Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00457 005075 20009836 na godz. na dobę w sumie
Premenopauza. Praktyczny poradnik dla każdej kobiety po 35 roku życia - ebook/pdf
Premenopauza. Praktyczny poradnik dla każdej kobiety po 35 roku życia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 274
Wydawca: Vital Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8168-112-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Nie daj się zaskoczyć premenopauzie! Jest to okres od 4 do nawet 10 lat przed wystąpieniem pierwszych objawów menopauzy i charakteryzuje się symptomami nierzadko podobnymi do klimakterium. Dzięki fachowym poradom Autorki, okrzykniętej pierwszą damą, dietetyki będziesz mogła dokonać dokładnej autodiagnozy swojego stanu zdrowia. Dowiesz się wszystkiego na temat terapii hormonami pochodzenia roślinnego (fitohormonami), odkryjesz rolę witaminy D w utrzymywaniu równowagi, a także poznasz pokarmy, zioła i minerały, które pomogą Ci w leczeniu premenopauzy. W książce znajdziesz również szczegółowe porady jak w bezpieczny sposób odstawić syntetyczne hormony. Wkrocz z lekkością w nowy etap!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Pochwały dla książki Premenopauza – praktyczny poradnik dla każdej kobiety po 35 roku życia „Absolutnie najlepsza książka o współpracy z naturą w czasie, kiedy twoje ciało przygotowuje się do mocnych wrażeń w okresie menopauzy, jaką możesz przeczytać”. — dr Joan Borysenko bestsellerowa autorka New York Timesa „Nestorka amerykańskiej medycyny naturalnej Ann Louise Gittleman opisuje zmiany, jakie zachodzą w kobietach tuż przed wielką zmianą, i proponuje im podjęcie kroków zmierzających do przeciwdziałania nieprzyjemnym symptomom”. — Natural Health „Wypakowana po brzegi dokładnie tymi informacjami, których kobiety potrzebują, aby poradzić sobie z własnymi ciałami w okresie premenopauzalnym”. — dr. n. med. Christiane Northrup autorka Lekko, łatwo i przyjemnie Redakcja: Ewelina Kuryłowicz Skład: Krzysztof Remiszewski Projekt okładki: Aleksandra Lipińska Tłumaczenie: Agata Parafjańczuk Wydanie I BIAŁYSTOK 2019 ISBN 978-83-8168-113-1 Tytuł oryginału: Before the Change. Taking charge of Your perimenopause Copyright © 2017 by Ann Louise Gittleman, Ph.D., C.N.S. © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2018 All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form. Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez pisemnej zgody posiadaczy praw autorskich. Wszystkie imiona zostały zmienione, aby chronić prywatność opisywanych kobiet. Książka ta zawiera porady i  informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u  siebie problemy zdrowotne lub wiesz o  nich, powinieneś skonsultować się z  lekarzem zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca i  autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod. 15-762 Białystok ul. Antoniuk Fabr. 55/24 85 662 92 67 – redakcja 85 654 78 06 – sekretariat 85 653 13 03 – dział handlowy – hurt 85 654 78 35 – www.vitalni24.pl – detal strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl PRINTED IN POLAND Dla wszystkich odważnych kobiet w każdej części świata, które wkraczają w zupełnie nowy etap swojego życia. Spis treści Podziękowania 1 1 Wstęp 13 1 Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 19 2 Niesamowite Preporady od Ann Louise 39 Preporada nr 1 Siemię lniane i/lub olej z siemienia lnianego 47 Preporada nr 2 Olej z nasion czarnej porzeczki 49 Preporada nr 3 M M (Magnez i multiwitaminy) 49 Preporada nr 4 Cynk 50 Preporada nr 5 Krem z naturalnym progesteronem 5 1 Preporada nr 6 Ruszaj się! 52 Preporada nr 7 Poradź sobie ze stresem 52 Preporada nr 8 Nadnercza jak nowe 53 Preporada nr 9 Ratunek dla wątroby i żółci 53 Preporada nr 10 Terapia naturalnym estrogenem 54 3 Ujarzmić węglowodany 57 4 Seksowne, wyszczuplające tłuszcze i białka przyjazne hormonom 79 5 Poznaj seksowne, wyszczuplające tłuszcze 107 6 Prewitaminy i preminerały 135 7 Krem z naturalnymi hormonami 167 8 Ruszaj się sprawnie 185 9 Oswoić stres 201 10 Opanuj tarczycę 227 11 Estrogen, fitoestrogeny i bioflawonoidy 247 12 Leczenie bioidentycznymi hormonami 267 13 Czyste jedzenie i woda 279 14 Tajemnicze lekarstwa na premenopauzalne dolegliwości 295 15 Prezalecenie 319 Źródła 343 Bibliografia 369 O Autorce 388 Podziękowania Każdego dnia tak wiele razy uświadamiam sobie, jak bardzo moje życie zbudowane jest na pracy innych ludzi i jak bardzo muszę się starać, żeby dać z siebie tak wiele, jak otrzymałem — Albert Einstein Pragnę szczególnie podziękować wszystkim niezwykłym ko- bietom, które miały ogromny wpływ na moje życie i  poruszy- ły moje serce w tak niesamowity sposób. Te kobiety odeszły już z tego świata i bez wątpienia przebywają teraz z aniołami. Na tej liście dzielnych kobiet znajduje się moja mama, Edith; moja na- uczycielka, wielka dama medycyny naturalnej, dr Hazel Parcells; moja przewodniczka po świecie ziołolecznictwa i guru, Hanna Kroeger; moje przyjaciółki, wspaniałe Gracie Aldworth, Ann Oli- phant, Wilma Keller i dr Ann Wigmore, niezapomniana Barbara Carmichael; Jane Murray Heimlich (córka tanecznej sławy i żona człowieka, który wymyślił „rękoczyn Heimlicha”) i Sondra Me- tzger. Nie ma ani dnia, kiedy o was nie myślę. Na moją serdeczną wdzięczność zasługują także wszystkie kobie- ty, które zmieniły moje życie poprzez swoje szeroko otwarte serca 11 12 Premenopauza – praktyczny poradnik i nieprzeciętną łaskawość, jedyna w swoim rodzaju Gloria Bein, Su- san Meredith i prawdziwa legenda – Patricia Bragg. Zmarła gwiazda ekranu – Gloria Swanson także była moją przy- jaciółką i prawdziwą pionierką w sferze zdrowia, która stanowczo wykraczała poza swój czas. Chciałabym także serdecznie podziękować całej ciężko pracu- jącej załodze HarperCollins, między innymi Hilary Lawson, Sy- dey’owi Rogersowi, Adii Colar, Julii Kent i Adrianowi Morganowi. Wielkie dzięki także dla całej załogi HarperOne, w szczegól- ności dla Gideona Weila, Mary Duke i całemu działowi promo- cji. Na koniec, dzięki składam także drużynie ALG, w tym Ally Mortensen, Stuartowi Gittlemanowi, Emily Carmichael, Carol Templeton Volanski i Shae Janda. Szczególne podziękowania na- leżą się mojej niezmordowanej i niesamowitej agentce Coleen O’Shea, która była ze mną przez cały okres trwania mojej kariery. Kocham was wszystkich! Wstęp – Jestem na to o wiele za młoda! Prawdopodobnie są to słowa wypowiadane najczęściej przez kobiety, które rozpoczynają swoją podróż w kierunku menopau- zy. Wypowiadać je będą trzydziesto- i czterdziestolatki, a czasem nawet dwudziestokilkulatki. To taki czas w twoim życiu, kiedy wszystko: twoje otoczenie, dieta i styl życia zdają się sprzysięgać przeciwko twojemu ciału, wytwarzając wachlarz na pierwszy rzut oka zupełnie ze sobą niepołączonych, ale niezmiennie irytujących symptomów. Wśród nich możemy wyróżnić zmiany nastroju, opa- dające libido, bezsenność, wyczerpanie, problemy z trawieniem, otłuszczenie w rejonie brzucha, uderzenia gorąca, depresję i spo- walniający metabolizm. Niemal dwadzieścia lat upłynęło od pierwszego wydania tej książki. Od tego czasu cały premenopauzalny świat uległ znaczą- cym zmianom. W 2002 roku Women’s Health Initiative (Inicjatywa na rzecz Zdrowia Kobiet), ogromne, obejmujące cały kraj badania, w któ- rych skład wchodziło zastosowanie terapii hormonalnej będącej najpopularniejszą kuracją dla kobiet wkraczających w wiek meno- pauzalny, zostały gwałtownie przerwane. W czasie badań używa- no mieszanki popularnych syntetycznych hormonów występującej 13 14 Premenopauza – praktyczny poradnik pod nazwą Prempro (jest to mieszanka estrogenu i progestero- nu). Dlaczego zaprzestano prowadzenia badań? Już we wczesnym stadium okazało się, że ryzyko związane ze stosowaniem terapii hormonalnej znacznie przewyższa potencjalne korzyści. Wśród zagrożeń pojawiło się o dwadzieścia sześć procent większe ryzyko zachorowań na raka piersi, o czterdzieści jeden procent większe ryzyko udaru mózgu i podwojone ryzyko zatorów krwi w nogach i płucach. Kobiety były przerażone i miały tysiące pytań na temat zastępczej terapii hormonalnej, której były poddawane przez lata lub której zastosowanie rozważały w  przyszłości. Wiele z  nich miało poczucie, że nie ma już żadnej bezpiecznej opcji leczenia symptomów premenopauzalnych. A w idealnym świecie ten czas powinien być naturalnym, wyzwalającym przejściem do zupełnie nowej fazy życia. A zatem zaledwie po pięciu latach od pierwszego wydania poczułam się zobowiązana do uzupełnienia książki o li- stę wad i zalet zastępczej terapii hormonalnej a także o rady, jak odstawić syntetyki i przejść na bardziej naturalne, bioidentyczne środki. W końcu hormony są chemicznymi posłańcami w naszych ciałach. Wpływają na wszystkie nasze myśli, uczucia i czyny. A po- mimo to nasza wiedza o skomplikowanym sposobie ich działania jest nie większa niż świadomość tego, co znajduje się na powierzch- ni Marsa. Im więcej dowiadujemy się o hormonach, tym bardziej uświadamiamy sobie, jak wiele jeszcze nie wiemy. W pierwszym uaktualnieniu skupiłam się na wadach i zaletach stosowania hormonów roślinnych (fitohormonów), takich jak soja, i opisałam nowe odkrycia dotyczące stosowania fitohormo- nów jako bezpiecznej alternatywy dla tych syntetycznych. Bio- identyczne hormony naprawdę działają. To dokładnie takie same hormony jak te, które kobiece ciała produkowały od ponad dwu- stu tysięcy lat. Na poziomie biochemicznym drastycznie różnią się Wstęp 15 od składu Premarinu, popularnego środka stosowanego w zastęp- czej terapii hormonalnej, którego głównym składnikiem są hor- mony znajdujące się w końskiej urynie. Znacząco różnią się także od Provery, czyli medroksyprogesteronu, to jest sztucznie wytwo- rzonego progesteronu, który negatywnie wpływa na serce. Kiedy pojawiłam się w programie Dr. Phil, książka znalazła się na liście bestsellerów New York Timesa, a ja zaczęłam otrzymywać jeszcze więcej pytań od kobiet, które nie znalazły na nie odpowie- dzi nawet w poprawionym wydaniu. Potrzebowały rad na temat frustrującego przyrostu masy ciała, syndromu nieszczelnego jeli- ta, fibromialgii, chronicznego przemęczenia, zespołu wielotorbie- lowatych jajników, zapalenia tarczycy występującego w chorobie Hashimoto, a także co zrobić, żeby przywrócić ciału równowagę po zabiegu usunięcia macicy. Martwiły się potencjalnymi choroba- mi piersi, pogarszaniem się stanu kości, pogłębiającymi się oznaka- mi starzenia się i, dość nową sprawą – dysfunkcjami dna miednicy. Miałam poczucie, że te wszystkie kobiety zasługują na bezlekowe, proaktywne rozwiązanie swoich problemów, a przynajmniej nie- co wskazówek, w którą stronę się udać, aby znaleźć odpowiednią opiekę. Wiele tych aspektów jest poruszonych w rozdziale czternastym, Tajemnicze rozwiązania premenopauzalnych problemów. Na stro- nach tej książki odpowiadam także na pytania, które stale i wciąż zadawano mi w ciągu ostatnich dwudziestu lat. O ile bioidentyczne hormony są naturalne, czy oznacza to, że zawsze są bezpieczne? Może cię to dziwić, ale na przykład duże ilości bioidentycznych estrogenów mogą być przyczyną powstawania zatorów w na- czyniach krwionośnych, co zwiększa ryzyko udaru. Powiem ci, 16 Premenopauza – praktyczny poradnik w jaki sposób łatwo i w pełni wyeliminować ryzyko zatorów wywoływanych przez estrogen. Jakie są najnowsze odkrycia na temat wapnia? Czy suplementa- cja jest nadal najlepszym rozwiązaniem w  przeciwdziałaniu osteoporozie? Opowiem, dlaczego wapń nie jest już najlepszym remedium na słabnące kości i dlaczego należy zamienić go na magnez, „witaminę” D (która tak naprawdę jest hormonem), witaminę K2 i stront. Najnowsze badania udowodniły, że wapń może po- wodować zatory tętnicze, problemy z trawieniem, zwapnienie guzów rakowych i o wiele więcej innych skutków ubocznych. Dlaczego nie mogę schudnąć? Może cię to zaskoczyć, ale ilość zachorowań na niedoczyn- ność tarczycy osiąga obecnie rozmiary epidemii wśród kobiet w okresie premenopauzalnym. Większość z tych kobiet pozo- staje niezdiagnozowana. W najnowszym wydaniu Premenopau- zy... znajdziesz odświeżone i rozszerzone informacje na temat związku glutenu z tarczycą, znaczenia żółci i tego, w jaki sposób funkcjonowanie tarczycy zmienia się wraz z zaburzeniami rów- nowagi hormonalnej, oraz dlaczego twój lekarz nie potrafi ci powiedzieć, co ci dolega, a także rady, w jaki sposób najlepiej zadbać o swoją tarczycę. Dodatkowo pomogę ci odkryć zupełnie nowe Prezalecenie – czyli jedno z moich przetestowanych remediów na dolegliwości premenopauzalne. Jest ono skoncentrowane na odpowiednim od- żywianiu wątroby (produkowanie wysokiej jakości żółci w wątro- bie jest kluczowe dla optymalnego działania hormonów), a także Wstęp 17 na pełnej detoksykacji całego ciała. Samo to może być najbardziej istotnym krokiem, jaki podejmiesz, aby pomóc swojemu ciału wejść w „fazę zmian przed wielką zmianą”. Bardzo się cieszę, że sięgnęłaś po tę książkę. (Mogę tylko żało- wać, że sama nie miałam tego typu wsparcia, kiedy wchodziłam w fazę premenopauzalną). Dołączyłaś do grona milionów kobiet, które zmagają się z podobnymi zmianami. Nauczysz się, jak zba- lansować swój styl życia, jak podrasować dietę, aby jak najlepiej utylizować składniki odżywcze, a także korzystać z dobrodziejstw Prećwiczeń oraz bioidentycznych hormonów i specyfików zioło- wych, a to pozwoli ci na odkrycie tego, co najlepsze dla twojego zdrowia tak przed, w trakcie, jak i po menopauzie. Przygotuj się na nową, ekscytującą fazę twojego życia! 1 Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza Odkryj prawdziwe przyczyny występowania symptomów, których powiązań się nie spodziewałaś Dobrze to pamiętam. Miałam czterdzieści siedem lat, za sobą bardzo inten- sywny, produktywny, ale niesamowicie stresujący rok wy- pełniony podróżami, audycjami radiowymi, wykładami i  spotka- niami autorskimi. Właśnie zmieniłam lokalizację swojego biura i przemeblowywałam cały dom. Cała ta presja związana ze wszyst- kim, co wymieniłam, spowodowała jeszcze większe napięcie i stres, ale jednak cały czas przypominałam sobie, że w przeszłości cała kwi- tłam, kiedy czułam presję. Kiedyś, niezależnie od tego jak wysoki był poziom stresu, niezależnie czy dotyczył nieuchronnie zbliżającego się terminu oddania pracy czy wystąpienia przed tysiącami osób, kiedy tylko przyłożyłam głowę do poduszki, zasypiałam jak zabita i spokoj- nie wypoczywałam przez całą noc. Ale tym razem było inaczej. 19 20 Premenopauza – praktyczny poradnik Definitywnie coś się w moim ciele zmieniało. Zaczynałam my- śleć, że już nigdy się porządnie nie wyśpię, a to spowodowało, że wpadłam w spiralę depresji i zmartwienia. Dopiero po wykonaniu serii badań krwi, w tym wskaźnika FSH (folitropiny) jasne stało się dla mnie, co się naprawdę dzieje. Znalazłam się w fazie premenopau- zalnej. Jednak wszystko, co na ten temat wiedziałam, miało posmak czysto akademicki. Wiedziałam, że to około dziesięć lat w życiu ko- biety, kiedy jej ciało zmienia tak produkcję, jak i przetwarzanie hor- monów odpowiedzialnych za reprodukcję. Dwa miesiące wcześniej po raz pierwszy w moim życiu nie miałam miesiączki. Złożyłam to jednak na karb częstych podróży i tego, że moje ciało musiało się tak wiele razy dopasowywać do zmieniających się stref czasowych. A  jednak prawda była też taka, że przez ostatnie dziesięć lat o wiele łatwiej się denerwowałam, brakowało mi cierpliwości, ła- twiej można było wyprowadzić mnie z równowagi. Miałam także problemy ze skupieniem się. Te symptomy tłumaczyłam coraz więk- szym skupieniem na pracy. Ani razu nie przyszło mi na myśl, że to biochemia, na przykład hormony, wpływa na moje ciało i układ nerwowy. Brak oczywistych symptomów jak uderzenia gorąca czy nocne poty jeszcze bardziej zaciemniał mój osąd. Finalnie udało mi się wreszcie poskładać tę układankę w całość i odkryć, jaka jest przyczyna tych niepokojących objawów. Gdy- bym tylko wcześniej zorientowała się, co próbuje mi powiedzieć moje ciało, wcześniej zaczęłabym poszukiwać jakiegoś remedium. Te dziesięć lat mogło być dla mnie o wiele przyjemniejsze. I mówię to, nawet wiedząc, że doświadczane przeze mnie niedogodności nie były aż tak poważne jak w przypadku wielu kobiet przecho- dzących przez fazę premenopauzalną. Moje własne doświadczenie zainspirowało mnie do prób dotarcia do kobiet w wieku pomiędzy trzydziestym piątym a pięćdziesiątym Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 21 rokiem życia z wiedzą na temat tego nowo odkrytego etapu w życiu, nazwanego okresem premenopauzalnym. Nie tylko porównywałam doświadczenia z innymi kobietami w tym przedziale wiekowym, uczęszczałam także na konferencje związane z czasem przed prze- kwitaniem, zaczytywałam się w publikacjach na ten temat i wypy- tywałam o to lekarzy, psychologów, badaczy i osoby pracujące nad rozwojem różnorakich produktów dla kobiet. Dodatkowo osobi- ście eksperymentowałam z różnymi środkami na bazie skompliko- wanych mieszanek hormonalnych. To, czego się dowiedziałam, kompletnie mnie odrzuciło. Te skrawki informacji dostępne na temat okresu premenopauzalnego częstokroć były nie tylko niepełne, ale też zwodnicze, a propono- wane terapie wysoce ryzykowne. Amerykankom stale radzi się, aby przyjmowały antydepresanty i środki nasenne, kiedy mają proble- my ze snem. A przecież mogą one wynikać po prostu z zaburzo- nej równowagi hormonalnej, która pojawia się w okresie premeno- pauzalnym. Fakt jest taki, że antydepresanty są na trzecim miejscu na liście najczęściej przyjmowanych medykamentów w  Stanach Zjednoczonych. Lekarze przepisują je teraz na wszelkie schorzenia, również te związane z naturalnie występującą w okresie premeno- pauzalnym depresją i zaniepokojeniem, a także problemy hormo- nalne jak PMS (zespół napięcia przedmiesiączkowego). Badacze idą o krok dalej i zastanawiają się nad stosowaniem antydepresan- tów w innych stanach występujących naturalnie przed menopauzą, na przykład przy uderzeniach gorąca. A tymczasem miliony kobiet nie mają pojęcia, jaka jest praw- dziwa przyczyna tych emocjonalnych i  fizjologicznych obja- wów, jakich doświadczają. Dr Nancy Lee Teaff, autorka Peri- menopause: Preparing for the Change powiedziała New Woman Magazine: „Zanika jące miesiączki i uderzenia gorąca są naturalnie 22 Premenopauza – praktyczny poradnik przypisywane menopauzie, ale jeśli okaże się, że to bezsenność jest pierwszym symptomem, którego doświadczy kobieta, może się okazać, że spędzi ona całe godziny u terapeuty, zanim przekona się, że podłoże jej schorzenia jest czysto hormonalne”. Symptomy premenopauzalne alergie ataki paniki ataki płaczu bezsenność bóle głowy bóle pleców bóle stawów depresja histeria infekcje dróg moczowych mastopatia migreny niedoczynność tarczycy niemożność redukcji wagi niepokój nietrzymanie moczu nocne poty obniżony poziom cukru we poczucie utraty zmysłów podirytowanie problemy z pamięcią przybieranie na wadze skurcze mięśni brzucha skurcze nóg słabość mięśni spadek libido suchość i starzenie się skóry suchość pochwy swędzenie skóry tkliwość piersi trądzik uderzenia gorąca włókniaki w drogach moczowych krwi opadanie piersi opuchnięcie stóp lub kostek osłabienie kośćca owłosienie twarzy palpitacje serca plamy na skórze (starcze i wątrobowe) wypadanie i osłabienie włosów wzdęcia zaburzenie myślenia zachwianie regularności cyklu miesiączkowego zatrzymanie wody w organizmie złość zmęczenie Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 23 W  czasie okresu premenopauzalnego, dokładnie tak samo jak w trakcie menopauzy, jajniki stają się mniej aktywne, a ciało przy- gotowuje się do zaprzestania miesiączkowania. Estrogen jest hor- monem, na który proces ten ma największy wpływ. Normalne funkcjonowanie wielu neuroprzekaźników zależy właśnie od odpo- wiedniego poziomu estrogenu. W rezultacie każda zmiana poziomu estrogenu w organizmie ma skutki o wiele poważniejsze niż czysto fizyczne objawy takie jak problemy ze snem, pamięcią czy funkcjami poznawczymi. To właśnie te zmiany odpowiedzialne są za to, że ko- biety w okresie premenopauzalnym tak często czują się „jak we mgle”. Co więcej, tak emocjonalne, jak i fizyczne symptomy zmienia- ją się wraz z  wahaniami hormonów i  chemii w  mózgu. Pomyśl, przecież tylko kobiety rodzą dzieci, tylko kobiety przeżywają tak premenopauzę, jak i samą menopauzę. Frustrujące, co? Kiedy doło- żymy do tego jeszcze codzienne zmartwienia i stresy, nierównowaga w neuroprzekaźnikach jeszcze się zwiększa, a my stajemy się coraz bardziej i bardziej nerwowe. Kiedy zaczynamy desperackie poszukiwania lekarstwa na te premenopauzalne objawy, bardzo często zdarza nam się patrzeć nie tam, gdzie trzeba. Patrzymy na każdy symptom jako na zupeł- nie osobną dolegliwość, dokładnie tak jak zrobiłam to ja w wieku czterdziestu kilku lat. Zamiast tego powinnyśmy starać się odna- leźć główną przyczynę naszych dolegliwości. Kiedy równowaga hormonalna w naszych ciałach zostaje przywrócona, te sympto- my zazwyczaj się zmniejszają, a nawet mogą zniknąć same z siebie tak jak w moim przypadku. Ale żeby tak mogło się stać, musimy dostrzec związek pomiędzy tymi objawami a hormonami, i to naj- lepiej zanim zmiany hormonalne pojawiające się, kiedy osiągamy wiek średni, odbiją się na naszym zdrowiu fizycznym, psychicznym 24 Premenopauza – praktyczny poradnik i emocjonalnym. Wiele z nas właśnie teraz zmaga się z tą sytuacją. I właśnie dlatego po prostu musiałam napisać tę książkę. PMS czy stan premenopauzalny? W stanie premenopauzalnym często możemy czuć się tak, jakby- śmy miały ciężki przypadek zespołu napięcia przedmiesiączkowe- go (PMS). W rzeczy samej, wiele symptomów może się pokrywać ze względu na podobne zmiany hormonalne występujące w obu przypadkach. Tak w czasie okresu premenopauzalnego, jak i PMS zmienia się poziom progesteronu i estrogenu, co wywołuje wzdę- cia, tycie, nieodparte pragnienie spożywania konkretnych po- karmów, bóle głowy, depresję, poddenerwowanie, spadek energii i koncentracji, ale o tym więcej w dalszej części książki. W jaki sposób rozróżnić te dwie przypadłości? Zastosuj bardzo prostą zasadę – jeśli nadal regularnie miesiączkujesz, to PMS. Jeśli obserwujesz zaburzenia cyklu – to okres premenopauzalny. Oczywiście zaburzenia cyklu miesiączkowego mogą pojawiać się z różnych powodów, także dlatego, że jesteś w ciąży, jednak stale występujące, ale nieregularne miesiączki są poważnym po- wodem, żeby sądzić, że twoje hormony nie znajdują się w stanie równowagi, co, w zależności od twojego wieku, może być związa- ne z wejściem w okres premenopauzalny. Pomyśl o  premenopauzie jak o  drugim pokwitaniu (starając się nie wspominać wszystkich przykrych wydarzeń z liceum). Tak jak pokwitanie i wiele innych naturalnych biologicznych zmian, premenopauza jest procesem stopniowym, niektórzy mogą na- wet określić go podstępnym, wywołującym bardzo nieprzyjemne symptomy, jeśli twojemu organizmowi brakuje równowagi. Wie- le kobiet dostrzega „pogarszające się PMS-y”, które mogą zacząć Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 25 występować już w wieku dwudziestu kilku lat, co może być sygna- łem na zmiany zachodzące w produkcji hormonów, które finalnie prowadzić będą do premenopauzy. Quiz: Czy to premenopauza? Nie można myśleć o premenopauzie jak o chorobie i nie należy jej w taki sposób traktować. Jest to zupełnie naturalny stan występują- cy przed wielką zmianą. Możesz wybierać spośród wielu sposobów łagodzenia symptomów, które odczuwasz, w zależności od etapu zmian, na którym się znajdujesz. Odpowiadając na poniższe pyta- nia, uda ci się zdeterminować, co obecnie dzieje się z twoim ciałem. Punktacja Wpisz odpowiednią cyfrę w kolumnę Punktacja w zależności od tego, jak intensywne są podane symptomy i jak często się u ciebie pojawiają. • symptom jest łagodny lub pojawia się okazjonalnie: 1 • symptom jest umiarkowany lub pojawia się często: 2 • symptom jest dotkliwy: 3 Pytania Po udzieleniu odpowiedzi na wszystkie pytania, podsumuj ilość uzyskanych punktów. 1 Czy jesteś przygnębiona lub odczuwasz smutek bez żadnego konkretnego powodu? 2 Czy jesteś niespokojna, poirytowana i/lub zaniepokojona? 26 Premenopauza – praktyczny poradnik 3 Czy doświadczasz zaburzeń rytmu snu, częstych przebudzeń lub bezsenności? 4 Czy twojemu sercu zdarza się kołatać, kiedy siedzisz lub odpoczywasz? 5 Czy odczuwasz zachcianki, niepohamowane pragnienie spożywania pewnych pokarmów? 6 Czy odczuwasz wzdęcia lub retencję płynów w organizmie? 7 Czy częściej oddajesz mocz? 8 Czy spadł poziom twojego libido? 9 Czy często cierpisz na bóle głowy i migreny? 10 Czy zaczynasz dostrzegać większe otłuszczenie w okolicach brzucha i bioder? Suma punktów Jeśli suma zdobytych przez ciebie punktów oscyluje pomiędzy 10 a 18: Nie bój się, nie oszalałaś. Prawdopodobnie właśnie wkraczasz w okres premenopauzalny. Dieta regulująca poziom hormonów, suplementacja, regularna, umiarkowana aktywność fizyczna i lep- sze zarządzanie stresem powinny wystarczyć, aby złagodzić symp- tomy, które odczuwasz. Jeśli suma zdobytych przez ciebie punktów oscyluje pomiędzy 19 a 28: Być może dieta, ćwiczenia i lepsze zarządzanie stresem wystar- czą, aby ci pomóc, ale może się okazać, że to za mało. Dodatko- we składniki odżywcze i naturalny progesteron w kremie powinny jednak być w stanie to zrobić. Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 27 Jeśli ilość uzyskanych przez ciebie punktów przekroczyła 28: Jesteś w pełni w okresie premenopauzalnym. Może się okazać, że skuteczne będą rady udzielone osobom, które uzyskały mniej punktów, ale jeśli tak się nie stanie, możesz rozważyć stosowanie naturalnych hormonów, jednak zanim się na to zdecydujesz, prze- badaj swoją ślinę, aby sprawdzić poziom hormonów w organizmie. W jakim wieku możesz spodziewać się menopauzy? Greckie słowa men pausis oznaczają „koniec miesiąca” a słowo peri znaczy „przed”. Tak premenopauza, jak i menopauza są etapami bardziej złożonego procesu zwanego klimakterium, który obejmu- je zmiany hormonalne zachodzące w ciele kobiety mniej więcej od trzydziestego piątego do sześćdziesiątego roku życia. Uśredniając, w Stanach Zjednoczonych kobiety wchodzą w wiek menopauzal- ny w pięćdziesiątym pierwszym roku życia, ale symptomy preme- nopauzalne odczuwane są przez część z nich już po trzydziestych piątych urodzinach. Czy jest jakikolwiek sposób, aby określić, w jakim wieku to cie- bie czeka menopauza? Najprawdopodobniej będzie to wiek po- dobny do tego, w  jakim była twoja matka, kiedy osiągnęła ten etap życia. Dziedziczenie jest w tym przypadku nad wyraz istot- ne, ale inne czynniki także mają na to wpływ. A zatem im bardziej twój styl życia i stan zdrowia przypominają te aspekty życia two- jej matki, tym bardziej prawdopodobne będzie, że dziedziczność będzie miała w  tej kwestii decydujące znaczenie. Poniżej znaj- dziesz tabelkę, w której zawarte zostały niektóre czynniki, które mogą mieć wpływ na wcześniejsze wejście w okres menopauzal- ny. Jeśli wiele z nich dotknęło twoją matkę po osiągnięciu przez 28 Premenopauza – praktyczny poradnik nią czterdziestego roku życia, ale ty ich nie doświadczasz, możesz wejść w wiek menopauzalny później niż ona. Niestety działa to też w drugą stronę. Jeśli więc część z wymienionych czynników doty- czy ciebie, ale nie dotyczyła twojej matki po przekroczeniu przez nią czterdziestego roku życia, możesz wejść w okres menopauzalny wcześniej niż ona. Wczesne symptomy menopauzy Twoja matka Ty anoreksja lub bulimia zaniżony poziom cholesterolu palenie papierosów pochodzenie z niższej sfery społeczno-ekonomicznej nieposiadanie dzieci medyczna interwencja w jajniki nadwaga problemy z przysadką mózgową restrykcyjny wegetarianizm bardzo szczupła, atletyczna budowa ciała, uprawianie sportów, szczególnie biegów maratońskich Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 29 Generalnie Amerykanki, które rodziły dzieci po czterdziestym roku życia, białe Europejki, Afrykanki i kobiety pochodzenia śród- ziemnomorskiego i południowoeuropejskiego wchodzą w okres menopauzalny później niż inne kobiety. U niektórych kobiet me- nopauza może być bardzo gwałtowna. U innych wręcz przeciw- nie, proces ten może następować stopniowo pomiędzy trzydzie- stym piątym a pięćdziesiątym rokiem życia. Każda z tych opcji jest równie normalna i zdrowa. Różnice w przeżywaniu wstępowania w okres premenopauzal- ny u kobiet absolutnie nie określają w żaden sposób ich ogólne- go stanu zdrowia. Kobieta może być w pełni zdrowa i jednocze- śnie genetycznie (bądź z innych powodów) predestynowana do odczuwania symptomów premenopauzalnych. Musimy pamiętać, że okres premenopauzalny jest częścią naturalnego procesu, a nie czymś patologicznym. W samych Stanach Zjednoczonych około siedemdziesiąt mi- lionów kobiet doświadcza jakiegoś elementu „zmian”. Pomimo tej wielkiej liczby społeczność medyczna zaczęła postrzegać pre- menopauzę jako integralną i ważną część życia kobiety dopiero w ostatniej dekadzie. Większość członków tej społeczności, w tym ginekolodzy, położnicy i endokrynolodzy, na edukację seksualną i o menopauzie przeznaczają zaledwie godzinę, dwie. Jako że tak wielu lekarzy nie ma pojęcia o premenopauzie, nie mają oni szans rozpoznać zmienności nastrojów, niepokoju, przybierania na wa- dze, zaburzeń jasności myślenia czy depresji jako jej symptomów. Jakie hormony? Kiedy już uda ci się znaleźć połączenie pomiędzy odczuwanymi przez ciebie symptomami a hormonami, łatwo jest wpaść w dość 30 Premenopauza – praktyczny poradnik powszechną pułapkę. Zamiast zastanowić się, jakie hormony po- wodują te objawy, możesz założyć, że to wyłącznie hormony płcio- we stoją za tymi wszystkimi dolegliwościami, a tymczasem hormo- ny wydzielane pod wpływem stresu, a także warunki środowiskowe wpływające na równowagę organizmu mogą iść z nimi ręka w rękę. A co za tym idzie, wy wszystkie: dwudziesto-, trzydziesto- i czter- dziestolatki mierzące się z problemami, których przyczyną może być brak równowagi hormonalnej, musicie rozważyć aż pięć róż- nych rodzajów hormonów. Oczywiście w waszych organizmach istnieją połączenia pomiędzy całą piątką, a poszczególne systemy wzajemnie na siebie wpływają, ale łatwiej może być wyobrazić je sobie w sposób przedstawiony poniżej: Hormony odpowiedzialne za poziom cukru we krwi glukagon insulina Hormony wydzielane pod wpływem stresu adrenalina kortyzol Hormony płciowe estrogen progesteron testosteron Hormony głodu adiponektyna grelina leptyna Hormony przeciwstarzeniowe hormon wzrostu Wśród tych pięciu grup łatwo dostrzec połączenie pomiędzy odżywianiem, stresem, stylem życia i hormonami płciowymi. (Za- równo nadnercza, jak i jajniki produkują hormony płciowe). Jedna Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 31 rzecz zawsze mi o tym przypominała – ilość kobiet skarżących się na hormonalną terapię zastępczą. One cały czas zgłaszają, że nie czują się do końca dobrze, nawet kiedy odczuwane przez nie symptomy łagodnieją. Należy o tym pamiętać, szczególnie w po- łączeniu z faktem, że ogromna większość kobiet zaprzestaje przyj- mowania przepisywanych im hormonów w okresie pięciu lat od rozpoczęcia terapii, ponieważ lepiej czują się bez nich. Jedyny sposób, jaki znam, na zapewnienie ciału dobrego samo- poczucia to stosowanie jak najmniej inwazyjnych i jak najbardziej naturalnych terapii. Zbalansowana dieta jest najzdrowszą, najbar- dziej efektywną kosztowo i najprzyjemniejszą formą takiej terapii. Najbardziej światli przedstawicieli medycznej profesji nie byliby za- skoczeni, wiedząc, że to, co początkowo wydawało się być objawem premenopauzy, znikało, kiedy pacjentka zaczynała stosować zbilan- sowaną dietę. Często zdarzało mi się obserwować symptomy niemal nie do od- różnienia od tych premenopauzalnych u kobiet, u których zabu- rzony był poziom hormonów wywoływanych przez stres lub tych kontrolujących poziom cukru we krwi. Kiedy kobiety te nauczyły się stosowania zdrowszej diety i lepszego panowania nad stresem, często czuły się „cudownie” wyleczone z dolegliwości związanych z premenopauzą. Przypadek? Nie sądzę. Po pierwsze, nie szkodzić Przysięga Hipokratesa, składana przez wszystkich lekarzy, zaczyna się od słów: „Po pierwsze, nie szkodzić”. Jako profesjonalna dietetyczka i promotorka medycyny funkcjo- nalnej poświęciłam większość mojej kariery na nauczanie i zaleca- nie terapii odżywczej mającej pomóc kobietom w ich problemach. 32 Premenopauza – praktyczny poradnik Nie tak dawno temu bardzo niewiele osób, łącznie z kobietami, których ten problem dotyczył najbardziej, było skłonnych przy- pisać wysoki priorytet czy to odżywianiu, czy kobiecemu zdrowiu jako takiemu. Dziś coraz więcej i więcej osób poszukuje prawdzi- wego powodu swoich schorzeń i ze zdziwieniem odkrywa, że przy- czyna może być także lekarstwem. O ile ta książka skupia się na tym, w jaki sposób kobiety mogą skorzystać z dobrodziejstw diety, aby poradzić sobie z premeno- pauzalnymi dolegliwościami, nie twierdzę, że dobre odżywianie w połączeniu z bioidentycznymi hormonami jest dobrym rozwią- zaniem dla wszystkich. Prawda jest taka, że niektóre z kobiet mogą znajdować się w stadium tak zwanego okna estrogenowego, kie- dy estrogenowa terapia zastępcza będzie jak najbardziej wskazana. Dotyczy to szczególnie kobiet, u których wykonano zabieg usu- nięcia macicy, w związku z czym nie produkują już wcale estroge- nu i potrzebują szybkiego wyrównania jego poziomu poprzez do- starczanie go w dużych ilościach. A  jednak, jeśli zmiany stylu życia, odżywiania i  zarządzania stresem zostaną wprowadzone z sukcesem, większość kobiet może poprawić swoje samopoczucie bez uciekania się do jakiejkolwiek hormonalnej terapii zastępczej. Jeśli twoje ciało jest w stanie samo sobie pomóc, moja interpretacja przysięgi Hipokratesa zabrania wprowadzania do niego jakichkolwiek sztucznych elementów. W szczególności odnosi się to do leczenia opartego na synte- tycznych hormonach. Wiele badań wykazywało ich powiązania z rakiem (w szczególności Inicjatywa na Rzecz Zdrowia Kobiet, Women’s Health Initiative), o  czym wspomniałam we wstępie. Z  mojej perspektywy jako dietetyczki, „nie szkodzić” oznacza stosowanie jak najmniej inwazyjnych, jak najwięcej naturalnych rozwiązań wobec jakichkolwiek problemów ze zdrowiem czy Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 33 innych niepokojących objawów. Premenopauza nie jest żadnym wyjątkiem. Zmień swój sposób myślenia o zmianie Cały dietetyczny świat zadrżał w posadach na wieść o tym, że spo- żywane pokarmy mogą wywołać reakcję hormonalną. W tej książ- ce używam tej wiedzy, aby przywrócić równowagę twojemu świa- tu poprzez zastosowanie jej do zaburzeń równowagi hormonalnej występujących w okresie premenopauzalnym. Dokonuję tu prze- glądu hormonalnych reakcji organizmu na dostarczanie organi- zmowi makroelementów (węglowodanów, protein i tłuszczów) i czynniki środowiskowe (ksenoestrogen). Radzę także, jak z nich korzystać, aby przywrócić normalne funkcjonowanie hormonów w okresie zmiany. Mam dla ciebie wielką niespodziankę – spożywanie tłuszczów nie sprawia, że jesteś gruba. Przez ponad trzydzieści pięć lat mo- jej kariery opowiadałam moim klientom i moim czytelnikom, że nie ma nic bardziej mylnego. Dobre tłuszcze, które ja nazywam „seksownymi, wyszczuplającymi tłuszczami”, mają moc regulowa- nia hormonów, łagodzenia stanów zapalnych i poprawiania me- tabolizmu. Dodatkowo tłuszcze pomagają w regulacji poziomu hormonów płciowych, tych wyzwalanych pod wpływem stresu, i hormonów głodu, które zaostrzają symptomy premenopauzalne i powodują tycie. A zatem tłuszcze nie tylko nie sprawiają, że ty- jesz, one sprawiają, że chudniesz! Ale nie wystarczy jedynie spożywać tłuszcze, tracić na wadze i produkować hormony. Twoje ciało musi być w stanie przetwarzać ten tłuszcz, w czym udział biorą wątroba i żółć. Nauczę cię, w jaki 34 Premenopauza – praktyczny poradnik sposób poprawić działanie wątroby i zoptymalizować produkcję żółci. Żółć to płyn codziennie produkowany przez wątrobę, umoż- liwiający rozbicie tłuszczów na formę możliwą do strawienia przez organizm oraz do usunięcia z niego nadmiaru wody. Produkcja żół- ci kiepskiej jakości jest nowo odkrytą przyczyną niedoczynności tarczycy. Lepszej jakości żółć oznacza mniej problemów z układem trawiennym, takich jak wzdęcia, zaparcia i gazy, i mniej dolegliwo- ści związanych z tarczycą, jak przemęczenie, tycie czy spowolnio- ne myślenie (brain fog). Może to być prawdziwy dar niebios dla wszystkich, którzy nie posiadają pęcherzyka żółciowego, a co za tym idzie brakuje im naturalnego regulatora ilości żółci produko- wanej po spożyciu tłuszczu. W tych przypadkach konieczne będzie dostarczanie organizmowi zastępczej żółci. W tej książce omówimy także kilka kluczowych składników odżywczych, których w odpowiednich ilościach musi dostarczać sobie każda kobieta, aby czuć się dobrze i psychicznie, i fizycz- nie. Z mojego profesjonalnego doświadczenia wynika, że kobie- tom brakuje najczęściej konkretnych składników odżywczych, jak magnez, cynk i witaminy z grupy B, a jednocześnie każda kobieta powinna otrzymywać je w odpowiednich dawkach, aby zachować dobre psychiczne i fizyczne samopoczucie. Magnez, na przykład, ochrzczony został „oryginalną tabletką uspokajającą”, ponieważ działa on jak regulator hormonów, pomaga radzić sobie z niepo- kojem, zaparciami i każdym schorzeniem spowodowanym przez nadmierną stymulację układu nerwowego. Zgrzeszyłabym niedbalstwem, gdybym nie wspominała o ak- tywności fizycznej, która poprawia działanie wszystkich hormonów i redukuje stres. Tak naprawdę ćwiczenia wpływają pozytywnie na absolutnie każdy element funkcjonowania twojego ciała, a także na większość funkcji emocjonalnych i intelektualnych. Poświęcanie Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 35 na ćwiczenia przynajmniej czterech godzin tygodniowo zmniejsza przewagę estrogenu (kiedy poziom progesteronu spada ze względu na przerwy w miesiączkowaniu), obniża poziom kortyzolu i po- prawia stan kości, a wszystko to pomaga łagodniej przejść przez okres premenopauzalny. Jestem ogromną fanką intensywnych treningów interwałowych, trampolin i power plate (w Źródłach znajdziesz więcej informacji na ten temat), o których więcej prze- czytasz w dalszej części książki. Sekretem dobrego programu tre- ningowego jest znalezienie czegoś, co sprawia ci przyjemność i co łatwo wpasować w twój plan dnia. Im więcej przygotowań wyma- gają ćwiczenia, tym łatwiej będzie ci znaleźć wymówkę. Ale jeśli znajdziesz sobie coś nieskomplikowanego, co dodatkowo sprawia ci przyjemność, będziesz chciała robić to codziennie. Podzielę się z tobą pomysłami na efektywne i przyjemne ćwiczenia. Nie mogę przecenić roli stresu w  procesie premenopauzy. Samo radzenie sobie z wyjątkowymi wyłącznie dla ciebie objawa- mi wkraczania w ten okres jest wystarczająco stresujące. Dodaj do tego stres, z którym musisz sobie codziennie radzić, i może okazać się, że twoje ciało zaczyna mieć problem z wytrzymaniem narzu- conego mu tempa. Kiedy jesteś chronicznie zestresowana, sympto- my wkraczania w okres premenopauzalny stają się jeszcze dotkliw- sze, co powoduje jeszcze więcej dolegliwości. Nadnercza stają się przeciążone, a poziom kortyzolu szaleje. Powoduje to spowolnie- nie większości funkcji w organizmie, co oznacza, że nie wykorzy- stuje on swojego pełnego potencjału. Oznacza to także, że twoje ciało nie jest przygotowane do radzenia sobie ze zmianami hor- monalnymi, co jeszcze pogarsza symptomy związane tak z odczu- wanym stresem, jak i premenopauzą. Pokażę ci, jak ujarzmić tego kortyzolowego potwora za pomocą uzdrawiających olejków, ćwi- czeń, snu i rozwijania umiejętności przetrwania. 36 Premenopauza – praktyczny poradnik Spożywanie diety regulującej poziom hormonów, umiarkowane, regularne ćwiczenia fizyczne i zarządzanie stresem często wystar- czają do opanowania dyskomfortu i objawów premenopauzalnych u kobiet w wieku trzydziestu kilku, czterdziestu lat. Jednakże dobra dieta, skuteczne zarządzanie stresem i ćwiczenia fizyczne mogą nie wystarczyć. Może wystąpić konieczność zastosowania naturalnej terapii hormonalnej. Terapie dużo częściej niż na estrogenie opierane są na natural- nym progesteronie. Kremy zawierające naturalny progesteron są dostępne bez recepty. W dalszej części wymienię moje ulubione marki. Opowiem ci także o fitohormonach (hormonach pocho- dzenia roślinnego) i wyjaśnię, jak działają. W sytuacjach, kiedy nawet krem z naturalnym progesteronem i fitohormony nie działają, aby złagodzić symptomy, możesz rozwa- żyć wdrożenie terapii opartej na hormonach bioidentycznych, in- dywidualnie dobieranych do pacjentki. Niezależnie jednak od tego, czy terapia opiera się na hormonach bioidentycznych, czy na synte- tycznych substytutach, musi ona być ściśle monitorowana przez le- karza, szczególnie w przypadku stosowania bioidentycznego estro- genu. Finalnie wszystkie hormony przetwarzane są przez wątrobę i dlatego jej poprawne działanie jest kluczowe w moim Prezaleceniu. Większość tej książki poświęcam właściwościom Prezalecenia, czyli programowi odżywiania, który balansuje poziom hormonów. Wszystkie kobiety, tak dwudziesto-, trzydziesto-, czterdziestolatki, jak i starsze właśnie tego potrzebują. Najpierw opowiem ci o tym, na jakiej wiedzy opiera się ten plan i dlaczego jest on ci niezbędny, a następnie udostępnię ci pełen plan żywieniowy i przepisy na do- bry początek. Pamiętaj, że nie jest to plan, który pasuje do wszyst- kich. Powinien on być łatwo dostosowany do indywidualnych po- trzeb, bazujących na pochodzeniu, metabolizmie, grupie krwi Nie zwariowałaś! To tylko premenopauza 37 i ograniczeniach dietetycznych. Proponowana przeze mnie dieta jest zróżnicowana i przyjemna – i nie wymaga ogromnych zakupów! Abyś jednak dobrze zaczęła i abym mogła pomóc ci na dalszych etapach podróży, kolejny rozdział zawiera w sobie opisy dziesię- ciu bardzo efektywnych Preporad, które pomogą ci poradzić sobie z dręczącymi cię symptomami premenopauzalnymi i odzyskać swo- je normalne życie. Rekomenduję te dziesięć rozwiązań, ponieważ można na nich polegać, zazwyczaj nie mają żadnych skutków ubocz- nych i łatwo jest z nich korzystać. Preporady pomagają wprowadzić równowagę we wszystkich rodzajach hormonów. Opowiem ci, jak z nich korzystać, żeby pozbyć się uciążliwych dolegliwości, poczuć się sprawną i zadbaną i prowadzić o wiele bardziej harmonijne życie. Premenopauza może być ogromnym wyzwaniem. Ale tak jak w przypadku każdego innego wyzwania, przed jakimi kobiety sta- nąć mogą w trakcie swojego życia i przed jakimi stawały na prze- strzeni wieków, tak i to doświadczenie pozytywnie wpłynie na twoje ciało, umysł i ducha. Obiecuję.

Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Pobierz darmowy fragment (epub)

Gdzie kupić całą publikację:

Premenopauza. Praktyczny poradnik dla każdej kobiety po 35 roku życia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: