Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00393 006380 11244177 na godz. na dobę w sumie
Prawo wobec medycyny i biotechnologii. Zbiór orzeczeń z komentarzami - ebook/pdf
Prawo wobec medycyny i biotechnologii. Zbiór orzeczeń z komentarzami - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-0993-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> medyczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Niniejszy zbiór obejmuje kilkadziesiąt orzeczeń trybunatów europejskich, konstytucyjnych oraz sądów polskich i zagranicznych, które dotykają zagadnień ważnych z punktu widzenia toczącej się w Polsce debaty. Stanowią one ilustrację zasadniczych tendencji rozwojowych występujących w polskim i europejskim prawie medycznym, ale także złożoności oraz wielowymia-rowości zagadnień medycznych. Dołączone do niektórych orzeczeń zdania odrębne potwierdzają skomplikowaną naturę tej problematyki. Glosy do każdego orzeczenia oraz wyodrębnione tematycznie odesłania do literatury zapewniają czytelnikowi szeroką orientację w poruszanej tematyce oraz identyfikację najważniejszych problemów. Wyjaśniają one także kontekst normatywny rozstrzyganych spraw. Co istotne, w każdej glosie podjęto próbę usytuowania określonych kwestii w szerszym kontekście zagadnień z pogranicza prawa, etyki, polityki, a niekiedy nawet ekonomii. W komentarzach wyeksponowano nie tylko kwestie teoretyczne, lecz także ściśle praktyczne, związane z możliwością dochodzenia i zakresem podnoszonych roszczeń.
Autorzy zbioru, związani z Uniwersytetem Warszawskim, specjalizują się w prawie medycznym, cywilnym, konstytucyjnym i europejskim.

Adresaci:
Książka jest adresowana do prawników i lekarzy, jak również szerokiego grona osób zainteresowanych bioetyką i problematyką ochrony zdrowia.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wydawca: Izabella Małecka Redaktor prowadzący: Adam Choiński Opracowanie redakcyjne: Karolina Magierowicz Korekta: Marta Juszczuk, Paulina Zawadzka Skład, łamanie: JustLuk, Justyna Szumieł, Łukasz Drzewiecki, Krystyna Szych Tłumaczenie fragmentów orzeczeń: Marek Czepiec Poszczególne fragmenty opracowali: Zbigniew Banaszczyk – rozdz. 3: pkt 4–7; rozdz. 4: pkt 10 Maria Boratyńska – rozdz. 6: pkt 4, 5, 7; rozdz. 7: pkt 1–3, pkt 6 Witold Borysiak* – rozdz. 1: pkt 7; rozdz. 2: pkt 4; rozdz. 3: pkt 12; rozdz. 4: pkt 1–4, 13, 16, 18–20; rozdz. 5: pkt 4, 5, 7; rozdz. 6: pkt 2, 3; rozdz. 7: pkt 5 Leszek Bosek – rozdz. 1: pkt 1–6, 8–10; rozdz. 2: pkt 1, 2, 5–12; rozdz. 4: pkt 12; rozdz. 5: pkt 1–3, 5, 6; rozdz. 6: pkt 6; rozdz. 7: pkt 4 Beata Janiszewska – rozdz. 3: pkt 8, 10, 11; rozdz. 4: pkt 4, 5, 7–9 Przemysław Sobolewski – rozdz. 2: pkt 3; rozdz. 3: pkt 1–3, 9; rozdz. 4: pkt 6, 11, 14, 15, 17; rozdz. 6: pkt 1 * Autor jest stypendystą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN: 978-83-264-0210-4 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści SPIS TREŚCI Wykaz skrótów.............................................................................................................................. 9 Wprowadzenie............................................................................................................................. 11 Rozdział pierwszy STANDARDY KONSTYTUCYJNE......................................................................................... 19 1.. Klauzula.sumienia.................................................................................................... 21 2.. Etyka.lekarska........................................................................................................... 27 3.. Eksperyment.badawczy.na.człowieku................................................................. 31 4.. Status.dziecka.poczętego........................................................................................ 38 5.. Informacja.o.stanie.zdrowia................................................................................... 48 6.. Konstytucyjne.prawo.do.ochrony.zdrowia......................................................... 52 7.. Przedawnienie.roszczeń.......................................................................................... 59 8.. Ochrona.osób.ubezwłasnowolnionych................................................................ 66 9.. Filiacja.dziecka.......................................................................................................... 72 10.. Etyka.lekarska.II....................................................................................................... 77 Rozdział drugi STANDARDY EUROPEJSKIE................................................................................................. 85 I.. Orzecznictwo.Europejskiego.Trybunału.Praw.Człowieka....................................... 87 1.. Transseksualizm........................................................................................................ 87 2.. Wspomagane.samobójstwo.................................................................................... 97 3.. Zgoda.substytucyjna.............................................................................................. 102 4.. Odpowiedzialność.cywilna.za.urodzenie.dziecka........................................... 106 5.. Aborcja..................................................................................................................... 112 6.. Medycznie.wspomagana.prokreacja.................................................................. 122 II.. Orzecznictwo.Trybunału.Sprawiedliwości.Unii.Europejskiej............................... 127 7.. Aborcja.a.swoboda.przepływu.usług.................................................................. 127 8.. Kompetencje.prawodawcze.w.sferze.ochrony.zdrowia.................................. 135 9.. Finansowanie.transgranicznych.świadczeń.zdrowotnych............................. 141 10.. Dyrektywa.biotechnologiczna............................................................................. 148 11.. Prawo.do.refundacji.kosztów.leczenia.zagranicznego.................................... 155 12.. Refundacja.kosztów.leczenia.zagranicznego.bez.zgody.ubezpieczyciela.... 164 5 Spis treści Rozdział trzeci AUTONOMIA .......................................................................................................................... 179 1.. Wskazania.względne.do.zabiegu........................................................................ 181 2.. Zakres.obowiązku.informacyjnego..................................................................... 184 3.. Zabieg.kosmetyczny.a.obowiązek.informacyjny.............................................. 187 4.. Zakres.obowiązku.informacyjnego..................................................................... 190 5.. Obowiązek.informacyjny.a.odpowiedzialność.cywilna.................................. 194 6.. Ciężar.dowodu.udzielenia.informacji................................................................ 197 7.. Zabieg.z.użyciem.środków.niedopuszczonych.do.obrotu.............................. 201 8.. Ważność.zgody.na.operację.a.brak.formy.pisemnej........................................ 205 9.. Zgoda.blankietowa................................................................................................ 209 10.. Odmowa.zgody.na.zabieg.a.obowiązek.informacyjny................................... 213 11.. Obowiązek.informacyjny.a.zaniechanie.zabiegu............................................. 218 12.. Odpowiedzialność.karna.za.leczenie.bez.zgody.............................................. 223 Rozdział czwarty ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA.................................................................................... 227 I..Zasady.i.podstawy.odpowiedzialności......................................................................... 229 1.. Odpowiedzialność.na.zasadzie.słuszności........................................................ 229 2.. Zbieg.odpowiedzialności...................................................................................... 233 3.. Wina.organizacyjna.szpitala................................................................................. 237 4.. Podstawy.odpowiedzialności.szpitala................................................................ 242 5.. Odpowiedzialność.ubezpieczyciela.................................................................... 248 6.. Podstawy.i.przesłanki.roszczenia.o.zadośćuczynienie.................................... 253 II.. Ustalanie.związku.przyczynowego.i.szkody............................................................ 256 7.. Przyczynienie.się.poszkodowanego.a.odmowa.zgody................................... 256 8.. Przesłanki.zadośćuczynienia.a.brak.odczuwania.krzywdy............................ 261 9.. Dowodzenie.w.procesach.lekarskich.................................................................. 267 10.. Zgoda.hipotetyczna.a.szkoda.prawnie.relewantna......................................... 271 11.. Zgoda.hipotetyczna.a.zakres.obowiązku.informacyjnego.............................. 275 12.. Obowiązek.informacyjny.a.szkoda.prawnie.relewantna................................ 280 13.. Zgoda.hipotetyczna.a.nieudzielenie.informacji................................................ 286 III.. Standard.świadczeń.zdrowotnych............................................................................. 295 14.. Najwyższy.dostępny.standard............................................................................ 295 15.. Przeciętny.standard............................................................................................... 299 IV.. Urodzenie.dziecka.jako.źródło.odpowiedzialności................................................. 302 16.. Urodzenie.dziecka.upośledzonego..................................................................... 302 17.. Odpowiedzialność.w.zakresie.kosztów.utrzymania.dziecka......................... 309 18.. Konstytucyjność.kwalifikacji.dziecka.jako.szkody........................................... 317 19.. Koszty.utrzymania.dziecka.jako.szkoda............................................................. 324 20.. Urodzenie.się.dziecka.jako.szkoda.–.wrongful life............................................. 335 6 Spis treści Rozdział piąty PROKREACJA........................................................................................................................... 341 1.. Sterylizacja.osób.upośledzonych......................................................................... 343 2.. Sztuczna.inseminacja.heterologiczna................................................................. 349 3.. Status.ciała.ludzkiego............................................................................................ 353 4.. Zastępcze.macierzyństwo..................................................................................... 362 5.. Granice.obowiązku.ochrony.godności.człowieka............................................ 366 6.. Status.gamet.ludzkich........................................................................................... 374 7.. Prawnokarna.ochrona.rodzącego.się.dziecka................................................... 379 Rozdział szósty KONIEC ŻYCIA........................................................................................................................ 387 1.. Testament.życia....................................................................................................... 389 2.. Lekarski.obowiązek.udzielenia.pomocy............................................................ 394 3.. Ogólnoludzki.obowiązek.udzielenia.pomocy................................................... 400 4.. Uporczywa.terapia................................................................................................. 405 5.. Przerwanie.odżywiania.w.stanie.wegetatywnym............................................ 417 6.. Wspomagane.samobójstwo.................................................................................. 427 7.. Rozdzielenie.sióstr.syjamskich............................................................................. 436 Rozdział siódmy INNE SPRAWY ........................................................................................................................ 445 I.. Problemy.transseksualizmu......................................................................................... 447 1.. Sprostowanie.aktu.urodzenia.............................................................................. 447 2.. Przynależność.do.płci.jako.dobro.osobiste......................................................... 452 3.. Ustalenie.płci.transseksualisty............................................................................. 456 II.. Problemy.finansowania.świadczeń.zdrowotnych................................................... 460 4.. Finansowanie.świadczeń.ponadlimitowych..................................................... 460 III.. Pozostałe.zagadnienia................................................................................................... 467 5.. Eksperyment.na.osobie.podtrzymywanej.sztucznie.przy.życiu.................... 467 6.. Tajemnica.psychiatryczna..................................................................................... 471 Wykaz orzeczeń......................................................................................................................... 475 Indeks rzeczowy........................................................................................................................ 479 7 Wykaz skrótów WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne –.ustawa.z.dnia.23.kwietnia.1964.r..–.Kodeks.cywilny.(Dz..U..Nr. –.Kodeks.Etyki.Lekarskiej,.dostępny.na:.www.nil.org.pl/xml/nil/ 16,.poz..93.z.późn..zm.) wladze/str_zl/zjazd7/kel poz..553.z.późn..zm.) –.ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r..–.Kodeks.karny.(Dz..U..Nr.88,. –.Konstytucja.Rzeczypospolitej.Polskiej.z.dnia.2.kwietnia.1997.r.. (Dz..U..Nr.78,.poz..483.z.późn..zm.) –.ustawa.z.dnia.17.listopada.1964.r..–.Kodeks.postępowania.cywil- nego.(Dz..U..Nr.43,.poz..296.z.późn..zm.) –.ustawa.z.dnia.25.lutego.1964.r..–.Kodeks.rodzinny.i.opiekuńczy. (Dz..U..Nr.9,.poz..59.z.późn..zm.) –.ustawa.z.dnia.29.września.1986.r..–.Prawo.o.aktach.stanu.cywil- nego.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2004.r..Nr.161,.poz..1688.z.późn..zm.) –.Traktat.o.funkcjonowaniu.Unii.Europejskiej.(wersja.skonsolido- wana.Dz..Urz..UE.C.83.z.30.03.2010,.s..47) –.Traktat.o.Unii.Europejskiej.(wersja.skonsolidowana.Dz..Urz.. UE.C.83.z.30.03.2010,.s..13) –.Traktat.ustanawiający.Wspólnotę.Europejską.(wersja.skonsoli- dowana.Dz..Urz..UE.C.321E.z.29.12.2006,.s..37) Inne –.Europejski.Trybunał.Praw.Człowieka –.Europejski.Trybunał.Sprawiedliwości.(od.1.12.2009.r..Trybunał. Sprawiedliwości.Unii.Europejskiej) –.Kwartalnik.Prawa.Prywatnego –.Monitor.Prawniczy –.Nowe.Prawo –.Orzecznictwo.Sądów.Apelacyjnych. –.Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Cywilna –.Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego.Izby.Cywilnej,.Pracy.i.Ubez- pieczeń.Społecznych 9 k.c.. KEL. k.k.. Konstytucja.RP. k.p.c.. k.r.o.. p.a.s.c.. TFUE. TUE. TWE. ETPC. ETS. KPP. M..Praw.. NP. OSA. OSNC. OSNCP. Wykaz skrótów OSP. OSPiKA. PiM. PiP. PPUW. Prok..i.Pr.. Prz..Leg.. Prz..Sejm.. PS. RPEiS. St..Cyw.. St..Praw.. TPP. TSUE. WPP. –.Orzecznictwo.Sądów.Polskich –.Orzecznictwo.Sądów.Polskich.i.Komisji.Arbitrażowych –.Prawo.i.Medycyna –.Państwo.i.Prawo –.Przegląd.Prawniczy.Uniwersytetu.Warszawskiego –.Prokuratura.i.Prawo –.Przegląd.Legislacyjny –.Przegląd.Sejmowy –.Przegląd.Sądowy –.Ruch.Prawniczy,.Ekonomiczny.i.Socjologiczny –.Studia.Cywilistyczne –.Studia.Prawnicze –.Transformacje.Prawa.Prywatnego –.Trybunał.Sprawiedliwości.Unii.Europejskiej.(od.1.12.2009.r.) –.Wojskowy.Przegląd.Prawniczy 10 Marek Safjan WPROWADZENIE I. Rola orzecznictwa w kształtowaniu się prawa medycznego Marek.Safjan Prawo.medyczne.staje.się.powoli.klasyczną.dyscypliną.badawczą.i.dydaktyczną.na. uniwersyteckich.wydziałach.prawa..Współczesny.prawnik.ma.w.coraz.większym.stop- niu.potrzebę.uzupełniania.wiedzy.w.tej.dziedzinie.z.dwóch.zasadniczych.powodów.. Po.pierwsze,.pojawia.się.w.praktyce.coraz.większa.liczba.spraw,.które.dotykają.róż- norodnych.aspektów.funkcjonowania.służby.zdrowia.i.udzielania.świadczeń.medycz- nych,.związanych.nie.tylko.–.jak.to.niegdyś.bywało.–.z.odpowiedzialnością.karną.lub. cywilną.lekarza,.lecz.także.dotyczących.najbardziej.skomplikowanych.dylematów.tyleż. prawnych,.co.etycznych,.takich.jak.np..ocena.prawnej.relewantności.oświadczeń.pro futuro. dla.postępowania.medycznego.w.sytuacji,.gdy.pacjent.nie.będzie.zdolny.do.wyrażenia. zgody,.ustalanie.więzi.filiacyjnych.przy.zabiegach.prokreacji.medycznie.wspomaganej,. ochrona.dóbr.osobistych.transseksualistów,.jakość.życia.osoby.z.nieusuwalnymi.wada- mi.genetycznymi,.ustalanie.kryteriów.kolejności.świadczeń.w.przypadku.niemożności. zaspokojenia.potrzeb.wszystkich.oczekujących,.wymagane.standardy.interwencji.me- dycznej.w.obliczu.coraz.bardziej.zróżnicowanej.„oferty”.(ze.względu.na.koszty.i.efek- tywność).ze.strony.współczesnej.medycyny..To.tylko.kilka.przykładów,.dalekich.od.wy- czerpania.listy.problemów,.które.do.niedawna,.jak.się.wydawało,.nie.mogły,.a.nawet.nie. powinny.były.trafić.do.sądu. Po.drugie,.dokonuje.się.proces.swoistej.„jurydyzacji”.medycyny,.związany.z.za- sadniczymi.zmianami.w.sferze.świadomości.prawnej.przeciętnych.jednostek,.których. oczekiwania.na.tle.realizacji.prawa.do.ochrony.zdrowia.systematycznie.się.zwiększają,. a.zarazem.powiększeniu.ulega.rozziew.pomiędzy.aspiracjami.społecznymi.a.możliwoś- ciami.ich.spełnienia,.co.musi.powodować.napięcia.i.kolejne.dylematy.prawne.i.etyczne. W.tych.warunkach.orzecznictwo.sądowe.staje.się.dość.wiernym.obrazem.dyskusji. toczących.się.na.pograniczu.współczesnej.medycyny.i.prawa..Istnieje.szereg.ważnych.po- wodów,.dla.których.spojrzenie.na.problemy.prawa.medycznego.przez.pryzmat.orzeczni- ctwa.wydaje.się.być.płodne.dla.dalszych.refleksji.i.badań.naukowych,.a.także.z.punktu. widzenia.potrzeb.praktyków.i.dydaktyki.uniwersyteckiej..Na.pierwszy.plan.wysuwa.się. natura.zagadnień,.które.wymagają.rozstrzygnięcia..Nie.ma.przesady.w.twierdzeniu,.że. w.prawie.medycznym.w.stopniu.znacznie.większym.niż.w.innych.dziedzinach.prawa. ujawnia.się.ogromne.znaczenie.tzw..case-law:.perspektywa.badawcza.jest.bowiem.silniej. wyznaczona.przez.zagadnienia.pojawiające.się.na.tle.konkretnych.przypadków,.gdzie. zróżnicowanie.ocen.oraz.kwalifikacji.prawnych.zależy.od.kontekstu,.konkretnych.okolicz- ności,.uwarunkowań.sytuacyjnych..Katalog.zmiennych,.który.musi.być.brany.pod.uwagę. 11 Wprowadzenie przy.rozstrzyganiu.poszczególnych.problemów,.jest.formułowany.siłą.rzeczy.na.poziomie. dużej.ogólności.przez.regulacje.normatywne.i.deontologiczne,.a.dopiero.konfrontacja.tych. kryteriów.z.okolicznościami.konkretnego.przypadku.pozwala.na.znalezienie.adekwat- nego.rozwiązania.czy.odpowiedzi..Poszukiwanie.słuszności.i.poprawności.konkretnego. rozstrzygnięcia.częściej.niż.w.innych.działach.prawa.wymaga.więc.od.organów.orzeka- jących.większej.swobody,.kreatywności,.swoistego.luzu.decyzyjnego.(czego.w.żadnym. razie.nie.należy.utożsamiać.z.arbitralnością)..Metodologia.rozstrzygania.sporów.prawno- medycznych.opiera.się.nie.tylko.na.finezyjności.rozumowań.dogmatycznych,.ale.także.na. umiejętnym.zabiegu.ciągłego.konfrontowania.podstawowych.założeń.i.wartości.systemu. (umiejscowionych.często.hierarchicznie.na.najwyższych.poziomach).ze.zindywidualizo- wanymi.okolicznościami.poszczególnych.przypadków..Przedstawienie.tej.metodologii.na. tle.case-law.wydaje.się.więc.konieczne.dla.zrozumienia.konstrukcji.współczesnego.prawa. medycznego..Rozważania.na.temat.np..autonomii.pacjenta,.koncepcji.informed consent.i.za- kresu.obowiązków.informacyjnych.zawisłyby.w.próżni,.stałyby.się.czystym,.pustym.abs- traktem,.jeśli.nie.zostałyby.skonfrontowane.z.okolicznościami.konkretnego.przypadku.. Prawo.–.zgodnie.z.naszą.kontynentalną.tradycją.prawną.–.nie.może.(i.nie.powinno).być. nadmiernie.kazuistyczne,.szczególnie.w.dziedzinie.prawa.medycznego,.ponieważ.tworzy- łoby.zbyt.duże.ryzyko.wydawania.niesprawiedliwych.rozstrzygnięć,.a.takie.ryzyko.w.kon- sekwencji.dodatkowo.wzmacnia.potrzebę.zachowania.niezbędnego.luzu.decyzyjnego.. Po.drugie,.w.prawie.medycznym,.częściej.zapewne.niż.w.innych.obszarach,.poja- wiają.się.problemy,.na.które.ustawodawca.nie.zdołał.jeszcze.zareagować,.nie.wypracował. adekwatnych.rozwiązań,.ale.które.wymagają.w.praktyce.zajęcia.określonego.stanowiska. na.tle.konkretnych.przypadków..Milczenie.prawa,.a.ściślej.milczenie.ustawodawcy,.nie. zwalnia.z.obowiązku.poszukiwania.właściwej.odpowiedzi.w.odniesieniu.do.występu- jących.w.praktyce.wypadków..Prawo.nie.znosi.próżni,.co.więcej,.nie.może.się.przyzna- wać.do.bezradności.i.uchylać.od.rozstrzygnięcia..W.takich.właśnie.wypadkach.ujawnia. się.kreatywna.rola.sądów,.które.case by case.dekodują.właściwe.rozwiązania.i.poszukują. odpowiedzi,.które.z.czasem.dopiero.ulegają.normatywnej.petryfikacji..Tak.było.w.wielu. systemach.prawnych.w.odniesieniu.do.problemów.związanych.z.medycznie.wspomaga- ną.prokreacją,.gdzie.w.pierwszej.fazie.kształtowały.się.reguły.wypracowywane.przez. orzecznictwo,.by.na.koniec.przybrać.postać.reguł.normatywnych,.wprowadzanych.do. odpowiednich.kodeksów..Takie.też.zjawisko.można.było.dostrzec.w.wypadku.trans- seksualizmu,.w.prawie.polskim.do.dzisiaj.zresztą.rozwiązywane.w.drodze.nie.wolnej. od.kontrowersji.wykładni.przepisów.o.aktach.stanu.cywilnego..Podobnie.na.orzeczni- ctwie.opierają.się.w.większości.krajów.koncepcje.oceny.i.kwalifikacji.roszczeń.z.tytułu. tzw..wrongful conception, wrongful life oraz.wrongful birth..Trudno.też.o.znalezienie.w.więk- szości.systemów.prawnych.wyraźnych.i.jasnych.reguł.prawnych.odnoszących.się.do.po- stępowania.medycznego.w.ostatnim.stadium.życia,.kiedy.przedmiotem.orzeczenia.jest. decyzja.o.przerwaniu.lub.kontynuowaniu.terapii,.stosowaniu.środków.nadzwyczajnych. lub.tzw..uporczywej.terapii,.albo.o.respektowaniu.życzeń.wcześniej.wyrażonych.przez. pacjenta.(tzw..oświadczeń.pro futuro)..Bez.znajomości.orzecznictwa.w.tych.dziedzinach,. a.przede.wszystkim.bez.analizy.stopniowo.utrwalających.się.kierunków.interpretacyj- nych.w.praktyce.judykacyjnej,.nie.dałoby.się.zapewne.podjąć.dyskusji.o.przyszłych.roz- wiązaniach.prawnych. 12 Marek Safjan Orzecznictwo.w.prawie.medycznym.to.zarazem.ciągłość.i.przełomy,.kontynuacja. i.dramatyczne.zwroty..Oczywiście.cechą.prawa.powinna.być.stabilność.i.przewidywal- ność,.ale.jednocześnie.z.doświadczeń.historycznych.wynika,.że.często.radykalne.zmia- ny.w.ocenie.i.kwalifikacji.zjawisk.następowały.pod.wpływem.zasadniczych.i.ważnych. orzeczeń.sądowych..Takie.zjawiska.były.dostrzegane.w.wielu.systemach.prawnych;.wy- mieńmy.tu.amerykańskie.orzecznictwo.dotyczące.przerwania.terapii.w.stosunku.do. osób.pozostających.od.wielu.lat.pod.aparaturą.sztucznie.podtrzymującą.procesy.krąże- nia.i.oddychania.(sprawa.Quinlan.w.Stanach.Zjednoczonych.itd.).bądź.rozstrzygnięcia. niemieckiego.Trybunału.Konstytucyjnego.czy.francuskiego.Sądu.Kasacyjnego.w.spra- wach.wrongful life..W.sprawach.medycznych.ewolucja.następuje.nie.tylko.w.związku.ze. zjawiskami.zachodzącymi.pod.wpływem.nowoczesnej.biotechnologii.i.medycyny,.ale. ujawnia.się.także.w.sferach.tradycyjnie.należących.do.obszaru.prawnej.refleksji.i.analizy,. a.przede.wszystkim.odpowiedzialności.cywilnej.–.jej.przesłanek,.zakresu,.zasad..Wystar- czy.przyjrzeć.się.ewolucji,.jaka.się.dokonała.w.tej.dziedzinie.w.prawie.polskim.w.okresie. ostatnich.kilkudziesięciu.lat.na.tle.zasadniczo.tych.samych.rozwiązań.normatywnych,. by.dostrzec,.jak.bardzo.zmieniło.się.podejście.w.orzecznictwie.do.kluczowych.kategorii. odpowiedzialności.–.takich.jak.wina.i.kwalifikacja.przypadków.nienależytej.staranno- ści,.błąd.w.sztuce.i.dystynkcje.pomiędzy.błędem.zawinionym.a.niezawinionym,.wina. organizacyjna.w.kontekście.odpowiedzialności.szpitala,.związek.przyczynowy,.zasada. ryzyka.przy.odpowiedzialności.zwierzchnika.za.podwładnego,.kompensacja.krzywdy. niemajątkowej.poprzez.zadośćuczynienie,.zbieg.odpowiedzialności.ex delicto.i.ex contractu. przy.odpowiedzialności.medycznej.itd. II. Założenia opracowania Zamierzeniem.autorów.niniejszego.zbioru.jest.pokazanie.tych.istotnych.tendencji. w.orzecznictwie.poprzez.wybrane.charakterystyczne,.ważne,.a.niekiedy.i.przełomowe. orzeczenia.z.okresu.ostatnich.kilkudziesięciu.lat. Wybrane.orzecznictwo.nie.ma.oczywiście.charakteru.wyczerpującego,.ale.podjęto. staranie,.by.znalazły.się.tu.wszystkie.najważniejsze.rozstrzygnięcia,.które.mają.dzisiaj. wpływ.na.kierunek.przyjętej.wykładni.i.sposób.podejścia.do.zagadnień.prawa.medycz- nego..Autorzy.ze.względu.na.swoją.specjalizację.koncentrują.się.na.orzecznictwie.cy- wilnym,.w.bardzo.nielicznych.tylko.wypadkach.wkraczając.na.obszar.prawa.karnego. –.w.zasadzie.wtedy.jedynie,.gdy.w.orzecznictwie.cywilnym.nie.znaleziono.odpowied- nich.przykładów.egzemplifikujących.pewne.podstawowe.zagadnienia.pojawiające.się. w.prawie.medycznym.(np..gdy.chodzi.o.problemy.tajemnicy.psychiatrycznej.–.postano- wienie.SN.z.dnia.20.kwietnia.2005.r.,.I.KZP.6/05;.odnośnie.do.zakresu.obowiązku.udzie- lania.pomocy.–.postanowienie.SN.z.dnia.14.czerwca.1956.r.,.IV.KO.17/55;.odnośnie.do. problemu.zgody.na.tle.subsydiarnej.funkcji.prawa.karnego.–.wyrok.SN.z.dnia.28.listo- pada.2007.r.,.V.KK.81/07). Ze.względu.na.zasadnicze.znaczenie.regulacji.konstytucyjnych.dla.konstrukcji. prawa.medycznego.starano.się.w.możliwie.wyczerpujący.sposób.zaprezentować.orzecz- nictwo.polskiego.Trybunału.Konstytucyjnego.dotykające.tej.problematyki..Tworzy.ono. dzisiaj.zasadniczy.punkt.odniesienia.dla.konstruowania.właściwych.ram.aksjologicz- 13 Wprowadzenie nych.przy.rozstrzyganiu.problemów.szczegółowych.–.zwłaszcza.wtedy,.gdy.istnieje.po- trzeba,.wobec.rysujących.się.wątpliwości.interpretacyjnych,.sięgnięcia.do.takich.zasad,. jak.ochrona.godności.każdej.osoby,.ochrona.życia.i.integralności.cielesnej,.autonomia. i.prywatność.jednostki.. Orzecznictwo.międzynarodowe.i.zagraniczne.jest.prezentowane.tylko.poglądowo. –.opracowanie.nie.ma.bowiem.charakteru.porównawczego.i.nie.pretenduje.do.całościo- wego.przedstawienia.tendencji.występujących.w.tej.dziedzinie.na.szczeblu.międzyna- rodowym.i.zagranicznych.systemów.prawnych..Tego.typu.opracowanie.musiałoby.mieć. zgoła.inny.charakter.i.wymagałoby.zastosowania.innej.metodologii.i.kryteriów.selek- cji.judykatów..Autorzy.zdecydowali.się.w.konsekwencji.na.wybór.orzeczeń,.które.mają. szczególnie.istotne.znaczenie.dla.debat.toczących.się.w.Polsce.i.problemów.występujących. dzisiaj.na.tle.polskiej.praktyki.(np..sprawa.Pretty v. Zjednoczone Królestwo.przed.ETPC.doty- cząca.prawa.do.wspomaganego.samobójstwa.w.wypadku.nieuleczalnej.choroby;.sprawy. z.zakresu.wrongful life.w.orzecznictwie.niemieckim.i.francuskim;.kwestie.transseksuali- zmu.w.orzecznictwie.europejskim;.problematyka.przymusowej.sterylizacji.w.orzeczni- ctwie.amerykańskim.–.wszystkie.te.kwestie.są.przedmiotem.dyskusji.w.naszym.kraju). Orzeczenia.i.komentarze.zostały.zgrupowane.w.siedmiu.rozdziałach,.przy.czym. dwa.pierwsze.grupują.orzeczenia.konstytucyjne.i.europejskie.dotykające.różnych.za- gadnień,.a.kryterium.wyodrębnienia.pozostałych.pięciu.ma.już.charakter.ściśle.mery- toryczny,.związany.z.poszczególnymi.działami.prawa.medycznego..O.zaliczeniu.do.po- szczególnych.działów.decydowała.treść.tezy.orzeczenia,.która.w.większości.wypadków. pokrywała.się.z.tezą.eksponowaną.w.publikowanym.orzecznictwie..W.tych.wypadkach,. w.których.teza.ma.charakter.„autorski”.(a.więc.stanowi.wyodrębniony.samodzielnie.przez. autorów.motyw.rozstrzygnięcia),.zostało.to.wyraźnie.zaznaczone.w.tekście.. Forma.komentarzy.autorskich.nie.w.pełni.odpowiada.formie.typowych.glos.do.orze- czeń.sądowych..Ich.zasadniczym.celem.jest.oczywiście.identyfikacja.najważniejszych. problemów.rozstrzygnięcia,.umiejscowienie.orzeczenia.w.relacji.do.dotychczasowych. kierunków.orzecznictwa,.zaakcentowanie.nowych.elementów.i.argumentacji,.pokaza- nie.głównych.punktów.spornych..Każdy.z.komentarzy.został.dodatkowo.wyposażony. w.tematyczne.odesłania.do.najważniejszych.pozycji.w.literaturze.i.we.wcześniejszym. orzecznictwie,.które.mają.znaczenie.dla.zagadnień.poruszonych.w.konkretnych.judy- katach..Odniesienie.do.piśmiennictwa.podstawowego.dla.poszczególnych.rozdziałów. jest.zawarte.na.wstępie.każdego.z.nich.. III. Tendencje i zasady we współczesnym prawie medycznym a orzecznictwo Orzecznictwo,.jak.wspomnieliśmy.wcześniej,.dobrze.odzwierciedla.proces.ewo- lucyjny.dokonujący.się.w.sferze.prawa.medycznego.od.kilkudziesięciu.lat..Warto.prze- de.wszystkim.zauważyć.dwie.podstawowe.inspiracje.decydujące.w.zasadniczy.sposób. o.kierunkach.tej.ewolucji..Z.jednej.strony.wynika.ona.z.uniwersalnego.uznania.zasady. poszanowania.godności.każdej.osoby,.z.drugiej.–.z.zasady.autonomii.i.wolności.jednost- ki,.wartości.szczególnie.cennych.w.całym.obszarze.spraw.dotykających.ochrony.życia,. zdrowia,.integralności.cielesnej,.prywatności..Obie.te.wartości,.godność.i.autonomia,. pozostają.w.stosunku.wzajemnej.zależności:.nie.istnieje.możliwość.ochrony.autonomii. 14 Marek Safjan i.wolności.bez.pierwotnego.uznania.godności.jako.wartości.podstawowej,.stanowiącej. źródło.innych.praw.i.wolności,.ale.też.i.godność.będzie.naruszana.za.każdym.razem,. gdy.jednostka.zostanie.całkowicie.pozbawiona.swobody.decydowania.o.sobie..Wszelkie. inne.podstawowe.konstrukcje.normatywne.i.zasady.w.dziedzinie.prawa.medycznego.są. pochodne.w.jakiejś.mierze.od.zasady.godności.i.autonomii,.a.dotyczy.to.zwłaszcza.tych,. które.związane.są.m.in..z.koncepcją.informed consent,.ochroną.poufności.i.prywatności,. równym.dostępem.do.świadczeń.finansowanych.z.funduszy.publicznych,.obowiązkami. informacyjnymi.po.stronie.personelu.medycznego.itd. Nie.można.zrozumieć.współczesnych.rozwiązań.w.dziedzinie.prawa.medycznego. bez.odwoływania.się.do.tych.kluczowych,.wyjściowych.wartości..Rozwój.koncepcji.auto- nomii.pacjenta.i.zasadnicza.zmiana.paradygmatu.w.sferze.relacji.pacjent.–.lekarz.znajdu- je.nieustannie.silne.inspiracje.w.wartościach.umiejscowionych.na.wyższych.poziomach. systemu,.stąd.tak.częste.i.wręcz.nieodzowne.odniesienia.do.standardów.konstytucyjnych. czy.konwencyjnych.we.współczesnych.dyskusjach.medycznych.i.bioetycznych..Prawo,. w.tym.także.prawo.sądowe,.przestało.być.dziedziną,.w.której.czysto.dogmatyczna.ana- liza.mogłaby.prowadzić.do.prawidłowych.wniosków.i.rozstrzygnięć. We.współczesnym.prawie.medycznym.coraz.częściej.zasadnicze.spory.są.rozstrzyga- ne.poprzez.poszukiwanie.właściwego.punktu.równowagi.pomiędzy.wartościami.o.funda- mentalnym.znaczeniu,.które.pozostają.w.konflikcie.w.poszczególnych.sytuacjach..Wyma- gana.jest.więc.najczęściej.analiza.wykraczająca.poza.czysto.formalny,.jurydyczny.wymiar,. konieczne.staje.się.bowiem.ustalenie.właściwych.relacji.w.porządku.aksjologicznym..Wi- dać.doskonale.nieodzowność.takiego.podejścia,.nie.tylko.na.tle.orzecznictwa.związanego. z.pytaniami.z.natury.rzeczy.uwikłanymi.w.kontekst.konstytucyjny.czy.konwencyjny.(jak. to.dzieje.się.w.sprawach.rozstrzyganych.przez.sądy.konstytucyjne.i.międzynarodowe),.ale. także.na.tle.bardzo.konkretnych.pytań.o.naturę.przesłanek.i.zakres.odpowiedzialności. cywilnej.(np..w.wypadku.roszczeń.wrongflul life.czy.wrongful birth),.o.zakres.obowiązku. informacyjnego.w.wypadku.złych.rokowań.(albo.podejmowania.interwencji.ratującej.ży- cie),.pytań.o.granice.działania.lekarza,.czy.nawet.o.dostępność.poszczególnych.rodzajów. świadczeń.medycznych.i.o.kryteria.sprawiedliwego.rozłożenia.kosztów.ochrony.zdrowia. w.społeczeństwie.dysponującym.zbyt.ograniczonymi.zasobami,.aby.zaspokoić.w.równym. stopniu.wszystkie.potrzeby.i.oczekiwania..Konflikt.wartości.i.zasad.jest.wpisany.w.natu- rę.problemów.rozpatrywanych.przed.współczesnymi.sądami.w.sprawach.medycznych,. a.każdy.sędzia.w.jakimś.sensie.pełni.rolę.dworkinowskiego.Herkulesa,.poszukując,.przy. zastosowaniu.racjonalnej.i.zbalansowanej.argumentacji,.punktu.możliwego.kompromisu.. Prezentacja.wielu.orzeczeń.zawartych.w.tym.zbiorze.jest.w.jakimś.sensie.„fotografią.na. gorąco”.obecnego.stadium.refleksji.i.debat,.które.w.wielu.dziedzinach.jest.jeszcze.dalekie. od.znalezienia.jasnych.i.niekontrowersyjnych.odpowiedzi. Obok.tendencji,.które.jak.sądzę,.można.zaliczyć.do.utrwalonych.kierunków.orzecz- nictwa.sądowego,.istnieją.także.obszary.dużej.niepewności.i.zaciętej.dyskusji..Do.pierw- szych.możemy.zaliczyć.m.in..kierunki.orzecznictwa.wyrażające.jednoznacznie.ideę. ochrony.autonomii.pacjenta.w.sferze.relacji.medycznych,.w.tym.jego.prawo.do.dokony- wania.swobodnego.wyboru.pomiędzy.różnymi.alternatywnymi.propozycjami.terapii,. a.także.do.odrzucenia.(nawet.w.sposób.nieracjonalny).celowości.leczenia,.bądź.też.pra- wo.do.uzyskania.pełnej.informacji.o.własnym.stanie.zdrowia.bez.względu.na.rokowania. 15 Wprowadzenie i.ekspektatywę.wyleczenia..Wartość,.jaką.stanowi.wolność.jednostki,.wyprzedza.coraz. częściej.w.kontekście.medycznym.inne.konstrukcje.tradycyjne.oparte.np..na.stanie.wyż- szej.konieczności..Uznanie,.że.człowiek.w.sprawach.dotyczących.swego.życia.i.zdrowia. nie.zawsze.musi.być.racjonalny.i.kierować.się.wyborami.obiektywnie.właściwymi,.a.na- wet.może.podejmować.decyzje.jawnie.niesłużące.jego.interesowi.wydaje.się.być.praw- dziwą,.rewolucyjną.zmianą.w.spojrzeniu.na.prawo.medyczne..Szereg.orzeczeń.idących. w.tym.kierunku.odnajdujemy.także.w.niniejszym.zbiorze,.np..wyrok.SN.z.dnia.3.paź- dziernika.1962.r.,.3.CR.250/62,.dotyczący.pytania.o.przyczynienie.się.poszkodowanego,. z.komentarzem.w.rozdziale.IV. Do.trwałych.tendencji.należą.także.zasadnicze.zmiany.w.sferze.cywilnej.odpowie- dzialności.odszkodowawczej,.wyrażające.się.m.in..w.systematycznym.poszerzaniu.od- powiedzialności.instytucji.medycznych.i.wzrastającej.obiektywizacji.wymagań.w.tym. zakresie..Leczenie.jest.dzisiaj.skomplikowanym.procesem.zespołowym,.opierającym.się. na.złożonej.organizacji.i.koniecznych.szeroko.rozumianych.elementach.infrastruktural- nych.–.od.odpowiednio.kwalifikowanego.personelu.po.wyposażenie.w.sprzęt.i.ustale- nie.procedur..Kierunek.w.tej.dziedzinie,.związany.z.zaostrzaniem.się.odpowiedzialności. instytucji.medycznej,.może.być,.w.jakimś.sensie,.uznany.za.swoistą.kompensację.zmian. normatywnych,.które.dokonały.się.w.dziedzinie.odpowiedzialności.władzy.publicznej. pod.wpływem.nowych.regulacji.konstytucyjnych..W.dzisiejszym.stanie.normatywnym. Skarb.Państwa.nie.ponosi.już.zasadniczo.odpowiedzialności.za.szkody.wyrządzone. w.związku.z.leczeniem.w.instytucjach.należących.do.publicznego.sektora.służby.zdro- wia,.wyłączywszy.wypadki,.w.których.szkoda.jest.następstwem.bezprawnych.aktów. władzy.publicznej.(np..w.związku.z.wadliwym.funkcjonowaniem.odpowiednich.struk- tur.organizacyjnych.w.wyniku.wadliwych.aktów.władzy.publicznej)..W.tym.kontekście. odpowiednio.pojemna.koncepcja.winy.organizacyjnej.na.tle.funkcjonowania.poszcze- gólnych.instytucji.medycznych,.a.także.poszerzające.się.ujęcie.relacji.zwierzchnictwa. i.podwładności.w.odniesieniu.do.zespołowych.czynności.medycznych.(także.w.zakre- sie.aktów.należących.do.diagnozy.i.terapii),.prowadzą.w.coraz.to.większym.stopniu.do. upatrywania.podstaw.odpowiedzialności.instytucji.medycznej.w.art..430.k.c.,.a.więc.do. jej.oparcia.na.zasadzie.ryzyka. Jedną.z.najtrudniejszych.kwestii.dyskutowanych.współcześnie.w.dziedzinie.od- powiedzialności.jest.problem.wymaganego.standardu.medycznego.–.przy.różnicującej. się.coraz.silniej.ofercie.medycznej,.tak.pod.względem.dostępności.i.powszechności,.jak. i.przede.wszystkim.kosztów..Orzecznictwo,.co.dobrze.ilustruje.niniejszy.zbiór,.również. przechodzi.w.tym.zakresie.charakterystyczną.ewolucję,.której.wyrazem.jest.z.jednej. strony.orzeczenie.Sądu.Najwyższego.jeszcze.z.początków.lat.80..(wyrok.z.dnia.28.paź- dziernika.1983.r.,.II.CR.358/83,.z.komentarzem.w.rozdziale.IV).o.niezbędności.stosowa- nia.najwyższych.standardów.medycznych,.a.z.drugiej.strony.orzeczenie.o.10.lat.później- sze.(wyrok.SN.z.dnia.1.grudnia.1998.r.,.III.CKN.741/98,.z.komentarzem.w.rozdziale.IV),. które.przedstawia.znacznie.bardziej.umiarkowane.podejście,.wykluczające.możliwość. zagwarantowania.każdemu.dostępu.do.najdroższych.technologii.medycznych.i.potrzebę. uwzględnienia.realnych.warunków.ekonomicznych.kraju,.w.którym.funkcjonuje.system. opieki.zdrowotnej..Trudno.jednak.uznać.orzecznictwo.w.tym.zakresie.za.definitywnie. i.ostatecznie.ukształtowane.. 16 Marek Safjan Interesujące.i.znaczące.zmiany.następują.także.w.materii.kompensacji.szkody,. a.zwłaszcza.szkody.o.charakterze.niemajątkowym..Nie.pozostają.one.bez.związku.z.wzra- stającą.rolą.autonomii.pacjenta.oraz.intensywności.poszanowania.jego.praw.w.sferze. prywatności.i.prawa.do.informacji..Za.charakterystyczne.dla.tego.nurtu.można.uznać.te. orzeczenia,.które.bez.względu.na.celowość.i.racjonalność.działania.lekarskiego.przyjmują. naruszenie.autonomii.pacjenta,.wobec.którego.nie.dopełniono.obowiązku.informacyjne- go.i.który.nie.wyraził.w.sposób.prawidłowy.zgody.na.podjęcie.interwencji.medycznej.. Zadośćuczynienie.z.tytułu.doznanej.krzywdy.niemajątkowej.i.naruszenia.praw.pacjen- ta.staje.się.w.takich.sytuacjach.realnym.środkiem.ochrony.interesów.niemajątkowych. w.znacznie.większym.stopniu.niż.jeszcze.kilkanaście.lat.wcześniej,.kiedy.jego.zasądza- nie.łączyło.się.w.kontekście.medycznym.wyłącznie.z.naruszeniem.integralności.cielesnej,. uszkodzeniem.ciała.i.rozstrojem.ciała.wywołanymi.wadliwym.zabiegiem.lekarskim..Na. tę.tendencję,.rysującą.się.dzisiaj.wyraźnie.w.orzecznictwie,.wpływają.nie.tylko.zmiany. normatywne,.ale.też.podkreślana.wyżej.odmienna.perspektywa.oceny.relacji.pacjent.–. personel.medyczny,.ukierunkowana.na.skuteczną.ochronę.interesów.niemajątkowych.. Przy.tej.okazji.warto.zauważyć,.że.współczesne.orzecznictwo.zdaje.się.dostrzegać.nie- zbędność.bardziej.elastycznego.podejścia.do.kwestii.zbiegu.odpowiedzialności.ex delicto. i.ex contractu.przy.szkodach.medycznych,.po.to.by.uniknąć.negatywnych.konsekwen- cji.w.postaci.coraz.bardziej.anachronicznego.na.tle.współczesnego.prawa.prywatnego. rozwiązania.wiążącego.w.naszym.systemie.zadośćuczynienie.wyłącznie.z.podstawami. odpowiedzialności.deliktowej.(por..wyrok.SN.z.dnia.17.grudnia.2004.r.,.II.CK.300/04,. z.komentarzem.w.rozdziale.IV).. Tendencją.coraz.wyraźniej.widoczną.we.współczesnych.systemach.prawnych.jest. wkraczanie.orzecznictwa.na.obszary,.które.do.niedawna.nie.były.w.ogóle.rozważane. jako.przedmiot.analiz.jurydycznych.i.rozstrzygnięć.sądowych..Zjawisko.to,.jak.wskaza- no.wyżej,.określane.mianem.jurydyzacji.medycyny,.występuje.najsilniej.w.świecie.an- glosaskim,.a.przede.wszystkim.w.Stanach.Zjednoczonych..Szczególnie.charakterystycz- ne.są.pod.tym.względem.debaty.dotyczące.zagadnień.związanych.z.opieką.terminalną. oraz.nad.osobami.nieuleczalnie.chorymi,.w.tym.także.znajdującymi.się.w.stanie.wege- tatywnym,.podtrzymywanymi.przy.życiu.za.pomocą.aparatury.sztucznego.odżywia- nia.oraz.urządzeń.wspomagających.krążenie.i.oddychanie..Decyzje.w.tych.sprawach. stały.się.przedmiotem.ostrych.sporów.prawniczych,.w.których.nieustannie.pojawiały. się.także.wątki.natury.konstytucyjnej..Zdecydowaliśmy.się.na.prezentację.jedynie.kil- ku.orzeczeń.zagranicznych.dotykających.tej.problematyki,.ponieważ.do.tej.pory.w.pol- skim.orzecznictwie.nie.ma.jeszcze.rozstrzygnięć.odpowiednich.instancji.sądowych.(są. to.m.in..publikowane.w.niniejszym.zbiorze.sprawy.Pretty v. Zjednoczone Królestwo.przed. ETPC.z.komentarzem.w.rozdziale.II.oraz.amerykańskie.decyzje.w.sprawach.Quinlan. oraz.Glucksberg,.z.komentarzem.w.rozdziale.VI)..Na.tle.tych.sytuacji.nie.można.unik- nąć.pytań.zasadniczych.dla.współczesnego.prawa.medycznego,.a.mianowicie,.w.jakim. stopniu.prawo.powinno.(może?).wkraczać.w.sferę.decyzji.i.ocen.medycznych.i.„wyrę- czać”.samych.lekarzy.w.podejmowaniu.skomplikowanych.etycznie.i.medycznie.decy- zji?.Czy.jest.np..uzasadnione.i.celowe,.by.prawo.podejmowało.próbę.określenia.granic. obowiązku.lekarskiego.w.stanach.terminalnych.czy.ustalenia.zestawu.środków.należą- cych.do.tzw..terapii.nadzwyczajnej.i.uporczywej.bądź.precyzowało.moment,.w.którym. 17 Wprowadzenie może.nastąpić.przerwanie.już.nie.tylko.terapii,.ale.także.sztucznego.odżywiania?.Czy. prawo.powinno.definitywnie.rozstrzygać.o.relewantności.tzw..oświadczeń.pro.futuro. (określanych.w.nomenklaturze.anglosaskiej.jako.living will)?.Szersza.dyskusja.publicz- na.nad.tymi.zagadnieniami.w.Polsce.rozpoczęła.się.niedawno.i.można.sądzić,.że.publi- kowane.przykłady.orzecznictwa.zagranicznego.są.dobrą.ilustracją.problematyki.z.nimi. związanej..Za.każdym.z.możliwych.podejść.przemawiają.odrębne.argumenty..Z.jednej. strony.pewność.i.szczegółowość.prawa.może.usuwać.arbitralność.sądów.i.ocen.formuło- wanych.w.konkretnych.wypadkach.i.skuteczniej.wpływać.na.ochronę.praw.i.interesów. takich.osób,.z.drugiej.strony.nadmiernie.kazuistyczna.regulacja.normatywna.może.pro- wadzić.do.niebezpiecznej.tendencji.wartościowania.życia.ludzkiego,.prób.zastosowania. zobiektywizowanych.miar.i.kryteriów.tam,.gdzie.wydaje.się.to.szczególnie.ryzykowne. z.punktu.widzenia.ochrony.godności.każdej.jednostki..Nie.ulega.w.każdym.razie.wąt- pliwości,.że.docieramy.tu.do.granic.prawnej.regulacji.i.należy.zachować.ostrożność,.by. tych.granic.nie.przekroczyć.. Na.tle.sporów.toczących.się.w.tym.obszarze.współczesnej.medycyny.i.prawa.coraz. silniej.ujawnia.się.zagadnienie.kryterium.jakości.życia.jako.podstawy.ocen.etycznych,. prawnych.i.medycznych. IV. Zamierzenia i oczekiwania Można.mieć.nadzieję,.że.prezentowane.opracowanie,.które.jest.pierwszą.tego.typu. publikacją.w.dziedzinie.prawa.medycznego.w.Polsce,.będzie.spełniało.oczekiwania.za- równo.prawników.zajmujących.się.tą.dziedziną,.jak.i.przedstawicieli.profesji.medycz- nych..Każda.dyskusja.na.poruszane.w.tym.zbiorze.tematy.musi.uwzględniać.istniejący. stan.wiedzy,.zapatrywań.i.kształtujące.się.współcześnie.tendencje,.a.orzecznictwo.są- dowe.jest.z.tego.punktu.widzenia.szczególnie.wdzięcznym.polem.analiz..Jak.wynika. z.prezentowanego.opracowania,.wiele.kwestii,.i.to.często.o.podstawowym.znaczeniu,. pozostaje.nadal.otwartych.i.skłania.do.dyskusji..Toczy.się.ona.obecnie.w.naszym.kraju. bardzo.żywo,.a.jednocześnie.zasadne.wydaje.się.być.przekonanie,.że.natrafia.ona.nie- jednokrotnie.na.bariery.związane.z.trudnością.identyfikacji.najważniejszych.problemów. i.kwestii.spornych..Próba.określenia.katalogu.takich.zasadniczych.problemów.powstają- cych.w.orzecznictwie.stanowi.jeden.z.ważniejszych.celów.tego.opracowania.. 18 ■ Marek Safjan ROZDZIAŁ PIERWSZY STANDARDY KONSTYTUCYJNE Literatura podstawowa:.L..Bosek,.Bezprawie legislacyjne, Warszawa.2007;.K..Burger,.Das Verfassungsprinzip der Menschenwürde in Österreich, Frankfurt.am.Main–Berlin–Bern–Bru- xelles–New.York–Oxford–Wien.2002;.J..Duffar,.J..Robert,.Droits de l’homme et libertés fonda- mentales,.Paris.1999;.E.J..Eberle,.Dignity and Liberty: Constitutional Visions in Germany and the United States,.Westport,.CT–London.2002;.Ch..Enders,.Die Menschenwürde in der Verfassun- gsordnung: zur Dogmatik des Art. 1 GG,.Tübingen.1997;.T..Geddert-Steinacher,.Menschenwür- de als Verfassungsbegriff. Aspekte der Rechtsprechung des Bundesverfassungsgerichts zu Art. 1 Abs. 1 Grundgesetz,.Berlin.1990;.Godność człowieka jako kategoria prawa,.red..K..Complak, Wrocław. 2001;.Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Komentarz, red..L..Garlicki,.Warszawa.2003;.Konsty- tucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 roku,.red..J..Boć,.Wrocław.1998;. Konstytucyjna formuła ochrony życia, red. M..Królikowski,.M..Bajor-Stachańczyk,.W..Odro- wąż-Sypniewski,.Warszawa.2007;.Ch..McCrudden,.Human Dignity and Judicial Interpretation of Human Rights,.The.European.Journal.of.International.Law.2008,.vol..19,.no..4;.C.H..Nip- perdey,.Grundrechte und Privatrecht, Bilefeld.1961;.E..Picker,.Godność człowieka a życie ludzkie,. Warszawa.2007;.Prawo konstytucyjne RP,.red..P..Sarnecki,.Warszawa.2008;.D..Rousseau,.Les libertés individuelles et la dignité de la personne humaine,.Paris.1998;.F..Rymarz,.Zasada ochro- ny przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego,. PS.2003,.nr.6;.M..Safjan,.Efekt horyzontalny praw podstawowych w prawie prywatnym: autono- mia woli a zasada równego traktowania,.KPP.2009,.z..2;.M..Safjan,.Prawo i medycyna – ochrona praw jednostki a dylematy współczesnej medycyny,.Warszawa.1998;.P..Tuleja,.Stosowanie kon- stytucji w świetle zasady jej nadrzędności (wybrane problemy), Kraków.2003;.P..Winczorek,.Ko- mentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku,.Warszawa.2008; K..Wojtyczek,.Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw człowieka w Konstytucji RP,.Kra- ków.1999; Współczesne problemy bioetyczne,.red..L..Bosek,.M..Królikowski,.Warszawa.2010,. Zastosowanie biologii w medycynie a godność osoby ludzkiej. Aspekty etyczne i prawne. Materiały Konferencji poświęconej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej wobec Zastosowań Biologii i Medycyny Rady Europy, red..T..Mazurczak,.Warszawa.2006. 19 Rozdział pierwszy. Standardy konstytucyjne 20 1. Klauzula sumienia ■ Leszek Bosek 1. KLAUZULA SUMIENIA wolność sumienia – godność ludzka – etyka lekarska – efekt horyzontalny praw i wolności człowieka – aborcja – dziecko poczęte – eutanazja Orzeczenie TK z dnia 15 stycznia 1991 r., U. 8/90 Teza1 LESZEK BOSEK „Wolność sumienia nie oznacza jedynie prawa do reprezentowania określonego światopoglądu, ale przede wszystkim prawo do postępowania zgodnie z własnym su- mieniem, do wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu. Tak rozumiana wolność sumienia znajduje potwierdzenie w ratyfikowanych przez Polskę w dniu 3 marca 1977 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 167 i 168) Paktach Praw Obywatelskich i Po- litycznych uchwalonych przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 16 grudnia 1966 r.” Stan faktyczny Rzecznik.Praw.Obywatelskich.wystąpił.z.wnioskiem.o.stwierdzenie.niezgodności.§.14. rozporządzenia.Ministra.Zdrowia.i.Opieki.Społecznej.z.dnia.30.kwietnia.1990.r..w.sprawie. kwalifikacji.zawodowych,.jakie.powinni.posiadać.lekarze.dokonujący.zabiegu.przerwa- nia.ciąży,.oraz.trybu.wydawania.orzeczeń.lekarskich.o.dopuszczalności.dokonania.takie- go.zabiegu.(Dz..U..Nr.29,.poz..178).z.art..2.ust..1.i.2.ustawy.z.dnia.27.kwietnia.1956.r..o.wa- runkach.dopuszczalności.przerywania.ciąży.(Dz..U..Nr.12,.poz..61.z.późn..zm.)..Rzecznik. wyjaśnił,.że.rozporządzenie.wykracza.poza.upoważnienie.ustawowe,.gdyż.dozwala.leka- rzowi.na.uchylenie.się.od.obowiązku.wydania.stosownego.orzeczenia.. Motywy orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego „Artykuł.2.ust..2.ustawy.z.27.kwietnia.1956.r..o.warunkach.dopuszczalności.prze- rywania.ciąży.upoważnił.Ministra.Zdrowia.i.Opieki.Społecznej.do.określenia.w.drodze. rozporządzenia.kwalifikacji.zawodowych,.jakie.powinni.posiadać.lekarze.dokonujący. zabiegu.przerwania.ciąży,.oraz.trybu.wydawania.orzeczeń.lekarskich.o.dopuszczalno- ści.takiego.zabiegu..Paragraf.14.rozporządzenia.Ministra.Zdrowia.i.Opieki.Społecznej. z.30.kwietnia.1990.r..nie.dotyczy.ani.kwalifikacji.zawodowych,.ani.trybu.wydawania. orzeczeń..Jego.treść.nie.znajduje.więc.oparcia.w.delegacji.ustawowej..Trybunał.Konsty- tucyjny.wielokrotnie.w.swoich.orzeczeniach.wskazywał.na.konieczność.utrzymywania. się.regulacji.prawnych.zawartych.w.aktach.niższego.rzędu.w.ramach.upoważnienia.usta- wowego..Stanowisko.to.należy.uznać.za.słuszne.i.nadal.obowiązujące.. Przedstawione.założenia.nie.pozwalają.jednak.na.stwierdzenie,.że.w.badanym.wypad- ku.miało.miejsce.wykroczenie.poza.upoważnienie.ustawowe..[…].Przede.wszystkim.trze- ba.stwierdzić,.że.w.naszym.systemie.prawnym.nie.ma.przepisu.nakładającego.obowiązek. orzeczenia.o.dopuszczalności.zabiegu.przerwania.ciąży,.od.którego.mogłyby.być.przewi- dziane.wyjątki.usprawiedliwiające.«uchylenie.się».od.tego.obowiązku..Takiego.obowiązku. nie.nakłada.w.szczególności.ustawa.o.warunkach.dopuszczalności.przerywania.ciąży.[…]. 1.Teza.odautorska. 21 Rozdział pierwszy. Standardy konstytucyjne Z.faktu,.że.ustawa.ta.w.art..2.ust..1.nie.przewiduje.możliwości.uchylenia.się.lekarza.od.wy- dania.orzeczenia.w.kwestii.dopuszczalności.zabiegu,.nie.wynika.–.jak.sugeruje.we.wniosku. Rzecznik.Praw.Obywatelskich.–.obowiązek.wydania.takiego.orzeczenia..Ustawa.ta.okre- śla.warunki.dopuszczalności.przerywania.ciąży,.a.więc.w.swoim.założeniu.dotyczy.sytu- acji,.które.powinny.być.wyjątkowym.legalizowaniem.zachowania.z.reguły.bezprawnego.. Dlatego.też.traktuje.się.te.przepisy.w.doktrynie.prawa.karnego.jako.określające.kontratyp,. czyli.okoliczność.wyłączającą.bezprawność.czynu..Nałożenie.obowiązku.zachowania.kon- tratypowego.może.być.czymś.zupełnie.wyjątkowym.i.dotyczy.z.reguły.określonych.służb. działających.w.celu.przywrócenia.porządku.publicznego.lub.wykonania.decyzji.władzy..[…]. W.obowiązującym.stanie.prawnym.można.natomiast.wskazać.normy,.zezwalające. lekarzowi.na.«uchylenie.się».od.wydania.orzeczenia.o.dopuszczalności.przerwania.cią- ży.lub.od.przeprowadzenia.takiego.zabiegu..Prawo.lekarza.do.takiego.«uchylenia.się». należy.wyprowadzić.z.art..82.ust..1.Konstytucji.dekretującego.wolność.sumienia..Wol- ność sumienia nie oznacza jedynie prawa do reprezentowania określonego światopo- glądu, ale przede wszystkim prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, do wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu. Tak rozumia- na wolność sumienia znajduje potwierdzenie w ratyfikowanych przez Polskę w dniu 3 marca 1977 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 167 i 168) Paktach Praw Obywatelskich i Politycznych uchwalonych przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 16 grudnia 1966 r..Artykuł.18. ust..2.tych.Paktów.stanowi:.«Nikt.nie.może.podlegać.przymusowi,.który.stanowiłby.za- mach.na.jego.wolność.posiadania.lub.przyjmowania.wyznania.albo.przekonań.według. własnego.wyboru»..Prawo.lekarza.do.«uchylenia.się».od.wydania.orzeczenia.o.dopusz- czalności.przerwania.ciąży.lub.przeprowadzenia.takiego.zabiegu.wynika.bezpośred- nio.z.zasady.7.Zasad.etyczno-deontologicznych.polskiego.lekarza,.stanowiącej:.«lekarz. powinien.odmówić.wykonania.czynności,.które.według.jego.przekonania.i.sumienia. mogą.być.szkodliwe.lub.nieetyczne»..Zasady.etyczno-deontologiczne.zostały.na.mocy. art..4.ust..1.pkt.2,.art..41,.a.w.szczególności.art..63.ust..2.ustawy.z.dnia.17.maja.1989.r.. o.izbach.lekarskich.(Dz..U..Nr.30,.poz..158).inkorporowane.w.system.obowiązującego. prawa,.stanowiąc.obowiązujące.lekarzy.normy.postępowania..[…].Wobec.powyższego,. §.14.omawianego.rozporządzenia.nie.wprowadza.do.obowiązującego.systemu.prawne- go.nowej.normy,.bądź.regulującej.zagadnienie.pozostające.poza.prawną.reglamentacją,. bądź.regulującej.to.zagadnienie.w.sposób.odmienny.od.dotychczasowego..Mamy.więc. tu.do.czynienia.z.wyraźnym.superfluum.prawodawcy,.które,.będąc.uchybieniem.w.tech- nice.legislacyjnej,.nie.może.być.jednak.ocenione.jako.naruszenie.przepisu.stanowiącego. delegację.ustawową..Niczego.nie.normując,.§.14.nie.może.naruszyć.delegacji.stanowiącej. upoważnienie.do.unormowania.wycinka.życia.społecznego..Powtórzenie.normy.rangi. ustawowej.w.akcie.prawnym.niższego.rzędu.nie.może.być.uznawane.za.kreację.nowej. normy,.co.stanowi.dopiero.aktualny.problem.wykraczania.poza.delegację..Takie.powtó- rzenie.może.być.traktowane.jedynie.jako.informacja.o.normach.już.istniejących.[…]”.. Komentarz 1..Orzeczenie.dotyczy.kilku.kwestii,.lecz.najważniejszą.i.bez.wątpienia.aktual- ną.jest.prawna.konstrukcja.tzw..klauzuli.sumienia..Zasadniczym.elementem.orzecze- nia.Trybunału.Konstytucyjnego.jest.stwierdzenie,.że.wolność.sumienia.jest.kategorią. 22 1. Klauzula sumienia ■ Leszek Bosek prawną.zakorzenioną.w.deontologii.lekarskiej,.jak.również.w.bezpośrednio.stosowal- nych.gwarancjach.konstytucyjnych.oraz.prawnomiędzynarodowych..Orzeczenie.za- chowuje.aktualność.na.gruncie.Konstytucji.RP,.która.kompleksowo.chroni.wolność. sumienia.(preambuła,.art..25.ust..2,.art..48.ust..1,.art..53.ust..1.i.3–7,.art..85.ust..3.i.art.. 233.ust..1.Konstytucji.RP).. 2..Klauzula.sumienia.jest.uregulowana.w.art..39.ustawy.z.dnia.5.grudnia.1996.r.. o.zawodach.lekarza.i.lekarza.dentysty.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2008.r..Nr.136,.poz..857. z.późn..zm.)..W.myśl.tego.przepisu.lekarz.może.powstrzymać.się.od.wykonania.świad- czeń.zdrowotnych.niezgodnych.z.jego.sumieniem.–.z.zastrzeżeniem.art..30.tej.ustawy. (lekarz.ma.obowiązek.udzielać.pomocy.lekarskiej.w.każdym.przypadku,.gdy.zwłoka. w.jej.udzieleniu.mogłaby.spowodować.niebezpieczeństwo.utraty.życia,.ciężkiego.uszko- dzenia.ciała.lub.ciężkiego.rozstroju.zdrowia,.oraz.w.innych.przypadkach.niecierpiących. zwłoki).–.z.tym.że.ma.obowiązek.wskazać.realne.możliwości.uzyskania.tego.świadczenia. u.innego.lekarza.lub.w.innym.zakładzie.opieki.zdrowotnej.oraz.uzasadnić.i.odnotować. ten.fakt.w.dokumentacji.medycznej..Lekarz.wykonujący.swój.zawód.na.podstawie.sto- sunku.pracy.lub.w.ramach.służby.ma.ponadto.obowiązek.uprzedniego.powiadomienia. na.piśmie.przełożonego..Przepis.ten.znajduje.zastosowanie,.jeżeli.na.mocy.obowiązków. kontraktowych.lub.ustawowych.lekarz.jest.zobowiązany.do.określonego.świadczenia. względem.konkretnego.pacjenta..Pozaumownym.źródłem.zobowiązania.może.być.co. do.zasady.np..prawo.pacjenta.do.„natychmiastowego.udzielenia.świadczeń.zdrowot- nych.ze.względu.na.zagrożenie.zdrowia.lub.życia”.(art..7.ust..1.ustawy.z.dnia.6.listopa- da.2008.r..o.prawach.pacjenta.i.Rzeczniku.Praw.Pacjenta,.Dz..U..z.2009.r..Nr.52,.poz..417. z.późn..zm.).albo.art..30.ustawy.o.zawodach.lekarza.i.lekarza.dentysty,.do.którego.wprost. odsyła.art..39.tej.ustawy.. 3..Przepis.ten.rozstrzyga.kolizję.interesu.pacjenta.w.uzyskaniu.świadczenia.zdro- wotnego.(pozytywnego.zachowania).oraz.interesu.lekarza.w.powstrzymaniu.się.od.nie- których.działań,.które.bez.względu.na.osobę.pacjenta.uważa.za.niedopuszczalne.(wolność. negatywna)..Przyjęte.rozwiązanie.jest.krytykowane.za.brak.precyzji.oraz.nieproporcjo- nalne.ograniczenie.wolności.zawodowej.i.osobistej.lekarza.(zwłaszcza.w.części.ustana- wiającej.obowiązek.„wskazania.realnych.możliwości.uzyskania.świadczenia.u.innego. lekarza ;.wykonanie.tego.obowiązku.wymaga.poznania.przez.lekarza.preferencji.aksjo- logicznych.innych.lekarzy,.mimo.że.ustawa.nie.określa.trybu,.jak.ma.nabyć.tę.wiedzę2). 4..Ściślejszą.od.omawianej.regulację.zawiera.ustawa.z.dnia.5.lipca.1996.r..o.zawo- dach.pielęgniarki.i.położnej.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2009.r..Nr.151,.poz..1217.z.późn..zm.).. Artykuł.23 tej.ustawy.stanowi,.że.pielęgniarka.i.położna.mogą.powstrzymać.się,.po. uprzednim.powiadomieniu.na.piśmie.przełożonego,.od.wykonania.świadczenia.zdro- wotnego.niezgodnego.z.jej.sumieniem,.z.zastrzeżeniem.art..19.tej.ustawy.(pielęgniar- ka,.położna.ma.obowiązek.udzielić.pomocy.w.każdym.przypadku.niebezpieczeństwa. utraty.życia,.poważnego.uszczerbku.na.zdrowiu.pacjenta,.zgodnie.z.posiadanymi.kwa- lifikacjami.zawodowymi).. 5..W.innych.ustawach.medycznych.nie.ma.przepisów.implementujących.konsty- tucyjną.gwarancję.wolności.sumienia..Może.to.rodzić.pytanie,.czy.wobec.bezczynności. ustawodawcy.dopuszczalna.jest.wertykalna.lub.horyzontalna.skuteczność.tych.gwarancji. 2.Zob..np..R..Kubiak,.Prawo medyczne,.Łódź.2010,.s..225. 23 Rozdział pierwszy. Standardy konstytucyjne w.stosunkach.medycznych..Orzeczenie.TK.mogłoby.uzasadniać.twierdzącą.odpowiedź.na. to.pytanie.–.pada.w.nim.teza.o.superfluum.prawodawczym..Efekt.horyzontalny.jest.uzasad- niany.brzmieniem.art..8.ust..2.Konstytucji.RP.(nakaz.bezpośredniego.stosowania.jej.prze- pisów),.art..31.ust..2.zd..1.(obowiązek.szanowania.wolności.innych.podmiotów),.a.także. art..30.(nakaz.poszanowania.godności.innych.podmiotów.i.wynikających.z.niej.wolności. oraz.praw)..W.nauce.zauważono,.że.także.inne.słabiej.chronione.wolności.polegają.na.tym,. że.nikt,.w.tym.władza.publiczna,.nie.może.bez.upoważnienia.konstytucyjnego.lub.usta- wowego.ingerować.w.sferę.swobody.jednostki.i.w.dokonywane.przez.nią.wybory.takich. lub.innych.zachowań3..Podobnie.wypowiedział.się.węgierski.Trybunał.Konstytucyjny,. wywodząc,.że.brak.klauzuli.sumienia.lekarzy.w.przepisach.ustawowych.nie.oznacza,.że. lekarz.musi.uczestniczyć.w.zabiegu.przerwania.ciąży..Może.się.on.powołać.na.bezpośred- nio.stosowalną.w.relacjach.horyzontalnych.gwarancję.konstytucyjną.wolności.sumienia. i.godności.ludzkiej.(wyrok.węgierskiego.TK.z.dnia.17.grudnia.1991.r.,.64/19914).. 6..Konstytucja.RP.zalicza.wolność.sumienia.do.dóbr.osobistych.szczególnie.chro- nionych,.wyklucza.ograniczenie.ochrony.tego.dobra.prawnego.także.w.czasie.stanu.wo- jennego.i.wyjątkowego.(art..233.ust..1)..Skłania.to.komentatorów.Konstytucji.RP.do.tezy,. że.godność.ludzka,.która.jest.źródłem.praw.i.wolności.człowieka,.pozostaje.w.ścisłym. związku.z.wolnością.sumienia5..W.przeciwieństwie.do.godności.wolność.sumienia.nie. jest.jednak.bezwzględnie.chroniona.w.zakresie,.w.jakim.znajduje.wyraz.interpersonal- ny..Wskazówką.granic.dopuszczalnych.ustawowych.ograniczeń.wolności.sumienia.jest. art..85.ust..3.Konstytucji.RP..Rozstrzyga.on,.że.nawet.obowiązek.obrony.Rzeczypospolitej. nie.uzasadnia.wymuszenia.pozytywnych.działań.jednostki.sprzecznych.z.jej.sumieniem. 7..Podobną.doniosłość.wolności.sumienia.przypisuje.Rada.Europy.w.rezolucji.nr.1763. (2010).Zgromadzenia.Parlamentarnego.z.dnia.7.października.2010.r..w.sprawie.prawa. do.sprzeciwu.sumienia.w.opiece.zdrowotnej.(http://assembly.coe.int/Mainf.asp?link=/ Documents/AdoptedText/ta10/ERES1763.htm)..Punkt.1.rezolucji.stanowi,.że.osoby.fi- zyczne,.szpitale.i.inne.instytucje.(osoby.prawne).nie.mogą.zostać.przymuszone.prawnie. lub.pociągnięte.do.odpowiedzialności.prawnej.ani.być.dyskryminowane,.ze.względu.na. niewykonywanie.lub.niepomaganie.w.czynnościach.eutanatycznych.lub.czynnościach. powodujących.śmierć.płodu.albo.embrionu.z.jakiegokolwiek.powodu. 8..Rada.Europy.zajęła.stanowisko.w.dość.złożonej.i.uwikłanej.w.nieporozumienia. kwestii.klauzuli.sumienia.osób.prawnych..Rezolucja.zaleca.państwom-stronom.Rady.Eu- ropy.ochronę.wolności.sumienia.nie.tylko.osób.fizycznych,.lecz.także.instytucji..Moż- na.w.tym.upatrywać.wskazówki.i.przesłanki.rozwoju.polskiego.prawa.cywilnego,.które. dotychczas.nie.chroniło.swobody.sumienia.osób.prawnych6..Sumienie.jest.silniej.zwią- zane.z.godnością.człowieka.niż.inne.dobra.osobiste,.które.już.na.gruncie.obowiązują- 3.P..Winczorek,.Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku,.Warszawa.2008,.s..77. 4.Publ..w.L..Sólyom,.G..Brunner.(red.),.Constitutional Judiciary in a New Democracy: the Hungarian Constitutional Court, Michigan.2000,.s..183;.zob..też.C..Dupré,.Importing the Law in Post-Communist Transitions. The Hungarian Consti- tutional Court and the Right to Human Dignity,.Oxford–Portland.2003,.s..71–73;.G..Kiss,.Die Wirkung der Grundrechte in ungarischen Arbeitsrecht: Versuche zur Widerherstellung eines umgestürzten Gleichgewichts (w:).Festschrift für Rolf Birk zum siebzigsten Geburtstag,.red..H..Konzen,.S..Krebber,.Th..Raab,.B..Veit,.B..Waas,.Tübingen.2008,.s..364. 5.Podobnie.P..Sarnecki.(w:).Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. 3, red..L..Garlicki,.Warszawa.2003,. s..3,.komentarz.do.art..53. 6.Z..Radwański,.Prawo cywilne – część ogólna,.Warszawa.2009,.s..184..Zob..jednak.M..Pazdan.(w:).System Prawa Prywatnego,.t..I,.Prawo cywilne – część ogólna,.red..M..Safjan,.Warszawa.2007,.s..1120. 24 1. Klauzula sumienia ■ Leszek Bosek cego.prawa.przypisuje.się.osobom.prawnym,.np..dobre.imię,.tajemnica.korespondencji. czy.prywatność7..Rezolucję.można.też.jednak.odczytywać.w.ogólniejszej.perspektywie. –.jako.przesłankę.poszerzenia.ochrony.integralności.i.samodzielności.osób.prawnych. na.płaszczyźnie.konstytucyjnej..Niektóre.jednostki.organizacyjne.albo.ze.względu.na. swoją.naturę.prawną,.np..związki.wyznaniowe,.albo.ze.względu.na.cel.utworzenia.lub. zasadniczy.przedmiot.działania,.np..prowadzenie.hospicjum,.szkoły.czy.szpitala,.mogą. bazować.na.pewnym.istotnym.wyborze.ich.członków,.właścicieli.lub.twórców.o.charak- terze.etycznym..Czy.konieczne.lub.proporcjonalne.sensu stricto.byłoby.zmuszanie.tego. rodzaju.osób.do.czynienia.tego,.co.przekreśla.ich.tożsamość,.podważa.sens.ich.utwo- rzenia.i.wymusza.likwidację?.Dlatego.w.literaturze.prawa.konstytucyjnego.przyjmuje. się,.że.gwarancja.wolności.sumienia.w.pewnym.zakresie.znajduje.zastosowanie.także. do.osób.prawnych8..Niezależnie.od.podmiotowych.granic.zastosowania.konstytucyjnej. gwarancji.wolności.sumienia,.pragmatyczne.rozwiązanie.podniesionego.w.rezolucji.dy- lematu.oferuje.art..18b.ustawy.z.dnia.30.sierpnia.1991.r..o.zakładach.opieki.zdrowotnej. (tekst.jedn.:.Dz..U..z.2007.r..Nr.14,.poz..89.z.późn..zm.),.który.stanowi,.że.zakład.opie- ki.zdrowotnej.może.podawać.do.wiadomości.publicznej.informacje.o zakresie i rodza- jach.udzielanych.świadczeń.zdrowotnych,.a.także.korespondujący.z.nim.art..12.ustawy. z.dnia.6.listopada.2008.r..o.prawach.pacjenta.i.Rzeczniku.Praw.Pacjenta.(Dz..U..z.2009.r.. Nr.52,.poz..417.z.późn..zm.),.który.stanowi,.że.pacjent.ma.prawo.do.informacji.o.rodzaju i zakresie.świadczeń.zdrowotnych.udzielanych.przez.podmiot.udzielający.świadczeń. zdrowotnych,.w.tym.o.profilaktycznych.programach.zdrowotnych.finansowanych.ze. środków.publicznych,.realizowanych.przez.ten.podmiot..Przepisy.te.nie.wskazują.na. istnienie.w.polskim.porządku.prawnym.bezwzględnego.obowiązku.świadczenia.wszel- kich.usług.zdrowotnych.przez.każdy.zakład.opieki.zdrowotnej.. Dodatkowe informacje Miejsca publikacji OTK.1991,.nr.1,.poz..8 http://www.trybunal.gov.pl/OTK/doc/doc.htm. Wybrane odniesienia do wyroku w literaturze Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Komentarz,.red..E..Zielińska,.Warszawa.2008,. L..Bosek,.Roszczenia wrongful life i wrongful birth w świetle standardów konstytucyjnych i euro- s..558 pejskich,.PS.2008,.nr.1,.s..40 Polecana literatura A..Bagińska,.Obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej oraz prawnie dopuszczalne możliwości od jego odstąpienia (w:).Lege artis. Problemy prawa medycznego,.red..J..Haberko,.R.D..Kocy- łowski,.B..Pawelczyk,.Poznań.2008,.s..73.i.n. 7.Zob..ogólnie.J..Frąckowiak,.Dobra osobiste osoby prawnej (w:).System Prawa Prywatnego,.t..I,.Prawo cywilne – część ogólna,.red..M..Safjan,.Warszawa.2007,.s..1079. 8.Zob..J..Kokott.(w:).Sachs Grundgesetz Kommentar,.red..M..Sachs,.München.2009,.s..241;.Ch..Starck.(w:).Mangoldt- -Klein-Starck,.Kommentar zum Grundgesetz,.red..Ch..Starck,.München.2005,.s..473. 25 Rozdział pierwszy. Standardy konstytucyjne D..Friedmann,.D..Barak-Erez (red.), Human Rights in Private Law,.Oxford-Portland,.Ore- gon.2001 Fundamental Rights and Private Law in the European Union, t..I.i.II,.red..G..Brüggemeier,.A..Co- lombi.Ciacchi,.G..Comandé,.Cambridge.2010 J..Haberko,.Sumienie medycyny i litera prawa w obronie życia i zdrowia ludzkiego (w:).Lege artis. Problemy prawa medycznego,.red..J..Haberko,.R.D..Kocyłowski,.B..Pawelczyk,.Poznań. 2008,.s..27.i.n. W..Janyga,.Przestępstwo obrazy uczuć religijnych w polskim prawie karnym w świetle współczes- nego pojmowania wolności sumienia i wyznania,.Warszawa.2010 Z..Kędzia,.Horyzontalne działanie praw obywatelskich (w:) Państwo. Prawo. Obywatel. Zbiór stu- diów ku czci prof. A. Łopatki,.red..J..Łętowski,.W..Sokolewicz,.Warszawa.1989,.s..519–525 L..Kubicki,.Sumienie lekarza jako kategoria prawna,.Prawo.i.Medycyna.1999,.nr.4,.s..3–15 M..Piechowiak,.Pojęcie praw człowieka (w:).Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, red..L..Wiśniewski,.Warszawa.1997,.s..29.i.n. M..Safjan,.Efekt horyzontalny praw podstawowych w prawie prywatnym: autonomia woli a zasa- da równego traktowania,.KPP.2009,.z..2,.s..297–356 M..Safjan,.Refleksje wokół konstytucyjnych uwarunkowań rozwoju ochrony dóbr osobistych,. KPP.2002,.z..1,.s..224.i.n. J..Sinclair.(w:).Boberg’s Law of Persons and The Family,.red..B..v..Heerden,.A..Cockrell,. R..Keightley,.Cape.Town.–.Johannesburg.1999,.s..11.i.n. K..Szczucki,.Klauzula sumienia – uwagi de lege lata i de lege ferenda,.Studia.Iuridica.2009,. K..Wojtyczek,.Horyzontalny wymiar praw człowieka zagwarantowanych w Konstytucji, KPP.1999,. nr.50,.s. 167–175 z..2,.s..226.i.n. E..Zielińska,.Klauzula sumienia, Prawo.i.Medycyna.2003,.nr.13,.s..22.i.n. A..Zieliński,.Ochrona praw podmiotowych (w:) System Prawa Prywatnego,.t..II, Prawo cywilne – cześć ogólna,.red..Z..Radwański,.Warszawa.2002,.s..656.i.n. A..Zoll,.Prawo lekarza do odmowy udzielenia świadczeń zdrowotnych i jego granice, Prawo.i.Me- M..Żelichowski,.Klauzula sumienia – aspekt prawny, Medycyna.Praktyczna.–.Ginekologia.i. dycyna.2003,.nr.13,.s..18.i.n. Położnictwo.2005,.nr.6,.s..74.i.n. 26 2. Etyka lekarska ■ Leszek Bosek 2. ETYKA LEKARSKA Kodeks Etyki Lekarskiej – normy odesłania – ochrona życia ludzkiego – piecza nad należytym wykonywaniem zawodu lekarza – samorządy zawodów zaufania publicznego – aborcja – nasciturus – dziecko poczęte – kolizja obowiązków – autonomia korporacyjna Postanowienie TK9 z dnia 7 października 1992 r., U 1/92 Teza LESZEK BOSEK „[…] przedmiotem
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo wobec medycyny i biotechnologii. Zbiór orzeczeń z komentarzami
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: