Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00238 005245 13071837 na godz. na dobę w sumie
Prawo wyznaniowe - ebook/pdf
Prawo wyznaniowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 338
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0134-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> konstytucyjne
Porównaj ceny (książka, ebook (-65%), audiobook).

Prawo wyznaniowe to kompendium wiedzy na temat wolności sumienia i wyznania oraz sytuacji prawnej Kościołów i związków wyznaniowych. Przedstawiono w nim główne problemy prawa wyznaniowego w ujęciu historycznym i porównawczym, charakterystykę modeli stosunków między państwem i związkami wyznaniowymi w krajach współczesnych (państwo świeckie i państwo wyznaniowe). W podręczniku zostały omówione nie tylko przemiany w ustawodawstwie i polityce wyznaniowej zachodzące w Polsce, lecz także podstawowe zagadnienia prawa wyznaniowego Unii Europejskiej, dotyczące wolności sumienia i wyznania jednostki oraz statusu prawnego związków wyznaniowych.

Książka z pewnością zainteresuje – poza studentami prawa i administracji, historii, socjologii, dziennikarstwa czy politologii – również funkcjonariuszy administracji wyznaniowej różnych szczebli oraz wszystkich, którzy pragną poznać bliżej problematykę stosunków między państwem i związkami wyznaniowymi w Polsce i w innych krajach.

Prof. Michał Pietrzak – wieloletni pracownik Wydziału Prawa i Administracji UW. Autor prac m.in. na temat wolności prasy, rządów parlamentarnych i odpowiedzialności konstytucyjnej. Ceniony specjalista z zakresu historii prawa polskiego XX w. oraz prawa wyznaniowego. Ekspert uczestniczący w przygotowaniu ustaw o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego i o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Prawo wyznaniowe Michał Pietrzak Wydanie 5 Warszawa 2013 Opra co wa nie re dak cyj ne: Joanna Sawicka Opracowanie techniczne: Agnieszka Dymkowska Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. Warszawa 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-278-0134-0 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa, tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 022 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1. Religia jako zjawisko społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 12 2. Związki wyznaniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Prawo wyznaniowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 4. Nauka prawa wyznaniowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Rozdział I. Wolność sumienia i wyznania . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 5. Pojęcie wolności sumienia i wyznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 6. Historia idei wolności sumienia i wyznania . . . . . . . . . . . . . . . . 24 7. Podmiotowy i przedmiotowy zakres wolności sumienia i wyznania . . 34 8. Granice wolności sumienia i wyznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 9. Gwarancje wolności sumienia i wyznania . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 10. Ochrona wolności sumienia i wyznania w prawie wewnętrznym i układach międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 11. Kościół Katolicki wobec wolności sumienia i wyznania . . . . . . . . . 49 Rozdział II. System powiązania państwa ze związkami wyznaniowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 12. Pojęcie systemu powiązania państwa ze związkami wyznaniowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 13. Systemy powiązania występujące w historii. . . . . . . . . . . . . . . . 56 14. Charakter państwa w systemie powiązania . . . . . . . . . . . . . . . . 66 15. Sytuacja prawna związków wyznaniowych w systemie powiązania . . 71 16. Wolność sumienia i wyznania w systemie powiązania . . . . . . . . . 75 17. Kościół Katolicki wobec systemu powiązania . . . . . . . . . . . . . . . 78 6 Spis treści Rozdział III. System rozdziału związków wyznaniowych i państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 18. Pojęcie systemu rozdziału związków wyznaniowych i państwa . . . . 80 19. Kształtowanie się systemu rozdziału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 20. Charakter państwa w systemie rozdziału . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 21. Sytuacja prawna związków wyznaniowych w systemie rozdziału . . . 101 22. Wolność sumienia i wyznania w systemie rozdziału . . . . . . . . . . 107 23. Kościół Katolicki wobec systemu rozdziału . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Rozdział IV. Sytuacja prawna związków wyznaniowych w II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 24. Założenia polityki wyznaniowej II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . 111 25. Konstytucyjne podstawy ustawodawstwa wyznaniowego . . . . . . . . 112 26. Podstawy prawne sytuacji Kościoła Katolickiego . . . . . . . . . . . . . 117 27. Podstawy prawne sytuacji związków wyznaniowych mniejszości religijnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 28. Uprawnienia związków wyznaniowych prawnie uznanych . . . . . . . 123 29. Uprawnienia publicznoprawne związków wyznaniowych prawnie uznanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 30. Sytuacja związków wyznaniowych prawnie nieuznanych. . . . . . . . 137 31. Nadzór państwa nad działalnością związków wyznaniowych . . . . . 140 Rozdział V. Sytuacja związków wyznaniowych w okresie drugiej wojny światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 32. Konsekwencje przegranej kampanii wrześniowej. Czwarty rozbiór Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 33. Polityka wyznaniowa niemieckich władz okupacyjnych . . . . . . . . 144 34. Sytuacja Kościoła Katolickiego na terenach wcielonych do Rzeszy . . 147 35. Sytuacja Kościoła Katolickiego w Generalnym Gubernatorstwie . . . 152 36. Stolica Apostolska wobec sytuacji Kościoła Katolickiego w okupowanej przez Niemcy i Słowację Polsce . . . . . . . . . . . . . 153 37. Sytuacja związków wyznaniowych mniejszości religijnych w okupowanej przez Niemcy Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 38. Sytuacja związków wyznaniowych na ziemiach okupowanych przez Związek Radziecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 Rozdział VI. Sytuacja prawna związków wyznaniowych w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 39. Przesłanki i założenia polityki wyznaniowej PRL . . . . . . . . . . . . 161 40. Konstytucyjne podstawy ustawodawstwa wyznaniowego w PRL . . . 169 www.lexisnexis.pl Spis treści 7 41. Ustawodawstwo wyznaniowe PRL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 42. Uprawnienia związków wyznaniowych w PRL . . . . . . . . . . . . . . 183 43. Nadzór państwa nad działalnością związków wyznaniowych w PRL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Rozdział VII. Prawo wyznaniowe Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . 210 44. Przesłanki i kierunki polityki wyznaniowej Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 45. Źródła prawa wyznaniowego RP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 46. Konstytucyjne podstawy prawa wyznaniowego. Konstytucja z 2 kwietnia 1997 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Rozdział VIII. Sytuacja prawna związków wyznaniowych w Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 47. Klasyfikacja uprawnień związków wyznaniowych . . . . . . . . . . . . 252 48. Działalność kultowo-religijna związków wyznaniowych . . . . . . . . 253 49. Działalność propagandowa związków wyznaniowych . . . . . . . . . 258 50. Nauczanie religii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 51. Kształcenie duchownych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 52. Małżeństwo wyznaniowe i jego skutki cywilne . . . . . . . . . . . . . 267 53. Autonomia i samorządność związków wyznaniowych . . . . . . . . . 270 54. Osobowość prawna związków wyznaniowych . . . . . . . . . . . . . . 272 55. Uprawnienia majątkowe związków wyznaniowych . . . . . . . . . . . 277 56. Regulacja spraw majątkowych związków wyznaniowych . . . . . . . 280 57. Budownictwo kościelne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 58. Cmentarze wyznaniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 59. Dochody i opodatkowanie związków wyznaniowych . . . . . . . . . . 291 60. Sytuacja prawna zakonów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 298 61. Działalność charytatywna i oświatowa związków wyznaniowych . . . 62. Sytuacja prawna i ubezpieczenie społeczne duchownych . . . . . . . . 299 63. Państwowa administracja wyznaniowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 Rozdział IX. Prawo wyznaniowe Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . 304 64. Ogólna charakterystyka unijnego prawa wyznaniowego . . . . . . . . 304 65. Standardy dotyczące wolności myśli, sumienia i wyznania . . . . . . . 307 66. Standardy dotyczące statusu prawnego związków wyznaniowych . . 312 67. Systemy prawne stosunków między państwem i związkami wyznaniowymi w Unii Europejskiej i krajach kandydujących . . . . . 315 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 Indeks przedmiotowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Przedmowa Obecna wersja Prawa wyznaniowego stanowi nowe, rozszerzone i  uaktualnione wydanie podręcznika, którego poprzednia edycja uka- zała się w 2010 r. Przedstawia stan regulacji prawnych na 1 stycznia 2013 r. Zawiera roz- dział poświęcony problemom prawa wyznaniowego Unii Europejskiej, przedstawiający standardy dotyczące wolności sumienia i  wyznania jednostki oraz sytuacji prawnej związków wyznaniowych. Podręcznik przeznaczony jest przede wszystkim dla studentów wydzia- łów prawa i  administracji różnych uczelni. Korzystać z  niego mogą także studenci innych wydziałów, funkcjonariusze administracji wy- znaniowej oraz wszystkie osoby interesujące się problemami wolności sumienia i wyznania oraz stosunkami między państwem a Kościołami i związkami wyznaniowymi. Warszawa, 1 czerwca 2013 r. Michał Pietrzak Zagadnienia wstępne 1. Religia jako zjawisko społeczne Nie istnieje do dziś zadowalająca pod względem naukowym definicja religii. Niemniej jednak wszyscy badacze godzą się z poglądem, że jest ona doniosłym, aczkolwiek bardzo złożonym zjawiskiem kulturowo- -społecznym, wypełniającym w różnym stopniu i zakresie życie jedno- stek i  społeczności ludzkich. Wszyscy są też zgodni w  uznawaniu po- ważnego wpływu religii na kształtowanie się życia indywidualnego, społecznego, narodowego i państwowego. 1 Religia jest formą świadomości społecznej, którą tworzy cało- kształt wierzeń, wyobrażeń i poglądów. Ich istota sprowadza się do wiary w  istnienie nadprzyrodzonych sił, zjawisk, prawidłowości, kierowanych przez Istotę Najwyższą (Boga). Wierzenia i poglądy połą- czone są zwykle z praktyką i obrzędami odnoszącymi się do przedmio- tów tych wierzeń. Zaspokajają one potrzeby emocjonalne i obyczajowe wyznawców oraz integrują wspólnoty wyznaniowe. Religia dostarcza też członkom grupy wyznaniowej określonego zestawu poglądów wyjaśniających i tłumaczących zjawiska otaczającego świata oraz sens życia ludzkiego. Ważnym elementem składowym większości religii jest organizacja ze swoistą strukturą organów wewnętrznych. Religie nie ograniczały zakresu swoich zainteresowań do spraw łączą- cych człowieka z  siłami czy zjawiskami nadprzyrodzonymi. Nie po- przestawały na ustalaniu zakazów i nakazów o treści religijnej i moral- nej, normujących postępowanie i  życie jednostki bądź wspólnoty wyznaniowej oraz wzmacniających poczucie obowiązków osobistych i  społecznych. Wykazywały tendencje do rozszerzania swego od- działywania na wszystkie przejawy życia i działalności człowieka. 12 Zagadnienia wstępne Od dawna religie uczestniczyły, w mniejszym lub większym natężeniu, w życiu społecznym, politycznym, ekonomicznym i kulturalnym. Two- rzyły własne koncepcje i doktryny społeczne, gospodarcze i polityczne. Nakładały na wyznawców obowiązek walki o ich realizację. Jest rze- czą oczywistą, że te koncepcje i doktryny nie powstawały w próżni spo- łecznej. Służyły zabezpieczeniu interesów i dążeń określonych klas i grup społecznych. Religia dostarczała wówczas argumentów i uza- sadnień natury religijnej w toczących się walkach i konfliktach społecz- nych lub politycznych. Rozwój kulturowo-cywilizacyjny ostatnich lat oraz przemiany polityczno-ustrojowe, dla których drogowskazem stały się prawa i wolność jednostki, nie mogły pozostawić poza zainteresowaniem spo- łecznym zjawisk religijnych. Wyrażały je nowe ruchy religijne, któ- rych działalność wywołała żywe i kontrowersyjne dyskusje. Objęły one swym zasięgiem także kwestię istoty i przedmiotowego zakresu religii. W  konsekwencji, ulegają podważeniu założenia tradycyjnych re- ligii. Poszukuje się nowych treści i  zasad lepiej odpowiadających po- trzebom duchowym współczesnego człowieka. Religią staje się system zasad i wartości, które jednostki za takie uznają, często znacznie odbie- gających od utrwalonych przez religie tradycyjne. Stąd większego znaczenia nabiera fenomenologiczna koncepcja religii, która odrywa religię od dogmatów wiary, a  koncentruje się na doświadczeniu psy- chicznym jednostki. W  takim ujęciu religiami są buddyzm, taoizm, agnostycyzm, ateizm czy świecki humanizm, które w świadomości jed- nostki pełnią funkcje odpowiadające tradycyjnym religiom. 2. Związki wyznaniowe Jednolitość wierzeń oraz  wspólne wykonywanie praktyk i  obrzędów prowadziły do organizowania się wyznawców w  społeczności reli- gijne. Te zaś wyłaniały różne struktury organizacyjne ze specyficznymi systemami władz, regułami postępowania, zwyczajami, obyczajami. Organizacja stanowi do dnia dzisiejszego istotny składnik olbrzymiej większości religii. Okazywała swą przydatność ze względów zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Potrzebę jej istnienia uzasadniono dążeniem do zapewnienia prawidłowej interpretacji dogmatów wiary i  prawidłowego wykonywania czynności kultowych oraz rozwiązywa- nia konfliktów wewnętrznych. Organizacja stawała się konieczna dla reprezentacji i  obrony interesów danej społeczności religijnej wobec państwa. Ułatwiała jej oddziaływanie na życie społeczne, polityczne 2 3 www.lexisnexis.pl 2. Związki wyznaniowe 13 i kulturalne kraju. Umożliwiała przystosowywanie założeń doktrynal- nych i zasad kultowych do zmieniających się warunków życia społecz- nego. Systemy organizacyjne, jakie wykształciły poszczególne społecz- ności religijne, przybierały różny charakter. Wpływało na to wiele czynników. Wśród nich na strukturze organizacyjnej mocno odbi- jał się fakt narodowego lub ponadnarodowego, czyli powszechnego, zasięgu danej religii, a także dogmaty wiary. Stąd też wśród systemów organizacyjnych spotykamy dużą różnorodność form: od struktur de- mokratycznych, w których wiernym przysługiwały szerokie uprawnie- nia w  życiu wewnętrznym wspólnoty religijnej, do autokratycznych i hierarchicznych, opartych na władzy absolutnej zwierzchnika religij- nego, gdzie wyznawcy pozbawieni są wpływu na wybór władz i kieru- nek działania organizacji. Nazwy, jakie przybierały organizacje reli- gijne, cechowała również duża różnorodność. W  kręgu religii chrześcijańskich przyjęta została nazwa Kościół. Inne społeczności re- ligijne używają nazw: związek wyznaniowy, zrzeszenie religijne, stowarzyszenie wyznaniowe. Przy wyborze jednej, wspólnej nazwy dla wszystkich Kościołów, związków wyznaniowych i zrzeszeń religij- nych najszerszym pojęciem wydaje się być związek wyznaniowy, obej- mujący wszystkie organizacje i  wspólnoty o  charakterze religijnym. Termin „związek wyznaniowy” podkreśla wyznaniową sferę działalno- ści jednostki i zbiorowości religijnej. Związek wyznaniowy stanowi specyficzny typ zorganizowanej społeczności ludzkiej, posiadający określony ustrój we- wnętrzny, zdolny do wytworzenia organów władzy, które spełniają wewnętrzne funkcje i reprezentują związek na zewnątrz oraz upraw- nione są do określania praw i obowiązków swoich członków. Podsta- wowym kryterium wyodrębniającym związek wyznaniowy od innych organizacji społecznych jest cel, który polega na zapewnieniu wy- znawcom możliwości zaspokajania ich potrzeb religijnych. Związki wyznaniowe różnią się między sobą odrębnością dogmatów wiary, obrzędów oraz praktyk religijnych. Związek wyznaniowy dyspo- nuje zwykle odpowiednimi środkami materialnymi do realizacji swych celów. Pochodzą one z różnych źródeł, głównie z ofiar i skła- dek wyznawców. W ramach związków wyznaniowych, jako ich części składowe, istnieją specyficzne grupy lub społeczności posiadające od- rębne struktury organizacyjne (zakony, kongregacje, bractwa, stowa- rzyszenia religijno-społeczne). 4 5 6 14 Zagadnienia wstępne Trudności przy określaniu związku wyznaniowego wyłaniają się w przypadku religii powszechnych. Kościoły chrześcijańskie, poza Koś- ciołem Katolickim, tworzące jednolite pod względem dogmatyczno-ob- rzędowym systemy wyznaniowe, ustanawiają w każdym kraju odrębne i niezależne od siebie organizacje. Kościół Katolicki posiada natomiast organizację scentralizowaną, zrzeszającą wszystkich swoich wyznaw- ców na świecie. Kościoły Katolickie w  poszczególnych państwach stanowią jedynie część organizacji kościelnej, nieposiadającą autono- mii. Odrębności organizacyjno-prawne zachowują tradycyjnie Kościoły wschodnie, którymi kierują patriarchowie, wyposażeni w  specjalną władzę. Nowe ruchy religijne przy wyborze struktur organizacyjnych na- śladują najczęściej aktualnie istniejące związki wyznaniowe. Obok struktur scentralizowanych o  silnej władzy przywódcy religij- nego, występują rozwiązania demokratyczne. Zapewniają one wy- znawcom wpływ na kierunek działania i  funkcjonowania organizacji wyznaniowej. O  wyborze formy organizacyjnej decyduje przeważnie zamiar twórców nadania ruchowi religijnemu lokalnego czy powszech- nego charakteru. Przybierane nazwy łączą zwykle stare terminy z no- wymi, akcentującymi ich odmienność (Kościół scjentologiczny). 3. Prawo wyznaniowe Różnorodne funkcje, jakie spełniają religie w życiu społecznym, nie mogły pozostać obojętne dla państwa. Musiało ono zajmować stanowisko wobec manifestacji poglądów i przekonań religijnych swo- ich obywateli oraz wobec działalności związków wyznaniowych, które nie ograniczały przedmiotu swych zainteresowań do spraw kultowych, ale ingerowały w stosunki społeczne i polityczne. Wydawane w celu re- gulacji stosunków wyznaniowych w  państwie normy prawne two- rzyły prawo wyznaniowe. Podobnie jak przy wspólnej nazwie dla wszystkich organizacji o charak- terze religijnym, kwestią wyboru pozostaje sprawa nazwy dla prawa re- gulującego tę sferę działalności jednostki i  zbiorowości wyznaniowej. Przyjmuję tu termin „prawo wyznaniowe”. Wydaje się, że ta nazwa le- piej niż inne określa zarówno przedmiot regulacji prawnej, jaką jest wol- ność sumienia i wyznania, a także podejmowane w jej ramach działa- nia jednostki i  grupy zespolonej więzami wyznania, jak i  podmiot podejmujący tę regulację, którym jest państwo. Ułatwia też w  konse- www.lexisnexis.pl 7 3. Prawo wyznaniowe 15 kwencji odróżnienie prawa wyznaniowego, zawierającego normy prawne wydawane przez państwo, bądź normy prawa międzynarodowego, w  którego tworzeniu państwo uczestniczy, od prawa wewnętrznego związków wyznaniowych (głównie Kościołów), dla których historycznie wykształciła się nazwa prawo kościelne lub prawo kanoniczne. Prawo wyznaniowe (Staatskirchenrecht, diritto ecclesiastico, droit public ecclésiastique, ecclesiastical law) obejmuje kompleks norm wydanych lub uznanych przez państwo, określających sytuację jednostki ze względu na jej wyznanie, regulujących stosunek pań- stwa do związków wyznaniowych oraz reglamentujących różnorodne przejawy ich działalności. Stanowi ono część państwowego systemu prawnego. Do prawa wyznaniowego należą nie tylko normy wyda- wane jednostronnie przez państwo, ale także normy deklaracji i umów międzynarodowych, których państwo jest sygnatariuszem. Normy te występują w  konwencjach międzynarodowych dotyczących ochrony wolności lub praw człowieka tworzonych przez Organizację Narodów Zjednoczonych (od 1945 r.), Radę Europy (od 1949 r.), Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (od 1975 r.) i Unię Europejską (od 1992 r.), a także w konkordatach i porozumieniach zawieranych ze Stolicą Apostolską, regulujących sytuację Kościoła Katolickiego w  da- nym państwie. Specyficzną część prawa wyznaniowego tworzą układy wewnętrzne zawierane przez upoważnione organy państwa z poszcze- gólnymi związkami wyznaniowymi. Są one wyrazem przechodzenia przez władze państwowe od jednostronnej regulacji ich statusu praw- nego do porozumień dwustronnych. Prawo wyznaniowe jest funkcją stosunku państwa do związków wyznaniowych. Normy tego prawa determinowane są przez różno- rodne przesłanki ideologiczne, społeczne i polityczne. Nie pozostają bez wpływu na treść prawa wyznaniowego: struktura wyznaniowa ludności, tradycje historyczne, orientacje polityczne grup wyznaniowych, założe- nia ideologiczne określające charakter państwa, koncepcje polityki wy- znaniowej. Wpływają one na przedmiotowy zakres regulacji prawnej i tworzą mozaikę rozwiązań instytucjonalno-prawnych. Utrwalony przez prawo układ stosunków między państwem a  związ- kami wyznaniowymi w  poszczególnych krajach przedstawia złożony obraz. Biorąc za podstawę kryterium funkcji religii i roli związków wy- znaniowych w  życiu publicznym, możemy wyodrębnić w  świecie współczesnym dwa typy rozwiązań, stanowiących dwa przeciwstawne systemy stosunków między państwem a  związkami wyznaniowymi: 8 9 10 16 Zagadnienia wstępne system powiązania państwa i  związków wyznaniowych (państwa wyznaniowego) oraz system rozdziału związków wyznaniowych i  państwa (państwa świeckiego). Obydwa systemy przyjmują w  roz- wiązaniach i praktyce ustrojowej poszczególnych krajów zróżnicowane kształty instytucjonalne. Dlatego należy je traktować jako modele teo- retyczne, akcentujące ich dominujące cechy. Spełniają one cele dydak- tyczne, ułatwiające studentom lepszą orientację w poznawanych pod- czas studiów problemach prawa wyznaniowego. W systemie powiązania, uznawanym w teorii państwa za aksjo- mat polityczny, aż do końca XVIII w. religia i struktury organiza- cyjne panującego wyznania pozostają w różny sposób zespolone z apa- ratem państwowym i  pełnią ważne funkcje państwowe. Państwo i Kościół wzajemnie się wspierają. Władze państwowe wspomagają ży- cie religijne, wymuszają przestrzeganie nakazów religijnych, a struktu- rom kościelnym powierzają realizację funkcji państwowych. Inne reli- gie poza panującą są prześladowane bądź tolerowane. W tym systemie państwa uzyskują charakter wyznaniowy. Prawo kościelne staje się częścią prawa państwowego bądź inspiracją przy jego tworzeniu. Od XIX wieku system powiązania pod wpływem oddziaływania ideolo- gii liberalizmu podlega przemianom, co uwidacznia się głównie w po- prawie sytuacji prawnej mniejszości wyznaniowych i  osłabianiu wię- zów łączących państwo i Kościół panujący. W  systemie rozdziału państwa i  związków wyznaniowych, urze- czywistnianym w  rozwiązaniach ustrojowych od XVIII wieku, nastę- puje organizacyjne i  funkcjonalne uniezależnianie państwa i  związ- ków wyznaniowych. Państwo uzyskuje charakter świecki, uznaje swą niekompetencję w regulowaniu spraw religijnych, a jego władze zajmują neutralną postawę wobec religii i światopoglądów wyznawa- nych przez mieszkańców. Kryteria wyznaniowe czy światopoglądowe nie są stosowane w  sferze działalności publicznej. Prawo tworzone jest na podstawie wartości moralnych wyrażanych przez większość społeczeństwa. Wolność sumienia i  wyznania oraz równouprawnie- nie związków wyznaniowych są uznawane za normę konstytucyjną. Związki wyznaniowe korzystają z autonomii organizacyjnej i funkcjo- nalnej oraz nie wykonują zadań publicznych. Za nakazami re ligijnymi nie stoi przymus państwowy. W  praktyce ustrojowej sys- tem rozdziału realizowany jest z różnym stopniem selektywności, co w przeważającym stopniu warunkuje oddziaływanie rozwiązań pań- stwa wyznaniowego. www.lexisnexis.pl 11 4. Nauka prawa wyznaniowego 17 Dominujące we współczesnych rozwiązaniach ustrojowych modele pań- stwa wyznaniowego i państwa świeckiego warunkują miejsce i funkcje prawa wewnętrznego związków wyznaniowych (kościelnego, kano- nicznego) w państwowym systemie prawnym. W państwie wyznanio- wym prawo wewnętrzne Kościoła panującego uznawane było w różnym zakresie za część składową prawa państwowego. W procesie historycz- nym występowała tendencja ograniczania przedmiotu regulacji tego prawa do spraw czysto religijnych i zwiększania stopnia samodzielności Kościołów przy jego tworzeniu. Państwo świeckie, wychodząc z zało- żenia rozdziału funkcji państwowych od religijnych, przyjęło jako ge neralną dyrektywę swego stanowiska nieskuteczność norm prawa wewnętrznego związków wyznaniowych w  państwowym systemie prawnym. Jego rola została ograniczona do normowania życia we- wnętrznego związków wyznaniowych. Traktowane jest jako prawo sta- tutowe organizacji wyznaniowej. Skuteczność określonych norm prawa wewnętrznego w państwowym systemie prawnym zależy od woli pań- stwa, wyrażonej w formie ustawy lub umowy międzynarodowej. Problem relacji między prawem państwowym i  prawem we- wnętrznym związków wyznaniowych wywoływał kontrower- syjne dyskusje i  spory w  nauce prawa. Poza dyskusją pozostawało uznanie pluralizmu systemów prawnych, obowiązujących w  pań- stwie. Jego konsekwencją było podleganie jednostki różnym prawom (prawu świeckiemu i  prawu kościelnemu). Podejmowano również próby ich wyjaśniania przez tworzenie różnych koncepcji teoretycz- nych. Wskazać tu można: teorię pozaprawnej natury prawa we- wnętrznego związków wyznaniowych, uznającej je za normy moralne i  dyscyplinarne; teorię skuteczności prawnej norm prawa we- wnętrznego niezależnie od stanowiska, jakie wobec tych norm zaj- muje państwo; teorię natury statutowej prawa wewnętrznego, regu- lującego organizację i  funkcjonowanie wspólnoty religijnej; teorię recepcji prawa wewnętrznego związków wyznaniowych przez pań- stwo oraz teorię kanonizacji prawa państwowego przez związki wy- znaniowe (stosowanie prawa cywilnego w  zakresie spraw majątko- wych). 4. Nauka prawa wyznaniowego Prawo wyznaniowe występuje w  mniejszym lub większym stopniu w systemie prawnym każdego państwa. Normy tego prawa badane są przez poszczególne dyscypliny prawne regulujące sprawy wyznaniowe. 12 13 14 18 Zagadnienia wstępne W  niektórych jednak państwach prawo wyznaniowe ze względu na swą doniosłość społeczną i polityczną wyodrębniło się jako przedmiot osobnej dyscypliny prawniczej. Największym dorobkiem teoretycz- nym w  tej dziedzinie poszczycić się może nauka niemiecka i  włoska. W  obydwu krajach prawo pochodzące od państwa i  prawo tworzone przez związki wyznaniowe było badane i  studiowane odrębnie. Stąd doszło do powstania dwóch dyscyplin prawnych wykładanych na uni- wersytetach – Staatskirchenrecht, diritto ecclesiastico oraz Kirchenrecht, diritto canonico. W Niemczech podwaliny pod rozwój nauki prawa wyznaniowego (kościelnego) położyli: R. Sohm (Das Verhältnis von Staat und Kirche, 1873), E. Friedberg (Die Grenzen zwischen Staat und Kirche, und Garantien gegen deren Verletzung, 1872; Lehrbuch des katholischen und evangelischen Kirchenrechts, 1879), P. Hinschius (Das Kirchenrecht der Katoliken und Protestanten in Deutschland, 6 tomów, 1869–1897), W. Kahl (Lehrsystem des Kirchenrechts und der Kirchenpolitik, 1894). We Włoszech dyscyplinę tę tworzyli i rozwijali: F. Scaduto (Il concetto moderno del diritto ecclesiastico, 1885; Diritto ecclesiastico vigente in Ita- lia, 1890–1891), F. Ruffini (La liberta religiosa, 1901; Corso di diritto ecclesiastico italiano, 1924), M. Falco (Il concetto giuridico di separa- zione della Chiesa dallo Stato, 1913; Corso di diritto ecclesiastico, 1930), C. Jemolo (Elementi di diritto ecclesiastico, 1927). W  Polsce po odzyskaniu niepodległości w  1918 r. prawo ko- ścielne (kanoniczne) istniało jako odrębna dyscyplina studiów prawniczych. Zakresem swoich zainteresowań obejmowało przede wszystkim prawo wewnętrzne Kościoła Katolickiego (kanoniczne). W mniejszym stopniu włączało do wykładu normy prawne wydawane przez państwo. Jedynie niektórzy autorzy, a  wśród nich J. Sawicki, uwzględniali w opracowaniach i wykładach prawa kościelnego prawo wewnętrzne Kościołów i  związków wyznaniowych mniejszości religij- nych. W takim zakresie i ujęciu prawo kościelne lub kanoniczne wykła- dane było na wydziałach prawa do 1948 r. jako przedmiot obowiąz- kowy. Od lat siedemdziesiątych prawo wyznaniowe, obejmujące normy sta- nowione przez państwo, jako przedmiot specjalizacyjny było wykła- dane na  Uniwersytecie Warszawskim. Studia nad prawem wyznanio- wym rozpoczął H. Świątkowski. Wskazał on na doniosłość społeczną i  polityczną badań nad prawem i  polityką wyznaniową. Jego zasługą było to, że badania naukowe nad problemami prawa wyznaniowego, www.lexisnexis.pl 4. Nauka prawa wyznaniowego 19 mimo niesprzyjających warunków politycznych, nie zostały zanie- chane. Po przemianach demokratycznych w 1989 r. ranga tego przed- miotu w studiach prawniczych wzrosła ze względu na znaczenie poli- tyczne stosunków między państwem i  związkami wyznaniowymi. 1 grudnia 1989 r. został utworzony na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego Zakład Prawa Wyznaniowego. Od 1990 r. prawo kanoniczne Kościoła Katolickiego, wykładane w semina- riach i na uczelniach teologicznych, powróciło jako przedmiot fakulta- tywny na uniwersyteckie wydziały prawa. Rozdział I Wolność sumienia i wyznania 15 16 5. Pojęcie wolności sumienia i wyznania W  obszernym katalogu praw wolnościowych, jaki widnieje we współczesnych konstytucjach, wolność sumienia i  wyznania zajmuje poczesne miejsce. Od innych wolności odróżnia ją specyficzny przedmiot, który obejmuje sferę aktywności religijno-światopoglądo- wej człowieka. Ukształtowana historycznie wolność sumienia i wyzna- nia występuje współcześnie także pod innymi nazwami: wolności wie- rzeń, wolności religii, wolności kultu, wolności myśli, sumienia i wyznania, wolności przekonań, wolności wyznawania i głoszenia religijnych, areligijnych, a także antyreligijnych idei i doktryn. Przy określaniu tej wolności przez konstytucję, układy bądź deklaracje mię- dzynarodowe spotykamy największy chyba rozrzut nazw i terminów. Analiza pojęcia wolności sumienia i  wyznania doprowadziła do wytworzenia się dwóch przeciwstawnych poglądów na jego za- kres. Pierwszy z nich, reprezentowany przez część badaczy, utożsamia wolność sumienia z  wolnością wyznania, nie dostrzegając między tymi terminami istotnych różnic. Drugi, przyjmowany przez większość autorów, wy odrębnia w pojęciu – wolność sumienia i wyznania – dwie części składowe, uzasadniane dwoma formami przejawów aktywności religijno-światopoglądowej człowieka – wewnętrzną, związaną z kształ- towaniem się myśli i  przekonań jednostki w  sprawach religii, i  ze- wnętrzną, polegającą na ujawnianiu tych myśli i przekonań oraz postę- powaniu zgodnym z  ich nakazami. Dwuczęściowy zakres pojęcia wolności sumienia i wyznania, merytorycznie bardziej przekonywający, potwierdzają współczesne deklaracje i konwencje dotyczące praw czło-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo wyznaniowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: