Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00500 014066 11054838 na godz. na dobę w sumie
Problem zarachowania w normatywizmie Hansa Kelsena.  Jurysprudencja 1 - ebook/pdf
Problem zarachowania w normatywizmie Hansa Kelsena. Jurysprudencja 1 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 225
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-321-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacje Jerzego Wróblewskiego i Kazimierza Opałka sprawiły, że teoria Hansa Kelsena wywarła ogromny wpływ na obecną kulturę prawną w Polsce. O Kelsenie słyszał nieomal każdy prawnik w Polsce a jego wizja prawa widoczna jest nawet w sędziowskich uzasadnieniach. Owa powszechna znajomość wożeń normatywizmu w środowisku prawniczym jest dowodem triumfu Kelsenowskiej teorii, jednak niesie ze sobą również niebezpieczeństwo, z którym musi się zmagać każda „oczywistość”. To, co oczywiste, przestaje być dostrzegane, zanika i staje się pustym pojęciem, nie posiadającym w sobie prawie żadnej treści. Jest słowem kluczem i tym samym generuje paradoks: będąc zarazem wszędzie i nigdzie, jest konstrukcją znaną przez każdego i jednocześnie zapomnianą.

Celem niniejszej publikacji jest zatem nie tylko przybliżenie tytułowych zagadnień, ale również przywrócenie pełni normatywistycznej myśli Hansa Kelsena polskiemu dyskursowi teoretyczno-prawnemu, przy jednoczesnym przedstawieniu międzynarodowej dyskusji, która się toczy wokół Kelsenowskiego normatywizmu.

 

Celem serii wydawniczej „Jurysprudencja” jest publikowanie monografii z zakresu teorii i filozofii prawa, a także dyscyplin prawniczych podejmujących problematykę teoretyczno- i filozoficzno-prawną w ramach własnych badań przedmiotowych. Inicjatywa powołania tego rodzaju serii wydawniczej spotkała się z dużym zainteresowaniem wszystkich ośrodków naukowych zajmujących się wskazaną problematyką, a także znanych naukowców z ośrodków zagranicznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek Zirk-Sadowski (Uniwersytet Łódzki), Tomasz Bekrycht (Uniwersytet Łódzki) REDAKTORZY SEKRETARZ Rafał Jerzy Kruszyński (Uniwersytet Łódzki) Andrzej Bator (Uniwersytet Wrocławski), Tadeusz Biernat (Krakowska Akademia RADA PROGRAMOWA im. A.F. Modrzewskiego), Stanisław Czepita (Uniwersytet Szczeciński), Tomasz Gizbert-Studnicki (Uniwersytet Jagielloński), Mariusz Golecki (Uniwersytet Łódzki), Małgorzata Król (Uniwersytet Łódzki), Grzegorz Leszczyński (Uniwersytet Łódzki), Jerzy Leszczyński (Uniwersytet Łódzki), Leszek Leszczyński (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), Lech Morawski (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Tomasz Pietrzykowski (Uniwersytet Śląski), Marek Smolak (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), Tomasz Stawecki (Uniwersytet Warszawski), Bartosz Wojciechowski (Uniwersytet Łódzki), Sylwia Wojtczak (Uniwersytet Łódzki), Jerzy Zajadło (Uniwersytet Gdański), Wojciech Załuski (Uniwersytet Jagielloński) RECENZENT Jerzy Stelmach Monika Zalewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Teorii i Filozofi i Prawa, Zakład Teorii i Filozofi i Prawa 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak Niniejsza publikacja jest dofi nansowana w ramach dotacji na zadania służące rozwojowi młodych naukowców i doktorantów © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06314.13.0.K ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-999-5 ISBN (ebook) 978-83-7969-321-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Spis skrótów Wstęp Rozdział I. Normatywizm i jego ewolucja 1.1. Ogólne pojęcie normatywizmu 1.1.1. Teza o rozdziale i krytyka tezy o związku 1.1.2. Teza normatywna i krytyka tezy redukcyjnej 1.2. Problem periodyzacji Rozdział II. Podstawowe pojęcia normatywizmu i podstawy metodologiczne 2.1. Ogólny zarys podstawowych pojęć normatywizmu 2.1.1. Pojęcie normy prawnej 2.1.2. System prawa i jego obowiązywanie 2.1.3. Norma podstawowa 2.2. Podstawy metodologiczne 2.2.1. Pozytywizm prawniczy i metoda formalno-dogmatyczna 2.2.2. Metoda normatywna 2.2.3. Dualizm bytu i powinności Rozdział III. Ogólne pojęcie zarachowania i jego typy 3.1.1 Samuel Pufendorf 3.1.2 Immanuel Kant 3.1 Zarys historyczny ewolucji pojęcia zarachowania 3.2 Współczesne zastosowanie pojęcia zarachowania 3.3. Zarachowanie, a przyczynowość – uwagi ogólne Rozdział IV. Zarachowanie w fazie krytycznego konstruktywizmu 4.1. Krytyczny konstruktywizm i jego słabe punkty 4.2. Dualizm bytu i powinności 4.3. Norma prawna 4.4. Zarachowanie 4.4.1. Zarachowanie na obowiązek i zarachowanie na prawo 4.4.2. Zarachowanie centralne jako operator powinnościowy 4.4.3. Zarachowanie a osobowość prawna 4.4.4. Zarachowanie a celowość i przyczynowość 4.5. Podsumowanie 7 9 19 19 24 25 27 37 37 37 46 48 51 52 54 56 69 71 71 73 77 81 85 85 87 88 90 90 91 94 100 104 6 Rozdział V. Zarachowanie w fazie neokantowskiej 5.1. Norma prawna 5.2. Zarachowanie peryferyjne 5.3. Zarachowanie centralne 5.4. Relacje zachodzące między zarachowaniem centralnym a peryferyjnym 5.5. Podsumowanie 5.2.1. Zarachowanie jako operator powinnościowy 5.2.2. Zarachowanie i argument transcendentalny Rozdział VI. Zarachowanie w fazie realistycznej 6.1. Charakterystyka fazy realistycznej 6.2. Dualizm bytu i powinności 6.3. Norma prawna i zdanie prawne 6.4. Zarachowanie 6.5. Przypisanie 6.6. Zarachowanie a przypisanie 6.7. Podsumowanie 6.4.1. Zarachowanie i zadośćuczynienie 6.4.2. Pojęcie 6.4.3. Zarachowanie a zdanie prawne 6.4.4. Zarachowanie jako relatywna kategoria a priori? 7.2.1. Dualizm bytu i powinności na płaszczyźnie językowej 7.2.2. Funkcje powinności i jej podziały 7.3.1. Defi nicja normy prawnej 7.3.2. Podziały norm prawnych 7.3.3. Norma prawna a zdanie prawne 7.3.4. Normy i logika Rozdział VII. Zarachowanie w fazie językowo-analitycznej 7.1. Charakterystyka fazy językowo-analitycznej 7.2. Dualizm bytu i powinności 7.3. Norma prawna 7.4. Zarachowanie i przypisanie 7.5. Podsumowanie 7.4.1. Defi nicja i charakter zarachowania 7.4.2. Zarachowanie a norma prawna 7.4.3. Zarachowanie a podmiot prawa 7.4.4. Przypisanie Zakończenie Bibliografi a 105 107 109 110 117 133 137 141 145 145 148 150 157 157 159 164 167 170 175 175 177 177 180 180 182 183 183 186 190 193 196 196 200 202 204 205 207 217 Wykaz skrótów ASL ATN – H. Kelsen, Allgemeine Staatslehre, Österreichische Staatsdrückerei, Wien, Nachdrück 1993 – H. Kelsen, Allgemeine Theorie der Normen, Manzsche Verlags- und Uni- versitätsbuchhandlung, Wien 1979 GTLS – H. Kelsen, General Theory of Law and State, The Law Book Exchange Ltd. Union, New Jersey 1999 HP I – Hauptprobleme der Staatsrechtslehre [H. Kelsen, Podstawowe zagad- nienia nauki prawa państwowego (w rozwinięciu nauki o normie praw- nej), tłum. T. Przeorski, Wilno 1935–1936] HP II – H. Kelsen, Hauptprobleme der Staatsrechtslehre, Scientia Aalen, 1960 RR1 – H. Kelsen, Reine Rechtslehre, 1934, przedruk: Mohr Siebeck, Tübingen 2008 RR2 – H. Kelsen, Reine Rechtslehre, Verlag Franz Deuticke, Wien 1960 Wstęp Publikacje Jerzego Wróblewskiego i Kazimierza Opałka sprawiły, że teoria Hansa Kelsena wywarła ogromny wpływ na obecną kulturę prawną w Polsce. O Kelsenie słyszał nieomal każdy prawnik w Polsce, a jego wizja prawa widocz- na jest nawet w sędziowskich uzasadnieniach1. Wpływ Kelsena na polską kulturę prawną jest duży, jednak w odmianie, którą Marek Zirk-Sadowski nazywa „soft- -kelsenizmem”. Polega on na adaptacji założeń normatywizmu przy jednoczesnym pominięciu wątków neokantowskich i transcendentalnych2. Owa powszechna zna- jomość założeń normatywizmu w środowisku prawniczym jest dowodem triumfu kelsenowskiej teorii, jednak niesie ze sobą również niebezpieczeństwo, z którym musi się zmagać każda „oczywistość”. To, co oczywiste, przestaje być dostrzega- ne, zanika i staje się pustym pojęciem, nie posiadającym w sobie prawie żadnej treści. Jest słowem kluczem i tym samym generuje paradoks: będąc zarazem wszę- dzie i nigdzie, jest konstrukcją znaną przez każdego i jednocześnie zapomnianą. W nauce polskiej istnieją wprawdzie znakomite krytyczne opracowania do- tyczące normatywizmu, jednak w żadnym nie został uwypuklony doniosły pro- blem faz rozwojowych czystej teorii prawa. Z kolei zagadnienie zarachowania w normatywizmie jest zarówno w Polsce, jak i na świecie praktycznie niezna- ne. Niewiele można znaleźć publikacji z tego zakresu, a zwłaszcza osadzających zarachowanie w kontekście ewolucji Kelsenowskiej teorii. Sytuację komplikuje fakt, że Kelsen defi niuje pojęcie zarachowania w sposób odmienny od przyjęte- go tradycyjnie, co może prowadzić do błędnego zrozumienia całej jego teorii. Wydaje się zatem, że warto przywrócić niezwykle bogatą intelektualnie, wielo- wymiarową myśl Kelsena. Ma ona wciąż wiele do zaoferowania pod warunkiem, że jest poprawnie zrozumiana. Całą sytuację komplikuje do tego fakt, że Kelsen konstruował swoją teorię przez ponad 60 lat, przez co z czasem ulegała ona licz- nym modyfi kacjom. W rezultacie, dziś wyróżnia się trzy albo nawet cztery fazy twórczości Kelsena. Zmiany zachodzące w tej teorii mają charakter dynamiczny, przypominają opisywany w naukach przyrodniczych efekt motyla – nieznaczna zmiana jednego z elementów pociąga za sobą istotne zmiany innych. 1 M. Zirk-Sadowski, Soft-Kelsenism versus Multicentrism, [w:] M. Zirk-Sadowski, M. Gole- cki, B. Wojciechowski (eds), Multicentrism as an Emerging Paradigm in Legal Theory, Dia-logos Peter Lang, New York 2009, s. 53; M. Zalewska, Zapomniana monografi a „Ogólna teoria norm” Hansa Kelsena, [w:] O. Nawrot, S. Sykuna, J. Zajadło (red.), Konwergencja czy dywergencja kultur i systemów prawnych?, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2012, s. 347–348. 2 M. Zirk-Sadowski, Soft-Kelsenism…, s. 53. 10 Celem niniejszych rozważań jest odpowiedź na pytania: czym jest zaracho- wanie, jakie funkcje pełni i wykazanie, że jest to konstrukcja ważna, niesłusz- nie pomijana w doktrynie, ponieważ stanowi jeden z fundamentów czystej teorii prawa. Odpowiedź na pytanie o istotę zarachowania nie może zostać udzielona poprzez proste odwołanie się do defi nicji tego pojęcia. Ta defi nicja raczej się nie zmienia, podczas gdy zmienia się odpowiedź, czym jest zarachowanie. Wynika to ze ścisłego uzależnienia tego pojęcia od kontekstu, w którym występuje, czyli fazy rozwoju teorii Kelsena i sposobu, w jaki używał on towarzyszących zaracho- waniu pojęć. W tym sensie analiza zarachowania przywodzi na myśl koncepcję gier językowych Wittgensteina. Poszukiwany jest sposób użycia pojęcia zaracho- wania zgodny z regułami danej gry. W tym przypadku reguły gry to założenia charakterystyczne dla danego okresu jego twórczości. Można powiedzieć, że Kel- sen w każdej fazie w pewnym stopniu zmieniał grę językową, w rezultacie czego zmieniały się pojęcia, którymi się posługiwał. Przy próbie analizy teorii Kelsena ważne jest zatem przede wszystkim – odwołując się do wittgensteinowskich ka- tegorii – nie znaczenie (w tradycyjnym rozumieniu tego słowa), ale użycie okre- ślonego wyrażenia. Zarachowanie w poszczególnych fazach było używane w nie- co inny sposób, przez co w pewnym stopniu uległa zmianie jego istota. Zawsze jednak było ważnym składnikiem czystej teorii prawa. Z tego względu tak wiele uwagi poświęciłam również innym elementom czystej teorii prawa, w szczegól- ności dualizmowi bytu i powinności oraz pojęciu normy prawnej. Podyktowane jest to właśnie założeniem, że nie da się pojęcia zarachowania poprawnie zdefi - niować w oderwaniu od kontekstu. Ci, którzy podejmowali taką próbę, wpadali w pułapkę – mylili fazy rozwojowe teorii Kelsena, neokantyzm z fi lozofi ą ana- lityczną, zarachowanie centralne z peryferyjnym, płaszczyznę epistemologiczną z ontologiczną. Kolejna trudność, na którą napotyka każdy badacz Kelsena, polega na tym, że zajmując się jego dorobkiem naukowym, nie można zapominać, że był on my- ślicielem badającym wiele dziedzin. W Polsce znany jest przede wszystkim jako pozytywista, najważniejszy przedstawiciel normatywizmu. Konstytucjonaliści zapewne nazwą go architektem sądownictwa konstytucyjnego. Niektórzy może określą go jeszcze jako neokantystę. Mało kto jednak wie, że Kelsen poza tym zajmował się etnologią, prawem międzynarodowym, był orędownikiem demo- kracji analizującym system prawa państw komunistycznych, a na gruncie fi lozofi i interesowało go pojęcie sprawiedliwości. Na wielu z tych pól można by dokonać niezwykle ciekawych analiz dotyczących zarachowania. Na przykład, dokona- na w kontekście prawa międzynarodowego, rozpoczynając rozważania od fun- damentalnego z punktu widzenia czystej teorii prawa pytania, czy w ogóle jest tu dla zarachowania miejsce? Można byłoby również zagłębić się w etnologię i zbadać zasadę zadośćuczynienia (będącą jedną z odmian zarachowania). Albo sięgnąć do dogmatyk prawniczych i postawić pytanie, jak na ich gruncie opisać Kelsenowskie zarachowanie. Każde z tych zagadnień, aby było możliwe przed- 11 stawienie ich w sposób wyczerpujący, musiałoby być przedmiotem osobnej roz- prawy. I każde z nich wymaga najpierw opracowania podstaw, wypełnienia luki, która istnieje w piśmiennictwie i prześledzenia ewolucji zarachowania w Kelse- nowskim normatywizmie. Z tego względu konieczne wydaje się ograniczenie te- matu właśnie do tego zakresu. Z tego względu pominę wyżej wymienione wątki z nadzieją, że dzięki tej monografi i ich podjęcie stanie się możliwe w przyszłości. Zarachowanie znakomicie spełnia się w roli osi ogólnych rozważań. Tym sa- mym stało się dla mnie pretekstem do przedstawienia bogactwa czystej teorii pra- wa jak również aktualnej dyskusji toczącej się w świecie na temat samego norma- tywizmu. Dyskusja ta obecnie zdominowana jest przez kilka głównych ośrodków. Austriacki, w którym główną rolę odgrywa Instytut Hansa Kelsena w Wiedniu i osoby skupione wokół niego, m.in.: Robert Walter, Clemens Jabloner, Thomas Olechowski, Gerhard Luf, Klaus Zeleny. Spoza Instytutu warto wymienić nie- dawno zmarłego Otę Weinbergera; amerykański, z najlepiej znaną bodajże po- stacią wśród kelsenistów – Stanleyem L. Paulsonem; niemiecki, w którym god- nym wyróżnienia wydaje się Carsten Heidemann, autor jednej z najważniejszych książek na temat normatywizmu, czy Werner Krawietz. Do niedawna w głównym nurcie dyskusji uczestniczyło również dwóch prominentnych polskich teorety- ków prawa: Kazimierz Opałek i Jerzy Wróblewski. Ponadto, ożywiona dyskusja na temat normatywizmu toczy się w Ameryce Południowej, we Włoszech, Cze- chach, Hiszpanii i wielu innych krajach z Japonią włącznie. Poza powyższymi na- zwiskami nie można zapominać, że Kelsena komentowali i komentują najwięksi: obecnie Robert Alexy, Herbert L.A. Hart, Joseph Raz czy Alf Ross. Publikacje wyżej wymienionych to obecnie pewien kanon, ilustrujący aktualny przebieg dys- kusji na temat czystej teorii prawa. Nie trzeba się z nimi zgadzać, ale należy je znać, jeśli chce się zaproponować własną interpretację. To właśnie prace tych autorów, obok dzieł samego Kelsena, zostały w pierw- szym rzędzie przeze mnie uwzględnione w takim zakresie, na jaki pozwala tema- tyka, którą zajmują się poszczególni teoretycy. Dzięki temu możliwe jest wierne zobrazowanie obecnego klimatu intelektualnego kelsenowskiego środowiska. Tej dyskusji, stanowiskom poszczególnych autorów poświęcona została duża część niniejszej monografi i. Wynika to z faktu, że, jak już wspomniałam, w literaturze polskiej istnieją dobre prace bazujące na samych publikacjach Kelsena. Wyda- je się natomiast, że w przypadku aktualnej dyskusji oraz tej, która toczyła się w przeszłości, występuje wyraźna luka, wynikająca zapewne z utrudnionego do- stępu do tych prac. Niniejsze rozważania dotyczące zarachowania składają się z siedmiu roz- działów. Trzy pierwsze mają za zadanie wprowadzić czytelnika w problematykę, zaznajomić z siatką pojęciową oraz budują tło dla przyszłych rozważań na temat ewolucji zarachowania. Pierwszy rozdział, zatytułowany: Normatywizm i jego ewolucja, ma charak- ter wprowadzający, stanowąc punkt wyjścia dla dalszych rozważań i uzasadnienie 12 systematyki opracowania. Zawiera wyjaśnienia, czym jest normatywizm oraz pod pretekstem zarysowania słynnego sporu pomiędzy Paulsonem a Heideman- nem o periodyzację, przychylając się do stanowiska Heidemanna, wpływa na dal- szą strukturę rozważań, wyróżniając cztery, a nie trzy fazy, omówione kolejno w osobnych rozdziałach. Celem drugiego rozdziału, zatytułowanego Podstawowe pojęcie norma- tywizmu i podstawy metodologiczne, jest umiejscowienie zarachowania na tle szerszej perspektywy, którą są główne pojęcia i założenia normatywizmu, takie jak na przykład: norma prawna czy norma podstawowa. Przedstawiono w nim również podstawy metodologiczne, mające doniosłe konsekwencje dla kształtu czystej teorii prawa. Pojęcia te zostały wyciągnięte przed nawias, ponieważ sta- nowią siatkę pojęciową, wspólną dla wszystkich faz, niezbędną dla prowadzenia dalszych rozważań. Trzeci rozdział, zatytułowany Pojęcie zarachowania i jego typy, ma za zada- nie wyjaśnienie samego pojęcie zarachowania. Konieczność wprowadzenia roz- działu o takim charakterze podyktowana jest z jednej strony tym, że Kelsen nadał pojęciu zarachowania nieco inny sens, aniżeli przyjęty powszechnie, z drugiej, ze względu na nawiązania przez fi lozofa prawa z Wiednia do Kanta. Punktem wyjścia u Kelsena jest podział na nauki przyrodnicze i nauki spo- łeczne, pochodny wobec podziału na rozum teoretyczny i praktyczny. Te pierwsze opisują porządek rzeczy albo system elementów powiązanych ze sobą przyczyno- wo3, te drugie, defi niowane przez Kelsena jako „normatywny porządek ludzkich zachowań”4, również mogą podlegać zasadzie przyczynowości. Od nauk przy- rodniczych będą się wtedy różnić tym, że opisują ludzkie zachowania w relacji do innych5. Według Kelsena, jeśli jednak chce się opisać zdaniami prawnymi nor- matywny porządek ludzkich zachowań, wówczas zasada przyczynowości nie ma zastosowania. W jej miejsce wchodzi zarachowanie6. Można tu wskazać na analo- gię, która ma miejsce pomiędzy obiema zasadami: analogiczna będzie ich funkcja – łącznik dwóch elementów w szeroko pojętym zdaniu. Jednak znaczenie tego łącznika jest już zupełnie inne, ponieważ, jeśli na przykład łączy się przestępstwo z karą czy też wyrządzenie szkody z odpowiedzialnością, to nie są to powiązania przyczynowo-skutkowe, sprowadzające się do schematu zdania wyrażającego ko- nieczność: „kiedy A to B”. Zamiast tego w schemacie pojawia się powinność: „kie- dy A to powinno być B”, nawet wtedy, gdy B nigdy nie nastąpi7. Widać zatem, jak silną inspiracją był dla Kelsena Kant, co potrafi być bardzo zwodnicze: może ro- dzić pokusę sięgnięcia do Metafi zyki moralności czy Krytyki praktycznego rozumu i na ich podstawie dokonywania analogii. Byłoby to podejście błędne, z punktu wi- 3 RR2, s. 78. 4 Ibidem, s. 79. 5 Ibidem. 6 Ibidem. 7 Ibidem, s. 80. 13 dzenia którego teoria Kelsena wydaje się nie mieć zbyt wiele sensu. Ważne zatem wydaje się opisanie pojęcia zarachowania, tak jak rozumiał je Kant (i rozumiane jest współcześnie), by można było uchwycić różnicę między nim a defi nicją Kel- senowskiego zarachowania i spełnianymi przez niego funkcjami. W rozdziale tym uwypuklono różnice zachodzące między zarachowaniem z czystej teorii prawa a zarachowaniem – nazwanym – klasycznym. Zostaną w nim zatem opisane różne rodzaje zarachowania, omówiony kontekst historyczny na przykładzie wybranych autorów (Pufendorfa i Kanta), współczesne zastosowanie tego pojęcia. Cztery kolejne rozdziały zawierają szczegółową analizę zarachowania oraz pojęć determinujących jego funkcje i znaczenie w konkretnej fazie. Prawdopo- dobnie można sformułować ogólną zasadę, że wydarzenia w życiu determinują nie tylko kim jesteśmy, ale również wywierają silny wpływ na reprezentowane poglądy. W przypadku Kelsena ta teza może być postawiona w sposób szczegól- nie dobitny. Istnieje dość silna korelacja pomiędzy rozwojem jego teorii a zmia- nami, które zachodziły w jego obfi tującym w zmiany życiu. Warto zatem, dla lep- szego zrozumienia poszczególnych faz, zarysować ten kontekst. Kelsen urodził się 11 października 1881 r. w Pradze, która w tamtym cza- sie należała do Austro-Węgier, jednak już w 1883 r. jego rodzina przeniosła się do Wiednia. Duży wpływ na jego życie miał fakt, że pochodził z żydowskiej ro- dziny. W celu uniknięcia ewentualnych zarzutów, iż pochodzenie wpływa na jego poglądy, w 1905 r. przeszedł na katolicyzm. Jak się później okazało, decyzja ta niewiele pomogła. Politycznie deklarował neutralność, choć sympatyzował z socjaldemokratami. Pomimo że do jego kręgu zainteresowań należały przede wszystkim nauki humanistyczne, takie jak fi lozofi a, literatura, logika oraz ma- tematyka, a nawet nauki przyrodnicze, to w 1906 r. obronił doktorat z prawa. Decyzja, aby studiować prawo, wynikała raczej z praktycznych kalkulacji aniżeli prawdziwego zainteresowania tą dziedziną, jednak w miarę kontynuacji studiów jego zaangażowanie rosło. W 1908 r. uczęszczał na seminarium na uniwersytecie w Heidelbergu prowadzone przez Georga Jellinka, który był autorytetem prawa publicznego. Inną osobą, która bezsprzecznie wywarła wpływ na poglądy Kelse- na, był Edmund Bernazik, wybitny austriacki profesor prawa konstytucyjnego. Hans Kelsen podczas swego pobytu w Wiedniu utrzymywał również kontakty z wieloma osobami zaliczanymi do nurtu wiedeńskiego modernizmu, w którym szczególnie wyróżniało się Koło Wiedeńskie. Należy podkreślić, że sam do nie- go nie należał. Pozornie wydaje się, że można ustalić prosty związek pomiędzy poglądami Kelsena a kołem. Nie jest to do końca słuszne. Sam Kelsen twier- dził, że z kołem łączyło go odrzucenie metafi zyki. Zaprzeczał jednak, jakoby jego poglądy były zdeterminowane w jakikolwiek sposób poprzez koło, choć przy- znawał, że pisma Phillipa Franka czy Hansa Reichenbacha taki wpływ miały8. Konkludując, wydaje się, że należałoby uznać, iż Kelsen, obracając się w tym 8 Z listu Hansa Kelsena do Henka L. Muldera z 5 V 1963 r. 14 samym intelektualnym środowisku, pośrednio był przez nie zainspirowany. Nie przeszkodziło mu to jednak w stworzeniu czegoś całkiem nowego. Do tego okresu w życiu Kelsena odniosłam się przede wszystkim w czwar- tym rozdziale pt. Zarachowanie w fazie krytycznego konstruktywizmu. Nazwę tej fazy wyjątkowo zaczerpnęłam od Paulsona, ponieważ uznałam, że lepiej oddaje jej charakter niż ta, którą zaproponował Heidemann, czyli konstruktywizm. Rozdział stanowi szczegółową analizę pojęcia zarachowania w pierwszej fa- zie rozwoju teorii prawa Kelsena. Zostało w nim opisane zarachowanie, później nazwane centralnym. Zarachowanie peryferyjne, wzbudzające o wiele większe zainteresowanie doktryny, jeszcze się nie pojawiło. Aby zachować klarowność wywodu, opisywanemu zarachowaniu już w tym rozdziale przypisałam określe- nie „centralnego”. W tej fazie Kelsen dopiero konstruuje aparat pojęciowy. Z tego względu przytaczane przez niego defi nicje zarachowania są niespójne, różniąc się między sobą. Sama ich treść również nie wydaje się do końca klarowna. Wiele uwagi zatem poświęciłam na wyjaśnienie ewentualnych nieporozumień i trudno- ści interpretacyjnych. W tym rozdziale dokonałam również analizy relacji zarachowania central- nego do klasycznego i przyczynowości. Jest to zagadnienie ciekawe, ponieważ łącząc osobę z zachowaniem, są one w swojej konstrukcji zbliżone i na pierw- szy rzut oka trudno uchwycić różnicę między nimi. Takich problemów nie ma z wprowadzonym później zarachowaniem peryferyjnym, dlatego ten temat został potraktowany w pobieżny sposób. Kelsen po opublikowaniu rozprawy habilitacyjnej dość szybko zaczął się piąć po kolejnych szczeblach kariery. W 1919 r. został profesorem prawa admi- nistracyjnego i konstytucyjnego (ordentlicher Professor für Staats- und Verwal- tungsrecht) oraz powierzono mu współtworzenie austriackiej konstytucji, która w swoich założeniach pozostała niezmieniona do dziś. W 1921 r. został sędzią Austriackiego Trybunału Konstytucyjnego. Tę funkcję pełnił do roku 1930, kie- dy to z powodów politycznych został odwołany. Nasilające się ataki politycz- ne spowodowały, iż w tym samym roku przeniósł się do Kolonii. Jak widać, oba czynniki – zainteresowania oraz ukończone studia – zaważyły na tematy- ce jego przyszłych prac. Znaczenie Kelsena jako teoretyka prawa wzrosło, gdy stał się centralną postacią w tzw. Szkole Wiedeńskiej, do której zaliczali się tacy myśliciele, jak Alfred Verdross, Josef L. Kunz, Adolf Merkl i Felix Kaufmann. Była to raczej nauka prawna aniżeli fi lozofi a prawa9. Jak wskazuje Bustamante y Montoro, podstawowymi założeniami Szkoły Wiedeńskiej były10: (1) neokan- 9 W. Ebenstein, The Pure Theory of Law: Demythologizing Legal Thought, ,,California Law Review” 1971, vol. 59, s. 617–618; A.S. De Bustamante y Montoro, Kelsenism, [w:] P.L. Sayre (ed.), Interpretations of Mordern Legal Philosophies – Essays in Honor of Roscoe Pound, F.B. Ro- thman, New York 1947, s. 43. 10 A.S de Bustamante y Montoro, Kelsenism, s. 44. 15 towska fi lozofi a Szkoły Marburskiej ze szczególnym uwzględnieniem dualizmu bytu i powinności; (2) absolutna czystość metody normatywnej, w szczególności od czynników socjologicznych czy psychologicznych; (3) monistyczna teoria nauki prawa oparta na normatywnej jedności; (4) identyczność państwa i pra- wa; (5) hierarchiczna struktura źródeł prawa; (6) podstawowe znaczenie prawa międzynarodowego. Po wojnie Kelsen stał się jeszcze bardziej wpływowym fi - lozofem za sprawą Allgemeine Staatslehre (ASL) z 1925 r., które zostało opu- blikowane jako XXIII tom w Encyklopedii prawa i wiedzy o państwie (Enzyklo- pädie der Rechts- und Staatswissenschaft)11. Był to czas, w którym Kelsen był pod ogromnym wpływem Kanta i neokantystów. Prace wtedy napisane, w szcze- gólności pierwsze wydanie Reine Rechtslehre (RR1) przeszły do kanonu dzieł z zakresu teorii i fi lozofi i prawa. Do tego okresu odnosi się rozdział piąty zatytułowany Zarachowanie w fazie neokantowskiej. Stanowi on analizę pojęcia zarachowania w fazie silnych wpły- wów neokantowskich. Samo zagadnienie: na ile ten teoretyk prawa z Wiednia był pod wpływem Kanta, a na ile neokantystów i z której szkoły, jest zagadnieniem niezmiernie interesującym, jednak mogącym z pewnością być przedmiotem od- dzielnej rozprawy. Wątki te zostały zatem jedynie zasygnalizowane. W tym okresie Kelsen operuje już dwoma pojęciami zarachowania: peryfe- ryjnym i centralnym. Szczególnie interesująca z punktu widzenia podjętego te- matu wydaje się tu analiza zarachowania peryferyjnego w kontekście argumentu transcendentalnego. W fazie neokantowskiej Kelsen wprowadza wizję prawa jako alogicznego materiału, który zostaje uporządkowany za pomocą relatywnych ka- tegorii a priori, dzięki którym można mówić o normach prawnych12, opierając się na założeniu, że metoda poznania konstytuuje jego przedmiot. Analiza argumen- tu transcendentalnego stała się dla mnie zarazem pretekstem do opisania relacji, zachodzących między powinnością, normą podstawową a zarachowaniem. Obok tego zagadnienia opisałam zarachowanie peryferyjne w swojej drugiej, typowej dla niego funkcji: operatora powinnościowego. Z kolei pojęcie zarachowania centralnego zostało przez Kelsena w tej fazie doprecyzowane. Defi nicja, która poprzednio nasuwała tak wiele wątpliwości, teraz stała się klarowna, a poprzez wprowadzenie teorii hierarchicznej struktury prawa nabrała nieco innego zna- czenia. To zrodziło pytanie o relacje zarachowania centralnego i hierarchicznej struktury prawa, na które pod koniec rozdziału staram się odpowiedzieć. W ostat- nim punkcie rozdziału podjęłam próbę ustalenia relacji pomiędzy pojęciem zara- chowania centralnego a peryferyjnego i odpowiedzi na pytanie, czy możliwe jest pogodzenie tych dwóch konstrukcji. 11 W. Ebenstein, The Pure…, s. 618. 12 Mowa tu o znamiennym rozróżnieniu na przepis prawny i nomę prawną, w którym norma prawna składa się z przepisów. Kelsen jednak w swoich publikacjach posługuje się nieco inną ter- minologią, nie używając słowa „przepis” (Vorschrift).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Problem zarachowania w normatywizmie Hansa Kelsena. Jurysprudencja 1
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: