnego zamierzenia, tradycyjnie określana także jako affectio societatis, jest racją powstania i bytu organizacji. Gdyby bowiem nie wspólny cel, nie byłoby potrzeby zawiązywania zrzeszenia. Cel, jako pożądany stan rzeczy (cel w ujęciu przedmiotowym), jest efektem określonego działania, u podstaw którego leży motyw (cel w ujęciu podmiotowym). Można zatem mówić tu o trzech płaszczyznach: motywacji, realizacji i rezultacie. Z kolei motywacja wynika z rozpoznania jakiejś potrzeby (interesu). Wspólny cel jako element pojęcia organizacji korporacyjnej jest celem w ujęciu przedmiotowym – oczekiwanym sta- nem rzeczy. Organizacja jest środkiem służącym jego realizacji. Sam zaś pożądany stan rzeczy (osiągnięcie celu) bezpośrednio oddziałuje na sferę potrzeb członków poprzez jej zaspokojenie. Obrazuje to, że wspólność celu nie oznacza wspólności interesów, a w nomenklaturze stosowanej powyżej, że cel przedmiotowy nie musi być tożsamy z celem indywidualnym. Ostatecznie decydujące znaczenie ma jednak ten ostatni, ponieważ to on bezpośrednio determinuje potencjalnych członków do zawiązania organizacji. Można zatem twierdzić, że z punktu widzenia człon- ka organizacji wspólny cel jest środkiem do realizacji celu partykularnego. Tym samym środkiem jest także sama organizacja, a uczestnictwo w niej jest właśnie współdziałaniem, do którego zobowiązują się członkowie15 . zakładów. Racją istnienia zakładu jest realizacja celu określonego przez założyciela w oparciu o przeznaczony przez niego majątek. Najczęściej jednak rola założyciela kończy się na dokonaniu odpowiedniego aktu erekcyjnego. Nie czerpie on żadnych korzyści z działalności zakładu. Trudno więc za substrat zakładu uznać jego założyciela. Nie sposób także uznać, że substratem zakładu jest majątek, chociażby z tej przyczyny, że jego uszczuplenie lub nawet strata nie ma żadnego wpływu na istnienie zakładu. Substratem zakładu nie są również jego destynatariusze, ponieważ nie zawsze możliwe będzie ich wskazanie (zob. H. Cioch, Prawo fundacyjne…, s. 18, przyp. 5, który jako przykład takiej fundacji podaje fundację o celach naukowo-badawczych). 15 Por. rozważania A. Herbeta [w:] System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 547–548, czynione na gruncie wspólnego celu wspólników spółki cywilnej. 18 Rozdział I Korporacja jest formą organizacji życia społecznego przeznaczoną do realizacji różnorakich celów. Praktyka wykształciła wiele form współdziałania, którym system prawny nadał określone ramy. Organizacjami korporacyjnymi są m.in. stowarzy- szenia16, związki zawodowe17, partie polityczne18, spółdzielnie19, spółki handlowe. Organizacje takie tworzone są właśnie po to, by realizować cele określone przez ich założycieli, których oni sami nie mogą, bądź nie chcą, realizować samodzielnie20 . Cel organizacji należy odróżnić od przedmiotu jej działalności, który jest sposo- bem realizacji celu. O ile „cel” ma charakter ogólny, o tyle „przedmiot działalności” to konkretne działania, czynności, które prowadzą do urzeczywistnienia celu. Zarówno cel, jak i przedmiot działalności korporacji muszą być zgodne z pra- wem. Jasne jest przecież, że jeżeli pewne cele i działania są zakazane, to tym bar- dziej zakazane jest realizowanie ich w ramach instytucjonalnych. Zgodność celu i przedmiotu działalności ma też aspekt systemowy. Ustawodawca możność rea- lizacji pewnych celów wiąże z konkretnymi rodzajami jednostek organizacyjnych (np. sprawowanie władzy publicznej może być celem jedynie partii politycznej). Podobna zależność może zachodzić na poziomie przedmiotu działalności (np. działalność bankowa może być wykonywana wyłącznie przez spółki akcyjne, spółdzielnie i banki państwowe). Poza tym wykonywanie niektórych rodzajów działalności uzależnione jest od uzyskania koncesji lub zezwolenia. Korporacja prywatnoprawna jest organizacją o charakterze dobrowolnym. Prze- jawia się to w wolności jej tworzenia, uczestnictwa i rozwiązywania przez założy- cieli (członków)21. Determinuje to poddanie regulacji zrzeszeń prawu prywatnemu. Konsekwencją tego jest oparcie stosunków prawnych istniejących w korporacji na zasadzie autonomii woli, co ma praktyczny wymiar. Po pierwsze oznacza, że strony stosunku członkostwa w korporacji są równorzędne22, a po drugie, że zasadą 16 Stosownie do art. 2 ust. 1 i 2 Prawa o stowarzyszeniach, stowarzyszenie samodzielnie określa swój cel, który musi być jednak niezarobkowy. 17 Zgodnie z art. 1 ust. 1 Ustawy z dnia 23 maja 1991 r. – o związkach zawodowych (Dz.U. z 2001 r., Nr 79, poz. 854, ze zm.), celem związku zawodowego jest reprezentowanie i obrona praw, inte- resów zawodowych i socjalnych ludzi pracy. 18 Zgodnie z art. 1 ust. 1 Ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. – o partiach politycznych (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857, ze zm.), celem partii politycznej jest udział w życiu publicznym poprzez wywie- ranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej. 19 Zgodnie z art. 1 § 1 Prawa spółdzielczego, celem spółdzielni jest prowadzenie wspólnej działal- ności gospodarczej w interesie swoich członków. 20 Zagadnienie to rozwija M. Tarska, Spółka…, s. 329 i n. 21 Zasada ta, zwana także prawem koalicji, ma swoje umocowanie w Konstytucji, zob. art. 12 i 58 Konstytucji RP, zob. także W. Chrzanowski, Zarys …, s. 50. 22 Nie wyłącza to oczywiście możliwości organizacyjnego podporządkowania członka organizacji poprzez konieczność respektowania przyjętych w organizacji reguł. Jest to jednak konsekwencją poddania się tym regułom, czego wyrazem jest przystąpienie do organizacji. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako prywatnoprawna… 19 powinno być, iż w zakresie nieuregulowanym odmiennie w przepisach regulujących dany typ organizacji korporacyjnej jej założyciele (członkowie) mogą swobodnie konstruować relacje prawne pomiędzy nimi a organizacją23 . Organizacja korporacyjna musi mieć charakter trwały. Przy czym, jak się wyda- je, trwałość podyktowana jest względami pragmatycznymi. Jak wiadomo, istotną cechą organizacji korporacyjnej jest jej podmiotowa odrębność względem swoich członków. Trwały charakter organizacji ma zapewnić realizację celu niezależnie od czasu życia ludzi ją tworzących24. Cecha trwałości nie oznacza jednak, że korporacja nie może być zawiązana w celu realizacji konkretnego zadania25. Chodzi raczej o to, że byt społeczny organizacji korporacyjnej musi mieć swoje konkretne ramy czasowe. Najczęściej organizacje takie są powoływane na czas nieoznaczony. 1.2. Historyczny rozwój organizacji korporacyjnych 1.2.1. Uwagi wprowadzające W opracowaniach z zakresu historii spółek handlowych szeroko obecne jest łączenie ich dziejów z, najogólniej mówiąc, współdziałaniem handlowym. Często pierwowzoru spółki handlowej upatruje się w konstrukcji rzymskiej societas . W rzeczywistości geneza instytucji spółek jest bardziej złożona. Oprócz ułatwiania transakcji handlowych wiąże się ona bowiem z pewnym instytucjonalnym układem określonych osób wobec określonego majątku, w określonej sytuacji niemającej czasem nic wspólnego z transakcjami handlowymi26. Dopiero w toku historyczne- go rozwoju elementy instytucjonalne i umowne zaczęły ściśle się ze sobą wiązać, prowadząc do powstania korporacji handlowych. 23 W ściśle teoretycznym ujęciu zasadą powinna być pełna swoboda kształtowania treści statutu. Nie jest to jednak możliwe z uwagi na względy bezpieczeństwa obrotu. Szerzej w tej kwestii, w odniesieniu do umowy spółki z o.o., w Rozdziale II, w pkt 3. 24 Por. R. Sobański, Osoba prawna in utroque foro, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana pod redakcją Leszka Ogiegły, Wojciecha Popiołka i Macieja Szpunara, Zakamycze 2005, s.1362. 25 Np. spółka zawiązana celem eksploatacji złoża kopalin, stowarzyszenie, którego celem jest budowa 26 Tak słusznie M. Sośniak, Z historii spółek handlowych (zarys ogólny), PPHZ, t. 19/20, Katowice szkoły itd. 2000, s. 187. 20 Rozdział I Dzieje korporacji podzielić można na cztery okresy: starożytność, średniowie- cze, czasy nowożytne (do wejścia w życie Kodeksu handlowego Napoleona) oraz czasy najnowsze (od kodyfikacji napoleońskich)27 . 1.2.2. Starożytność Okres antyczny dziejów korporacji ulega dodatkowo wewnętrznemu podziałowi na okres przedrzymski i rzymski. Pierwszy obejmuje głównie cywilizację babi- lońską, asyryjską i grecką. W praktyce babilońskiej i asyryjskiej spotkać można było postaci spółek związane z transportem karawanowym. Polegały one na tym, że osoba rozporządzająca kapitałem wyposażała prowadzącego karawanę w od- powiednie środki pieniężne, a po powrocie karawany następował – przy zwrocie tych środków – podział zysków. Analogiczne formy współdziałania występowały w Grecji, w handlu morskim. Znane są także przypadki współdziałania w rolni- ctwie (uczestnictwo w zysku, jaki przynosiła winnica)28. We wskazanych formach współdziałania brak jest jednak elementów instytucjonalnych. Tym samym można uznać, że historia korporacji tak daleko nie sięga. Początków korporacji należy dopatrywać się w antycznym Rzymie29. Wzmianki o nich znajdowały się już w Ustawie XII Tablic30. Pojęcie osoby prawnej31 w dzie- dzinie prawa prywatnego wykształca się jednak dopiero w czasach cesarstwa. W dużym stopniu przyczynia się do tego ustrój municypalny. Rzym pozbawiając gminy italskie samodzielności i wprowadzając ten ustrój, pozostawił im zdolność prywatnoprawną i zaczął je traktować jako podmioty prawa prywatnego. W ten sposób majątek gminy zaczął podlegać prawu prywatnemu, a gmina miejska stała się podmiotem tego prawa32. Pewnym stowarzyszeniom (collegia, sodalitates, 27 Por. w odniesieniu do spółki akcyjnej, K. Lehmann, Die geschichtliche Entwicklung des Aktien- rechts bis zum Code de Commerce, Berlin 1895, s. 2, który pomija Średniowiecze. 28 M. Sośniak, Z historii…, s. 188, z powołaniem się na starszą literaturę niemiecką. 29 F. Zoll, Pandekta, czyli nauka rzymskiego prawa prywatnego t. I, Kraków 1914, s. 258, tak też K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1973, s. 189; W. Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1962, s. 228–229 oraz S. Wróblewski, Zarys wykładu prawa rzymskiego, Kraków 1916, s. 302. W polskiej literaturze romanistycznej brak jest kompleksowego opracowa- nia dotyczącego korporacji. Lukę tę częściowo zapełnia opracowanie J. Linderskiego, Państwo a kolegia. Ze studiów nad historią rzymskich stowarzyszeń u schyłku republiki, Kraków 1961. 30 D. 47, 22, 4. 31 Pojęcia korporacji i osobowości prawnej historycznie pozostają ze sobą w ścisłym związku. Stąd też starsze opracowania utożsamiają je ze sobą. Współcześnie odróżniamy osobowość prawną, jako kwalifikację jednostki organizacyjnej, jednak historycznie pojęcia organizacji i osoby prawnej utożsamiano ze sobą, ponieważ każdą korporację uważano za osobę prawną. 32 H. Insadowski, Osoba prawna. Studjum prawno-kanoniczne, Lublin 1927, s. 55; zob. też S. Wrób- lewski, Zarys…, s. 302, F. Zoll, Pandekta…, s. 258. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako prywatnoprawna… 21 universitates) zorganizowanym na wzór gmin przyznano zdolność prawną; mogły posiadać własny majątek (arcam communem) i swych przełożonych (actores vel sinolici), którzy je reprezentowali i zarządzali nimi. Do nich należały rozmaite kolegia kapłańskie (collegium pontificum, auqurum), związki urzędników niższych (decuriae, apparitorum), cechy rzemieślników (corpus naviculariorum, collegium eborariorum), następnie związki towarzyskie, religijne i polityczne (sodalitates, collegia, sodalitia)33, a także stowarzyszenia zarobkowe i przemysłowe (societa- tes publicanorum, salinarum, collegia fabrorum, eborariorum)34. W powyższych przypadkach zrzeszeniu osób fizycznych nadawano przymiot osobowości i tym samym, w pewnym zakresie35, zdolność prawną. Rzymscy prawnicy jednostkę nazwaną obecnie korporacją określali mianem corpus albo universitas36. Jako oso- bę prawną odróżniali ją ściśle od osób wchodzących w skład zrzeszenia i dlatego majątku korporacji nie uznawali ani za wspólny majątek członków, ani za majątek poszczególnych osób, lecz za majątek należący wyłącznie do samej korporacji37 . Każda z osób wchodzących w jej skład mogła z korporacją, jako odrębną osobą, nawiązywać stosunki prawne; mogła być jej wierzycielem, dłużnikiem, nabywać od niej i przenosić na nią prawa rzeczowe itd.38 . Ówczesne korporacje były związkami o zmiennym składzie osobowym. Człon- ków mogło ubywać, przybywać; mogli występować, zmieniać się, wszystko to, dopóki związek trwał, nie wywierało wpływu na istnienie korporacji39. Jednakże do powstania corpus wymagano przynajmniej trzech członków40. Z chwilą powstania korporacje uzyskiwały zdolność prawną. Zasadniczo w okresie Republiki zrzeszenia mogły powstawać swobodnie41, jednak zaangażowanie się części z nich w działalność polityczną doprowadziło do 33 H. Insadowski, Osoba prawna…, s. 55; zob. też J. Linderski, Państwo a kolegia…, s. 8 i n. 34 F. Zoll, Pandekta…, s. 259. 35 Z zakresu zdolności prawnej osób prawnych wyłączono np. zdolność do dziedziczenia testamen- towego, zob. S. Wróblewski, Zarys…, s. 304; F. Zoll, Pandekta…, s. 264. 36 Mimo ukształtowania podstaw prawa korporacyjnego Rzymianie nie określali korporacji mianem „osób prawnych”. Ani Instytucje Gajusa lub Justyniana ani też Digesta, wspominając o różnych rodzajach osób, nigdzie nie czynią wzmianki o osobach prawnych. O kolegiach, stowarzysze- niach, miastach itp. mówią poza traktatami o osobach i nigdzie nie nazywają ich osobami, lecz zastępującymi miejsce osoby vice personae fungitur – H. Insadowski, Osoba prawna…, s. 59, zob. też D. 46, 1. 22 . 37 D. 1, 8, 6, 1, zob. też D. 48, 18, 1, 7, – nec nim plurium servus videtur, sed corporis . 38 Znajdowało to wyraz w słynnej paremii Ulpiana: Si quid universitati debetur, singulis non debetur: nec quod debet universitas singuli debent – D. 3, 4, 7, 1. 39 F. Zoll, Pandekta…, s. 260. 40 Tres facere collegium et hoc magis sequendum est – D. 50, 16, 85. Prawo regulowało jednak przypadki, gdy w korporacji pozostał tylko jeden członek, zob. D. 3, 4, 7, 2 sed si universitas ad unum redit magis admittitur posse eum convenire et conveniri, cum ius omnium in unum recciderit et stet nomen universitatis . 41 Por. H. Capitant, Wstęp do nauki prawa cywilnego., Warszawa-Kraków 1938, s. 200. 22 Rozdział I wydania w roku 64 p.n.e. uchwały Senatu (Senatus Consultum de Collegiis), na podstawie której rozwiązano część kolegiów (chodziło w znacznej mierze o organi- zacje nowe, posiadające charakter klubów politycznych) i wprowadzono obowiązek autoryzacji powstających zrzeszeń42. Stan ten zmieniono mocą uchwały zwanej Lex Clodia de collegis (jej pomysłodawcą był trybun Publiusz Klodiusz) z dnia 4 stycznia 58 r. p.n.e., która nie tylko odnowiła rozwiązane stowarzyszenia, ale przywróciła pełną wolność ich tworzenia. Lex Clodia… była pierwszym i jedynym prawem komicjów, które expressis verbis głosiło wolność stowarzyszeń, gwaranto- wała ona w sposób wolny i nieskrępowany powstającym związkom pełną ochronę prawną: w przyszłości wszystkie zmiany na polu prawa stowarzyszeń mogły na- stąpić tylko na podstawie uchwały zgromadzenia ludowego43. Zasadnicza zmiana w zakresie wolności tworzenia zrzeszeń nastąpiła w okresie cesarstwa, a przyniosła ją Lex Iulia de collegis44, która sformułowała zasadę, że wszystkie kolegia muszą odpowiadać wymogom „użyteczności publicznej”, zawierała wykaz kolegiów, które prawo legalizowało jako odpowiadające zasadzie utilitas (collegia antiqua), zakazała swobodnego tworzenia nowych kolegiów na przyszłość i obowiązek ich autoryzacji przez Senat. Te surowe wymogi nieco później złagodzono na podsta- wie uchwały Senatu, która generalnie autoryzowała wszystkie stowarzyszenia pogrzebowe (collegia tenuiorum) i związki wzajemnej pomocy wśród ludności najuboższej45 . Prawo rzymskie dało początek jeszcze innej konstrukcji prawnej, pozornie podobnej do konstrukcji korporacji. To „podobieństwo” wynika przede wszystkim z nazwy, którą dziś powszechnie w kręgu kontynentalnej tradycji prawnej określa się pewną kategorię korporacji. Chodzi o spółkę (societas). Rodowód societas jest dłuższy i bardziej skomplikowany niż historia corpus46. W toku rozwoju hi- storycznego societas ulegała licznym przeobrażeniom. Począwszy od consortium (niepodzielna własność majątkowa po śmierci ojca rodziny), poprzez societas om- nium bonorum (gdzie wspólność obejmowała cały majątek wspólników) i societas alicuius negotiationis (celem takiej spółki było prowadzenie przedsiębiorstwa, np. wspólny handel niewolnikami), po spółki okresu klasycznego: societas que- stus (wspólność obejmowała wszystko, co wspólnicy nabędą w przyszłości) oraz societas unius rei (wspólność obejmowała tylko jedną rzecz). Pomimo znacznej wewnętrznej dyferencjacji wydaje się, że można wyodrębnić trzy najbardziej różni- cujące, w porównaniu do corpus, cechy spółki. Po pierwsze, majątek spółki uznawa- ny był za wspólny majątek wspólników; po drugie, śmierć jednego ze wspólników 42 J. Linderski, Państwo a kolegia…, s. 46–47, 64. 43 Ibidem, s. 65. 44 Jej pochodzenie od Cezara lub Augusta jest sporne, zob. J. Linderski, Państwo a kolegia…, s. 108. 45 Ibidem, s. 112–115; zob. także D. 3, 4, 1 oraz D. 47, 22, 1. 46 Por. S. Wróblewski, Zarys…, s. 307. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako prywatnoprawna… 23 powodowała rozwiązanie spółki47; po trzecie zaś, societas nie uznawano za podmiot prawa48. Tak więc societas i corpus to pojęcia konstrukcyjnie odmienne49. Pomimo istotnych różnic, w toku rozwoju historycznego zarówno spółek, jak i korporacji, doszło jednak do terminologicznej konfuzji. Dziś powszechnie korporacje handlo- we nazywane są spółkami. Nie gasną też dyskusje nad problemem podmiotowości spółek cywilnych50. Pomimo jednak pewnych zapożyczeń pojęciowych i upływu setek lat korporacje (spółki prawa handlowego) nadal różnią się od spółek prawa cywilnego w kwestiach zasadniczych. Podsumowując dokonania rzymskich jurystów w zakresie kształtowania pojęcia korporacji, można stwierdzić, iż to właśnie oni wypracowali jego najistotniejsze elementy: konstrukcję korporacji jako prywatnoprawnego zrzeszenia o zmiennej liczbie członków i odrębnej od nich podmiotowości prawnej, służącej realizacji rozmaitych celów. 1.2.3. Średniowiecze Rzymska koncepcja korporacji była rozwijana w średniowieczu przez doktrynę prawa kanonicznego. Wykształciła ona pojęcie dwojakiego rodzaju osób prawnych: o charakterze instytucyjnym51 oraz o charakterze korporacyjnym. Początki tych ostatnich sięgają pierwszych wieków chrześcijaństwa, od kiedy to biskupi posiadali przyboczną radę złożoną z kapłanów i diakonów, mieszkającą w miastach bisku- pich, szczególnie przy kościołach katedralnych. Później wprowadzono wśród nich życie wspólne, tzw. życie kanoniczne. Duchownych, którzy je prowadzili nazywano kanonikami. Z kolei zrzeszenie duchownych utworzone w ten sposób przy koś- 47 Por. F. Zoll, Pandekta…, s. 260. 48 W literaturze romanistycznej reprezentowane było odosobnione stanowisko, jakoby w pismach twórców średniowiecza zawarte były poglądy o przyznaniu spółce osobowości prawnej. Zarówno sam pogląd autorstwa A. Vighi’ego, La personalità giuridica delle società commerciali, Padova 1900, s. 70 i n., jak i jego zdecydowaną krytykę przytacza R. Wojciechowski, Societas w twórczości glosatorów i komentatorów, Wrocław 2002, s. 101, przyp. 39. 49 Zdaniem B. Bajor, Teoretyczne aspekty jednoosobowej spółki z o.o. cz. II, „Studia Prawnicze” 2000, Nr 1–2, s. 163, wzorem wszystkich obowiązujących aktualnie form prawych spółek była rzymska societas oraz, że współczesne formy prawne spółek stanowią rozwinięte i udoskonalone jej formy. 50 Zob. szerzej A. Herbet, Istota spółki cywilnej i jej miejsce w systemie prawa polskiego na tle prawnoporównawczym, [w:] Kodeks spółek handlowych po pięciu latach, Wrocław 2006, s. 337 i n.; idem, Spółka cywilna…, s. 304 i n. 51 Pisze o nich obszerniej H. Insadowski, Osoba prawna…, s. 62–64; na temat rozwoju pojęcia podmiotowości prawnej Kościoła zob. też E. Kowalczyk, Rozwój podmiotowości prawnej orga- nizacji kościelnej od I do VI wieku n.e., [w:] Studia z historii ustroju i prawa. Księga dedykowana Profesorowi Jerzemu Walachowiczowi, Poznań 2002, s. 107–117. 24 Rozdział I ciołach biskupich – kapitułą katedralną, a przy innych – kolegiacką. Początkowo byli oni utrzymywani przez biskupa z jego dóbr, lecz gdy później przeznaczono czwartą część tych dóbr na utrzymanie kleru – quarta clericorum, kapituły otrzy- mały własną autonomię i wystąpiły obok biskupa jako odrębne jednostki prawne. Podobnie, w miarę rozwoju życia zakonnego, powstawały różnego rodzaju zrze- szenia osób dążących do wyższej doskonałości chrześcijańskiej. Należały do nich zakony, zgromadzenia zakonne itp.52 . Nieco na uboczu tradycji rzymskiej i kanonicznej rozwijało się „germańskie pra- wo korporacyjne”. Mimo że wytworzyło ono wiele różnych zrzeszeń, nie wykształ- ciło pojęcia jednostki wyższej, różnej od poszczególnych członków; osobowość prawna wykształciła się tam dopiero później pod wpływem prawa rzymskiego53 . Jak zauważa E. Till, „istota korporacji prawa niemieckiego polega na tym, że odrębność sfer prawnych korporacji i jej członków nie jest zupełna, a w szczegól- ności stosunek wspólności między członkami objawia się w pewnych prawach ich większości lub mniejszości”54. Zrzeszenie niemieckie opierało się zatem na oso- bowości zbiorowej; było jednocześnie jednostką prawną i wielością zjednoczoną (Einheit in Vielheit)55 . W ciągu średniowiecza pracowano nad zespoleniem trzech czynników, które złożyły się na pojęcie korporacji, mianowicie prawa rzymskiego, germańskiego i kanonicznego. Pracę tę rozpoczęli już glosatorzy, którzy z powodu braku źródeł i wiadomości historycznych odnoszących się do prawa rzymskiego, zaczęli swoje teorie uzupełniać zasadami zaczerpniętymi z prawa longobardzkiego, statutów i ustaw cesarzy niemieckich. Do powstania osoby prawnej zbiorowej, według nich, jest konieczne uznanie ze strony państwa. Tylko zrzeszenie uznane przez państwo jest collegium licitum i może nabywać majątek, korzystać z różnych przywilejów, a nawet z praw publicznych, jak np. z jurysdykcji56. W literaturze uznaje się, że największe zasługi na polu udoskonalenia pojęcia korporacji w średniowieczu położyli dekretaliści, na czele z Sinibaldo Fieschim (Sinibaldus Fliscus), później- szym papieżem Innocentym IV. Odróżniali oni ściśle jedność idealną korporacji od poszczególnych członków wchodzących w jej skład. Uznawali także jej tożsamość mimo zmian zaszłych w jej składzie osobowym, a nawet jej istnienie w razie za- niknięcia wszystkich członków. Po raz pierwszy spotyka się u nich na oznaczenie 52 H. Insadowski, Osoba prawna...s. 65. 53 Ibidem, s. 60; zob. szerzej O. Gierke, Deutsches Privatrecht, I Band Allgemeiner Teil und Personen- recht, Leipzig 1895, s. 457 i n. Szerzej na temat teorii organicznej Ottona von Gierke w literaturze polskiej, zob. M. Martinek, J. Poczobut, Otto von Gierke (1841–1921). Życie i dzieło, KPP 2008, z. 2, s. 328–331. 54 E. Till, Nauki ogólne…, s. 213–214, przyp. 1 . 55 Zob. O. Gierke, Deutsches Privatrecht…, s. 457. 56 F. Ferrara, Teoria delle persone giuridiche, Napoli 1923 s. 73–75 za Insadowski, Osoba prawna…, s. 65. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako prywatnoprawna… 25 osoby prawnej wyraz persona, nazywa się ją bowiem persona universitatis, albo wprost persona. Dekretaliści udoskonalają zasady odnoszące się do czynności prawnych osoby prawnej, do jej reprezentacji, do odbywania głosowania oraz do różnych przyczyn unieważniania tych czynności57. Wskazać jednak trzeba, że ani Innocenty IV ani inni kanoniści epoki klasycznej nie pojmowali abstrakcyjnie i generalnie problemu osobowości prawnej, czy w ogóle podmiotowości w prawie, lecz pragnęli jedynie rozwiązać konkretne problemy zaistniałe między różnymi korporacjami i ich członkami, a także tytuły przysługujących im praw58 . Istotne znaczenie dla rozwoju korporacji miała późnośredniowieczna praktyka miast włoskich. Około połowy XIV wieku pojawiły się w Italii pierwsze „spółki udziałowe”59 oparte na instytucji zbliżonej do współczesnych obligacji. Miasta włoskie rozpisywały pożyczki celem gromadzenia funduszy na wydatki publiczne. Pożyczki takie tworzyły fundusz określany jako monte, massa, maone. Fundusz ten wpisywany był do publicznego rejestru, gdzie wskazywano również imiona wie- rzycieli i wysokość ich wierzytelności, z tym, że ujmowano je w kwoty o podobnej wartości, określane jako luoghi albo partes, które mogły być przedmiotem obrotu. Miasto, które emitowało partes, obowiązane było do corocznej wypłaty odsetek w wysokości z góry określonej. Na bazie tych instytucji zaczęły powstawać rów- nież spółki prywatne, które zbierały kapitał w podobny sposób, z tą różnicą, iż nie określały one z góry oprocentowania kapitału, lecz uzależniały go od osiągniętych przez siebie zysków60. Takim spółkami były dwa włoskie banki: Bank św. Jerzego w Genui – założony w 1407 r. i Bank Ambrozjański w Mediolanie – założony pod koniec XVI w. W ich organizacji po raz pierwszy pojawia się podział kapitału na udziały oraz brak odpowiedzialności osobistej ze strony udziałowców obowiąza- nych jedynie do wniesienia wkładu61. Wydaje się, że w konstrukcji tych banków można upatrywać pewnych zalążków nowożytnej spółki kapitałowej (element instytucjonalny połączony z niespotykanym dotąd w historii sposobem określania udziału w zyskach)62 . Mniej więcej w tym czasie, bo w roku 1390 w Anglii, powstała, uznawana za najstarszą spółkę kapitałową, Merchant Adventures of England. Przykład tej spółki dobrze ukazuje mechanizm kształtowania się nowożytnej spółki handlowej jako 57 H. Insadowski, op. cit., s. 65–66. 58 R. Sobański, Osoba prawna…, s. 1356. 59 R. Wojciechowski, Societas…, s. 198. 60 Zob. ibidem, s. 198–199. 61 S. Janczewski, Prawo handlowe, wekslowe i czekowe, Warszawa 1946 s. 137; zob. też J. Jacyszyn, Z rodowodu spółek, „Rejent” 1991, Nr 4, s. 49 oraz R. Reinhardt, D. Schultz, Gesellschaftsrecht, Tübingen 1981, s. 175 i G. Hueck, Gesellschaftsrechts, München 1983, s. 165–171. 62 W. Vallenthin i W. Werner, Das Aktienwesen, Frankfurt am Main 1981, s. 10, kategorycznie odmawiają Bankowi św. Jerzego kwalifikacji „korzenia formy spółki akcyjnej”, stwierdzając, że było to jedynie zrzeszenie wierzycieli. 26 Rozdział I syntezy współdziałania handlowego w ramach instytucjonalnych. Otóż w przypadku tej spółki kupcy zamierzający połączyć swe kapitały w celu prowadzenia przed- sięwzięć obarczonych znacznym ryzykiem, zawierali umowę regulującą kwestie wniesienia wkładów, wzajemnych praw i obowiązków oraz sposobu sprawowa- nia zarządu nad kompanią. Następnie występowali do panującego o przyznanie korporacji przywileju, który nadawał jej odrębną od założycieli podmiotowość prawną63 . Nauka i praktyka prawa w średniowieczu utrwaliła i częściowo udoskonaliła rzymską koncepcję corpus, która, w połączeniu z rodzącą się ideą spółki udziało- wej, doprowadziła do ukształtowania się form prawnych, które mogą być uznane za bezpośrednie poprzedniczki spółek kapitałowych. 1.2.4. Czasy nowożytne Wzmożony rozwój korporacji przypada na czasy nowożytne. Z początkiem XVII wieku w Europie Zachodniej zaczęły powstawać spółki, których celem była „eksploatacja” kolonii. Za pierwowzory nowoczesnych korporacji gromadzących znaczną liczbę zarówno aktywnych, jak i pasywnych inwestorów uznaje się po- wstałą w 1600 r. Brytyjską Kompanię Wschodnioindyjską oraz założoną dwa lata później Kompanię Holenderskoindyjską64. Kompanie te posiadały osobowość prawną. Jednakże ich podobieństwo, przynajmniej w początkowej fazie ich rozwo- ju, do dzisiejszych korporacji nie było duże. Były to bowiem organizacje podobne raczej do średniowiecznych gildii, w ramach których każdy członek handlował na własny rachunek i w oparciu o własny kapitał, będąc jedynie obowiązany do przestrzegania zasad kompanii65. Działalność kompanii była koncesjonowana; kom- panie z mocy nadania Korony otrzymywały tzw. karty inkorporacyjne (Charters of Incorporation), które gwarantowały im monopol na określonym obszarze. Ustrój kompanii ewoluował w kierunku struktury z kapitałem wspólnym. W Kompanii Wschodnioindyjskiej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo udziałowe w spółce z o.o.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: