Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00791 010972 7459719 na godz. na dobę w sumie
Prawo w filmie - ebook/pdf
Prawo w filmie - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 255
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-2551-239-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorzy opublikowanych w książce „Prawo wfilmie' 21 artykułów mieli podobne ambicje jak przeciętny amerykańskifilmowiec. Z jednej strony opowiedzieć ciekawą historię i nie nudzić, z drugiejprzekazać pewną dawkę informacji i refleksji. Mamy nadzieję, że czytelnik dowiesię czegoś nowego tak o filmie, jak i o prawie. Ponieważ w kinie polskimtematyka prawna pojawia się rzadko, większość tekstów choć nie wszystkie odwołuje się do kinematografii amerykańskiej, albowiem nigdzie indziej naświecie prawnicy i tematyka prawna nie są tak często przedstawiani w filmach, aświatowa dominacja kina amerykańskiego sprawia, że także w Polsce wielu ludziswoje wyobrażenie o prawie buduje w oparciu o wiedzę czerpaną z tych filmów,nie uświadamiając sobie nawet różnic między polskim a anglosaskim systememprawnym.

Większość prezentowanych artykułów ukazała się po razpierwszy w latach 19992008 na łamach „Edukacji Prawniczej'. Na potrzebyniniejszej publikacji zostały one poszerzone i zaktualizowane, a takżeprzygotowano dwa zupełnie nowe teksty.

W książce omówione zostały m.in. takie filmy, jak: „Dwunastugniewnych ludzi', „Zabić drozda', „Adwokat diabła', „Werdykt', „ErinBrockovich', „Ludzie honoru', „Lot nad kukułczym gniazdem', „Ojciec chrzestny',„Wall Street', „Bezmiar sprawiedliwości' i wiele innych.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

PRAWO W FILMIE Polecamy nasze publikacje z serii: Podręczniki Prawnicze Zbigniew Radwański PRAWO cyWILnE – część OgóLnA, wyd. 10 Elwira Marszałkowska-Krześ (red.) POstęPOWAnIE cyWILnE, wyd. 1 Lech Gardocki PRAWO kARnE, wyd. 15 Jan Grajewski (red.) PRAWO kARnE PROcEsOWE – część OgóLnA, wyd. 2 Jan Grajewski PRzEbIEg PROcEsu kARnEgO, wyd. 4 www.edukacjaprawnicza.pl www.sklep.beck.pl Biblioteka edukacji prawniczej Prawo w ilmie Katarzyna Bieszke, Rafał Depczyński, Anna Dobrzyn, Piotr Girdwoyń, Piotr Grabarczyk (red.), Jakub Jacyna, Rafał Król, Mariusz Łapiński, Stanisław Mikke, Jerzy Naumann, Anna Partyka, Przemysław Rybiński, Tomasz Stempowski (red.), Iwona Wróblewska, Kamil Zeidler Prawo w ilmie Redakcja: Agnieszka Fiutak Okładka: Robert Rogiński Zdjęcie na okładce: Piotr Grabarczyk Na zdjęciu: Metropolitan Correctional Center (Chicago, Illinois) – federalny areszt śledczy (dystrykt sądowy: Northern Illinois) położony w centrum Chicago, na skrzyżowaniu ulic Clark i van Buren; zbudowany w 1975 r., architekt Harry Weese. © Wydawnictwo c. H. beck 2009 Wydawnictwo C. H. Beck, Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Wydawnictwo C. H. Beck Druk i oprawa: INTERDRUK, Warszawa ISBN 978-83-255-1239-2 Spis treści Wprowadzenie ........................................................................................................ 1 Prawo i i lm – instrukcja obsługi, T. Stempowski ................................................ 3 Dwunastu gniewnych ludzi, P. Grabarczyk, T. Stempowski ............................... 17 Ława przysięgłych, P. Grabarczyk, T. Stempowski ............................................... 21 Zabić drozda, J. Jacyna ........................................................................................... 35 Werdykt, M. Łapiński ............................................................................................. 47 Adwokat diabła, J. Naumann ................................................................................ 65 Michael Clayton, A. Dobrzyn, R. Król, P. Rybiński ............................................. 75 Erin Brockovich, K. Bieszke ................................................................................... 83 Ludzie honoru, R. Depczyński, R. Król, P. Rybiński, K. Zeidler ......................... 93 Lot nad kukułczym gniazdem, P. Grabarczyk, T. Stempowski .......................... 101 Skazani na Shawshank, P. Grabarczyk, T. Stempowski ....................................... 115 Ojciec chrzestny, P. Grabarczyk, T. Stempowski .................................................. 127 Wall Street, P. Grabarczyk, T. Stempowski, A. Partyka ....................................... 141 Czarownice z Salem, P. Grabarczyk, T. Stempowski ........................................... 155 Kto sieje wiatr, T. Stempowski ............................................................................... 169 Cyrk na sali, T. Stempowski ................................................................................... 181 Raport mniejszości, P. Rybiński, K. Zeidler, ........................................................ 193 Prawie bezprawie, czyli zbrodnia i kara w i lmie polskim, T. Stempowski ...... 199 Bezmiar sprawiedliwości, S. Mikke ..................................................................... 211 Soap-law, czyli prawo w polskich serialach, P. Girdwoyń .................................. 219 Jak pies z kotem, czyli stosunki sąsiedzkie po polsku, I. Wróblewska ............. 229 Wykaz literatury ..................................................................................................... 235 V Autorzy Katarzyna Bieszke – studentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji i rosjoznawstwa na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Gdańskiego. Do jej zainteresowań należy kultura prawna common law oraz wpływ prawa na funk- cjonowanie społeczeństwa. Fascynuje ją różnorodność świata; uwielbia litera- turę iberoamerykańską, nowojorski Central Park, kino europejskie i kulturę Dalekiego Wschodu. Ulubione/cenione i lmy: „Ojciec chrzestny” reż. Francis Ford Coppola, „Fight club” reż. David Fincher, „Kabaret” reż. Bob Fosse, „La dolce vita” reż. Federico Fellini, „Amadeusz” reż. Miloš Forman, „Barwy ochronne” reż. Krzysztof Zanussi, „Forrest Gump” reż. Robert Zemeckis, „Niebo nad Berlinem“ reż. Wim Wenders, „Zapach kobiety” reż. Martin Brest, „Czas Cyganów” reż. Emir Kusturica, „Barry Lyndon” reż. Stanley Kubrick. Rafał Depczyński – kmdr ppor., pełni zawodową służbę wojskową na stano- wisku kierownika Działu Prezydialnego prokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Gdyni. Jest absolwentem Ogólnokształcącego Liceum Wojskowego w Toruniu. Ukończył studia na Wydziale Prawa i Administracji UMK w Toruniu, a także Podyplomowe Studia Prawa Europejskiego na WPiA UMK w Toruniu. W roku 2006 pełnił obowiązki Prokuratora-Doradcy w Polskim Kontyngencie Wojskowym UNIFIL w Libanie. Jest doktorantem na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Ulubione/cenione i lmy: „Rejs” reż. Marek Piwowski, „Szeregowiec Ryan” reż. Steven Spielberg, „Kontakt” reż. Robert Zemeckis Anna Dobrzyn – prawnik, doktorantka w Katedrze Teorii i Filozoi i Prawa Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Ulubione/cenione i lmy: „Spotkania na krańcach świata” reż. Werner Herzog i „To nie jest kraj dla starych ludzi” reż. Ethan i Joel Cohenowie – to ostatnio. A od zawsze jest pod wrażeniem twórczości Davida Lyncha i Wesa Andersona. Piotr Girdwoyń – profesor w Katedrze Kryminalistyki Wydziału Prawa i Admi- nistracji Uniwersytetu Warszawskiego, Dyrektor Centrum Nauk Sądowych UW, autor kilku książek i kilkudziesięciu artykułów z zakresu kryminalistyki. Jego VII Autorzy zainteresowania naukowe koncentrują się na styku nauk przyrodniczych i prawa dowodowego, a także sposobu przedstawiania treści prawnych w dziełach sztuki i wytworach kultury popularnej. Ulubione/cenione i lmy: „Gwiezdne wojny: cz. IV – Nowa nadzieja” reż. George Lucas, „Shrek” reż. Andrew Adamson, Vicky Jenson, Joanna Wizmur (dubbing polski), „Kino Paradiso” reż. Giuseppe Tornatore, „Śniadanie u Tif any’ego” reż. Blake Edwards, „Rzymskie wakacje” reż. William Wyler. Piotr Grabarczyk – absolwent historii na Wydziale Historycznym oraz prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego; redaktor naczelny „Monitora Prawniczego”. Pomysłodawca cyklu „Prawo w i lmie”. Ulubione/cenione i lmy: „Pali się moja panno”, „Lot nad kukułczym gniazdem”, „Amadeusz” reż. Miloš Forman, „Brudny Harry” reż. Don Siegel, „Rzeka ta- jemnic” reż. Clint Eastwood, „Ojciec chrzestny” reż. Francis Ford Coppola, „Manhattan”, „Hannah i jej siostry”, „Morderstwo na Manhattanie” reż. Woody Allen, „Spaleni słońcem” reż. Nikita Michałkow, „Jazda” reż. Jan Svĕrak, „Samotni” reż. David Ondřiček, „Ecce homo Homolka” reż. Jaroslav Papoušek, „Postrzyżyny” reż. Jiři Menzel, „Ziemia obiecana” reż. Andrzej Wajda. Jakub Jacyna – adwokat, członek Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie. Ulubione/cenione i lmy: „Bez znieczulenia” reż. Andrzej Wajda, „Wielki Szu” reż. Sylwester Chęciński, „Złoto dla zuchwałych” reż. Brian G. Hutton, „Wielka ucieczka” reż. John Sturges, „Dziewczyna z dobrego domu” reż. Anto- ni Bohdziewicz, „Ojciec chrzestny” reż. Francis Ford Coppola, „Łowca jeleni” reż. Michael Cimino, „Hair” reż. Miloš Forman, „Fargo” reż. Ethan i Joel Cohenowie, „Pulp Fiction” reż. Quentin Tarantino. Rafał Król – publicysta, fotograi k, podróżnik, polarnik, alpinista, twórca serwisu internetowego poświęconego podróżom i bezpieczeństwu (www.expeditions.pl) oraz współzałożyciel i prezes Polskiego Centrum Ekspedycyjnego. Ulubione/cenione i lmy: „Ran” reż. Akira Kurosawa, „Armia Boga” reż. Gregory Widen. Mariusz Łapiński – od 17 lat dziennikarz telewizyjny (TAI TVP, RTL7, TVN24), specjalizujący się w problematyce bezpieczeństwa (dziennikarstwo śledcze, sądo- we, interwencyjne – zorganizowana przestępczość, służby specjalne). Ulubione/cenione i lmy: „Stalker” reż. Andriej Tarkowski, „Papież z Greenwich Village” reż. Michael Cimino, Stuart Rosenberg, „Taksówkarz” reż. Martin Scorsese, „h elma i Louise” reż. Ridley Scott, „Wściekłe Psy” reż. Quentin Tarantino, „Pat Garrett i Billy Kid” reż. Sam Peckinpah, „Szeregowiec Ryan” reż. Steven Spielberg, „Ładunek 200” reż. Aleksiej Bałabanow. VIII Autorzy Stanisław Mikke – adwokat, redaktor naczelny miesięcznika „Palestra” od 1993 r.; Przewodniczący Komisji Etyki Naczelnej Rady Adwokackiej i członek Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie; pełni też funkcję wiceprzewod- niczącego Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Jest autorem artykułów publicystycznych, opowiadań i powieści. Wydał głośną książkę pt.: „Śpij, Mężny w Katyniu, Charkowie i Miednoje”, będącą relacją z prac ekshumacyjnych w la- tach 1991 i 1994–1996, w których brał udział. Cenione i lmy: „Dwunastu gniewnych ludzi” reż. Sidney Lumet oraz „I sprawie- dliwość dla wszystkich” reż. Norman Jewison, a także „Dekalog” i „Podwójne życie Weroniki” reż. Krzysztof Kieślowski. Jerzy Naumann – adwokat i publicysta; działacz samorządu adwokackiego, aktu- alnie pełni funkcję prezesa Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Adwokatury. Filmy dla niego ważne: „Johny poszedł na wojnę” reż. Dalton Trumbo, „Nocny kowboj” reż. John Schlesinger, „Rozmowa” reż. Freancis Ford Coppola, „Szczęśliwy człowiek” reż. Lindsay Anderson, „Zawód: Reporter” reż. Micha- elangelo Antonioni, „Osiem i pół” reż. Federico Fellini, „Wszystko na sprzedaż” reż. Andrzej Wajda; zafascynowany talentem i osobowością Dustina Hof mana i Roberta De Niro; na pytanie o najważniejszego twórcę, niezmiennie odpowiada – Frank Zappa. Anna Partyka – doradca ds. podatkowych, przygotowuje rozprawę doktorską nt. „Zachowania podatnika a granice opodatkowania” pod kierunkiem prof. Artura Nowaka-Fara. Ulubione/cenione i lmy: „Ojciec chrzestny” reż. Francis Ford. Coppola, „Notting Hill” reż. Roger Michell , „Match Point” reż. Woody Allen, „Broken Flowers” reż. Jim Jarmusch. Przemysław Rybiński – absolwent prawa Uniwersytetu Gdańskiego, adwokat specjalizujący się w prawie karnym, występuje także przed Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu. Autor przekładów aktów prawnych z zakresu między- narodowego prawa ochrony dziedzictwa kultury. Z zamiłowania podróżnik. Ulubione/cenione i lmy: „Czas apokalipsy”, reż. Francis Ford Coppola, „Ballada o Narayamie” reż. Shohei Imamura, „Dwanaście małp” reż. Terry Gilliam. Tomasz Stempowski – historyk, absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, zajmuje się fotograi ą historyczną oraz rolą foto- grai i i i lmu w kształtowaniu świadomości społecznej. Ulubione/cenione i lmy: „Słowo” reż. Carl h eodor Dreyer, „Pan z milionami” reż. Frank Capra, „Fresh” reż. Boaz Yakin, „Aniołowie o brudnych twarzach” reż. John Huston, „Czarny Piotruś” reż. Miloš Forman, „Bunt” reż. Masaki Kobayashi. IX Autorzy Iwona Wróblewska – absolwentka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, doktor nauk prawnych, specjalność teoria prawa i państwa. Zainteresowania na- ukowe, to wykładnia prawa, ekonomiczna analiza prawa i technika prawotwór- cza. Obecnie pracownik naukowy BWSH w Koszalinie i TSW w Toruniu. Ulubione/cenione i lmy: „Frantic” i „Nó(cid:298) w wodzie” re(cid:298). Roman Polański, „Okruchy dnia” reż. James Ivory, „Milczenie owiec” reż. Jonathan Demme, „W pogoni za Amy” reż. Kevin Smith, i lmy Woody Allena i Anga Lee, „Przypadek” re(cid:298). Krzysztof Kieślowski, „Dogville” reż. Lars von Trier, „Mi(cid:266)dzy słowami” reż. Soi a Copolla, „(cid:285)niadanie u Tiffany’ego” reż. Blake Edwards. Kamil Zeidler – prawnik, adiunkt w Katedrze Teorii i Filozoi i Państwa i Prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Autor wielu publi- kacji w zakresie prawa ochrony dziedzictwa kultury, teorii i i lozoi i prawa, prawa międzynarodowego oraz europejskiego. Ulubione/cenione i lmy: „Metropolis” reż. Fritz Lang, „Casablanca” reż. Michael Curtiz, „Siedmiu samurajów” reż. Akira Kurosawa, „Tam gdzie rosną poziom- ki” reż. Ingmar Bergman, „Zmierzch bogów” reż. Luchino Visconti, „Dyskretny urok burżuazji” reż. Luis Buñuel, „Ojciec chrzestny” reż. Francis Ford Coppola, „Ostatnie tango w Paryżu” reż. Bernardo Bertolucci, „Wejście smoka” reż. Robert Clouse, „Miłość i śmierć” reż. Woody Allen, „Gwiezdne wojny: epizod V – Imperium kontratakuje” reż. Irvin Kershner, „Miasto kobiet” reż. Federico Fellini, „Indiana Jones i ostatnia krucjata” reż. Steven Spielberg, „Dracula” reż. Francis Ford Coppola, „Heat” reż. Michael Mann, „Zagubiona autostrada” reż. David Lynch, „Fight Club” reż. David Fincher. X Wprowadzenie Pięciuset prawników spiętych łańcuchem na dnie oceanu – co to jest? Dobry początek! Dowcip, który w i lmie „Filadeli a” umierający na AIDS prawnik, grany przez Toma Hanksa, opowiada swojemu adwokatowi, dobrze oddaje dominującą we współczesnej kulturze popularnej opinię o prawnikach. Jest to zresztą tylko jeden z wielu żartów, których setki znajdziemy w Internecie po wpisaniu w wyszukiwarkę hasła lawyer jo- ke. Możemy się z nich śmiać – wiele jest rzeczywiście zabawnych – ale powinny nas skłonić także do rel eksji. Krytyczny ton wobec środowisk prawniczych pojawia się nie tylko w nich, lecz również w wygłaszanych zupełnie serio wypowiedziach renomowanych komentatorów społecz- nych i naukowców. Nierzadko uznają oni prawników za zagrożenie dla demokracji. Sędzia Robert Bork, pisząc o amerykańskim Sądzie Najwyższym, określa go mianem „sędziowskiej oligarchii”. Pojawiają się też głosy, że „sędziowska uzurpacja władzy” ze strony sądów stanowych i, co bardziej niebezpieczne, Sądu Najwyższego spowodowała wręcz „smutny kryzys legalności”, a „dziwactwa wielu decyzji sądów niższej instancji przełoży- ły się w dużym stopniu na władczość decyzji sądów wyższego szczebla”. W tej sytuacji – jak konstatuje prof. Gertrude Himmelfarb – chociaż „za- czynamy już rozumieć, jak należy korzystać z prawa, by chronić się przed kryminalistami i rabusiami. Musimy się jeszcze nauczyć, jak chronić się przed prawnikami”. A przecież jest także druga strona medalu. W 2003 r. czasie gali tele- wizyjnej, na której przedstawiono 50 największych bohaterów i lmowych wszechczasów według Amerykańskiego Instytutu Filmowego, prowadzą- cy program Arnold Schwarzenegger wymienił na pierwszym miejscu nie Supermana, Batmana, Luka Skywalkera czy Indianę Jonesa. Za najwięk- szego bohatera kina amerykańskiego uznano Atticusa Fincha, prowin- cjonalnego adwokata z i lmu „Zabić drozda”, w którego rolę wcielił się w 1962 r. Gregory Peck. 1 Wprowadzenie Przeciętny Polak styka się z amerykańskim systemem prawnym przy okazji doniesień medialnych, takich jak te o odrzuceniu przez Sąd Federalny Stanu Illinois wniosku o ekstradycję Edwarda M. lub o perype- tiach z amerykańskim wymiarem sprawiedliwości Romana Polańskiego. Większość z nich to odległe sprawy, które w gruncie rzeczy mało go obchodzą. Niektóre jednak mogą budzić niepokój. Doniesienia o kolej- nych hakerach, którzy zostali wydani przez własne kraje amerykańskim sądom, u niejednego internauty rodzą pytanie, czy jeśli ściągnął z sieci jakiś „kawałek” nie grozi mu przypadkiem proces za oceanem i płacenie milionowych odszkodowań. Gdy po usłyszeniu takich przerażających informacji, widz postanowi czym prędzej zmienić kanał, ma szansę natknąć się na jakiś i lm. Jeśli dopisze mu szczęście, będzie to jeden z i lmów, o których piszą autorzy tekstów zebranych w tym tomie. Najprawdopodobniej dowie się z niego więcej o amerykańskim prawie niż z oglądanych wcześniej wiadomości. Filmy rzadko, a może nawet nigdy, nie odbijają wiernie rzeczywisto- ści. Zawsze jednak są tej rzeczywistości wytworem. Dlatego jeśli uważnie im się przyjrzeć, można dowiedzieć się o otaczającym nas świecie wielu rzeczy wykraczających poza oczywistości. Kino zazwyczaj dostarcza roz- rywki, niejednokrotnie jednak porusza przy tym istotne kwestie społecz- ne, polityczne i etyczne. Autorzy prezentowanych w niniejszym zbiorze artykułów mieli po- dobne ambicje jak przeciętny amerykański i lmowiec. Z jednej strony opowiedzieć ciekawą historię i nie nudzić, z drugiej przekazać pewną dawkę informacji i rel eksji. Mamy nadzieję, że czytelnik dowie się czegoś nowego tak o i lmie, jak i o prawie. Ponieważ w kinie polskim tematyka prawna pojawia się rzadko, większość tekstów – choć nie wszystkie – od- wołuje się do doświadczeń amerykańskich. Dzięki temu będzie okazja dowiedzieć się czegoś także o Ameryce. Prezentowane teksty ukazały się po raz pierwszy w latach 1999- 2008 na łamach „Edukacji Prawniczej”. Na potrzeby niniejszej publikacji zostały ponownie przejrzane i w razie potrzeby poszerzone i zaktualizo- wane, a także przygotowano dwa zupełnie nowe teksty. Piotr Grabarczyk, Tomasz Stempowski 2 Prawo i i lm – instrukcja obsługi Tomasz Stempowski* Co prawnicy mają wspólnego z kinematograi ą? Zapewne chodzą do kina oglądać i lmy. Niektórzy z nich, gdy wynajmie ich jakieś studio, świadczą usługi dla branży i lmowej. Zdarza się nawet, że pracują dla i lmu jako... scenarzyści (przykładem jest mec. Krzysztof Piesiewicz). Czy jednak takie oczywiste powiązania usprawiedliwia- ją próbę potraktowania kina i prawa jako pewnej całości? Aby odpowiedzieć na te pytania, przywołamy doświadczenia Stanów Zjednoczonych, kraju, w którym zarówno prawnicy, jak i i l- mowcy są potęgą. Przynajmniej tak wygląda to w statystykach i... i lmach. Nigdzie indziej na świecie prawnicy i tematyka prawna nie są tak często przedstawiani w i lmach. W USA powstał nawet osob- ny gatunek poświęcony tej tematyce – dramat sądowy (courtroom drama). Dlatego także większość tekstów, które zostały opubliko- wane w zbiorze „Prawo w i lmie”, odwołuje się do kinematograi i amerykańskiej. Światowa dominacja kina amerykańskiego sprawia, że także w Polsce wielu ludzi swoje wyobrażenie o prawie buduje w oparciu o wiedzę czerpaną z tych i lmów, nie uświadamiając sobie nawet różnic między polskim a anglosaskim systemem prawnym. Law-and-Film Na amerykańskich uczelniach studenci wybrać mogą zajęcia o na- zwie Law-and-Film (prawo i i lm). Zaczęły się one konstytuować jako oddzielna dziedzina interdyscyplinarnych dociekań naukowych na prze- łomie lat 80. i 90. XX wieku. Inspiracją dla badaczy były zadomowione już na uniwersytetach studia z zakresu prawa i społeczeństwa (Law- * Współpraca Piotr Grabarczyk. 3 Prawo i i lm – instrukcja obsługi and-Society) oraz prawa i literatury (Law-and-Literature). Dzisiaj kursy Law-and-Film nie są w anglosaskich uczelniach niczym nadzwyczajnym: odbyło się wiele konferencji i ukazało sporo monograi i oraz artykułów poświęconych tej tematyce. I chociaż nadal jest to dziedzina młoda, do- pracowała się już pewnych ram teoretycznych. Na studia Law-and-Film składa się szereg poddziedzin pokrywają- cych się z kursami prowadzonymi w ramach edukacji studentów prawa lub studiów kulturowych. Nazwy tych poddziedzin: Film-and-Lawyers (i lm i prawnicy), Film-and-Jurisprudence (i lm i prawoznawstwo), wskazują, jaki fragment rzeczywistości zainteresował badaczy. Ponieważ studia Law-and-Film nie wypracowały jeszcze powszechnie przyjętej terminologii, czasami pod identycznie brzmiącymi nazwami kryją się odmienne treści. Ciągle trwa dyskusja, jak rozumieć podstawowe dla dziedziny pojęcie i lmu prawniczego. W literaturze funkcjonuje kilka terminów. Czasami używa się ich synonimicznie, czasem hierarchizuje się je ze względu na ogól ność znaczenia. Terminologia Najszerszym pojęciem jest law i lm, co można przetłumaczyć jako i lm prawniczy. Zwykle określa się tak każdy i lm, który dotyczy tematyki prawnej, ale niektórzy badacze skłonni są włączyć do tej kategorii także te i lmy, które nie mówią wprawdzie bezpośrednio o funkcjonowaniu in- stytucji prawnych, ale poruszają kwestie z prawem związane: sprawiedli- wość, odpowiedzialność, zagadnienia etyczne. Kontrowersje rodzi też to, jak traktować i lmy, w których tematyka prawna pojawia się epizodycznie i gra drugorzędną rolę. Lawyer i lm (i lm o prawnikach) to i lm, którego akcja zbudowana została wokół wydarzeń związanych z działalnością zawodową przedsta- wiciela zawodów prawniczych. James R. Elkins, profesor prawa na West Virginia University i redaktor „Legal Studies Forum”, uważa, że lawyer i lms tworzą odrębny gatunek charakteryzujący się specyi cznymi cecha- mi strukturalnymi: centralną postacią lub narratorem jest prawnik, i lm pokazuje działalność zawodową bohatera, normalny tok pracy i życia bo- hatera zostaje zaburzony sprawą klienta lub jakimś wydarzeniem w życiu zawodowym albo osobistym bohatera, prawnik, jako element fabuły, jest zaangażowany w proces sądowy, działania bohatera prawnika, zmierza- 4 Tomasz Stempowski jące do rozwiązania konl iktu, wymagają pokonania takich przeszkód, które czynią z niego postać heroiczną. Elementy te układają się w czteroczęściową strukturę narracyjną: 1. Gdy poznajemy prawnika, przeżywa on właśnie kryzys (np. Paul Newman jako Frank Galvin w „Werdykcie”), jest wschodzącą gwiazdą (np. Keanu Ree- ves jako Kevin Lomax w „Adwokacie diabła”) lub już od pewnego czasu jest uznanym prawnikiem (np. Richard Gere jako Martin Vail w „Lęku pierwot- nym”), przeżywa kryzys wieku średniego (np. James Stewart jako Paul Biegler w „Anatomii morderstwa”), popadł w zawodową rutynę (np. Albert Finney jako Ed Masry w „Erin Brockovich”). Protagoniście często towarzyszy po- stać drugiego prawnika, który może być mentorem bohatera lub go zdradzić (np. Demi Moore jako kom. Joanne Galloway w „Ludziach honoru”). 2. Życie bohatera ulega zaburzeniu wskutek pojawienia się klienta. Przyjęcie przez prawnika sprawy grozi mu załamaniem dotychczasowej egzystencji (np. Tom Cruise jako por. Daniel Kaf ee w „Ludziach honoru”, Joe Pesci jako Vinny Gambini w „Mój kuzyn Vinny”). 3. Droga bohatera do rozwiązania konl iktu usiana jest licznymi przeszkoda- mi, których pokonanie prowadzi jednocześnie do rozwiązania sprawy klienta i „zbawienia” prawnika (np. Paul Newman jako Frank Galvin w „Werdyk- cie”). 4. Prawnik, przezwyciężywszy problemy, na nowo organizuje swoje życie za- wodowe i osobiste. Trial movie to termin używany przez profesorów prawa na UCLA Paula Bergmana i Michaela Asimowa dla określenia i lmów, których ważnym elementem jest proces sądowy i w których można odnaleźć kil- ka konwencjonalnych elementów: konfrontację dwóch osobowości (ad- wokata z prokuratorem, adwokata ze świadkiem, adwokata z klientem, adwokata z sędzią); suspens wynikający z niepewności, co ława przysię- głych zadecyduje o losie oskarżonego; atrakcyjną dla widzów tematykę morderstwa, zdrady czy seksu; prezentację skomplikowanych kwestii prawnych i etycznych w uproszczonej formie – zwykle jako walkę praw- nika o sprawiedliwość. Najściślejszym terminem, ale zarazem najwęższym, jest court room drama – dramat sądowy. Niektórzy badacze uznają go za odmienny ga- tunek i lmowy, taki jak western lub melodramat. Inni utrzymują, że jest to tylko podtyp i lmu kryminalnego (crime i lm). Zasadniczym wyróżni- kiem dla tego rodzaju i lmów jest konstrukcja akcji wokół procesu sądo- wego i to, że rozgrywa się ona w znacznej mierze na sali sądowej. 5 Prawo i i lm – instrukcja obsługi Jak zauważył profesor prawa na Marquette University David R. Papke, zawie- rają one z reguły sceny dwóch mów otwierających, przesłuchań świadków obrony i oskarżenia, dwóch mów końcowych i ogłoszenia werdyktu ławy przysięgłych. Mowa początkowa prokuratora sprawia wrażenie, że wszystkie atuty są w jego rękach i łatwo osiągnie zwycięstwo. Mowa obrońcy, przeciwnie, sugeruje, że oskarżyciel ma małe szanse na sukces. W scenach tych częste są zbliżenia twa- rzy prokuratora i obrońcy, a kamera jest tak ustawiona, że widz patrzy na nich, jakby znajdował się wśród przysięgłych. Faza przesłuchań świadków charakteryzuje się dramatycznymi zwrotami akcji, ujawnione zostają niespodziewane okoliczności przestępstwa, odkryte zostaje prawdziwe oblicze świadków – niektórzy z nich okazują się kłamcami. Mowy końcowe podsumowują przebieg procesu i prezentują racje każdej ze stron. Często są to popisy oratorskie skierowane głównie do widzów i niosące ze sobą pewien przekaz moralny i ideowy. Przed ogłoszeniem wyroku akcja jakby na chwilę się zatrzymuje. Następnie obserwujemy powrót przysięgłych z obrad i odczytany zostaje werdykt, który spotyka się z żywą reakcją publiczności. Problemy z precyzyjnym zdei niowaniem i lmu prawniczego wynika- ją z różnego zakresu zainteresowań poszczególnych badaczy i odmien- nych perspektyw teoretycznych, do których się odwołują. Inaczej i lm prawniczy i studia Law-and-Film wyglądają z punktu widzenia nauk prawnych, inaczej z perspektywy nauk kulturowych czy i lmoznawstwa. Badacze tego pierwszego nurtu akcentują raczej tematykę prawną, na- ukowcy patrzący z drugiej perspektywy kładą nacisk na pojęcia z teorii kultury i i lmu – na przykład skłonni będą odwoływać się do koncepcji kina gatunków. Dla nas te spory są nieistotne. Przez i lm prawniczy ro- zumieć będziemy po prostu i lm poruszający szeroko rozumianą tema- tykę prawną. Perspektywy badawcze Orit Kamir, profesor University of Michigan, uważa, że studia Law- and-Film oparte są na trzech podstawowych założeniach. Po pierwsze, sposób społecznego funkcjonowania i lmów odpowiada funkcjom spełnianym przez system prawny. Po drugie, niektóre i lmy psychicznie angażują widzów w proces osą- dzania. I po trzecie, odzwierciedlają one popularne rozumienie prawa. 6 Tomasz Stempowski W oparciu o te założenia można wyszczególnić trzy perspektywy ba- dawcze: i lm jako odpowiednik prawa, i lm jako osąd i i lm jako pra- woznawstwo. Jeżeli na przykład tematem rozważań uczynilibyśmy obraz prawnika w społeczeństwie, to stosując wyżej wymienione podejścia, zastanawialibyśmy się: jak i lmy wspierają system prawny w tworzeniu wizerunku profesji prawniczych, w jaki sposób wpływają na ocenę praw- ników przez społeczeństwo i wreszcie, jaką wizję roli prawników w syste- mie prawnym zawierają. Dwie ostatnie perspektywy wydają się dość oczywiste: widz, śledząc akcję i lmu, buduje hipotezy i wyraża sądy na temat postępowania bo- haterów, przyswaja też poglądy na temat funkcjonowania systemu praw- nego, zawarte w fabule. Więcej wątpliwości budzi pierwsza perspektywa. Zastanówmy się, co wskazuje na to, że i lmy spełniają w społeczeństwie podobne funkcje jak prawo. Film jako odpowiednik prawa Dla Orit Kamir kino i prawo to w dzisiejszych czasach dwa pod- stawowe dyskursy odzwierciedlające i konstruujące społeczne warto- ści, wyobrażenia i style życia. Carol Clover, profesor i lmoznawstwa na University of California w Berkeley, w eseju „God Bless Juries” (Boże pobłogosław przysięgłych) dowodzi, że podobieństwa między nimi wynikają z samej istoty anglo-amerykańskiej kultury, w której zarówno w systemie prawnym, jak i w społecznej psychice głęboko zakorzeniła się instytucja przysięgłych. Doprowadziło to do ukształtowania się narodu sędziów skłonnych do wyrażania sądów na każdy temat, ważny lub bła- hy. Wzorce procesowe przeniknęły anglo-amerykańską tradycję narra- cyjną do tego stopnia, że odnaleźć je można w wielu wytworach popkul- tury. Nawet jeżeli temat jakiegoś i lmu nie ma nic wspólnego z prawem, to jego logika i narracja oddają przebieg procesu. Dobrym przykładem współtworzenia przez system prawny i i lmy rzeczywi- stości społecznej jest historia zdei niowania nowego przestępstwa, za jakie uznano „nękanie”, co w Ameryce określa się najczęściej słowem stalking. Polega ono na długotrwałym molestowaniu lub innych formach naruszania czyjejś prywatności, wywołujących u oi ary uczucie strachu. Może przybierać takie formy, jak: niepożądany kontakt (listowy lub za pośrednictwem innych środków komunikacji), ciągłe obserwowanie oi ary, niewłaściwe kontakty z członkami rodziny oi ary, nękanie przez Internet. 7 Prawo i i lm – instrukcja obsługi Jak podaje US’s National Center for Victims of Crime, rocznie nękanych jest ponad milion kobiet i blisko 380 tysięcy mężczyzn. Jednakże przed 1990 r. przestępstwo to formalnie nie istniało. Dopiero w 1990 r. zostało stypizywane w kalifornijskim Kodeksie karnym. W ciągu następnych siedmiu lat w ślady Kalifornii poszły wszystkie pozostałe stany. Orit Kamir uważa, że nowe prawo uchwalono w dużej mierze pod wpływem i lmów. To właśnie i lmy, jako sztuka masowa, wytworzyły odpowiednie na- stawienie publiczności, a następnie większości społeczeństwa. Różne formy nękania, śledzenia, podglądania pokazywano na ekranie właściwie od począt- ku istnienia X muzy. Najpierw w horrorach i thrillerach, w których sportre- towano archetypiczne postaci wampirów, Drakuli czy tworu Frankensteina. W drugiej połowie XX wieku te fantastyczne stwory zastąpiono bardziej reali- stycznymi postaciami przestępców nękających swoje oi ary, co mogło wpły- nąć na to, że samo zjawisko stało się łatwiej dostrzegalne. Zresztą i lmy same w sobie pozwalają widzowi przeżyć coś, co wchodzi w za- kres pojęcia „nękanie”. Widz w kinie niejako sam staje się osobą, która oddaje się podglądactwu. Z drugiej strony, utożsamiając się z bohaterem, może stać się oi arą. W ten sposób nabiera przekonania, że zagrożenie jest rzeczywiste, i uwrażliwia się na nie. Co więcej, gdy w Kalifornii przystąpiono do prawnego dei niowania nowe- go przestępstwa, punktami odniesienia były raczej hollywoodzkie wzorce niż rzeczywiste wypadki nękania. Podstawowym modelem stała się fabuła „Fatalnego zauroczenia” Adriana Lyne’a z 1987 r. Film opowiada o tym, jak nowojorski adwokat Dan Gallagher, grany przez Michaela Douglasa, pod nieobecność żony nawiązuje romans z Alex Forrest (Glenn Close), która nie zamierza kończyć tej znajomości i zamienia życie bohatera oraz jego rodziny w koszmar. Przypadek penalizacji nękania pokazuje, jak prawo naśladuje i lmy, ale można znaleźć też przykłady tego, jak i lmy przejmują funkcje peł- nione pierwotnie przez system prawny. W „Anatomii morderstwa” adwokat, grany przez Jamesa Stewarta, broni męża, który zabił gwałci- ciela swojej żony. Ława przysięgłych uniewinnia go, uznając, że działał pod wpływem „nieodpartego impulsu”, co można uznać za akceptowalną prawnie przykrywkę dla poglądu, że mężczyzna ma prawo wszelkimi środkami bronić przed konkurentami seksualnej czystości żony. Wywód, który w 1959 r. przemycono w i lmie, sto lat wcześniej głoszono na sali sądowej i w relacjonującej głośne procesy prasie. W obu przypadkach, i lmu i prawdziwych procesów, chodziło o obronę pewnego systemu wartości, jednak za każdym razem w obrębie odmiennych dyskursów. Jeszcze bardziej wyrazisty przykład zadziwiających podobieństw między rozprawą sądową a widowiskiem i lmowym dostarcza obraz 8 Tomasz Stempowski „Kto sieje wiatr”, wyreżyserowany w 1960 r. przez Stanleya Kramera. Jego scenariusz napisano w oparciu o sztukę teatralną opowiadającą o praw- dziwym procesie nauczyciela oskarżonego o nauczanie o ewolucji, co było w 1925 r. zakazane w stanie Tennessee. Rozprawa sądowa, sztuka teatralna i i lm okazały się trzema ogniwami pełniącymi na przestrzeni lat tę samą funkcję: mediów, za których pośrednictwem konserwatyści i liberałowie toczyli, i toczą nadal, debatę ideologiczną. Filmy jako źródło wiedzy o prawie Nieco inaczej niż Orit Kamir dei niuje studia Law-and-Film Larry E. Ribstein, wykładowca prawa na University of Illinois. Według niego wśród naukowców zajmujących się tą dyscypliną wyróżnić można trzy sposoby jej praktykowania. W pierwszym przypadku i lmy służą jako swoista pomoc dydaktyczna ułatwiająca analizę problemów prawnych i społecznych oraz pomagają prezentować poglądy wykładowcy na te kwestie. W drugim, badacze koncentrują się na analizie tego, jak struk- tura narracji i lmowej wpływa na argumentację prezentowaną przez prawników występujących przed ławą przysięgłych. Z trzecim przy- padkiem mamy do czynienia, gdy tematem dociekań staje się sposób po- kazywania na ekranie poszczególnych zagadnień prawnych, wymiaru sprawiedliwości i prawników. Rodzi się oczywiście pytanie, na ile uprawnione jest traktowanie i l- mów jako materiału pozwalającego na wyprowadzenie wniosków na te- mat funkcjonowania prawa w społeczeństwie i kulturze, na ile mogą być one przydatne w kształceniu prawników. James R. Elkins w tekście omawiającym jego doświadczenia ja- ko wykładowcy kursu Lawyers and Film (prawnicy i i lm) wskazuje na trzy przeszkody w wykorzystaniu i lmów jako źródła wiedzy. Pierwszą jest niemożność wyjścia poza traktowanie i lmów jedynie jako źró- dła rozrywki i przejścia do odczytywania ich jako tekstów kultury, wy- magających specyi cznego sposobu lektury. Drugą jest świadomość, że większość i lmów prawniczych to produkty Hollywoodu, przeznaczone dla szerokiej publiczności i kręcone przede wszystkim dla zysku. Trzecią przeszkodę stanowią częste w tych i lmach niedokładności i zafałszowa- nia rzeczywistych procedur prawnych. O ile pierwszą przeszkodę moż- na przezwyciężyć dzięki odpowiedniemu treningowi i zdobyciu potrzeb- 9
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo w filmie
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: