Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00331 006651 13246025 na godz. na dobę w sumie
Precedens sądowy w polskim porządku prawnym - ebook/pdf
Precedens sądowy w polskim porządku prawnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 339
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8640-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Niniejszy tom zawiera opracowania dotyczące roli oraz potencjału praktyki precedensowej w polskim porządku prawnym (jako porządku prawa stanowionego), ujętych z kilku różnych punktów widzenia Ujęcie teoretycznoprawne, wiążące się z formułowaniem pojęcia oraz rodzajów precedensu łączy się z kontekstem porównawczym i dogmatycznym, wiążąc ten ostatni z wymiarem praktycznym. Takie zaś połączenie perspektyw służy określeniu składników opisowego (chociaż odpowiednio uogólnionego) modelu funkcjonowania wcześniejszych decyzji sądowych jako rodzaju precedensu w kontekście rozumowań prawniczych i składników szeroko rozumianej wykładni operatywnej, a także zbudowaniu zarysu modelu optymalizacyjnego wykorzystania takich decyzji w aktualnych procesach stosowania prawa.

Autorzy prezentują opracowania na gruncie przeprowadzonych badań orzecznictwa w różnych gałęziach prawa (prawo konstytucyjne, administracyjne, karne, cywilne oraz prawo Unii Europejskiej i europejskiego systemu praw człowieka), a także na gruncie własnej praktyki prawniczej (adwokackiej, radcowskiej, notarialnej, komorniczej, referendarskiej, asystenta sędziego i mediatora).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Precedens w porządku prawa stanowionego. Ujęcia polskiej nauki prawa Leszek Leszczyński § 1. Pojęcie precedensu (przykładowe ujęcia anglosaskie) Niepodważalne założenie, iż kategoria precedensu sądowego związana jest genetycznie i funkcjonalnie z porządkiem common law, prowadzi do poszuki- wania w doktrynie anglosaskiej pierwowzorów nie tylko określenia roli prece- densu w praktyce sądowej, ale także ustalenia treści samego pojęcia. W miarodajnym, dla ujęć słownikowych, Black’s Law Dictionary sformu- łowane są trzy definicje precedensu, z których pierwsza określa, iż jest to „roz- strzygnięty przypadek lub decyzja sądu, potraktowana jako wzorcowy (fur- nishing) przykład lub autorytet (podstawa) dla identycznego lub podobnego przypadku powstałego później lub też podobny problem prawny”, druga – że precedens to „reguła prawna ustanowiona przez sąd po raz pierwszy dla da- nego rodzaju spraw i następnie wykorzystywana (referred to) przy rozstrzyga- niu podobnych spraw”, natomiast trzecia, iż precedensem jest powtórzone za- chowanie (course of conduct once followed), które może służyć jako wzór (gu- ide) dla przyszłych zachowań”1. W tekście wyróżnionego hasła, pomiędzy tymi definicjami znajduje się wyjaśnienie, podnoszące, iż sądy usiłują rozstrzygać 1 J.R. Nolan, Black’s Law Dictionary, 1990, s. 1176 (An adjudged case or decision of a court, considered as furnishing an example or authority for identical or similar case afterwards arising or a similar question of law, A rule of law established for the first time by the court for a particular type of case and thereafter referred to in deciding similar cases, A course of conduct once followed which may serve as a guide for future conduct). 3 Część I. Precedens – pojęcie i rola w wykładni prawa sprawy na podstawie zasad ustalonych we wcześniejszych przypadkach, które będąc przybliżonymi od strony faktów sprawy lub zasad prawa do przypadku rozstrzyganego, są nazywane precedensami2. Słownik odsyła też na końcu wy- jaśnień do pojęcia stare decisis3. W powyższych definicjach precedensu sądowego zwraca uwagę po pierw- sze, wiązanie precedensowości ze stwierdzanym ex post wpływem wcześniej- szej decyzji na decyzję późniejszą oraz po drugie, alternatywność ujęć tak wy- korzystywanego obiektu (case or decision), jak i rodzaj powiązania (example, authority or similar question of law) oraz warunek wykorzystania (identical or similar case), co stanowi istotne elementy koncepcji prezentowanej w niniej- szej monografii. Dla porównania można przytoczyć jeszcze kilka, jak się wydaje istotnych innych definicji precedensu, przenosząc analizę składników tego pojęcia do poszczególnych aspektów pojmowania i funkcjonowania precedensu, prze- prowadzanej w kolejnych rozdziałach niniejszej monografii. I tak precedens bywa definiowany jako decyzja sądu, która funkcjonuje jako model dla de- cyzji późniejszych4, jako decyzja sądu lub innego ciała orzekającego, która ma specjalne znaczenie, sprowadzające się do posiadania przez nią praktycz- nego określania treści prawa5, jako podstawa decydowania w aktualnej spra- wie w taki sam sposób, w jaki zadecydowano wcześniej6; jako decyzja, która służy za wskazówkę dla aktualnego działania7 czy też jako wiążąca decyzja sądu wyższego, orzekającego w ramach tej samej jurysdykcji8. Formułowane jest też ujęcie alternatywne, traktujące precedens jako wyłącznie relewantną wiążącą decyzję (precedens sensu stricto) bądź jako po prostu każdą wcześniejszą de- cyzję jakiegokolwiek sądu, która wnosi prawnie ważną (bears a legally siginfi- cant) analogię do aktualnie rozstrzyganego przypadku9. 2 Por. tamże, s. 1176. 3 Por. tamże. Jest charakterystyczne, że w wydaniu skróconym J.R. Nolan, Black’s Law Dic- tionary. Abridged Sixth Edition na s. 814 znajduje się wyjaśnienie identyczne (nieskrócone), które pewnym skrótom i modyfikacjom podlega „dopiero” w wydaniu kieszonkowym: J.R. Nolan, Black’s Law Dictionary, Third Pocket Edition, s. 553–554. 4 D.N. MacCormick, R.S. Summers, Introduction, s. 1–2 (...decision that functions as a model for later decisions). 5 Por. G. Lamond, Precedent, s. 1–2 (decision (...) that has a special legal significance (...) being regarded as having practical (...) authority over the content of the law). 6 T. Schauer, Has Precedent, s. 381; J.N. Adams, R. Brownsword, Understanding, s. 122. 7 N. Duxbury, The Nature, s. 1 („decision which serves as a guide for present action). 8 R.S. Summers, Precedent, s. 364. 9 Por. Z. Bankowski, D.N. MacCormick, G. Marshall, Precedent, s. 323. 4 Rozdział I. Precedens w porządku prawa stanowionego.... Powyżej zarysowane przykładowe sposoby pojmowania precedensu stwa- rzają, jak się wydaje, pewne tło do rozważenia miejsca tego pojęcia w polskiej doktrynie prawniczej, zwłaszcza w jej części teoretycznoprawnej. Rzecz jasna idzie o prawnicze pojęcie precedensu, różne od pojęcia potocznego, w ramach którego precedens może być rozumiany jako zdarzenie, które ma miejsce po raz pierwszy lub zdarzenie poprzedzające inny, podobny przypadek10. Należy wyraźnie stwierdzić, iż problematyka precedensu jest w polskiej na- uce prawa obecna i nie można tej konstatacji odnieść jedynie do kilku ostat- nich dekad, mimo że to właśnie w tym okresie ma miejsce wyraźna intensyfi- kacja zainteresowań precedensami. Niezależnie od tego, że fakt ten nie prze- sądza o określeniu skali potencjału precedensu w polskim porządku prawnym jako rodzaju porządku prawa stanowionego, to jednak chociażby sygnaliza- cyjna analiza sposobu pojmowania oraz wyznaczania przez tę doktrynę funk- cji precedensu (wcześniejszych decyzji11) w praktyce sądowej winna stanowić punkt wyjścia dla dalszych analiz prowadzonych w całej niniejszej monografii. § 2. Precedens w polskiej nauce prawa I. Uwagi ogólne Precedens jako kategoria prawna pojawia się w polskiej nauce prawa za- równo w perspektywie teorii i filozofii prawa, jak i nauk szczegółowych (do- gmatycznych), znajdując zdecydowanie mocniejszą obecność w ramach tej pierwszej. Co charakterystyczne, ustalenia pojęciowe, nie wiążąc się z samo- dzielnym (odrębnym od ustaleń anglosaskich) definiowaniem precedensu jako kategorii prawnej12, dokonywane są zazwyczaj w perspektywie wyodrębniania pewnych rodzajów precedensu sądowego oraz odnoszenia niektórych z nich do porządku prawa stanowionego, a także formułowania uwag na temat funk- cjonowania precedensu w polskim porządku prawnym. Wypowiedzi na temat pojęcia i rodzajów precedensu formułowane są albo w ramach analiz praktyki angloamerykańskiej (przy czym przeważają w takich 10 Por. W. Kopaliński, Słownik, s. 339. 11 Ujęcie wiążące istotę precedensowości z powoływaniem wcześniejszych decyzji sądowych spotykane jest także na gruncie doktryny anglosaskiej, por. J. Komarek, Reasoning, s. 149 i n. 12 Por. np. definicję sformułowaną w Wielkiej Encyklopedii Prawa: „decyzja organu państwa, przede wszystkim orzeczenie sądu, którego rozstrzygnięcie staje się wiążącym na przyszłość wzo- rem przy rozstrzyganiu spraw podobnych” (W. Gromski, Precedens, s. 347). 5 Część I. Precedens – pojęcie i rola w wykładni prawa przypadkach odniesienia amerykańskie)13, albo ujęć bezpośrednio nienawią- zujących do dorobku doktryny oraz obserwacji praktyki common law, stawia- jących sobie za zadanie analizę szczegółowych zagadnień „dogmatycznych”14 lub budowanie ujęć bardziej kompleksowych, dotykających teoretycznopraw- nych aspektów stosowania prawa15. Istotną grupę stanowią prace powstające w konwencji bezpośrednio porównawczej (przenoszącej doświadczenia com- mon law na kontynentalne porządki prawa stanowionego16 lub porównujące „klasyczną” praktykę precedensową z praktyką orzeczniczą w różnych euro- pejskich porządkach prawnych17, w tym też w prawie polskim18), przy czym za- zwyczaj porównywanie pewnych aspektów funkcjonowania precedensu prze- waża nad podejmowaniem analizy kompleksowej19. Bez wątpienia prezentację obecności precedensu w polskiej nauce prawa należy rozpocząć od zasygnalizowania sformułowanego w latach 70. ubiegłego stulecia, kompleksowego i relatywnie najgłębszego ujęcia autorstwa J. Wró- blewskiego, aby następnie, już „punktowo” odnieść się do ustaleń podejmowa- nych w innych pracach, w tym także tych, które powstały w ostatnich deka- dach. II. Zarys ujęcia J. Wróblewskiego J. Wróblewski buduje czteroelementowy zbiór sytuacji orzeczniczych, w ra- mach których precedensem jest nazwana decyzja, która normatywnie lub fak- tycznie wpływa na podejmowanie innej decyzji20. Jak się wydaje, określenie po- 13 Por. np. A. Ludwikowska, System, s. 49–90; R. Tokarczyk, Prawo, s. 30–44; M. Koszowski, 14 Por. np. A. Stelmachowski, Prawotwórcza, passim; R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze, Anglosaska, s. 13–110. passim. 15 Por. np. J. Wróblewski, Precedens, passim; T. Stawecki, Precedens w polskim porządku praw- nym, s. 60–73; M. Zirk-Sadowski, Tzw. prawotwórcza, s. 255 i n.; L. Morawski, Główne, s. 197–244; L. Leszczyński, Precedent, s. 255 i n. 16 Por. np. M. Koszowski, Norweska, s. 195 i n. W kontekście prawotwórstwa sądowego taką analizę spotkać można w pracy A. Stelmachowskiego, Prawotwórcza, s. 624–626. 17 Por. B. Greczner: Precedens, passim; A. Orłowska, Precedens, passim. 18 Por. M. Koszowski, Anglosaska, s. 111 i n. 19 Istotne znaczenie, w jakimś sensie podsumowujące ówczesne dokonania doktrynalne i praktykę polską, ma opracowanie L. Morawskiego i M. Zirk-Sadowskiego, Precedent in Poland, w: D.N. MacCormick, R.S. Summers (red.), Interpreting Precedents. A Comparative Study, anali- zującej w perspektywie porównawczej różne aspekty tej kategorii w różnych systemach prawnych. W tej samej perspektywie powstała też praca M. Król, Precedent, passim. 20 J. Wróblewski, Precedens, s. 525. 6 Rozdział I. Precedens w porządku prawa stanowionego.... wiązania między decyzjami mianem wpływu umożliwia dalsze rozróżnienia, związane z jego intensywnością (głębokością powiązań)21. Relacje precedensowości powiązań ujęte są w tej koncepcji w ramach przede wszystkim rozróżnienia kryterium motywacji decydenta oraz faktu wy- dania decyzji22. Spełnione muszą być w związku z tym łącznie trzy warunki: 1) przekonanie decydenta, iż w aktualnych warunkach, należy podjąć decy- zję D2 taką samą lub podobną do precedensowej D123, 2) podjęcie decyzji D2 oraz 3) wystąpienie pomiędzy D1 a D2 jednego z czterech rodzajów powiązań: a) powtórzenia D1 w D2, b) wyprowadzenia D2 z D1 według przyjętych re- guł referencyjnych, c) uzasadnienia D2 regułami, którymi została uzasadniona D1 przy użyciu takich samych lub podobnych środków, za pomocą których uzasadniono D1, oraz d) uzasadnienia D2 przez odwołanie się do D1 w inny sposób niż w sytuacji b i c. Poszczególne warianty powiązań pozwalają na wy- odrębnienie precedensu strictissimo sensu (a), sensu stricto (b), sensu largo (c) oraz sensu largissimo (d). Jak się wydaje, powiązanie pomiędzy D1 i D2 w trzech ostatnich sytuacjach (b–d) odnoszone jest w tej koncepcji do uzasadniania decyzji (D2 ma się dać wyprowadzić lub uzasadnić), przy czym w ramach powiązania c i d, uzasadnia- nie potraktowane jest wprost jako miejsce, w którym „rozgrywa się” stwierdza- nie powiązań precedensowych. W sytuacji b natomiast uzasadnianie występuje w takiej roli niejako pośrednio, jako że koncentracja powiązania na możliwo- ściach „wyprowadzenia” D2 z D1 wiąże uzasadnianie z faktycznie dokona- nymi rozumowaniami, na gruncie których zbudowano treść decyzji, a nie tylko treść uzasadnienia (a właściwie, może nawet bardziej treść decyzji niż treść jej uzasadnienia). Ponadto, użycie w tej koncepcji terminu „uzasadnianie”, a nie „uzasadnienie”, umożliwia wiązanie rozumowań służących do podjęcia decy- zji z rozumowaniami (argumentami) służącymi do jej uzasadnienia (także for- malnego). Tym samym autor, preferując ujęcie precedensowości w kontekście uzasadnienia, łączy je w określonym zakresie z kontekstem heurezy, zwłaszcza poprzez zaakcentowanie warunku przekonania decydenta. 21 Przy czym rozróżnienie wpływu normatywnego i faktycznego wskazuje na pewien związek z koncepcją precedensu de iure i de facto, a ukierunkowanie wpływu na „podejmowanie decyzji”, oznacza możliwość umiejscowienia go tak apragmatycznie (w treści decyzji), jak i pragmatycznie (w ramach procesu decyzyjnego). 22 Por. J. Wróblewski, Precedens, s. 525–526. 23 Wyłączenie czynnika odnoszącego się do przekonania decydenta pozwala na rozróżnienie w tej koncepcji precedensu funkcjonalnego i obiektywnego (różnica polega na wyłączeniu z obiek- tywnego pojęcia precedensu czynnika psychologicznego), por. J. Wróblewski, Precedens, s. 525. 7 Część I. Precedens – pojęcie i rola w wykładni prawa Podziałom powyższym towarzyszy rozróżnienie dwóch rodzajów i zakre- sów powiązania między D1 i D2, z których jeden określony jest jako uwzględ- nienie, a drugi – jako kierowanie się precedensem. Uwzględnianie precedensu (odpowiadające jego obiektywnemu pojęciu) ma miejsce wówczas, gdy w uza- sadnieniu D2 znajduje się odwołanie do D1, ale jest ono traktowane jako ar- gument dodatkowy, uzasadniający własne stanowisko (bez którego można by- łoby co najwyżej stwierdzić zgodność D2 z D1). Kierowanie się precedensem natomiast (odpowiadające jego funkcjonalnemu pojęciu, zawierającemu prze- konanie decydenta o potrzebie wykorzystania D1) ma miejsce wówczas, gdy da się ustalić rolę, jaką odwołanie się do D1 odgrywa w motywowaniu D224. W konsekwencji w ramach tej alternatywy jednoznaczna jest raczej nie tyle skala głębokości powiązania między decyzjami, ile skala głębokości uzasadnie- nia tego powiązania. Na określenie głębokości powiązań między decyzjami nie wpływa w tej koncepcji sposób uzasadniania powiązania pomiędzy decyzjami, które może opierać się bądź na klasycznym rozumowaniu per analogiam, bądź na rozumo- waniu per rationem decidendi25, które zresztą w ocenie J. Wróblewskiego mogą się ze sobą w pewnym sensie łączyć. III. Inne ujęcia precedensu i jego rodzajów 1. Najważniejszą kwestią poruszaną w większości opracowań polskich wy- daje się być rozróżnianie precedensu wiążącego i niewiążącego26, które zresztą promieniuje na wyodrębnienie kilku innych rodzajów precedensów. Prece- dens wiążący, identyfikowany z decyzją, której zastosowanie jest obowiązkiem sądu, odnoszony jest zazwyczaj do porządku common law i reguły stare deci- 24 J. Wróblewski, Precedens, s. 529 i n. 25 Por. tamże, s. 526 i n. 26 Wyróżnianiu precedensu wiążącego towarzyszy często wyraźna deklaracja o ich braku w polskim systemie prawnym (por. tamże, s. 528–533). Podział ten na poziomie konstrukcyjnym sygnalizowany jest jednak w wielu pracach, np. L. Morawski, Czy precedens, s. 199; tenże, Główne, s. 208, 212; tenże, Precedens, s. 5–12 (gdzie kwestia związania oddzielona jest od prawotwórstwa – np. s. 5); M. Król, Precedent, s. 425–426; A. Orłowska, Moc wiążąca, passim. O trzech różnych ro- dzajach związania precedensem w postaci uchwały NSA por. D. Dąbek, Między, s. 194 i n. (wśród których wyodrębnione zostało też związanie „zniechęcające” kolejnych decydentów od odstąpie- nia). O różnych aspektach związania precedensem w porządku common law por. np. N. Duxbury, The Nature, s. 58 i n.; M.J. Gerhardt, The Power, s. 151 i n. oraz s. 177 (gdzie pojawia się koncep- cja „superprecedensu” rozumianego jako precedens wiążący długo i szczególnie mocno). Por. też R. Siltala, A Theory, s. 127–150. 8 Rozdział I. Precedens w porządku prawa stanowionego.... sis27, przy czym niekiedy jako rodzaj precedensu wiążącego w porządku prawa stanowionego traktuje się, mające postać ogólną, decyzje (zwłaszcza uchwały) sądów najwyższych instancji, powiązane lub niepowiązane z rozstrzyganiem konkretnej sprawy28. Wyróżnianiu precedensu wiążącego towarzyszyć może różnicowanie ro- dzaju związania, stanowiące podstawę rozróżnienia precedensu de iure i de facto. O ile ta pierwsza pokrywa się z podstawową kategorią precedensu wiążącego, o tyle pojęcie precedensu de facto (precedensu faktycznego), odwo- łując się zazwyczaj do obserwacji praktyki sądowej, utożsamiane jest z faktycz- nym związaniem pewnymi wcześniejszymi decyzjami, których wykorzystanie wywołane może być wyraźnie odrębnymi motywami „związania” (jego odczu- wania) – bądź siłą argumentacji bądź autorytetem składu sądu bądź wreszcie względami oportunistycznymi (antycypowanie kontroli instancyjnej)29. Wyróżnianiu z kolei precedensu niewiążącego może towarzyszyć wyodręb- nienie precedensu perswazyjnego („przekonującego”, persuasive precedent30) który, oddziałując na rozumowanie aktualnego decydenta, pozostawiałby mu jednocześnie swobodę co do jego wykorzystania. Jak widać, ten rodzaj prece- densu mógłby się przekształcić w precedens wiążący de facto, jeśli tylko odwo- ływałby się do, opartych na mocnym przekonaniu o potrzebie wykorzystania, rozumowań procesowych, argumentacji lub treści wcześniejszej decyzji. Precedens niewiążący może być także kojarzony z precedensem ilustracyj- nym31. Jak się wydaje, jego wyodrębnienie wiąże się jednak nie tyle z oparciem się na wcześniejszej decyzji lub procesie decyzyjnym, lecz na sposobie udziału powołanej decyzji w toku argumentacyjnym uzasadnienia, na gruncie którego 27 O funkcjonowaniu reguły stare decisis por.: J.M. Jr Walker, The Role, passim; J. Roland, How stare decisis passim; C. Starger, The Dialectic, s. 19–46. Por. też M. Koszowski, Anglosaska, s. 21 i n. Spotyka się też w literaturze amerykańskiej głosy pomniejszające realne znaczenie tej reguły dla praktyki orzeczniczej (por. np. F. Schauer, Stare Decisis, s. 12 i n.; C.J. Peters, Originalism, s. 189 i n.). 28 Dotyczyć to więc może tak uchwał składów powiększonych (7-osobowych, izbowych lub pełnego składu, z wytycznymi SN na czele), jak i np. uchwał składów zwykłych SN zawierają- cych wpisane do księgi zasady prawne oraz uchwał TK, funkcjonujących w Polsce do 1997 r. (por. L. Morawski, Precedens, s. 5–12). 29 Por. M. Zirk-Sadowski, Precedens, s. 71; L. Morawski, Główne, s. 212. Jako rodzaj precedensu de facto traktowane bywają, na podstawie „faktycznej mocy wiążącej”, uchwały NSA (por. D. Dą- bek, Między, s. 198 i n.). M. Król natomiast wyróżnia w pewnym zakresie analogicznie do tego podziału precedensy formalne i nieformalne (por. Precedent, s. 426 i n.). 30 L. Morawski, Główne, s. 216. W odniesieniu do praktyki angloamerykańskiej por. np. R. Bro- naugh, Persuasive, passim; M.J. Gerhardt, The Power, s. 151–153; M. Ludwikowska, System, s. 62. 31 Por. L. Morawski, Główne, s. 201. 9 Część I. Precedens – pojęcie i rola w wykładni prawa ma ono pokazać, iż takie decyzje czy rozumowania już wcześniej podejmo- wano w praktyce sądowej, a więc „tylko” ilustrować (i pośrednio wzmacniać) to, co i tak, bez sięgnięcia do wcześniejszego procesu decyzyjnego i decyzji, zostałoby w aktualnym procesie osiągnięte. 2. Drugi podział precedensów, częściowo powiązany z podziałami powyż- szymi, wiąże się z wyróżnianiem precedensów konkretnych i abstrakcyjnych32. Poszczególne ujęcia, wyraźnie utożsamiając co do zasady precedens z decyzją konkretną, rozstrzygającą daną sprawę (także kontrolującą decyzję czy wyrok w toku instancji lub ustawę w toku kontroli konstytucyjności), niekiedy do- puszczają lub rozważają możliwość potraktowania jako precedens w porządku prawa stanowionego, mimo braku jednoznacznego i precyzyjnego wyróżnie- nia w nich obiter dictum, także decyzji „abstrakcyjnych”, w postaci wspomnia- nych wyżej uchwał składów poszerzonych, zwłaszcza jeśli są one wykorzysty- wane przez niezwiązany formalnie taką uchwałą (np. poprzez sfomułowanie pytania) sąd, a sama treść (teza) uchwały wiąże się z jakimś konkretnym skład- nikiem danego procesu decyzyjnego (stanem faktycznym, kontrolowaną de- cyzją itp.), w ramach którego pojawił się problem. Dotyczy to też w jakimś sensie uchwał abstrakcyjnych, niewynikających z takiego konkretnego skład- nika (np. podjętych w wyniku wniosku Prezesa SN lub NSA), chociaż tu stricte precedensowy ich charakter mimo wiążącego charakteru, jak się wydaje, by- łoby trudniej uzasadnić. 3. Istotny podział wiąże się z wyodrębnieniem precedensów decyzyjnych (rozstrzygających) i interpretacyjnych33. Precedens decyzyjny polega na odwo- łaniu się w procesie decydowania oraz w uzasadnieniu podjętej aktualnie decy- zji do treści wykorzystanej decyzji finalnej (do zawartego w niej rozstrzygnię- cia). Stanowi zatem, w jakimś zakresie, powtórzenie (jak się wydaje – zawsze adaptacyjne, a więc potencjalnie modyfikujące) samej sentencji, której zresztą nie dałoby się zakwalifikować jako precedens bez argumentacyjnego zaprezen- towania tego faktu w uzasadnieniu (zwłaszcza w świetle podobieństwa stanu faktycznego czy innych składników sytuacji orzeczniczej). Precedens interpretacyjny34 także wiąże się z wykorzystaniem wcześniejszej decyzji w trakcie procesu, tyle, że nie odnosi się do decyzji finalnej, lecz do 32 Por. L. Morawski, M. Zirk-Sadowski, Precedens, s. 229. 33 Por. L. Morawski, Główne, s. 214. Na związek precedensu ze zmianami wykładni wskazuje T. Fleming-Kulesza, Czy w Polsce, s. 16. 34 Por. M. Zirk-Sadowski, Precedens, s. 73. Można go też nazwać „operatywnym” (operational) – por. W.A. Edmundson, Schauer on, s. 405 lub ustawowym (W.N. Eskridge Jr., Overruling, s. 1361– 1365). 10 Rozdział I. Precedens w porządku prawa stanowionego.... decyzji cząstkowych, powiązanych z poszczególnymi czynnościami i rozumo- waniami wykładni operatywnej, z naciskiem na wykorzystanie tych ostatnich. Także tu prezentacja argumentacyjna w uzasadnieniu takiego wykorzystania pomaga w określeniu głębokości powiązania oraz w przesądzeniu o świado- mym wykorzystaniu danych rozumowań, zwłaszcza że zazwyczaj ten rodzaj precedensu kojarzony jest z precedensem niewiążącym, a więc tym bardziej wymagającym ujawnienia powiązań między oboma procesami decyzyjnymi. Jest on też w pewnym sensie niezależny od wykorzystania samej treści decy- zji, bowiem do konkretnych rozumowań interpretacyjnych można odwołać się w sytuacji nie tylko niewykorzystania samej decyzji, ale także – podjęcia decy- zji z tą decyzją sprzecznej. Może być także kojarzony z precedensem perswa- zyjnym z punktu widzenia braku wiążącego charakteru. Jak się wydaje jednak, w konkretnych procesach decyzyjnych oba po- wyższe rodzaje precedensów najczęściej łączą się w jeden rodzaj (co stanowi zresztą najpełniejszy wymiar „precedensowości” powiązań między oboma pro- cesami decyzyjnymi), jako że modelowo wykorzystane rozumowania interpre- tacyjne stają się precedensem dla aktualnego procesu decyzyjnego wówczas, gdy „wspierają” i wzmacniają wykorzystanie w aktualnym procesie decyzyj- nym treści decyzji, przy podejmowaniu której zostały zastosowane. 4. Jeszcze innym, chyba najczęściej podnoszonym, obok rozróżniania pre- cedensu wiążącego i niewiążącego, kryterium podziału precedensów jest przy- znanie im charakteru prawotwórczego bądź nieprawotwórczego35. Stał się on nawet bardziej niż pierwszy z wymienionych tu podziałów, wykładnikiem nie tylko sposobu ujmowania precedensu, ale także dopuszczalności tej kategorii orzeczniczej w polskim porządku prawnym, traktowanym rzecz jasna jako ro- dzaj porządku prawa stanowionego. Z rozróżnieniem tym wiążą się dwa ujęcia z lat 60. i 70. Jedno, autorstwa Z. Ziembińskiego, wyprowadzone na gruncie teorii prawa, a konkretnie w ra- mach bardzo istotnej dla postrzegania istoty porządku prawnego i procesów stosowania prawa koncepcji źródeł prawa w ujęciu decyzyjnym, za precedens prawotwórczy uznaje decyzję podjętą w określonej sprawie, gdy brak jest pod- staw w normach dotychczas uznawanych za obowiązujące do wydania takiej decyzji lub podstawy te są niedostatecznie określone, i dopiero decyzja są- dowa określa zakres czynów zakazanych, nakazanych czy dozwolonych. Wy- różnieniu tego rodzaju precedensu towarzyszy warunek uznania poprawności takiej operacji przez doktrynę i środowisko prawnicze w kontekście powsta- 35 Por. L. Morawski, Główne, s. 214. 11 Część I. Precedens – pojęcie i rola w wykładni prawa nia w ten sposób nowej normy generalnej i abstrakcyjnej. Autor odróżnia ten rodzaj precedensu od precedensu „potwierdzającego”, opartego na uznaniu za obowiązującą prawnie normy zwyczajowej, przy czym wykazuje przy okazji wątpliwość co do możliwości przypisywania im wiążącego charakteru, przede wszystkim z powodu charakteru ratio decidendi36. Ujęcie drugie, nieco wcześniejsze, autorstwa J. Stelmachowskiego, wyprowa- dzone na gruncie nauki prawa cywilnego37, nie opiera się na przyjęciu określo- nej koncepcji teoretycznej precedensu, lecz na obserwacji praktyki sądowej, w ramach której autor ten dostrzega (także w polskiej rzeczywistości praw- nej lat 60.) „prawotwórstwo sądowe”. Jest to zatem nawet nie tyle koncepcja precedensu prawotwórczego, ile stwierdzenie realnego występowania prawo- twórstwa sądowego, stające się podstawą rozważania także innych zagadnień (np. prawotwórcza wykładnia prawa). Precedensowość orzeczeń, odnosząca się w tym ujęciu przede wszystkim do ich powtarzalności, zwłaszcza w kontek- ście uformowania się linii orzeczniczych, jest tylko jednym z wymiarów takiej prawotwórczej praktyki sądowej. Zagadnienie prawotwórstwa sądowego stało się też podstawą przeniesie- nia kategorii precedensowości na określenie relacji pomiędzy orzecznictwem sądu konstytucyjnego i sądów administracyjnych, zwłaszcza w kontekście po- wołania się przez NSA na wykładnię Trybunału w sytuacji braku jej formalnej mocy wiążącej38. Odróżnienie precedensowości oraz prawotwórstwa sądowego, dokonane na gruncie teoretycznoprawnym przez M. Zirk-Sadowskiego, zwłaszcza w kon- tekście problematyki nowości normatywnej, teorii wykładni, wiążącego cha- rakteru precedensu czy zakresu kompetencji, stało się podstawą wyrażenia przez tego autora sceptycznej postawy nie tylko co do możliwości recypowa- nia rozwiązań angloamerykańskich na grunt porządku prawa stanowionego, ale też co do możliwości przyjęcia tezy o precedensowym charakterze wyko- rzystanej decyzji sądowej39. 36 Por. Z. Ziembiński, Teoria prawa, s. 83–85; tenże, Problemy, s. 80 oraz s. 264–265 (gdzie precedens potwierdzający został już nazwany „nieprawotwórczym”) oraz tenże, Tworzenie, s. 50 i n. 37 Por. J. Stelmachowski, Prawotwórcza, passim; tenże, Wstęp, s. 434–456; tenże, Zarys, 38 Por. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze, s. 10–13, 31–32. 39 Por. M. Zirk-Sadowski, Precedens, passim, s. 69 i n., s. 73 w kontekście relacji pomiędzy pre- cedensowością a prawotwórstwem oraz s. 78 w kwestii tzw. nowości normatywnej. Bezpośrednie rozróżnienie precedensu prawotwórczego i nieprawotwórczego pojawia się też w pracach L. Mo- rawskiego, nawiązującego w ramach określenia prawotwórczego charakteru precedensu do ujęć s. 295−308. 12 Rozdział I. Precedens w porządku prawa stanowionego.... W pewnym sensie podział precedensów na prawotwórcze i nieprawotwór- cze nawiązuje do zakorzenionego także w literaturze anglosaskiej podziału pre- cedensów na konstytutywne i deklaratywne, odnoszone tak do powiązań tre- ściowych, jak i argumentacyjnych pomiędzy decyzjami40. 5. Niezależnie od wyżej zaprezentowanych, relatywnie często analizowa- nych rodzajów precedensów, odnoszonych głównie do porządku prawa sta- nowionego, pojawiają się także podziały wysuwane rzadziej, co nie znaczy, że nie mają one znaczenia dla ogólnego obrazu obecności precedensu w polskiej doktrynie prawniczej. Jednym z nich jest wyróżnianie precedensów secundum, praeter oraz contra legem (w zależności od ich relacji do norm ustawowych)41, czy precedensów rzeczywistych i pozornych (z których te ostatnie, nazwane też fałszywymi, ograniczałyby się do troski o niewzruszalność własnego roz- strzygnięcia oraz automatycznego odwoływania się do publikowanych orze- czeń czy całej linii orzeczniczej)42. § 3. Problem funkcjonowania precedensu w polskim porządku prawnym I. Uwagi ogólne Ustalanie pojęcia precedensu oraz wyróżnianie ich rodzajów występują w polskiej literaturze prawniczej bądź jako zagadnienia samodzielne, bądź w powiązaniu z rozważeniem funkcjonowania precedensu w kontekście tak dostrzegania jego obecności w praktyce sądowej, jak i roli orzeczniczej, pro- wadzącego niekiedy do określenia potencjału precedensu w porządku prawa stanowionego, uwzględniającego zarówno jurydyczne, jak i społeczne aspekty tej praktyki43. Z. Ziembińskiego w kontekście zmiany zakresu normowania czy ustalonej interpretacji (por. L. Mo- rawski, Czy precedens, s. 188; tenże, Główne, s. 214). 40 Por. np. rozróżnienie pomiędzy teorią weak oraz strong view of precedent oraz kompromi- sowym w stosunku do nich ujęciem golden rule (M.J. Gerhardt, The Power, s. 47–68, 79–110). Por. też T. Stawecki, Precedens jako zadanie, s. 257 (wraz z zasygnalizowanymi tam poglądami). 41 Por. L. Morawski, Czy precedens, s. 188. 42 Por. J. Zajadło, Precedens rzeczywisty, s. 25–27. 43 Należy podzielić pogląd, wskazujący na ułomność takiego obrazu porządku prawa stano- wionego, który nie obejmowałby innych decyzji sądowych jako rodzaju faktycznego źródła prawa, niezależnie od tego, czy traktowane są one jako precedensy czy tylko jako wcześniejsze, uwzględ- 13
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Precedens sądowy w polskim porządku prawnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: