Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00573 010212 16890100 na godz. na dobę w sumie
Prekolumbijski image Peru. - ebook/pdf
Prekolumbijski image Peru. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 366
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1422-8 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Celem niniejszej książki jest próba ukazania, w jaki sposób odkrywana i rekonstruowana, przedhiszpańska przeszłość Peru stała się podstawą kształtowania tożsamości narodowej mieszkańców Peru w ciągu XIX wieku oraz jednym z najważniejszych elementów w procesie restauracji narodu peruwiańskiego w pierwszej połowie wieku XX. Autorka omawia najważniejsze zjawiska życia politycznego i kulturalnego Peru od początków uzyskania niepodległości (trudny przebieg formowania się narodu peruwiańskiego oraz niezwykle dynamiczny rozwój nowej na kontynencie amerykańskim dyscypliny naukowej – archeologii, której towarzyszył rozwój muzealnictwa i ustawodawstwa na rzecz ochrony dziedzictwa historycznego), jak również zjawiska, które nierozerwalnie wiązały się z tymi procesami w pierwszych dekadach XX wieku (kreowanie tradycji narodowej i konstruowanie wyobrażeń na temat przeszłości narodu peruwiańskiego, kształtowanie kanonu sztuki narodowej Peru czy modernizacja kraju w oparciu o jego oryginalną, rdzennie amerykańską tradycję). Co zyskano dzięki prekolumbijskiemu image narodu peruwiańskiego? „Złotą epokę”, mitycznych przodków, argument „długiego trwania” i podstawy jedności narodu – wszystkie te elementy, które pojawiają się w niemal każdej definicji nowocześnie rozumianego narodu i wydają się być niezbędnymi dla jego trwania.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1422-8 Wstęp Wybór Peru jako tematu pracy o niezwykle interesujących re- lacjach, które łączą badania archeologiczne i praktykę polityczną (przede wszystkim proces kształtowania ideologii narodowej), nie jest przypadkowy. Państwo to ukuło swój najbardziej rozpoznawal- ny wizerunek poprzez odwoływanie się do przeszłości prekolumbij- skiej, przede wszystkim do dziedzictwa tradycji inkaskiej. Długa lista doskonale znanych nam symboli pochodzenia przedhiszpańskiego tworzy dziś charakterystyczne i powszechnie przyjęte wyobrażenie na temat kulturowej identyfikacji tego kraju. Ale przecież nie zawsze tak było. Choć odwołania do repertuaru symboli prekolumbijskich i „złotej epoki okresu inkaskiego” pojawiały się sporadycznie w dys- kursie polityków peruwiańskich w ciągu niemal całego XIX wie- ku, dopiero jednak przełom XIX i XX wieku oraz pierwsze dekady XX wieku nadały wzniosłym hasłom patriotów peruwiańskich kształt programu politycznego i włączyły dziedzictwo archeologiczne Peru do oficjalnej polityki ideologów narodowych. Postulaty przezwycię- żenia kryzysu politycznego, społecznego i ekonomicznego, w który popadło Peru na przełomie minionych wieków, zawierały hasła re- konstrukcji narodu peruwiańskiego i nawoływały do poszukiwania odpowiedzi na pytania o jego charakter, o przeszłość, do której wi- nien się odwoływać, i przyszłość, do której powinien dążyć. Rozwój 6 WSTĘP ruchu indigenismo moderno, który wynikał z kontestacji rzeczywi- stości latynoamerykańskiej i zdominował niemal wszystkie aspekty życia społecznego Peru, jak również działania podejmowane przez indigenistów – zwolenników polityki pro-indiańskiej – prowadziły do zmian w postrzeganiu zarówno zepchniętej dotąd na margines, a sta- nowiącej znaczną część w populacji kraju społeczności indiańskiej, jak i wartości kulturowych, które reprezentowała. Sztuka prekolum- bijska i tradycje przedhiszpańskie, długo nieakceptowane wcale lub jedynie wybiórczo, jako wartościowe elementy nowoczesnego na- rodu Peru stały się bardzo atrakcyjną i – co istotne – oryginalną, od- mienną od spuścizny europejskiej częścią tożsamości la peruanidad, którą w dobie postępu i modernizacji zaczęto podkreślać i chronić. Odkrywaną dzięki rozwijającym się w tym czasie systematycznym badaniom archeologicznym i etno-historycznym odległą przeszłość regionu andyjskiego zaczęto postrzegać jako klasyczne korzenie cy- wilizacji peruwiańskiej, a włączenie prekolumbijskiej spuścizny kul- turowej do kanonu historii i sztuki narodowej Peru posłużyło legity- mizowaniu podstaw istnienia narodu peruwiańskiego. W niniejszej książce podejmuję próbę ukazania, w jaki sposób ta odkrywana i rekonstruowana dzięki archeologii i studiom etno- historycznym prekolumbijska przeszłość Peru stała się elementem polityki narodowościowej i instrumentem wykorzystywanym przez ideologów narodowych w procesie formowania podstaw tożsamo- ści narodu peruwiańskiego i kreowania wyobrażeń na temat cha- rakteru narodu peruwiańskiego w ciągu XIX wieku i w 1. połowie wieku XX. Omawiam proces kształtowania świadomości istnienia archeologicznego dziedzictwa Peru, które w momencie uzyska- nia niepodległości zaczęto postrzegać jako dobro narodowe i włas- ność całego narodu peruwiańskiego. Proces ten został zainicjowany w momencie uzyskania niepodległości, wraz z pierwszymi dekreta- mi o utworzeniu Muzeum Narodowego i dyrektywami dotyczącymi ochrony zabytków archeologicznych (1822) i, obecny w oficjalnej retoryce politycznej i ustawodawstwie państwa, rozwijał się wraz 7 WSTĘP z instytucjonalizacją badań archeologicznych i początkami muze- alnictwa narodowego. Obserwacja relacji łączących archeologię z praktyką polityczną Peru skłoniła mnie również do zastanowienia się nad rolą tradycji, pamięci i mitu narodowego (przede wszystkim odwoływania się do mitu „złotej epoki” dziejów narodu) w kształ- towaniu tożsamości narodowej mieszkańców Peru oraz kreowaniu specyficznego image tego kraju, zarówno w powszechnym przeko- naniu samych Peruwiańczyków, jak również na arenie międzyna- rodowej. Zagadnienia te wiążą się z niezwykle interesującym zja- wiskiem – włączania lub odrzucania – tradycji i kultury rdzennej populacji Ameryki Łacińskiej do idei narodu latynoamerykańskie- go, który ma swoje początki u zarania okresu niepodległości. W do- bie wojen antykolonialnych poszukiwano możliwości powiązania „kreowanej tradycji narodowej” z prekolumbijską przeszłością, tak by wykazać kontynuację cywilizacji przedhiszpańskich i połączyć je z nowymi, kształtowanymi narodami-państwami. Wyzwolenie spod dominacji hiszpańskiej było nawet postrzegane jako akt pomszcze- nia populacji wyniszczonej przez konkwistę. Prekolumbijska prze- szłość stała się częścią Historii Narodowej pisanej pod dyktando elit, Historii, która była o wiele cenniejszym powodem do dumy niż trzy- sta lat „tyranii i upokorzenia” okresu kolonialnego. Co zyskano dzięki prekolumbijskiemu image narodu peruwiań- skiego? „Złotą epokę”, mitycznych przodków, argument „długiego trwania” i podstawy jedności narodu – wszystkie te elementy, które pojawiają się w niemal każdej definicji nowocześnie rozumianego narodu. Przykład Peru pokazuje jednak, że co prawda prekolumbij- ska przeszłość kraju była ważnym elementem peruwiańskiego na- cjonalizmu, w pewnych okresach zajmując nawet centralne miejsce w ideologii narodowej, ale już wartości kulturowe Indian współczes- nych były bardzo długo odrzucane i niepożądane, w myśl znanego określenia Cecilii Mendéz (2000): Incas sí, Indios no. Myślę, że roz- poznanie tego ambiwalentnego podejścia do spuścizny historycznej Peru (rozróżnienie między gloryfikowaną i idealizowaną, mityczną 8 WSTĘP niemal prekolumbijską przeszłością a smutną i pogrążoną w otępie- niu indiańską teraźniejszością) stanowi klucz do zrozumienia ideo- logii narodowej w Peru w XIX i w początkach XX wieku. Tytuł pracy wskazuje, że podstawowym obszarem rozważań jest teren współczesnego państwa Peru (República de Perú). Przedział czasowy, który przyjęłam, to wiek XIX i pierwsza połowa wieku XX. Wyznacznikami chronologicznymi są: moment uzyskania nie- podległości, któremu towarzyszyła instytucjonalizacja polityki kul- turalnej państwa – założenie Muzeum Narodowego, Biblioteki Na- rodowej, wydanie pierwszych dekretów dotyczących dziedzictwa archeologicznego kraju i uznanie zabytków z okresu prekolumbij- skiego za własność narodu peruwiańskiego, która podlega ochronie (lata 1821–1826), oraz rok 1947 – moment śmierci wybitnego archeo- loga peruwiańskiego Julio Cesara Tello, która zakończyła okres tzw. „peruwiańskiej szkoły archeologicznej” w nurcie indigenistycznym. Dużo miejsca poświęciłam również wybranym elementom z histo- rii regionu andyjskiego końca XVIII wieku, by wprowadzić czytelni- ka w omawianą problematykę i nakreślić tło procesów, rozwijają- cych się dynamicznie w latach 1821/1826–1947 (odwołałam się do tak charakterystycznych dla historii Peru zjawisk, jak tzw. „rene- sans inkaski” i „ruch narodowy Inków”). Szczególną uwagę zwróci- łam natomiast na lata 1919–1930 (okres rządów prezydenta Augusto B. Leguía, zwany oncenio), jest to bowiem dekada niezwykle inte- resującej formy peruwiańskiego populizmu, w którym wykorzysty- wano popularność haseł pro-indiańskich i na fali indigenistycznej egzaltacji przeszłością i tradycją inkaską kształtowano określone wy- obrażenie na temat narodu peruwiańskiego, dokonując jego swoistej „inkaizacji”. Najważniejsze czynniki społeczno-polityczne kształtują- ce ówczesną sytuację w państwie to powstanie i rozwój nurtu indi- genismo moderno w środowisku miejskim oraz pojawienie się i silny wpływ ruchów lewicowych. Ich wzajemne relacje odegrały znaczą- cą rolę w kształtowaniu idei odrodzenia Peru po kryzysie politycz- nym i gospodarczym końca XIX w. oraz sformułowaniu programu WSTĘP 9 reform, których celem była nie tylko integracja narodu peruwiańskie- go i nadanie mu określonej, stabilnej pozycji na arenie międzynaro- dowej, lecz również pobudzenie świadomości Indian i przezwycię- żenie ich marginalizacji ekonomicznej, politycznej i społecznej. Niezwykle interesującym uzupełnieniem rozważań stało się omó- wienie procesu kreowania „nowych tradycji” narodowych poprzez odwoływanie się do tradycji prekolumbijskiego Peru i odrestaurowa- nie dawnych świąt i zwyczajów indiańskich (zjawisko, które łączyć można z pojęciem tzw. wynalezionej tradycji – invention of tradition, ukutym przez Erica Hobsbawma, 1992). Zagadnienie to przedstawi- łam na przykładzie indigenizmu cuzkeńskiego i obchodów święta Inti Raymi w Cusco. Nacjonalizm i archeologia – teoria i praktyka Rozdział I 1. Nacjonalizm, tożsamość narodowa, tradycja narodowa – teorie, historia, kontrowersje 1.1. Nacjonalizm W rozważaniach nad pojęciem narodu trudno dziś o oryginalność i nowatorstwo. Dysponujemy bogatą literaturą przedmiotu, której prześledzenie prowadzi jedynie do konstatacji niemożności uzyska- nia jego jednej, ścisłej i wiarygodnej definicji. Podobna sytuacja poja- wia się, gdy podejmujemy próbę zdefiniowania zjawisk związanych ściśle z narodem, określanych mianem nacjonalizmu. Jerzy Szacki (2004) zauważa, że nacjonalizm nigdy nie przybrał formy jednolitej ideologii czy doktryny, przybierał za to i przybiera wiele różnych po- staci i pełni wiele funkcji, w związku z czym niezwykle trudno jest przedstawić jakąś jego jedną spójną formułę. Według Szackiego definicja nacjonalizmu nie powinna przesądzać o tym, czy jest on ideologią, programem politycznym, systemem wyznawanych warto- ści, czy może metodą myślenia1. Interesująca w tym kontekście jest 1 Szacki J. 2004, s. 173. 12 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA uwaga Karen Sanders (1997), która proponuje traktować pojęcie „nacjonalizm” jako „termin polityczny”, używany w różnych kon- tekstach ideologicznych: stalinizm wykorzystał dyskurs nacjonaliz- mu w kontekście marksizmu, naziści w kontekście rasizmu, peroni- ści w kontekście populizmu, a nacjonaliści baskijscy czy katalońscy używają go jako narzędzia w dyskusji o demokratycznej Hiszpanii. Jest to rozumienie i wykorzystywanie nacjonalizmu jako pewnego narzędzia retoryki, dyskursu, który może być zaadaptowany przez różnorodne ideologie2. Autorka ta zwraca również uwagę, że na- cjonalizm to „pojęcie–kameleon”, które można interpretować na wiele sposobów. To proces, dzięki któremu uformowały się naro- dy i państwa narodowe tak w Europie, jak i w XIX wieku w Ame- ryce oraz w XX wieku w Afryce i Azji. To także dyskurs dotyczący symboliki narodu (jego flagi, hymnu) oraz afirmacja jego cech na- rodowych. Nacjonalizm to również świadomość przynależności do narodu i dążenie do jego dobrobytu i bezpieczeństwa, to ruch poli- tyczny, społeczny i kulturowy zarazem, który dąży do ukształtowa- nia tożsamości narodowej i uznania danego narodu przez narody inne. Wreszcie nacjonalizm wyraża chęć osiągnięcia i utrzymania autonomii, jedności i tożsamości grupy, która określa się jako na- ród3. Na różnorodność pojmowania terminu „nacjonalizm” wska- zuje również Marek Waldenberg (2000). Uważa, że termin ten może być rozumiany jako: proces kształtowania się narodu, ruch narodo- wy, określony stan świadomości narodowej, idea państwa narodo- wego lub określony system poglądów dotyczący narodów i stosun- ków pomiędzy nimi4. Interesującą definicję nacjonalizmu podaje w swojej pracy Na- tionalism. Five Road to Modernity Liah Greenfeld (2001). Autorka ta twierdzi, że: 2 Zob. Sanders K. 1997, s. 64-65. 3 Sanders K. 1997, s. 74-78; por. Smith A. 1991, s. 72-74. 4 Waldenberg M. 2000, s. 20. 1. NACJONALIZM, TOŻSAMOŚĆ NARODOWA, TRADYCJA NARODOWA... Jedyną podstawą nacjonalizmu jako takiego, jedynym warun- kiem, bez którego spełnienia nie jest on możliwy, jest idea po- wstania „narodu”5. 13 Pogląd ten podziela Hans Kohn (1955), pisząc: większości z narodów właściwe są określone cechy obiektywnie odróżniające je od innych narodów (…), jest jednak jasne, że żad- na z tych cech nie ma zasadniczego znaczenia dla istnienia czy zdefiniowania narodu. (…) Podstawowym czynnikiem [powsta- nia narodu] jest żywa i aktywna wola tworzenia związku. Właś- nie tę wolę nazywamy „nacjonalizmem”. Utrzymuje on [nacjona- lizm], że państwo narodowe to ideał i jedyna prawomocna forma organizacji politycznej oraz że narodowość jest źródłem wszelkiej kulturalnej energii kreatywnej (…)6. Przyjęte w zachodniej literaturze przedmiotu definicje generalnie uznają, że nacjonalizm to przekonanie, iż podziały polityczne winny pokrywać się z podziałami narodowymi, a ludzie sprawujący wła- dzę powinni być członkami tego samego narodu, którym rządzą7. Nacjonalizm uczynił z idei państwa narodowego absolutną normę niezależnie od konsekwencji i okoliczności jej zastosowania. W dys- kursie na temat nacjonalizmu wymienia się również pewne „uzu- pełniające” tezy: (1) Naród jest bezwarunkowo najważniejszym związkiem, naj- bardziej naturalnym i najmocniej zobowiązującym jednost- kę do lojalności. 5 Greenfeld L. 2001, s. 3-4; por. komentarz: Kilias J. 1998, s. 14. 6 Kohn H. 1955, s. 910; por. komentarz: Kilias J. 1998, tamże. 7 Nacjonalizm jest przede wszystkim zasadą polityczną, która głosi, że jednostki polityczne powinny pokrywać się z jednostkami narodowościowymi – pisze Ernest Gellner w swym klasycznym już opracowaniu Nations and Nationalism – Zasada ta pozwala zdefiniować nacjonalizm jako sentyment i ruch. Sentyment nacjonali- styczny to uczucie gniewu, wzbudzone przez jej naruszenie, bądź uczucie satysfak- cji, wzbudzone przez jej przestrzeganie. Ruch nacjonalistyczny to taki, który został wywołany sentymentem (Gellner E. 2004, s. 1). 14 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA (2) Przynależność jednostki do danego narodu nie jest zasadni- czo kwestią jej wolnego wyboru, lecz wynika z faktu urodze- nia, należy więc ona do danego narodu nawet wówczas, gdy o tym nie wie albo się tego wypiera. (3) Naród stanowi jedyne źródło prawowitej władzy politycznej, która powinna być jego reprezentacją (stąd genetyczny zwią- zek nacjonalizmu z ideą suwerenności ludu). (4) Każdy naród jest jedyny w swoim rodzaju, jest wspólnotą nie- powtarzalną. (5) Interesy narodowe są bezwzględnie nadrzędne wobec wszel- kich interesów jednostkowych lub grupowych8. Trudno wskazać miejsce i czas powstania idei nacjonalizmu. Większość badaczy jest skłonna przyznać, że były to tereny zachod- niej Europy w XVIII wieku. Ścisłe powiązanie idei nacjonalizmu z su- werennością ludu i pojawieniem się oraz rozwojem idei demokracji przywołuje na myśl Rewolucję Francuską. Natomiast podkreślanie pokrewieństwa nacjonalizmu i idei wspólnoty, która odwołuje się do swoich historycznych korzeni, wskazuje na obszar Niemiec w dobie jednoczenia narodowego9. Sam termin „nacjonalizm” pojawił się z pewnością pod koniec XIX wieku i został ukuty, by móc nazwać zjawisko jakościowo nowe: egoizm narodowy i opartą na nim polity- kę mobilizacji mas nowych, narodowych państw. Gorące pragnienie, by mieszkać w państwie, którego granice pokrywają się z granicami etnicznymi własnej wspólnoty narodowej, zaczęto wówczas postrze- gać jako naturalne i należne każdemu narodowi10. Według Isaaka Berlina nacjonalizm miał jednak pojawić się i zniknąć, miał być jedy- nie zjawiskiem przejściowym11. W niektórych środowiskach już pod koniec XIX wieku pojawiło się przekonanie, że jest ideą pozbawio- ną przyszłości ze względu na rozwój stosunków międzynarodowych 8 Za: Berlin I. 2002, s. 206-214, por. Szacki J. 1999, s. 281; tenże 2004, s. 171-172. 9 Hobsbawm E. 1992, s. 12. 10 Zob. Jedlicki J. 1997, s. 54; również wspomniany Gellner E. 2004. 11 Berlin I. 2002, s. 465-466. 15 1. NACJONALIZM, TOŻSAMOŚĆ NARODOWA, TRADYCJA NARODOWA... i proces upodabniania się narodów w ramach nowoczesnej cywili- zacji globalnej. Tendencja ta nasilała się w ciągu XX wieku, kiedy po eskalacji dwóch wojen światowych nacjonalizm zaczął być postrze- gany jako ideologia destrukcyjna i niemoralna. Prognozy nie spraw- dziły się jednak. Nacjonalizm „przetrwał” i stał się atrakcyjny w wielu krajach, w których nie rozwinął się wcześniej. Mimo nasilania pro- cesów integracyjnych zjawisko to nadal istnieje, a przełom XX i XXI wieku to nawet jego „druga młodość”12. Jedną z konsekwencji polemiki wokół definicji nacjonalizmu jest powszechne występowanie dualistycznego rozumienia terminu „na- cjonalizm”: z jednej strony jako pojęcia negatywnego (szowinizm, ksenofobizm, ekskluzywizm), z drugiej – pojęcia pozytywnego (pa- triotyzm, idea narodowa, proces narodowotwórczy). To ostatnie, szer- sze ujęcie nacjonalizmu jako przejawu wszelkich więzi z narodem jest charakterystyczne dla myśli zachodnioeuropejskiej i zwykle jest wolne od wszelkich osądów wartościujących. W potocznym rozu- mieniu termin „nacjonalizm” ma jednak znacznie częściej znaczenie negatywne. Jest rozumiany jako określenie skrajnych, negatywnych 12 Eric Hobsbawm (1991) dzieli historię nacjonalizmu na trzy okresy: epokę do Rewolucji Francuskiej, następnie okres transformacji w latach 1870–1918 i apoge- um idei nacjonalistycznych w latach 1918–1950 (Hobsbawm E. 1991, s. 9). Miroslav Hroch (1985) proponuje wyróżnić w historii ruchów nacjonalistycznych trzy fazy (z ang: 3 phases in the history of national movement): akademickiego zainteresowa- nia odrodzeniem kulturowym wspólnoty, odkrywaniem jej tradycji i minionych dzie- jów (faza, w której nacjonalizm jest czysto literackim, folklorystycznym ruchem, bez wyraźnych związków z ideologią polityczną); następnie tzw. „okres agitacji” (period of agitation), w którym pojawia się idea narodu oraz polityczna propaganda działań na rzecz narodowej jedności i tożsamości; i wreszcie faza masowego ruchu narodo- wego, w której program nacjonalistyczny zdobywa powszechne uznanie i następu- je kulturowa integracja narodu oraz proces kreowania narodowej, homogenicznej kultury (Hroch M. 1985, s. 22-24). „Drugą falę” nacjonalizmów i wzmożone zainte- resowanie tą problematyką w naukach społecznych pod koniec XX wieku wiąże się z jednej strony z upadkiem kolonializmu i państw wielonarodowych (m.in. roz- pad ZSSR oraz Jugosławii), z drugiej zaś – z kryzysem ideologii, które w przeszłości konkurowały z nacjonalizmem (zob. komentarz: Szacki J. 1999, s. 284). 16 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA emocji, przeciwstawianych pojęciu „dobrego patriotyzmu”13. Nacjo- nalizm kojarzy się zwykle z agresją, szowinizmem narodowym, prze- mocą, eskalacją zbrodni z 1. połowy XX wieku, a przede wszystkim z czasów II wojny światowej. Jest to jednak bardzo wąskie rozumie- nie tego wieloaspektowego terminu. Faktem jest, że przybierał nie- jednokrotnie formy skrajne, lecz nie można utożsamiać z nimi cało- ści ideologii. W moich rozważaniach na temat kształtowania narodu peruwiańskiego używam pojęcia „nacjonalizm” w znaczeniu de- skryptywnym, nie wartościującym. Rozumiem je jako ruch społecz- ny, który cechuje przekonanie o narodzie jako najważniejszej wspól- nocie, do której należy człowiek i lojalność wobec której przewyższa wszystkie inne formy jego społecznej przynależności. Jest to również według mnie przeświadczenie o potrzebie wewnętrznej spójności i jedności narodu oraz o jego niepowtarzalności i wyjątkowości, któ- re to cechy należy pielęgnować i chronić przed zewnętrznymi wpły- wami. W rozważaniach nad narodem i kształtowaniem tożsamości narodowej w Peru w XIX i w początkach XX wieku skłaniam się za- równo ku etnicznej koncepcji narodu, która podkreśla znaczenie mi- tów, symboli i wspólnych korzeni w procesie kształtowania narodu, jak również uznaję za Ernestem Gellnerem, Erikiem Hobsbawmem i Benedictem Andersonem, że naród jest (może być) zjawiskiem sto- sunkowo nowym, tworem określonej ideologii polityków i intelektu- alistów – ideologów i kreatorów narodu – i ma w sobie wiele z „inży- nierii społecznej”. Zwracam również szczególną uwagę na zjawisko odwoływania się do minionych dziejów i konstruowania ideologii 13 Pejoratywne znaczenie terminu „nacjonalizm” dominuje w polskiej literatu- rze przedmiotu. Grzegorz Babiński (1995) przyznaje jednak, że w języku polskim po prostu brakuje odpowiedniego określenia, które ujęłoby całość rozpatrywa- nych poglądów bez ich wartościowania. Zauważa również, że niewielu ludzi sa- mych siebie nazywa nacjonalistami, natomiast chętniej używa tego określenia wo- bec innych, siebie określając jako patriotów (Babiński G. 1995, s. 21). Zwykło się uważać, iż patriotyzm to uczucie, zaś nacjonalizm to doktryna – dodaje Jerzy Jed- licki (1997, s. 54; por. Paleczny T. 1994, s. 22-23; Szacki J. 1999, s. 280; Waldenberg M. 2000, s. 18-24). 1. NACJONALIZM, TOŻSAMOŚĆ NARODOWA, TRADYCJA NARODOWA... narodowej w oparciu o określone interpretowanie przeszłości i pro- ces kształtowania powszechnej historycznej pamięci narodu. W tym kontekście historia i archeologia odgrywają kluczową rolę w kreo- waniu jedności narodowej. 17 1.2. Tożsamość i tradycja narodowa Pojęcie „tożsamości narodowej” stanowi przedmiot studiów socjo- logii, politologii, historii, psychologii, antropologii, nawet ekonomii i te- orii zarządzania. Liczba powstałych prac na jej temat nie sprzyja pre- cyzyjności i jasności naukowej debaty. Konteksty, w których pojawia się dyskurs na temat tożsamości narodowej, i wielość nadawanych jej znaczeń są tak różne, że podobnie jak w przypadku nacjonalizmu trudno o jedną, jednoznaczną definicję tego pojęcia14. Przez pojęcie „tożsamości narodowej” (stosowane niekiedy wy- miennie z terminem „świadomość narodowa”) można rozumieć zbiór przekonań, postaw i emocji, który został ukształtowany w świa- domości poszczególnych członków danej wspólnoty narodowej w związku z poczuciem więzi z tym narodem. Według Antoniny Kłoskowskiej (1996) identyfikacja tożsamości narodowej wyraża się w samookreśleniu jednostki, która postawiona wobec pytania o narodowość lub w określonych sytuacjach spontanicznie dekla- ruje swoją narodową przynależność15. Narodowość i związane z nią poczucie tożsamości narodowej nie są swobodnie wybierane, lecz zdeterminowane aktem urodzenia w określonej wspólnocie. Brak wyraźnie wyodrębnionej narodowości jest postrzegany jako stan nie- normalny16. Socjolog Hieronim Kubiak (2003) podkreśla, że ponieważ pojęcie „tożsamości narodowej” częściej służy wyjaśnianiu innych 14 Zob. Ścigaj P. 2006; por. Szacki J. 2004, s. 55. 15 Kłoskowska A. 1996, s. 71-74. 16 Według Anthony’ego Smitha: Człowiek bez narodu jest jak człowiek bez cie- nia (Smith A. 2004, s. 3; zob. Kubiak H. 1997, s. 268). 18 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA pojęć, niż jest samo wyjaśniane, odwołując się do niego, łatwiej można zdefiniować inne pojęcia, w tym przede wszystkim pojęcie narodu, niż sprecyzować, co oznacza sam termin „tożsamość na- rodowa”. Można jednak zaryzykować stwierdzenie, że tożsamość narodowa, będąc dopełnieniem powstania narodu (jego atrybu- tem), stanowi ostatni etap procesów narodowotwórczych17. Kubiak wskazuje również na określone, wzajemnie warunkujące się skład- niki tożsamości narodowej. Do najważniejszych należą: uznanie określonego terytorium za przestrzeń własnej zbiorowości (ziemia przodków, ojczyzna–ojcowizna, ziemia obiecana); mit etniczny (po- chodzenie od jednego przodka, „ojcowie założyciele”); przekonanie o wspólnym dziedzictwie kulturowym i podobne doświadczenia hi- storyczne; charakter narodowy (stereotypowe myślenie o grupie własnej i o grupach innych); chęć posiadania własnego suweren- nego państwa i wreszcie poczucie szczególnej misji dziejowej (me- sjanizm historiozoficzny). Wszystkie te elementy usprawiedliwiają działania narodu wobec innych narodów18. Myślę, że analizując pojęcie „tożsamości narodowej”, należy zwrócić uwagę na fakt, że sytuuje się ona bardziej w sferze przeko- nań i uczuć niż programów politycznych oraz że jest konstruowana przez grupy liderów narodowych i w procesie tym ważne miejsce zajmują czynniki kulturowe, takie jak język, religia i historia, a także stosunek do elementów symbolicznych, takich jak wspólne pocho- dzenie członków narodu (etnogeneza) czy terytorium narodowe. Prócz religii, terytorium i języka niezwykle ważnym elementem toż- samości narodowej jest również tradycja. To kolejny termin, który nie posiada ściśle określonego znaczenia i jest pojęciem szerokim i wie- loaspektowym. W wąskim znaczeniu tradycja oznacza zwyczaje, ceremonie, wierzenia, które prócz tego, że wywodzą się z przeszło- ści (czyli są „stare”), posiadają również pewną określoną wartość 17 Kubiak H. 2003, s. 11-16; zob. też: Znaniecki F. 1990, s. 44, 61. 18 Kubiak H. 1997, s. 269; por. tenże 2003, s. 20-21. 19 1. NACJONALIZM, TOŻSAMOŚĆ NARODOWA, TRADYCJA NARODOWA... w teraźniejszości i służą budowaniu poczucia ciągłości, stabilizacji i zakorzenienia grupy, która je kultywuje19. Tradycja może być rów- nież rozumiana jako czynność (transmisja społeczna, przekazywa- nie kolejnym pokoleniom pewnych treści), może być także dziedzi- ctwem społecznym (tym, co jest przekazywane). Według Jerzego Szackiego (1971) tradycję określa wiara i wyobrażenie członków danego społeczeństwa na temat tego, które elementy przeszłości są w chwili obecnej nadal wartościowe20. Jest wtedy tradycją per se, czyli wyrazem stosunku danej generacji do przekazywanych lub odrzucanych treści21. Kontekst teoretyczny, w którym umieszcza się pojęcie „tradycji”, to najczęściej dyskurs dotyczący społeczeństw przednowoczesnych (nawet pierwotnych) w opozycji do nowoczes- nych, ale również analiza specyficznych postaw wobec przeszłości i jej spuścizny czy refleksja nad znaczeniem i rolą dziedzictwa kul- turowego i historycznego w życiu społecznym22. Problematyka dzie- dzictwa dotyka kwestii oceny danej tradycji (rzeczywistej lub wyi- maginowanej). Teoretycy zajmujący się pojęciem „tradycji” zauważają, że jak- kolwiek odwołuje się (powinna?) ona do przeszłości, nie zawsze musi być to przeszłość historyczna. W wielu przypadkach dzięki tra- dycji przekazywane są wartości, wierzenia i zwyczaje, które mają nikłą lub żadną dokumentację historyczną. Tradycje, na które czę- sto powołują się ideolodzy narodowi, są często „tradycjami” o dość krótkim rodowodzie, powstałymi tak naprawdę całkiem niedawno, mimo że samo pojęcie „tradycji” implikuje zjawiska odległe w czasie i utrwalone przez swoją powtarzalność. Na kreowanie, kształtowanie 19 Zob. Shils E. 1984, s. 36-38. Już w latach 70. Jerzy Szacki zauważył, że w lite- raturze socjologicznej brakuje teorii tradycji, choć zagadnienie to jest poruszane przez wielu autorów w różnych kontekstach. Zwrócił ponadto uwagę, że dużo częś- ciej mówi się o potrzebie tradycji, o wyborze tradycji, niż o tym, czym tradycja jest, jako fakt społeczny (zob. Szacki J. 1971, s. 7-10; por. Sanders K. 1997, s. 83-88). 20 Szacki J. 1971, s. 99, por. Krygier M. 2004, s. 257. 21 Szacki J. 1971, s. 93-98. 22 Krygier M. 2004, s. 256. 20 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA „nowych, wytworzonych tradycji” zwrócił uwagę Eric Hobsbawm (1992), powołując do życia określenie invention of tradition (w pol- skiej literaturze tłumaczone jako tradycja wynaleziona). Termin ten oznacza „serię” powtarzających się praktyk natury rytualnej i sym- bolicznej, które usiłują zaszczepić w świadomości społecznej pew- ne wartości i normy, dowodząc za pomocą cyklicznego powtarzania ich faktycznego powiązania z odległą i – co bardzo ważne – wybra- ną przeszłością23. Wspomniane praktyki zmierzają do ustanowienia pewnej kontynuacji, ciągłości i powiązania kreowanej tradycji z od- ległym, wybranym okresem w dziejach danej grupy (mitycznymi przodkami, „złotą epoką”). Hobsbawm wykazał, że tradycja może być zmienna, może ulegać przeobrażeniom. Następuje adaptacja dawnych symboli i norm zachowania dla skonstruowania nowej tra- dycji lub nowego typu tradycji we współczesnym kontekście, zwią- zanym z istniejącymi obecnie potrzebami. W interesującym mnie przypadku kreowania tradycji narodowej szczególnie istotnym ele- mentem jest kontynuacja historyczna, która może opierać się na czy- stej fikcji (postacie mityczne jako założyciele i patroni narodów) lub na odpowiednio zinterpretowanych dokumentach historycznych24. Anthony Smith (2004) zwraca jednak uwagę na kilka kwestii towa- rzyszących pojęciu invention of tradition, między innymi na fakt, że może być to zjawisko zarówno całkiem innowacyjne, skonstruowa- ne z czyjejś inicjatywy (tradycji się szuka, dając upust potrzebie wy- kazania związków z przeszłością), jak i może być odwołaniem się do niegdyś istniejących tradycji, i niemal niemożliwe jest odróżnie- nie, który z zabiegów w tym procesie to „wytwarzanie”, „kreowanie” 23 Za: Hobsbawm E. 1992, s. 1-2; zob. również komentarz: Sanders K. 1997, s. 93-95. W pracy The Invention of Tradition Eric Hobsbawm i Terence Ranger zgromadzili artykuły opisujące przykłady tradycji, które pretendują do uznania ich za bardzo stare, posiadające oparcie w źródłach historycznych, podczas gdy wnikliwe studia wykazują, iż są to tradycje wytworzone i „wynalezione” całkiem niedawno (Hobs- bawm E., Ranger T. (eds) 1992). 24 Hobsbawm E. 1992, s. 5-6; Sanders K. 1997, s. 96-99. 21 1. NACJONALIZM, TOŻSAMOŚĆ NARODOWA, TRADYCJA NARODOWA... tradycji, a który to odtworzenie, „rekonstrukcja” elementów już nie- gdyś istniejących25. Formowanie i konsolidacja tradycji wymaga rów- nież procesu „zapominania” (amnezji) i „pamiętania” o wybranych elementach z przeszłości danej grupy. Postępowanie oparte na se- lekcji i starannym wyborze odpowiednich treści tradycji jest najczęś- ciej uwarunkowane potrzebami współczesności i jest podstawowym zadaniem ideologów danej wspólnoty. Dokonuje się w sferze sym- boliki (wybrana i „wykreowana” tradycja jest widoczna w kanonie sztuki narodowej, w stosunku do dziedzictwa kulturowego i histo- rycznego) i w sferze polityki (podejmowane są określone decyzje na szczeblu oficjalnych władz i administracji)26. Jedno jest również pewne: przeszłość historyczna, do której odwołuje się wynaleziona tradycja, musi być bardzo odległa – najlepiej, kiedy osnuta jest mgłą mitów i legend. Kształtując silny i zjednoczony naród, nacjonaliści niejednokrot- nie wykorzystują symbole narodowe, mity, pomniki i bohaterów narodowych dla podtrzymania określonego wyobrażenia o naro- dzie i jako zachętę do utożsamiania się z nim. Jest to proces swoi- stej historycznej inwencji27. Identyfikację narodową kształtuje także wspólna pamięć narodu, to, jak jest wykorzystywana, aktywowa- na i kultywowana. Bez wspólnej pamięci historycznej, heroicznych mitów, więzi etno-religijnych działanie określane jako invention 25 Smith A. 2004, s. 87; por. Shils E. 1984, s. 46-47. Shils zwraca również uwagę, że „nowe tradycje” pojawiają się jedynie jako modyfikacje już istniejących. Stopień nowości może być rozmaity, lecz nigdy nie będziemy mieli do czynienia z całko- wicie nową tradycją, ponieważ wszystko ma przeszłość (zob. Shils E. 1984, s. 30, 65-66 i n.). 26 Hobsbawm E. 1992, s. 2; Szacki J. 1971, s. 176-183. Problem wyboru trady- cji do której odwołuje się dana grupa, omawia obszernie: Kula M. 2003, s. 11-40. W przypadku Peru będzie to doskonale widoczne w kontekście „wyboru tradycji” inkaskiej, przy jednoczesnym zanegowaniu jakichkolwiek wartości, które mogłaby do kultury narodowej Peru wnieść tradycja Indian okresu kolonialnego lub młodej Republiki. Zagadnienie to zostanie omówione w Rozdz. II i IV. 27 Za: Anderson B. 1991, s. 58 i n.; zob. też: Oyuela-Caycedo A. 1994, s. 10. I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA 22 of tradition, jak również manipulowanie świadomością członków narodu nie mogłoby zaistnieć. Jak bowiem wytłumaczyć, że dana wersja wykreowanej tradycji (przeszłości) jest bardziej przekony- wająca od innej? Zjawisko invention of tradition jest zatem bardzo istotnym aspektem rozważań dotyczących relacji między archeolo- gią i nacjonalizmem – relacji, które opierają się na silnym związku między kształtowaniem tożsamości narodowej, kreowaniem wy- obrażeń na temat narodu i konstruowaniem narodo wych symboli oraz narodowej historii. 2. W poszukiwaniu „złotej epoki”: związki archeologii i nacjonalizmu 2.1. Archeologia jako instrument poznania Śledząc rozwój badań archeologicznych na tle najważniejszych nurtów społeczno-filozoficznych danej epoki, nie sposób nie zauwa- żyć, że archeologia była niemal od samych początków ery nowożyt- nej ściśle związana z rozwojem społecznym i duchowym człowieka, stanowiąc zarówno instrument poznania, jak i część jego dziedzi- ctwa kulturowego. Jak słusznie zauważa Dorota Ławecka (2003): Teoria archeologii nie rozwija się w próżni, niezależnie; ma ści- sły związek z istniejącymi w danym momencie w społeczeństwie przekonaniami, prądami myślowymi, nastawieniem do rzeczy- wistości28. Niezwykle interesujące w tym kontekście jest również stwierdze- nie Henryka Mamzera (2004): Skoro archeologia jest sposobem myślenia, oznacza to, iż oprócz tego, że bada przeszłość, współtworzy równocześnie rzeczywistość, w której funkcjonuje. Inaczej mówiąc, archeologia, będąc częścią 28 Ławecka D. 2003, s. 9. I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA 24 kultury, staje się jednocześnie jej współtwórcą. Oto cel i zadanie archeologii29. Tym samym archeologia jest zarówno niezwykle ważną płaszczy- zną badań, jak i przestrzenią dla idei i koncepcji, w której człowiek mógł odnaleźć i uformować swoją tożsamość kulturową, a z cza- sem, w epoce „koncertu narodów” – także narodową. Zainteresowanie przeszłością towarzyszyło ludzkości niemal od zawsze. Ciekawość związaną z dziejami człowieka i kultury zaspo- kajały w głównej mierze mity i legendy na temat stworzenia świa- ta. Zarówno faraonowie starożytnego Egiptu, jak i władcy starożyt- nej Babilonii prowadzili poszukiwania w celu odnalezienia śladów swoich przodków – mitycznych królów. Zainteresowani swoją i in- nych ludów przeszłością byli także starożytni Grecy, czego klasycz- nym przykładem mogą być Wędrówki po Helladzie Pauzaniasza i przede wszystkim Dzieje Herodota. Rozwój archeologii wiąże się jednak przede wszystkim z: 1. Wzrastającym zainteresowaniem studiami klasycznymi i sta- rożytnościami Grecji i Rzymu w okresie renesansu, a następ- nie wrażeniem, jakie wywarły znaleziska z terenów Bliskiego Wschodu i Egiptu na podróżnikach i kolekcjonerach, penetru- jących te terytoria w XVIII i początkach XIX wieku. Badania na Bliskim Wschodzie były bardzo modne i cieszyły się dużym za- interesowaniem, ponieważ wiązały się z poszukiwaniem do- wodów na prawdy zawarte w Biblii. 2. Pojawieniem się i rozwojem takich dyscyplin naukowych, jak geologia, biologia, paleontologia, antropologia fizyczna, oraz nade wszystko uznaniem teorii ewolucji w 2. połowie XIX wie- ku. Dzięki nim w badaniach nad starożytnością, dotąd zwią- zanych w głównej mierze ze studiami filologicznymi, pojawi- ło się nowe pojęcie – prehistoria, czyli okres, w którym nie 29 Mamzer H. 2004, s. 13. 2. W POSZUKIWANIU „ZŁOTEJ EPOKI”: ZWIĄZKI ARCHEOLOGII I NACJONALIZMU rozwinęło się pismo, ale który można poznać dzięki zachowa- nym artefaktom i szczątkom ludzkim. 25 3. Pojawieniem się takich pojęć, jak tożsamość narodowa i kon- cepcja nowoczesnego narodu-państwa, którym towarzyszyła potrzeba ukonstytuowania korzeni narodowych i celebrowa- nia swojej odrębności narodowej. Procesy kształtowania tych pojęć można datować na koniec XVIII i początek XIX wieku, a ich apogeum przypada na początek wieku XX30. Na przestrzeni XIX wieku w naukach humanistycznych zacho- dziły poważne zmiany w pojmowaniu procesu narodowotwórcze- go i w formowaniu się koncepcji nacjonalistycznych. Oświeceniowe rozważania nad koncepcją państwa i obywatela zostały zastąpione romantycznymi wizjami zapatrzonego w swe dziedzictwo kulturowe Narodu. Zmiany te spowodowały niezwykły wzrost zainteresowania pozostałościami archeologicznymi, które mogły spełniać istotną rolę w procesie kształtowania i dojrzewania suwerennych narodów oraz pozwalały definiować i reinterpretować ich przeszłość. Nacjonalizm przyczynił się niewątpliwie do rozwoju studiów historycznych, ar- cheologicznych i etnograficznych, które w ciągu XIX wieku, wieku narodów i nacjonalizmów, dostarczały tak potrzebnych świadectw „długiego trwania” i dokumentowały odrębność kulturową poszcze- gólnych narodów. Relikty przeszłości wspomagały proces wykształ- cenia i scementowania tożsamości narodowej danej grupy, przede wszystkim młodych państw o aspiracjach narodowych, szukających w zabytkach archeologicznych potwierdzenia swojej racji bytu. Wy- niki badań archeologicznych przynosiły dumę spadkobiercom daw- nych kultur, a sposób, w jaki traktowano starożytne ruiny i zabytki, mógł wpłynąć na układ stosunków społecznych wewnątrz państw, jak i na stosunki polityczne pomiędzy nimi. Interpretacja archeolo- giczna stawała się formą dyskursu politycznego. 30 Zob. Kohl P. 1998, s. 227-228; Willey G.R., Sabloff J.A. 1993, s. 2-5. 26 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA Badania archeologiczne i ich interpretacja nabrały szczególnego znaczenia w okresie obu wojen światowych. Wraz z narastającymi w polityce tendencjami nacjonalistycznymi oraz związanym z nimi zainteresowaniem problemami etnicznymi i historią poszczegól- nych narodów uwaga archeologów europejskich skupiła się na za- gadnieniu geograficznego zasięgu kultur archeologicznych. Zaczę- to zwracać coraz większą uwagę na zróżnicowanie społeczeństw w czasie i przestrzeni; pojawiło się pojęcie kultury archeologicznej i kręgów kulturowych, które identyfikowano z grupami etnicznymi, a nawet rasami. Podejmowano próby przypisania określonych ze- społów artefaktów poświadczonym historycznie grupom ludów ży- jącym w przeszłości. Była to tzw. „metoda etniczna”, „metoda osad- nicza” w archeologii, opracowana przez niemieckiego archeologa Gustafa Kossinę31. W ciągu XX wieku archeologia, z nauki niewątpli- wie o podłożu historycznym ewoluowała wyraźnie w kierunku nauk społecznych, łącząc aspekty polityczne i socjologiczne. W sposób nieunikniony zaprowadziło to dyskurs archeologiczny w kierunku rozważań nad rolą tej dyscypliny w polityce i społeczeństwie, w któ- rym ją praktykowano32. 31 Gustaf Kossina (1858–1931), profesor Uniwersytetu w Berlinie, propagował tezę, że kultury archeologiczne można identyfikować z jednostkami etnicznymi. Ce- lem było wykazanie związków określonych ludów i plemion z danym terytorium. Kossinę zajmował szczególnie problem pochodzenia i rozprzestrzeniania się kultury Germanów. Jednym z jego celów badawczych było wykazanie odwiecznych praw ludności germańskiej do zajmowanych przez nią terytoriów oraz poparcie roszczeń terytorialnych Niemiec wobec obszarów Europy Środkowej. Dla udowodnienia swo- ich teorii Kossina wykraczał poza ramy archeologii, posługując się wynikami badań antropologicznych (zwłaszcza kraniologii), a także tezami o charakterze rasistow- skim. Stworzenie pojęcia wyższości rasy aryjskiej nad innymi ludami, podkreślanie decydującej przewagi elementu germańskiego w kształtowaniu się kultury europej- skiej wprowadziło prehistorię niemiecką na niebezpieczne tory manipulacji ideo- logicznej i politycznej. Zagadnienia te omawia szerzej m.in. Arnold B. 1990; tenże 1997–1998, s. 237-253; zob. też: tenże 1992; Legidowicz A. 1998, s. 125-134. 32 Szerzej na temat rozwoju badań archeologicznych i ewolucji teorii archeo- logii zob. Hodder I. 1995; Trigger B.G. 1989; Kozłowski J.K. 2004; Mamzer H. 2004; Willey G.R., Sabloff J.A.1993. 2. W POSZUKIWANIU „ZŁOTEJ EPOKI”: ZWIĄZKI ARCHEOLOGII I NACJONALIZMU 2.2. Archeologia jako instrument polityki 27 Nacjonalizm stawia nas w obliczu fundamentalnego paradoksu: z jednej strony nacjonaliści czynią starania, by „stworzyć”, „skonstru- ować” nowy naród, powołać nowe instytucje, zintegrować nieraz różnorodną etnicznie i kulturowo populację i stworzyć jednolitą kul- turę narodową. Z drugiej zaś nieustannie odwołują się do narodowej przeszłości, powołują się na odległą, domniemaną „złotą epokę”, na czasy herosów i bogów, zamieszkujących rodzinną ziemię. Tym samym naród jawi się zarówno jako coś nowego, konstruowanego, jak i coś starego, odwiecznego, głęboko zakorzenionego w przeszło- ści. Odwoływanie się do minionych dziejów, do korzeni wydaje się być nieodzownym zabiegiem związanym z nacjonalizmem, a rela- cje między praktyką polityczną a archeologią zachodzą w przypad- ku niemal każdego narodu w określonych warunkach politycznych i ekonomicznych (lub w odpowiedzi na nie). Analiza związków między teorią i praktyką polityczną a archeo- logią wyznaczyła nowe pole badań w XX wieku. Przywłaszczanie przeszłości i wyniesienie jej do rangi symbolu narodowego stało się zagadnieniem wzbudzającym ogromne zainteresowanie w kon- tekście dyskusji toczących się wokół tematu narodu i ideologii na- cjonalistycznej. Ostatnie dwie dekady XX wieku są okresem, w któ- rym ukazało się wiele publikacji poruszających tę problematykę33. 33 Pośród najważniejszych prac, które posłużyły mi jako materiał porównaw- czy i źródło teoretycznych rozważań, należy wymienić: opracowania pod redakcją Philipa Kohla i Clare Fawcett (1995), Thomasa Championa i Margarity Díaz-Andreu (1996) oraz Lynn Meskell (1998). Zagadnieniom narodu, nacjonalizmu i relacjom polityki i archeologii poświęcono specjalne wydanie pism Nations and Nationalism (vol. 7 (4), 2001) oraz Archaeological Review from Cambridge (1990). Temat intere- sującej mnie problematyki wykorzystywania archeologicznej przeszłości w praktyce politycznej stał się również przedmiotem rozważań w wielu artykułach publikowa- nych na łamach czasopism antropologicznych, archeologicznych i socjologicznych, m.in. Fowler D. 1987; Trigger B.G. 1984; Płuciennik M. 1998; Kohl P. 1998, oraz arty- kułach, które ukazały się na łamach prac wydawanych w serii „One World Archa- eology”, m.in. Layton R. (ed.) 1989, Conflict in the Archaeology of Living Traditions 28 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA Pojawienie się pod koniec XX wieku tego nowego nurtu badań, który łączył teorię archeologii, politologii i socjologii, wiązano z gwałtow- nym wzrostem znaczenia ruchów nacjonalistycznych i konfliktów etnicznych w tym okresie, między innymi rozpadem ZSRR, odro- dzeniem się państw Europy Wschodniej i Środkowej (fala postkomu- nizmu), nasileniem ruchów separatystycznych w Europie Zachodniej (Irlandczycy, Baskowie, Katalończycy) czy budzeniem się uśpionych pretensji i roszczeń terytorialnych na Bałkanach i na Kaukazie. Odleg- ła przeszłość i wyniki badań historycznych stanowiły w wielu przy- padkach podstawę konfliktów i źródło antagonizmów, a stanowiska archeologiczne stawały się miejscami o niezwykłej symbolice i ideo- logicznym oddziaływaniu. Studia socjologiczne i historyczne podej- mowane w tym obszarze badań skupiały się na analizie związków między przeszłością, metodą odwoływania się do niej i kształtowa- niem tożsamości narodowej z jej udziałem. Prace te powstawały naj- częściej na kanwie studiów nad klasycznymi przykładami powiąza- nia odległej historii, interpretacji badań archeologicznych i polityki, którymi na terenie Europy były systemy totalitarne (w Niemczech czasów nazizmu, we Włoszech za Benito Mussoliniego, w Rosji Sta- lina czy w Hiszpanii za reżimu generała Francisco Franco). Z czasem teorie powstałe na bazie obserwacji europejskich pojawiły się także na kontynencie azjatyckim, w Afryce oraz w niewielkim stopniu na terenie Ameryki Łacińskiej. Zwrócono przy tym uwagę na fakt, że po- lityczne manipulacje i określona interpretacja wyników badań arche- ologicznych służące celom narodowotwórczym są charakterystycz- ne przede wszystkim dla terenów, na których rozgrywają się wojny (vol. 8, London); Layton R. (ed.) 1989, Who needs the Past? (vol. 5, London) oraz Lowenthal D., Gathercole P. (eds) 1990, The Politics of the Past (vol. 12, London). Na gruncie polskim prace poruszające temat relacji między archeologią i ideologią na- rodową to w głównej mierze publikacje dotyczące historii archeologii polskiej, et- nogenezy Słowian, Millenium Państwa Polskiego oraz antagonizmu polsko-niemie- ckiego na terenie Biskupina w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej, m.in. Tabaczyński S. (ed.) 2000; Lech J. (ed.) 1997-1998; Kobyliński Z. (ed.) 2000; Lech J., Kobyliński Z. (eds) 2004. 29 2. W POSZUKIWANIU „ZŁOTEJ EPOKI”: ZWIĄZKI ARCHEOLOGII I NACJONALIZMU etniczne, dochodzi do upadku starych reżimów i zachodzi proces powstawania nowych państw narodowych. Zjawiska te występuje jednak na terenie wielu państw w bardzo różnorodnym kontekście. Wykorzystywanie archeologii w procesie kształtowania tożsamości narodowej jest obecne nawet w krajach pozbawionych starożytnej historii lub bezpośredniego łącznika między obecnymi mieszkań- cami a starożytnymi kulturami, na przykład w Stanach Zjednoczo- nych czy krajach Ameryki Łacińskiej. Notabene w przypadku tych ostatnich krajów często pojawiającym się pytaniem było, jak bardzo starożytne jest mitotwórcze określenie dawno, dawno temu? „Sta- rożytne”, „pradawne” – terminy te, wykorzystywane często w retory- ce nacjonalistycznej, nabierają bardzo relatywnego znaczenia, jeśli przyjrzymy się omawianym procesom na terenie kontynentu ame- rykańskiego, gdzie powodem do dumy i źródłem emocjonalnej sa- tysfakcji członków narodów-państw stają się pozostałości nie tylko prekolumbijskie, lecz również te z początków kolonizacji czy nawet wieku XVIII. Porównuje się je niekiedy i opisuje przy pomocy apara- tury pojęciowej stosowanej wobec cywilizacji antycznych lub kultur prehistorycznych na terenie Europy34. Historia relacji między archeologią i nacjonalizmem jest wiąza- na z historią etniczną Europy, a następnie z okresem rewolucyjnych przemian ideologicznych i społecznych, zachodzących w byłych kra- jach kolonialnych (Ameryka Łacińska) i postimperialnych (Azja, Afry- ka). Niektórzy autorzy datują te procesy już na koniec XVIII wieku, jednak tak naprawdę nacjonalizm zaczął odgrywać ważną rolę w ba- daniach nad starożytnością od 2. połowy XIX wieku. Pod naciskiem rozwijających się ruchów narodowotwórczych skupiono się wów- czas na takiej interpretacji wyników badań, bo mogły posłużyć jako świadectwa historii konkretnych narodów. Kultury archeologiczne definiowano jako historyczne początki współczesnych nacji, których 34 Zob. Kohl P., Fawcett C. 1995, s. 9-14; Silbermann N.A. 1995, s. 249. 30 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA rozwój, dzięki wykopaliskom archeologicznym, można było prześle- dzić nawet od czasów prehistorycznych35. Zaangażowanie państwa w badania archeologiczne i zainteresowanie nacjonalistycznym wy- korzystaniem wyników pracy archeologów nasiliło się w okresie po- przedzającym wybuch I wojny światowej i w okresie międzywojen- nym. Po II wojnie światowej, kiedy okazywanie szowinistycznego nastawienia wobec jakiejkolwiek nacji było po obu stronach żelaznej kurtyny niepoprawne politycznie, przyjęto krytyczną postawę wobec skrajnie nacjonalistycznej interpretacji przeszłości, co skazywało kon- cepcję tzw. „archeologii nacjonalistycznej” na porażkę. Mimo tego na przestrzeni XX wieku zjawisko to stało się niemal naturalne, a pod jego koniec mieliśmy do czynienia z jego „nową falą”36. „Potencjał” archeologii w ruchu nacjonalistycznym był różnorod- nie wykorzystywany: archeologia wspomagała nacjonalizm w kreo- waniu mitu o wspólnych korzeniach narodu; dostarczała material- nych dowodów i symboli, które niosły treści integracyjne; odkrycia archeologiczne pozwalały wykształcić wspólną historyczną pamięć narodu, a odwoływanie się do odkrywanych i poświadczanych bada- niami odległych „złotych wieków” rekompensowało niepowodzenia i słabość narodu w teraźniejszości. Procesy te dokonywały się zarów- no dzięki popularyzacji badań archeologicznych, odpowiedniemu na- głośnieniu spektakularnych odkryć i edukacji, jak również poprzez określone ustawodawstwo związane z ochroną dziedzictwa histo- rycznego, oficjalną retorykę władzy, a także poprzez sztukę, która nie pozostała obojętna na rozwój badań nad przeszłością i na przełomie XIX i XX wieku chętnie sięgała po lokalne wątki historyczne37. 35 Zaowocowało to w pewnym momencie powstaniem wspomnianej powyżej, krytykowanej dziś „teorii osadniczej” w archeologii oraz teorii o wyższości jednych ras (narodów) nad innymi. 36 Kohl P., Fawcett C. 1995, s. 9-14; por. Wailes B., Zoll A.L. 1995, s. 21; Díaz-An- dreu M. 1999, s. 162-163. 37 Por. Trigger B.G. 1995, s. 268-269; Díaz-Andreu M. 2000, s. 202-203; tenże 2001, s. 437. 31 2. W POSZUKIWANIU „ZŁOTEJ EPOKI”: ZWIĄZKI ARCHEOLOGII I NACJONALIZMU Jednym z pierwszych, który zapoczątkował studia nad relacjami między praktyką archeologiczną a ideologią polityczną, jest Bruce Trigger (1984). Zaproponował on alternatywę dla klasycznie definio- wanej archeologii, podkreślając, że dziedzina ta nie istnieje w próż- ni i jest zależna od wielu czynników społecznych i politycznych. Naj- bardziej interesującą koncepcją archeologii zaproponowaną przez Triggera jest tak zwana „archeologia nacjonalistyczna” (nationalist archae ology). Według autora jest ona zjawiskiem powszechnym w historii dyscypliny38. W praktyce skupia się na przeszłości stosun- kowo niedawnej, historycznej, nie sięga paleolitu i prehistorii. Zwra- ca szczególną uwagę na osiągnięcia polityczne i kulturowe cywilizacji antycznych, które stają się przodkami–założycielami współczesnych narodów. Spełnia oczekiwania wspólnoty narodowej, udowadniając jej autentyczność39. Inne alternatywy wskazane przez Triggera to tzw. „archeologia kolonialna” (colonialist archaeology) i „archeologia im- perialna” (imperialist archaeology)40. Koncepcja przedstawiona przez Triggera była przez wielu krytykowana jako bardzo ogólna i stosunko- wo powierzchowna. Zarzucano Triggerowi, że nie wyjaśnia, dlaczego powstały opisane przez niego zjawiska oraz dlaczego pojawiły się na 38 Trigger B.G. 1984, s. 360; por. Oyuela-Caycedo A. 1994, s. 4. 39 Trigger B.G. 1984, s. 358-360. 40 Pierwsza z nich dotyczy krajów, w których rdzenna populacja została całkowi- cie zastąpiona przez osadnictwo europejskie lub też rdzenna kultura, polityka i eko- nomia znajdowały się przez pewien czas pod kontrolą państw europejskich. Arche- ologią zajmowali się w tym wypadku ci, którzy dokonywali kolonizacji i de facto nie posiadali żadnych więzi historycznych z dziedzictwem kulturowym populacji, której przeszłość odkrywali. Według Triggera kolonizatorzy gloryfikowali własną przeszłość i dokonania, nie mieli natomiast powodu, by wychwalać przeszłość społeczności, które podbili. W rzeczywistości czynili starania, by podkreślić ich prymitywność, co służyło usprawiedliwieniu ich podporządkowania reżimowi kolonialnemu. Z potrze- bą ukonstytuowania dominacji i władzy wiązała się również tzw. „archeologia impe- rialna”, która zdaniem Triggera uprawiana była przez wąskie grono państw kontro- lujących politycznie duże obszary świata. Jednym z aspektów dominacji było silne oddziaływanie ich kultury i polityki, widoczne w interpretacji badań archeologicz- nych prowadzonych przez przedstawicieli imperialnej władzy (Trigger B.G. 1984, s. 362-364; zob. również komentarz: Oyuela-Caycedo A. 1994, s. 5). 32 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA terenie jednych państw, a na terenie innych nie. Zarzucano mu na- wet pomieszanie różnych aspektów definicji narodu i lokalnych od- mian systemów politycznych bez sprawdzenia, czy i jak są realizo- wane w kontekście badań archeologicznych41. Termin „archeologia nacjonalistyczna” przyjął się jednak i był wykorzystywany przez in- nych autorów, między innymi przez Philipa Kohla (1989), który przez termin ten rozumie działania podjęte przez badaczy (archeologów) w celu budowania tożsamości narodowej lub promowania intere- sów narodowych42. Według Kohla archeologia wykorzystywana przez ideologię nacjonalistyczną dostarcza waloru autentyczności i aspek- tu „długiego trwania” – elementów niezwykle istotnych w konstru- owaniu narodu, które służą legitymizowaniu praw do jego istnienia. Na podstawie stanowisk archeologicznych i widocznych współcześ- nie pozostałości minionych dziejów (pomników, starożytnych ruin, malowideł, plastyki figuralnej czy przedmiotów użytku codziennego) kształtuje się określoną symbolikę i wizję narodu, dzięki czemu bu- dowanie tożsamości narodowej dokonuje się w sposób bardziej bez- pośredni i zdecydowany niż poprzez treści zawarte w źródłach pisa- nych i tradycji ustnej. Kohl zwraca przy tym uwagę na konieczność rozdzielenia dwóch pojęć: „archeologii narodowej”, której znaleziska i wyniki badań dotyczą jednego, określonego terytorium narodowe- go (archeologia Polski, archeologia Grecji czy archeologia Meksyku), i „archeologii nacjonalistycznej”, która nie skupia się na znaleziskach, lecz na politycznej interpretacji i adaptacji wyników badań43. W literaturze przedmiotu wskazuje się na dwa aspekty relacji ar- cheologii i nacjonalizmu. Jeden z nich to aspekt pozytywny, kiedy archeologia inspirowana etnicznie pomaga w kształtowaniu dumy z własnej, oryginalnej tradycji kulturowej i stymuluje badania i poszuki- wania źródeł owej tradycji w przeszłości. Częściej jednak dochodzi do 41 Oyuela-Caycedo A. 1994, s. 5. 42 Kohl P. 1998, s. 226. 43 Tamże, s. 230 i n. 33 2. W POSZUKIWANIU „ZŁOTEJ EPOKI”: ZWIĄZKI ARCHEOLOGII I NACJONALIZMU manipulacji i nadużywania wyników badań archeologicznych, które uzależnia się od określonego programu politycznego i oczekiwań ideo- logów narodowych. Jest to zdecydowanie aspekt negatywny związ- ków archeologii i praktyki nacjonalistycznej. Archeologia związana z określoną ideologią prowadzi do fałszywych interpretacji znalezisk, ignorując lub uwypuklając wybrane – pożądane z punktu widzenia polityki – elementy z odkrywanej przeszłości. Negatywną ocenę rela- cjom archeologii i nacjonalizmu wystawia większość badaczy zajmu- jących się tą problematyką. Zaangażowanie ideologii nacjonalistycznej w proces badawczy archeologii (i szerzej historii) jest postrzegane jako mniej lub bardziej świadome wypaczanie historii, ograniczenie stawia- nych tez badawczych i sztuczne wytyczanie celów badań44. Związki między archeologią i nacjonalizmem można rozpatry- wać w różnych kontekstach. Poniżej przedstawię pokrótce te, które są moim zdaniem najważniejsze dla tematu związanego z relacjami archeologii i polityki na terenie Peru i które można zaobserwować nie tylko na terenie Starego Świata, lecz również na terenie Amery- ki Łacińskiej w wieku XIX i początkach XX wieku. Pierwszym i podstawowym założeniem jest to, że przeszłość bywa wykorzystywana w wewnętrznej polityce państwa dla upra- womocnienia działań podejmowanych przez władzę i propagowa- nia oficjalnej ideologii państwowej. Manipulacja przeszłością służy interesom rządzących – ci, którzy są przy władzy, pragną jej potwier- dzenia poprzez odwołanie się do czasów mitycznych, długowiecz- nej tradycji, boskiego nadania. Proces poszukiwania i ustalania mi- tycznych przodków w celu legalizacji władzy jest właściwie tak stary, jak stare są państwa narodowe. Ideolodzy nacjonalizmu wykorzy- stują również przeszłość, by stworzyć przekonanie członków naro- du o ich wyższości i dominacji nad innymi narodami. Wiele przy- kładów z historii pokazuje również, że znaleziska archeologiczne 44 Zob. Kohl P., Fawcett C. 1995, Kohl P. 1998, Trigger B.G. 1995, Fowler D. 1987, Díaz-Andreu M. 2000. 34 I. NACJONALIZM I ARCHEOLOGIA – TEORIA I PRAKTYKA lub ślady (nawet te niepewne) świadczące o antycznych migra- cjach i rozprzestrzenianiu się określonych kultur mogą stanowić ar- gument w legitymizowaniu żądań terytorialnych, ekspansji i sporów granicznych45. Te aspekty związków archeologii i praktyki politycznej są szczególnie charakterystyczne w ramach systemów totalitarnych, dyktatury. Autorytarne rządy doskonale rozumieją znaczenie władzy nad przeszłością, zdają sobie sprawę, że przeszłość „jest użytecz- na”, i doceniają możliwość posługiwania się archeologią jako narzę- dziem politycznym dla osiągnięcia swoich ideologicznych celów. Skrajnym przykładem tej pierwszej grupy zjawisk jest oczywi- ście państwo niemieckie w dobie dominacji ideologii nazizmu, kie- dy to oficjalnie sponsorowano i propagowano badania i teorie, ma- jące wykazać biologiczną i kulturową wyższość rasy aryjskiej i jej prawo do podboju innych, „niżej” stojących ludów. Władze narodo- wosocjalistyczne w Niemczech doceniały propagandową wartość archeologii, która po dojściu faszystów do władzy zmieniła radykal- nie przedmiot swoich studiów – w miejsce dotychczasowych wio- dących badań nad kulturami Bliskiego Wschodu na pierwszy plan wysunęła się prehistoria. Dla wielu niemieckich archeologów i pre- historyków okres nazizmu stwarzał możliwość kariery i awansu, je- śli tylko podejmowali odpowiednio „ukierunkowane” badania ar- cheologiczne. Germania była w ustach nacjonalistów niemieckich „czwartym Rzymem”, który pełnił funkcję katalizatora identyfikacji wszystkich ludów germańskich z potężną cywilizacją imperium rzym- skiego i wzmacniał poczucie jedności i siły narodu niemieckiego46. 45 Por. Fowler D. 1987, s. 230-239; Silbermann N.A. 1995, s. 249-250; Wailes B., Zoll A.L. 1995, passim. 46 Fascynacja Adolfa Hitlera Cesarstwem Rzymskim, wynikająca z podziwu dla państwa idealnego (imperium), tłumaczy w znacznym stopniu niezwykle ciepły stosunek Führera wobec Włoch i Mussoliniego. Jego poglądy znalazły również od- bicie w wielkich projektach architektonicznych hitlerowskich Niemiec realizowa- nych w Berlinie, które wykonywano w stylu nawiązującym do monumentalnych bu- dowli starożytnego Rzymu (Arnold B.1990; tenże 1992, zob. również: Kmieciński J. 1991; Lorenz S. 2000). 35 2. W POSZUKIWANIU „ZŁOTEJ EPOKI”: ZWIĄZKI ARCHEOLOGII I NACJONALIZMU Jak wspominałam teorie „archeologii osadniczej” i tzw. „metoda et- niczna” opracowana przez Gustawa Kossinę doskonale wpisywały się w narodowy dyskurs nazistów. Przykład Niemiec pokazuje rów- nież, że niekiedy efekt interferencji politycznej w rozwój badań ar- cheologicznych może trwać dłużej niż bezpośrednie stosowanie ich wyników w praktyce politycznej. W archeologii niemieckiej bowiem długo borykano się z tzw. syndromem Kossiny47. Kolejnym niezwykle ważnym aspektem badań archeologicznych rozpatrywanych w kontekście ich relacji z nacjonalizmem jest oczy- wisty fakt, że przedmiotem studiów archeologicznych jest staro- żytność, cywilizacje i kultury odległe w czasie. Ponieważ takie ele- menty nacjonalizmu, jak kontynuacja kulturowa i aspekt „długiego trwania”, odgrywają bardzo ważną rolę w kształtowaniu tożsamo- ści narodowej, badania archeologiczne pełnią funkcję „doręczycie- la” argumentów łączących naród z jego odległą przeszłością. Dane archeologiczne są odpowiednio selekcjonowane i dobierane tak, by mogły służyć określonej ideologii narodowej; informacje, które są dla niej „korzystne”, podkreśla się i stawia na pierwszym miejscu; in- formacje niewygodne, takie, które nie wzmacniają politycznych żą- dań i nie pozwalają uprawomocnić zaistniałego stanu rzeczy, ulega- ją marginalizacji lub nawet są ukrywane. W niektórych przypadkach dowody i wyniki badań mogą być nawet fabrykowane lub niszczo- ne. Wszystkie te zabiegi mają służyć jednemu celowi: homogeniza- cji kultury narodowej i integrowaniu narodu48. 47 Po II wojnie światowej niemieccy archeolodzy bardzo niechętnie wdawali się w dyskusje na temat przeszłych czy współczesnych politycznych wpływów na swoją dziedzinę badań. W konsekwencji koncentrowali się na opisywaniu, klasyfi- kowaniu i typologii materiału archeologicznego, a nie na teoretycznych dyskusjach na temat rozwoju archeologii, popularnych w tym czasie w kręgach archeologów brytyjskich czy północnoamerykańskich. Wspomnienia rasistowskiej i nacjonali- stycznej deformacji teorii kulturowej w archeologii były zbyt świeże (zob. Trigger B.G. 1995, s. 264-266; Díaz-Andreu M. 2000, s. 200-201). 48 Smith A. 1997, s. 39-40; Díaz-Andreu M. 1995, s. 49-52; Arnold B. 1997–1998, s. 238-240.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prekolumbijski image Peru.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: