Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00250 005841 12449854 na godz. na dobę w sumie
Problematyka umierania i śmierci w perspektywie medyczno-kulturowej - ebook/pdf
Problematyka umierania i śmierci w perspektywie medyczno-kulturowej - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-605-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> medyczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W opracowaniu, w ujęciu interdyscyplinarnym, poruszono najważniejsze zagadnienia związane z:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PROBLEMATYKA UMIERANIA I ŚMIERCI W PERSPEKTYWIE MEDYCZNO‐KULTUROWEJ redakcja naukowa Jan Hartman, Marta Szabat Warszawa 2016 Recenzent Prof. dr hab. n. med. Bogdan de Barbaro Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Grażyna Polkowska-Nowak Opracowanie redakcyjne Michał Dymiński Łamanie Wolters Kluwer Projekt grafi czny okładki i stron tytułowych Maciej Sadowski Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN: 978-83-264-9067-5 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl SpiS treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Część I Kulturowe aspekty śmierci i pochówku Ireneusz Ziemiński Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci . . . . . . . . . . . . . . 1 1 . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 2 . Śmiertelność człowieka i jej racje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Przyczyna śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 4 . Cel śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 5 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Anna E. Kubiak Kultura pochówku w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1 . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 2 . Zastosowane metody badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Zarys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 4 . Modernizacja i instytucjonalizacja ceremonii . . . . . . . . . . . . 3 5 . Archaiczne wierzenia i rytuały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 6 . Kremacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 7 . Lokalne zróżnicowanie ceremonii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 8 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Marta Szabat Problematyka umierania i śmierci w świetle zasady autonomii 4 1 . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1 3 9 9 22 5 6 2 5 5 36 7 9 2 4 5 6 9 9 6 Spis treści 2 . Wartość godności i zasada autonomii w świetle polskiego ustawodawstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 3 . Znaczenie autonomii w opiece paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . 4 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1 55 9 Część II Sedacja paliatywna, intensywna terapia, wolontariat w opiece hospicyjnej Iwona Filipczak-Bryniarska Sedacja w medycynie paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1 . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 2 . Definicja sedacji paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 2 .1 . Wskazania do sedacji paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 2 .2 . Szczególne sytuacje stosowania sedacji paliatywnej . . . 6 3 . Wdrażanie sedacji w medycynie paliatywnej . . . . . . . . . . . . . 6 4 . Ograniczenia sedacji – kontrowersje etyczne . . . . . . . . . . . . . 6 5 . Monitorowanie stanu chorego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 6 . Leki stosowane w sedacji paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 7 . Etyczne aspekty sedacji paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 8 . Aspekt prawny sedacji paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 . Świadoma zgoda i rola rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 10 . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Elżbieta Antos, Agata Fijałkowska Postawy pielęgniarek zatrudnionych na oddziałach intensywnej terapii wobec umierania i śmierci . . . . . . . . . . . . . . 7 1 . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2 . Przegląd piśmiennictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 3 . Cel pracy, materiał i metoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 4 . Wyniki badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 5 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Zbigniew Czernicki Umieranie w szpitalu, agonia, terapia uporczywa/daremna terapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Aleksandra Dembińska Znaczenie pracy hospicyjnej w życiu wolontariuszy – analiza jakościowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1 . Przegląd literatury przedmiotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 3 3 4 5 6 7 9 0 0 2 4 5 6 9 9 0 5 7 2 4 9 9 Spis treści 7 2 . Cel badań i metoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 111 3 . Wyniki badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .1 . Motywacja do pracy w hospicjum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 3 .2 . Korzyści osobiste z pracy w hospicjum . . . . . . . . . . . . . . 112 3 .3 . Pacjent hospicyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 3 .4 . Znaczenia nadawane z perspektywy śmierci sobie i otaczającej rzeczywistości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .5 . Przeżycia związane ze śmiercią własną i bliskich . . . . . . 3 .6 . Sposoby obrony przed śmiercią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . Dyskusja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 115 117 118 119 Żałoba jako proces przekształcania więzi z osobą zmarłą Część III Bernadetta Janusz Czym jest dążenie do odczuwania „kontaktu fizycznego” z osobą zmarłą? Trwanie i przekształcanie więzi w procesie żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 1 . Kontekst kulturowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 2 . Perspektywa psychologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 3 . Perspektywa teorii więzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 4 . Poszukiwanie bliskiego zmarłego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 5 . Doznanie fizycznej nieobecności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 6 . Przekształcenie więzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 7 . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Justyna Koniczuk-Kleja Współczesne modele procesu żałoby – obecny stan wiedzy oraz wskazówki praktyczne do pracy z pacjentem i jego rodziną w opiece paliatywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 Część IV Problematyka samobójstwa i eutanazji w świetle ustawodawstwa europejskiego Konrad Burdziak Czy samobójstwo jest czynem zabronionym (czynem zabronionym pod groźbą kary)? Rozważania na tle Kodeksu karnego z 1997 roku (ze szczególnym uwzględnieniem art. 162 § 1 k.k.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 8 Spis treści Konrad Dyda „Żądanie” i „współczucie” jako ustawowe znamiona zabójstwa eutanatycznego – kulturowe podstawy przestępstwa z art. 150 k.k. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 1 . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 2 . „Zabójstwo eutanatyczne” w systemie prawa polskiego . . . . 169 3 . Ustawowe znamiona przestępstwa z art . 150 k .k . . . . . . . . . . 175 4 . Prawne i etyczne kontrowersje związane z eutanazją . . . . . . 180 5 . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Piotr Ściślicki Eutanazja w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 1 . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 2 . Część deskryptywna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 2 .1 . Sprawy zakończone orzeczeniem merytorycznym . . . . . 188 2 .1 .1 . Pretty przeciwko Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . 188 2 .1 .2 . Haas przeciwko Szwajcarii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 2 .1 .3 . Koch przeciwko Niemcom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 2 .1 .4 . Gross przeciwko Szwajcarii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 2 .1 .5 . Lambert i inni przeciwko Francji . . . . . . . . . . . . . . . 195 2 .2 . Decyzje Trybunału o niedopuszczalności skargi . . . . . . 197 2 .2 .1 . Sanles Sanles przeciwko Hiszpanii . . . . . . . . . . . . . . 197 2 .2 .2 . Ada Rossi i inni przeciw Włochom . . . . . . . . . . . . . 197 2 .2 .3 . Nicklinson i Lamb przeciwko Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 3 . Część analityczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 3 .1 . Margin of appreciation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 3 .2 . Konieczność w demokratycznym społeczeństwie . . . . . 200 3 .3 . Ocena dyskryminacyjnego charakteru ograniczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 3 .4 . Argument z konsensu a doktryna zakresu uznania . . . . 202 3 .5 . Wnioski do części analitycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 3 .6 . Szczególne metody interpretacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 3 .7 . Kontrola proceduralna i minimalizm orzeczniczy . . . . . 208 4 . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 Spis treści 9 Nekrolog, klepsydra, sekcja zwłok oraz testament życia Część V w ujęciu prawnym Paweł Fiktus Nekrolog i klepsydra – informowanie o śmierci w świetle obowiązujących polskich regulacji prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Iwona Wrześniewska-Wal Sekcja zwłok jako szczególny rodzaj interwencji medycznej . . . 228 1 . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 2 . Zgon pacjenta w podmiocie leczniczym i poza nim . . . . . . . 228 3 . Charakter prawny i ochrona zwłok . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 4 . Sekcja zwłok w szpitalu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 5 . Rodzaje sekcji zwłok . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 6 . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Marta Putyra Testament życia – jego istota i polska próba usankcjonowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 1 . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 2 . Testament życia jako przykład oświadczenia pro futuro . . . 243 3 . Oświadczenia pro futuro w polskim orzecznictwie . . . . . . . . 248 4 . Polska próba uregulowania testamentu życia . . . . . . . . . . . . . 253 5 . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Część VI Narracje pochówku, umierania i śmierci Agata Rejowska-Pasek Pogrzeby „hybrydowe” i „zorientowane na życie”, czyli rzecz o humanistycznych rytuałach pogrzebowych . . . . . . . . . . . . . . . . 263 1 . Rytuał jako tekst kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 2 . Kultura indywidualizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 3 . Zwrot w kierunku codzienności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 4 . Wspominanie, a nie przekraczanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 5 . Zorientowanie na życie i osobę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 6 . „Hybrydowość” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 7 . Mechanizm rynku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 10 Spis treści Marta Anna Sałapata Rozważania o śmierci z kategorią kultury i (nie) normatywności w tle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 1 . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2 . Tanatologia – (nie)naukowym językiem o śmierci . . . . . . . . 277 3 . Zamiast zakończenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Agnieszka Kaczmarek Poza zasadą intymności. Opowiadanie śmierci . . . . . . . . . . . . . . 289 1 . Przemilczeć śmierć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 2 . Opowiadające ja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 3 . Wyrażanie, refleksja, przyjemność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Maksymilian Kuźmicz Człowiek i Bóg w dramacie śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 1 . Dlaczego o śmierci? – tytułem wstępu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 2 . Śmierć i jej dramatyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 3 . Napięcie biologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 4 . Napięcie aksjologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 5 . Napięcie relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 6 . Napięcie woli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 7 . Nowość perspektywy śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 8 . Bóg jako odpowiedź na dramat śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 9 . Śmierć jako ostatnia szansa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 Wykaz SkrótóW Wykaz skrótów Wykaz skrótów akty normatywne i prawne Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia EKPCz k .c . KEL k .k . Konwencja k .p .c . k .p .k . k .r .o . LEX – Europejska Konwencja Praw Człowieka, Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, spo- rządzona w Rzymie dnia 4 listo pada 1950 r ., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Proto- kołem nr 2 (Dz . U . z 1993 r . Nr 61, poz . 284 z późn . zm .), http://www .echr .coe .int/Documents/Convention_POL .pdf (dostęp: 25 .04 .2016) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r . – Kodeks cywilny (tekst jedn .: Dz . U . z 2016 r . poz . 380 z późn . zm .) – Kodeks Etyki Lekarskiej – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r . – Kodeks karny (Dz . U . Nr 88, poz . 553 z późn . zm .) 1997 r . (Dz . U . Nr 78, poz . 483 z późn . zm .) – Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny, Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie, przyjęta przez Ko- mitat Ministrów w dniu 4 kwietnia 1997 r ., http://www .coe . int/t/dg3/healthbioethic/texts_and_documents/ETS164Po- lish .pdf (dostęp: 25 .04 .2016) – ustawa z dnia 17 listo pada 1964 r . – Kodeks postępo- wania cywilnego (tekst jedn .: Dz . U . z 2014 r . poz . 101 z późn . zm .) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r . – Kodeks postępowania karnego (Dz . U . Nr 89, poz . 555 z późn . zm .) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r . – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy (tekst jedn .: Dz . U . z 2015 r . poz . 2082 z późn . zm .) – System Informacji Prawnej LEX Omega Wydawnictwa Wolters Kluwer 12 OSNC OTK Projekt u .c . u .d .o . u .p .a . u .p .p . u .PRM u .z .l . instytucje EAPC ESMO ETPCz OIT SA SN TK WHO Wykaz skrótów – Orzecznictwo Sądu Najwyższego . Izba Cywilna – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o prawach pa- cjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz zmianie niektórych ustaw, http://orka .sejm .gov .pl /Druki7ka .nsf/ Projekty/ 7-020 -511-2013 /$file/7-020-511-2013 .pdf (dostęp: 25 .04 .2016) – ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r . o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jedn .: Dz . U . z 2015 r . poz . 2126) – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r . o ochronie danych osobo- wych (tekst jedn .: Dz . U . z 2015 r . poz . 2135 z późn . zm .) – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r . o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn .: Dz . U . z 2006 r . Nr 90, poz . 631 z późn . zm .) – ustawa z dnia 6 listo pada 2008 r . o prawach pacjenta i rzecz- niku Praw Pacjenta (tekst jedn .: Dz . U . z 2016 r . poz . 186) – ustawa z dnia 8 wrześ nia 2006 r . o Państwowym Ratow- nictwie Medycznym (tekst jedn .: Dz . U . z 2013 r . poz . 757 z późn . zm .) – ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r . o zawodach lekarza i le- karza dentysty (tekst jedn .: Dz . U . z 2015 r . poz . 464 z późn . zm .) – European Association for Palliative Care, Europejskie To- warzystwo Opieki Paliatywnej – European Society for Medical Oncology – Europejski Trybunał Praw Człowieka – oddziały intensywnej terapii – Sąd Apelacyjny – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – World Health Organization/Światowa Organizacja Zdrowia WproWadzenie Wprowadzenie Wprowadzenie Śmierć to jedyny temat filozofii, który bezwzględnie i osobiście obchodzi bez wyjątku każdego, nawet najbardziej opornego i od- pornego na filozofię człowieka . Nigdy nie przestaniemy rozmyślać o umieraniu i śmierci, bo też, chcąc jeszcze żyć, zawsze będziemy się śmierci bać, a nie chcąc już żyć, będziemy jej pragnąć . Tematyka umierania i śmierci przenika wszystkie obszary kultury i wiele obszarów nauk – zarówno przyrodniczych i medycznych, jak i humanistycznych oraz społecznych . W końcu jednak, z racji swej metafizycznej doniosłości, odnajduje się na polu filozoficznym . Nasza książka, którą mamy przyjemność niniejszym zaprezentować i polecić Czytelnikom, dotyka filozofii, lecz nie jest na filozofii sku- piona . Zamieszczone w niej artykuły mieszczą się na ogół w ob- szarze szeroko, interdyscyplinarnie rozumianej bioetyki . Można też powiedzieć, że jest to zbiór prac z różnych dziedzin – od medycyny do etnologii i filozofii, powiązanych ze sobą tematem śmierci i umie- rania . Znajdziemy tu prace filozofów, socjologów, psychologów, psy- chiatrów, specjalistów opieki paliatywnej, pedagogów, prawników, etnologów, a nawet kulturoznawców . Wszystkie zaprezentowane tu prace, układające się w wybiórczą i skromną, niemniej jednak spójną interdyscyplinarną monografię problematyki śmierci i umierania, mają swój początek w wykładach wygłoszonych na konferencji „Problematyka umierania i śmierci w perspektywie medyczno-kulturowej”, którą zorganizował Zakład Filozofii i Bioetyki Collegium Medicum Uniwersytetu Jagielloń- skiego we współpracy z Kliniką Leczenia Bólu i Opieki Paliatywnej 14 Wprowadzenie CM UJ oraz z Polskim Towarzystwem Badania Bólu w listopa- dzie 2015 r . Pierwszą część książki stanowią trzy opracowania dotyczące kultu- rotwórczej roli umierania i śmierci w świetle podstawowych wartości i toposów kulturowych . Pierwsze z nich, autorstwa filozofa Ireneusza Ziemińskiego, to przyczynek do odpowiedzi na fundamentalne, eg- zystencjalne pytania o sens śmierci i śmiertelności . Drugi artykuł ma charakter badawczy – Anna E . Kubiak pokazuje w nim zmie- niające się postawy oraz obyczaje Polaków związane z pochówkiem . Trzeci zaś, autorstwa Marty Szabat, podejmuje kwestie filozoficzne i prawne związane z zachowaniem i utratą autonomii przez czło- wieka znajdującego się u kresu życia . Część druga zawiera artykuły, w których podjęte zostały zagadnienia sedacji paliatywnej, intensywnej terapii oraz roli wolontariatu w opiece hospicyjnej . Zagadnienie sedacji paliatywnej wyczerpująco omawia Iwona Filipczak-Bryniarska, prezentując jej definicję, okreś lając wska- zania do niej oraz procedury wdrażające sedację . Autorka wyjaśnia również najbardziej istotne aspekty etyczne i prawne tej procedury . W części drugiej znajdziemy również teksty dotyczące opieki nad pacjentami na oddziałach intensywnej terapii (OIT), w których omó- wione zostały problemy stresu, cierpienia, umierania i śmierci, z ja- kimi personel medyczny zmaga się na co dzień . Tekst Elżbiety Antos i Agaty Fijałkowskej: Postawy pielęgniarek zatrudnionych na oddzia- łach intensywnej terapii wobec umierania i śmierci, prezentuje tytu- łowe zagadnienie od strony badawczej . Do badań przeprowadzonych techniką ankietową (grupa badawcza 104 osób personelu pielęgniar- skiego zatrudnionego na OIT w czterech szpitalach województwa mazowieckiego) użyto metody sondażu diagnostycznego . W drugim tekście Zbigniew Czernicki, opierając się na włas nym doświadczeniu klinicznym, postuluje wprowadzenie uregulowań prawnych w celu unikania terapii daremnej . Część drugą zamyka praca na temat roli wolontariatu hospicyjnego w procesie leczenia paliatywnego . Aleksandra Dembińska opiera Wprowadzenie 15 swoje rozważania na włas nych badaniach empirycznych, w których posłużyła się odpowiednio dobranymi metodami jakościowymi . W części trzeciej, zatytułowanej: Żałoba jako proces przekształcania więzi z osobą zmarłą, tytułowe zagadnienie zostało zaprezentowane w dwóch tekstach . W pierwszej pracy Bernadetta Janusz omawia, na podstawie włas nych badań, sposoby przekształcania więzi pomiędzy osobami przeżywającymi żałobę a zmarłą/ym . Wskazuje przy tym na subtelność i indywidualność procesów adaptacyjnych przekształ- cających więź z bliską zmarłą osobą w nową jakość, umożliwiającą codzienne funkcjonowanie akceptujące stratę . W drugim tekście Ju- styna Koniczuk-Kleja ujmuje temat z psychologicznego punktu wi- dzenia, opisując współczesne modele procesu żałoby i jednocześnie podkreś lając możliwości indywidualnego wewnętrznego rozwoju zawartego w dynamice tego procesu . Czwarta część monografii dotyczy problematyki samobójstwa i „zabójstwa eutanatycznego” w prawodawstwie polskim (Konrad Burdziak, Czy samobójstwo jest czynem zabronionym (czynem za- bronionym pod groźbą kary)? Rozważania na tle Kodeksu karnego z 1997 roku (ze szczególnym uwzględnieniem art. 162 § 1 k.k.); Konrad Dyda, „Żądanie” i „współczucie” jako ustawowe znamiona zabójstwa eutanatycznego – kulturowe podstawy przestępstwa z art. 150 k.k.) . Rozdział zamykają rozważania oparte na orzecznictwie Europej- skiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach o eutanazję (Piotr Ściślicki, Eutanazja w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka) . Przedostatnia, piąta część monografii, stanowi kontynuację rozważań nad tematem umierania i śmierci w świetle polskiego prawodawstwa, a problematyka w niej podjęta odnosi się do kwestii ochrony danych osobowych po śmierci (Paweł Fiktus, Nekrolog i klepsydra – infor- mowanie o śmierci w świetle obowiązujących polskich regulacji praw- nych), przepisów regulujących postępowanie ze zwłokami, w tym wykonywanie sekcji zwłok (Iwona Wrześniewska-Wal, Sekcja zwłok jako szczególny rodzaj interwencji medycznej) . Natomiast osobnym zagadnieniem opracowywanym w świetle autonomii i praw czło- 16 Wprowadzenie wieka jest testament życia . Na rodzimym gruncie instytucja ta wy- wołuje wiele wątpliwości i kontrowersji . Temat więc wart jest nie tylko podejmowania, lecz także wyjaśniania wątpliwości oraz stano- wisk . Problematyka testamentu życia została omówiona w artykule Marty Putyry: Testament życia – jego istota i polska próba usankcjo- nowania . Część zamykająca monografię jest bardzo różnorodna . Otwiera ją artykuł omawiający świeckie ceremonie pochówku (Agata Rejowska- -Pasek, Pogrzeby „hybrydowe” i „zorientowane na życie”, czyli rzecz o humanistycznych rytuałach pogrzebowych) . Następnie w centrum rozważań Marty Sałapaty znajduje się kategoria normatywności w stosunku do obowiązujących, usankcjonowanych społecznie i kul- turowo postaw wobec umierania, śmierci, zwłok ludzkich . Opowia- danie o śmierci jako narracja intymna, indywidualna, osobista to temat tekstu Agnieszki Kaczmarek, zatytułowanego: Poza zasadą intymności. Opowiadanie śmierci . Autorka stawia w nim pytania o przekraczanie granic w ekspresji najbardziej bolesnego i intym- nego osobistego doświadczenia, jakim jest umieranie z powodu nie- uleczalnej choroby . Szósty rozdział zamyka artykuł Maksymiliana Kuźmicza, w oryginalny sposób interpretujący myśli o śmierci Józefa Tischnera . Tekstem tym powracamy do podstawowych pytań egzy- stencjalnych stawianych na początku niniejszej monografii w pierw- szym tekście . Szeroki wachlarz ujęć tytułowego zagadnienia, ich dopełnianie się i uzupełnianie, daje Czytelnikowi szansę na pogłębienie wiedzy na temat najbardziej powszechnego, a jednocześnie niepoznanego za- gadnienia, jakim jest śmierć . Mamy nadzieję, że nasza publikacja stanie się wartościowym przyczynkiem do rodzimej literatury tana- tologicznej, a dla Czytelników okaże się pouczająca i przydatna . Jan Hartman, Marta Szabat część i kulturoWe aSpekty śmierci i pochóWku Część I . Kulturowe aspekty śmierci i pochówku Ireneusz Ziemiński dlaczego śmierć: filozofia i mity Wobec śmierci Ireneusz Ziemiński, Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci 1. uwagi wstępne Panuje opinia, że pytania dotyczące sensu życia, cierpienia, prze- mijania i śmierci stawiamy zwykle w chwilach dramatycznych doświadczeń, takich jak: utrata pracy, brak środków do życia, po- rzucenie przez ukochaną osobę, wypadek, niesprawiedliwy wyrok sądu, więzienie, samotność, choroba niszcząca nasze plany czy śmierć kogoś bliskiego, bez kogo nie wyobrażamy sobie dalszego życia . Opinia ta jednak nie jest w pełni słuszna . Chociaż bowiem wymienione doświadczenia mogą zrodzić poczucie bezradności wobec losu, a nawet bezsensowności istnienia, to jednak skłaniają do stawiania pytań konkretnych: dlaczego ten pijany kierowca wje- chał na chodnik akurat w tym miejscu, w tym czasie, kiedy prze- chodziło nasze dziecko? Dlaczego doszło do tsunami właśnie tam i właśnie wtedy, gdy nasi rodzice wyjechali po raz pierwszy w życiu na wymarzone wakacje? Dlaczego to właśnie nasz sąsiad zabił swoje dzieci, a potem żonę, z którą – jak się z pozoru wydawało – tworzył wzorowy związek? Nawet jednak konkretność tych pytań nie uła- twia znalezienia sensownej i wiarygodnej odpowiedzi . Szczegółowa wszak rekonstrukcja zdarzeń doprowadzających do wypadku drogo- wego czy procesów przyrodniczych nie jest zadowalającą odpowie- dzią na pytanie, dlaczego mój bliski poniósł śmierć . To niezadowo- lenie świadczy o tym, że poszukujemy odpowiedzi głębszej i bardziej 20 Część I. Kulturowe aspekty śmierci i pochówku ogólnej: dlaczego w ogóle ludzie muszą umierać, chociaż najczęściej umierać nie chcą? Niestety, wobec tak ogólnych kwestii nasz umysł okazuje się jeszcze bardziej bezradny niż wobec pytań szczegółowych . Pytając wszak, czy życie ma sens, czy cierpienie istot czujących czemukol- wiek służy lub dlaczego jesteśmy śmiertelni, nie mamy żadnego punktu zaczepienia, umożliwiającego racjonalną odpowiedź . Py- tania te wykraczają poza sferę faktów . Nie wystarczy zatem po- wiedzieć, że podlegamy prawom przyrody, zgodnie z którymi wszystkie organizmy żywe umierają . Od razu bowiem można za- pytać, jakie jest źródło tych właśnie praw przyrody, skoro są moż- liwe do pomyślenia – przynajmniej w sensie możliwości logicznej – również takie, które niczyjej śmierci nie czyniłyby nieuchronną . Sugeruje to, że stawiając pytanie, dlaczego śmierć, wykraczamy poza obszar naszego skończonego doświadczenia, wybiegając ku ostatecznej przyczynie życia i jego skończoności . To powoduje, że również odpowiedzi poszukujemy poza obszarem empirii, wymy- ślając – niekiedy zupełnie fantastyczne – hipotezy, które miałyby śmierć uczynić zrozumiałą . Jeśli nawet odpowiedzi te są naiwne, to jednak wydają się nam lepsze niż brak odpowiedzi; pozwalają nam uwierzyć, że porządek świata jest racjonalny, a nasza śmierć nie jest bezsensownym złem . Z tego właśnie powodu, pytając o sens naszej śmiertelności, sięgamy nie tyle do nauki, ile raczej do mitu, religii czy sztuki . Mit pojmujemy najczęściej pejoratywnie jako fantastyczną opowieść, która nie jest prawdziwa, przynajmniej w sensie zgodności z wyda- rzeniami zachodzącymi w świecie, wyrażającą dziecięce, przednau- kowe wyobrażenia ludzkości . Mit można jednak również pojmować bardziej pozytywnie, jako symboliczną narrację, będącą wyrazem ludzkich doświadczeń egzystencjalnych oraz próbą ich zrozumienia . Te dwa pojęcia nie muszą się wzajemnie wykluczać . Nawet bowiem najbardziej fantastyczne baśnie mogą stać się ważnym przyczynkiem do zrozumienia naszego losu . W taki zresztą sposób na mity patrzyli filozofowie; przykładem jest Platon, który nie tylko posługiwał się opowieściami mitycznymi dla zobrazowania niewyrażalnych (a za- Ireneusz Ziemiński, Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci 21 razem najgłębszych) prawd1, lecz podkreś lał także, że człowiek lę- kający się bliskiej śmierci jest gotowy uwierzyć w bajki o Hadesie, znajdując w nich przedłużenie swoich nadziei2 . Nawet zatem jeśli odrzucamy dosłowne rozumienie mitu, to możemy w nim odkryć głębszy sens egzystencjalny; wprawdzie nie istnieje żaden Zeus ani Posejdon, Herakles czy Afrodyta, Prometeusz ani Persefona, to jednak postacie te wyrażają ważne prawdy o ludzkim życiu3 . Znaczy to, że mit nie musi być konkurencyjnym opisem świata wobec opisów naukowych ani pozostawać z nimi w konflikcie . Należy go bowiem odczytywać jako wyraz innego typu prawdy – prawdy egzy- stencjalnej, dotyczącej ostatecznego sensu życia i śmierci4 . W opowieściach mitycznych poszukujemy nie tylko odpowiedzi na dramatyczne pytania egzystencjalne, lecz także lekarstwa na śmierć; nie chodzi tu jednak o zaklęcia magiczne mające nam pomóc śmierć pokonać, lecz o próbę jej zrozumienia, dzięki któ- remu mogłaby się stać mniej tajemnicza, a przez to także – mniej groźna . W tym punkcie odkrywamy istotną zbieżność między mitologią a filozofią . Wprawdzie, na pierwszy rzut oka, obie sfery (mit jako sfera irracjonalności oraz filozofia jako sfera rozumu) 1 E . Wolicka, Mimetyka i mitologia Platona. U początków hermeneutyki filozo- ficznej, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1994 . 2 „(…) jak człowieka zaczynają nachodzić myśli o śmierci, wtedy się w serce zaczyna wkradać obawa i troska o rzeczy, o które się człowiek przedtem nie trosz- czył i nie obawiał . Z jednej strony te bajki – jak się to mówi – o tym, co się dzieje w Hadesie, że ten, co tu ludziom krzywdę robił, musi tam pokutować; człowiek się dotąd z tych rzeczy śmiał, a teraz one mu duszę zawracają, czy to aby nie prawda . I człowiek sam, czy to dlatego, że stary i zniedołężniał, czy też dlatego, że jest już bliższy tych rzeczy i jakoś lepiej je widzi – dość że go zaczynają podejrzenia napeł- niać i obawy, więc robi z sobą porachunki i patrzy, czy kogoś w czymś nie ukrzyw- dził” – Platon, Państwo, przeł . W . Witwicki, Kęty 2002, s . 17–18 (330 5 d–330 5 e) . 3 I .G . Barbour, Mity. Modele. Paradygmaty. Studium porównawcze nauk przy- rodniczych i religii, przeł . M . Krośniak, Kraków 1983, s . 29–40 . 4 Pomijam wiele innych funkcji mitu, na które zwrócił uwagę Leszek Koła- kowski, a które wiążą się z uzasadnieniem (ściślej – z niemożliwością ostatecznego uzasadnienia) ludzkich roszczeń metafizycznych (obiektywne pojęcie bytu i jego trwałości), epistemologicznych (definicja i kryterium prawdy, normatywność i bez- względność reguł logiki) czy aksjologicznych (odróżnienie między dobrem a złem, absolutna wartość miłości lub altruizmu) – L . Kołakowski, Obecność mitu, War- szawa 2003 . 22 Część I. Kulturowe aspekty śmierci i pochówku wydają się wzajemnie wykluczać, wobec czego filozofię należałoby traktować jako wyzwolenie z mitu i przezwyciężenie go, to jednak nawet najbardziej racjonalistycznie nastawieni filozofowie dostrze- gali istotny związek filozofii i mitów . Oprócz wcześniej wspomnia- nego Platona, należy przywołać Arystotelesa, który przekonywał, że miłośnik mitów jest w gruncie rzeczy filozofem, z przyrodzonej bowiem ciekawości poszukuje w nich odpowiedzi na najbardziej fundamentalne pytania metafizyczne5 . Z kolei Hegel przekonywał, że prawda wyrażana w religii czy sztuce za pomocą wyobrażeń i zmysłowych form znajduje swój właś ciwy i pełny wyraz w po- jęciowym języku filozofii . Nie znaczy to, że prawda mitu (religii) i prawda filozofii są różne co do treści . Różnią się jedynie formą wyrazu tej samej, ostatecznej i absolutnej prawdy6 . W podobnym duchu spróbuję, w niniejszym artykule, zinterpretować kilka podań mitycznych, pochodzących z różnych epok i kręgów kulturowych, dotyczących pytania, dlaczego śmierć wtargnęła do świata, nade wszystko zaś – dlaczego podlega jej człowiek . 2. śmiertelność człowieka i jej racje Niezależnie od rozmaitych form apoteozy człowieka, starożytni Grecy nazywali go śmiertelnikiem, którego życie jest zaledwie „cie- niem cienia”7, w przeciwieństwie do nieśmiertelnych bogów, którzy 5 „Dzięki (…) dziwieniu się ludzie obecni, jak i pierwsi myśliciele, zaczęli filo- zofować; dziwiły ich początkowo niezwykłe zjawiska spotykane codziennie, póź- niej z wolna stawali wobec trudniejszych zagadnień, jak na przykład wobec zjawisk związanych z Księżycem, Słońcem i gwiazdami, i wobec powstania wszechświata . A kto jest bezradny i dziwi się, poznaje swoją niewiedzę . Dlatego nawet miłośnik mitów jest w pewnym sensie miłośnikiem mądrości, bo mit jest pełen dziwów” – Arystoteles, Metafizyka, przeł . K . Leśniak, Warszawa 1984, s . 8 (982 b) . 6 G .W .F . Hegel, Wykłady z filozofii religii, przeł . Ś .F . Nowicki, t . 1, Warszawa 2006, s . 20–25; G .W .F . Hegel, Encyklopedia nauk filozoficznych, przeł . Ś .F . Nowicki, Warszawa 1990, s . 570 . 7 Chór w dramacie Sofoklesa Król Edyp mówi: „O śmiertelnych pokolenia! Życie wasze to cień cienia . Bo któryż człowiek więcej tu szczęścia zażyje Nad to, co w sennych rojeniach uwije, Ireneusz Ziemiński, Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci 23 cieszą się pełnią istnienia wiecznego, budząc naszą zazdrość . Po- dobnie dawni Meksykanie uważali człowieka za istotę należącą do dwu królestw – życia i śmierci – przedstawiając go w postaci glinianej maski, której jedna część przedstawia twarz osoby żyjącej, druga zaś – trupa8 . Podobny wydźwięk ma także wiele filozoficznych teorii człowieka, upatrujących w nim bytu zmierzającego nieuchronnie ku śmierci; odkąd bowiem pojawił się na świecie, jest dostatecznie doj- rzały do tego, by umrzeć . Z tego powodu Seneka uważał, że człowiek powinien zaakceptować śmierć jako zjawisko naturalne i konieczne . Skoro bowiem od chwili narodzin możemy umrzeć (kiedyś zaś na pewno umrzemy), to jakikolwiek bunt przeciw śmierci nie ma sensu9 . Święty Augustyn z kolei przekonywał, że życie ludzkie jest w istocie umieraniem; odkąd bowiem przychodzimy na świat, jesteśmy już do- statecznie dojrzali do tego, aby umrzeć . Śmierć jest zatem równie re- alnie w nas obecna, jak życie10 . Martin Heidegger zaś wprost okreś lał człowieka mianem istoty bytującej ku śmierci . Jednak owo bycie ku śmierci należy rozumieć nie tylko ontologicznie, lecz także episte- mologicznie i aksjologicznie . Wprawdzie – z jednej strony – oznacza ono oczywistą kruchość naszego istnienia, w każdej chwili zagrożo- nego śmiercią, z drugiej jednak – co równie ważne – indywidualną, dostępną każdemu z nas świadomością włas nej śmiertelności . Z tego powodu śmierć, która może mnie spotkać w każdej chwili, jest nie tylko zagrożeniem, lecz także wyjątkową okazją do podjęcia przeze mnie życia autentycznego, wolnego i odpowiedzialnego . Śmierć oka- zuje się w ten sposób wezwaniem moralnym, specyficznym głosem Aby potem z biegiem zdarzeń Po snu chwili runąć z marzeń” – Sofokles, Król Edyp, przeł . K . Morawski (w:) Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Antologia tragedii greckiej, przeł . S . Srebrny, K . Mo- rawski, J . Łanowski, wyb . i oprac . S . Stabryła, Kraków 1989, s . 290 (w . 1185–1190) . 8 M . Frankowska, Mitologia Azteków, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987, s . 29 . 9 Seneka, Myśli, przeł . i oprac . S . Stabryła, Kraków 1987, s . 149, 233, 527, 569 . 10 Św . Augustyn, Państwo Boże, przeł . W . Kubicki, Kęty 1998, s . 483 . Pomijam bar- dziej subtelne rozróżnienia wprowadzane przez Augustyna, zgodnie z którymi życie jako umieranie dotyczy ciała, śmierć bowiem można potraktować jako ostateczne wy- zwolenie duszy do życia z Bogiem; równocześnie jednak dusza jest narażona nie tylko na rozstanie z ciałem, lecz także na specyficzną dla niej śmierć duchową (czyli grzech) – R . Misiak, Między optymizmem a pesymizmem. Św. Augustyna i Schopenhauera rozumienie życia i śmierci, Edukacja Humanistyczna 2007, nr 1(16), s . 79–82 . 24 Część I. Kulturowe aspekty śmierci i pochówku sumienia, dzięki któremu mogę odkryć powagę włas nej egzystencji i każdego podejmowanego wyboru; każda decyzja jest wszak cało- ściowym zadysponowaniem mojego bycia, każda też może się okazać decyzją ostatnią11 . Niezależnie od wskazanych różnic w okreś leniu skończoności czło- wieka zarówno w przywołanych mitach, jak i w doktrynach filozo- ficznych pojawia się pytanie fundamentalne, dotyczące charakteru relacji między człowieczeństwem (naturą ludzką) a śmiertelnością . Chociaż bowiem wszyscy ludzie podlegają śmierci, to jednak nie jest oczywiste, że ludzka natura jest z konieczności śmiertelna . Prze- ciwnie, istnieje wiele mitów wskazujących, że człowiek pojawił się na świecie jako istota niepodlegająca konieczności umierania, z niewia- domych jednak powodów ten pierwotny dar nieśmiertelności utracił . W tym kontekście tytułowe pytanie, dlaczego śmierć, staje się jeszcze bardziej dramatyczne: jak mogło dojść do tego, że nieśmiertelność, którą cieszyli się nasi prarodzice, została im (a przez to także nam) odebrana? Pytanie to każe poszukiwać racji, dla których człowiek podlega śmierci . Do tych racji należą z jednej strony przyczyny śmierci, z dru- giej – ewentualne cele, którym miałaby służyć . Stawiając problem przyczyn śmierci, pytamy o bezpośrednie powody, które wyjaśnią jej pojawienie się w świecie; stawiając zaś problem celu śmierci – py- tamy o możliwe wartości, których bez niej nie bylibyśmy w stanie urzeczywistnić i które miałyby w ten sposób usprawiedliwiać to, że jej podlegamy . Te dwie grupy problemów skrótowo zilustruję na przykładzie kilku podań mitycznych, interpretując je w świetle kilku (treściowo z nimi zbieżnych) koncepcji filozoficznych . Niektóre z omawianych niżej mitów akcentują pierwszy aspekt (przyczyna śmierci), inne zaś drugi (cel śmierci), jeszcze inne łączą problem przyczyny śmierci z celem, któremu ma ona służyć . 11 K . Michalski, Heidegger i filozofia współczesna, Warszawa 1998, wyd . II, s . 146–159; D .R . Sobota, Źródła i inspiracje Heideggerowskiego pytania o bycie, t . II: Filozofia życia, filozofia religii i filozofia egzystencji, Bydgoszcz 2013, s . 405–407 . Ireneusz Ziemiński, Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci 25 3. przyczyna śmierci Z perspektywy wyobrażeń mitycznych najczęstszym powodem wtar- gnięcia śmierci do świata jest przypadek, czyli w gruncie rzeczy brak rozpoznawalnej przyczyny śmierci . Zwykle chodzi o nieszczęśliwy zbieg okoliczności, któremu nikt z ludzi nie zawinił i które wcale nie musiały zajść . Dobrą ilustracją takiego wyobrażenia są mity o zwierzętach, które miały nam przekazać dar nieśmiertelności, lecz z jakiegoś powodu tego nie uczyniły . Zgodnie z wierzeniami ludu Khoikhoiu z Afryki Zachodniej Księżyc wysłał na ziemię owada z in- formacją, że ludzkie życie będzie odnawiane tak samo, jak dzieje się to w przypadku Księżyca . Owad jednak spotkał zająca oferującego mu pomoc w wypełnieniu misji . Niestety z powodu pośpiechu prze- kręcił informację, mówiąc ludziom, że oni – odwrotnie niż Księżyc – nie będą mogli odnawiać swojego życia12 . Według innego podania, tym razem pochodzącego z rejonu Karai- bów, Bóg powierzył kameleonowi misję poinformowania ludzi, że jeśli chcą być nieśmiertelni, to muszą otwarcie zadeklarować takie życzenie . Kameleon jednak nie spieszył się z przekazaniem infor- macji, wobec czego uprzedziła go jaszczurka, która powiedziała lu- dziom, że będą umierać, gdy nadejdzie właś ciwy czas13 . Nieco innym przykładem może być mit o Gilgameszu, który – po śmierci przyjaciela – wykazał się nadludzką mocą i wytrwałością, dzięki której zdobył ziele nieśmiertelności . W drodze powrotnej jednak, kiedy zatrzymał się przy studni, aby odpocząć, nie upilnował rośliny, którą wykradł mu wąż, dzięki czemu natychmiast zrzucił starą skórę i przywdział nową14 . Mamy tu do czynienia nie tylko z przebiegłością węża (ściślej – jednego z bogów wcielonego w postać 12 B . Innes, Granice śmierci, przeł . M . Bernacki, E . Krzak-Ćwiertnia, Warszawa 13 Tamże, s . 25 . Dwa przytoczone podania oraz kilka do nich podobnych omó- wiłem szerzej w czwartym rozdziale książki Metafizyka śmierci, Kraków 2010, s . 156–164 . 14 Epos o Gilgameszu, przeł . K . Łyczkowska, P . Puchta, M . Kapełuś, Warszawa 1999, s . 26 . 2002, s . 59 . 26 Część I. Kulturowe aspekty śmierci i pochówku węża), który wykradł nam nieśmiertelność, lecz także z nieuwagą sa- mego człowieka, który posiadany dar bardzo szybko utracił . W podanych wyżej przykładach uderza trywialność i przypadkowość zdarzeń doprowadzających do tego, że człowiek nie zdołał ocalić lub osiągnąć daru nieśmiertelności . Ponieważ jednak szansa była jednora- zowa, wszystkie pokolenia muszą umierać . Niezależnie jednak od na- iwności takiego tłumaczenia ludzkiej śmiertelności, mamy tu do czy- nienia z istotnym aspektem, na który warto zwrócić uwagę – śmierć nie jest konieczna, nie była wszak wpisana od początku w naszą na- turę . Z tego powodu dramat umierania jest większy, człowiek bowiem może nieustannie rozpamiętywać utraconą szansę nieśmiertelności, zanosząc pretensje do siebie, czy mając żal do bezosobowego losu . Z drugiej jednak strony, jeśli śmierć nie jest koniecznym wymiarem ludzkiego bytu, to pojawia się także cień nadziei na możliwość jej pokonania . Niewykluczone przecież, że niezawiniony błąd zostanie kiedyś naprawiony bądź nawet, że dostaniemy w przyszłości jeszcze jedną szansę, aby swój los poprawić . Na taką ewentualność wska- zuje zwłaszcza hipoteza śmierci jako kary za grzech . Wprawdzie jest ona odpowiedzią na pytanie o przyczynę śmierci (grzech), to jednak akcentuje się w niej również cel, któremu ma służyć (kara) . 4. cel śmierci Wśród podań i przekazów dotyczących celu śmierci szczególnie wy- razistym przykładem jest mit upadku pierwszych rodziców, znany z biblijnej Księgi Rodzaju . Wprawdzie zostali oni stworzeni przez Boga jako potencjalnie nieśmiertelni, to jednak – wskutek niepo- słuszeństwa wobec ustanowionego przez stwórcę moralnego prawa – ściągnęli na siebie Jego słuszny gniew w postaci wypędzenia z raju, wielorakich cierpień, a ostatecznie śmierci15 . Śmierci nie należy tu 15 Szerzej opisałem ten mit w piątym rozdziale Metafizyki śmierci (s . 165–200) oraz w trzech artykułach: Drzewo życia. Próba filozoficznej interpretacji śmierci, Edukacja Humanistyczna 2007, nr 1 (16), s . 127–138; Wolność Adama, czyli o sta- waniu się człowiekiem (w:) Antropologia filozoficzna – inspiracje biblijne, red . M . Gra- Ireneusz Ziemiński, Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci 27 jednak rozumieć jako bezpośredniego czy automatycznego skutku grzechu, lecz jako zasądzoną przez Boga karę na człowieka za pychę i bunt przeciwko Stwórcy . Obok aspektów bardzo pesymistycznych, idea śmierci jako kary za grzech ma także aspekty zdecydowanie optymistyczne . Chociaż bo- wiem człowiek ściągnął na siebie gniew Boga, to jednak nie utracił definitywnie szansy na to, aby swoje winy odpokutować i wrócić do pierwotnego stanu nieśmiertelności . Wprawdzie nie będzie to już istnienie w warunkach ziemskich, lecz nowe życie w królestwie wieczności, to jednak może się okazać pełnią bycia i szczęśliwości . Nadzieja ta nie jest irracjonalna ani bezpodstawna . Mamy bowiem prawo założyć, że kara, na jaką zostaliśmy skazani, nie jest zemstą Boga, lecz okazją do poprawy . Ma ona zatem sens pokuty anulującej skutki grzechu . Jeśli zaś dodatkowo uwzględnimy miłosierdzie Boga wobec człowieka, wyrażające się tym, że nie chce On naszej zguby, to powrót do życia może się wydawać nie tylko możliwy, lecz także prawdopodobny, a może nawet – moralnie konieczny . Filozoficznie tej nadziei uzasadnić nie jesteśmy w stanie . Człowiek wierzący w mit judaistyczny ma jednak prawo oczekiwać, że nadzieja ta się spełni . Innym przykładem idei celowości śmierci są mity ujmujące ją jako ofiarę służącą rozwojowi życia . Ofiara ta bywa różnie rozumiana, za- równo na gruncie poszczególnych religii, jak i systemów filozoficz- nych . Jedną z jej egzemplifikacji była z pewnością religia Azteków, którzy pojmowali śmierć w kategoriach ofiary kosmicznej, utrzymu- jącej płodność przyrody przez dostarczenie krwi naczelnemu bóstwu (które można w jakiejś mierze utożsamić ze słońcem, utrzymującym świat w istnieniu) . Z tego powodu Aztekowie zabijali młodych ludzi, wyrywając im serce z ciała i zbierając ich krew w olbrzymiej czaszy ofiarowywanej bogu . Dzięki temu życiodajnemu napojowi bóg był w stanie zapewnić swojemu ludowi coroczne plony16 . Co szczególnie bowski, A . Słowikowski, Toruń 2009, s . 47–69; Czy śmierć jest karą za grzech?, Nurt SVD . Kwartalnik Misjologiczno-Religioznawczy 43 (2009), z .1, s . 320–358 . 16 M . Leōn-Portilla, Od autora wyboru (w:) Zmierzch Azteków. Kronika Zwycię- żonych – indiańskie relacje o podboju, wyb . i oprac . M . Leōn-Portilla, przeł . M . Sten, Warszawa 1967, s . 22; M . Frankowska, Mitologia…, s . 136 . Aztekowie uważali się 28 Część I. Kulturowe aspekty śmierci i pochówku jednak zaskakujące, Aztekowie wierzyli, że dysponują empirycznym potwierdzeniem swoich wierzeń . W latach 1450–1454 bowiem za- mieszkiwane przez nich tereny nawiedziła olbrzymia klęska głodu, spowodowana długotrwałą suszą17 . Zdaniem kapłanów powodem była zbyt mała ilość krwi dostarczonej naczelnemu bogu . Aztekowie podjęli zatem kilka wypraw wojennych, aby zdobyć jeńców, których krew miała zostać złożona w ofierze . W tym celu podjęto nawet układ polityczny, w którym wzięły udział trzy państwa: Tenochti- tlan, Huexotzingo oraz Tlaxcala . „Strony zawierające układ miały walczyć ze sobą w ustalonym uprzednio miejscu i czasie, wyłącznie w celu zdobycia jeńców przeznaczonych na ofiary dla bogów”18 . Po ich zakończeniu i po złożeniu wielu ofiar z ludzi w 1455 r . spadły wreszcie deszcze, dając obfite plony, co utwierdziło Azteków w prze- konaniu o słuszności ich religii19 . W nieco innej perspektywie pojęcie śmierci jako ofiary pojawia się w koncepcjach filozoficznych, należących do nurtu tzw . filozofii życia . Jej zwolennicy uważają bowiem, że śmierć osobnicza jest nie- zbędnym warunkiem trwania gatunku (ostatecznie zaś życia we wszechświecie) . Pogląd ten, którego początków można upatrywać w jońskiej filozofii przyrody, głosili także niektórzy niemieccy myśli- ciele w XIX i XX w ., należący do nurtu tzw . filozofii życia . Wprawdzie podkreś lali oni najczęściej, że śmierć jednostki jest ontologicznym warunkiem trwania i rozwoju gatunku20, to jednak Max Scheler po- sunął się do tezy, że biologiczną śmierć indywiduum można uznać za ofiarę dla gatunku21 . Dzięki poświęceniu swego życia jednostka osiąga za „lud wybrany” właśnie dlatego, że zostali przez bogów wyznaczeni do składania ofiar, warunkujących trwanie świata . 17 Tamże, s . 137 . 18 Tamże, s . 137 . 19 Tamże, s . 139 . 20 Georg Simmel przekonywał, że śmierć jest nie tylko warunkiem rozwoju życia, lecz także warunkiem tożsamości jednostki, nadaje bowiem każdej cząstce kosmicznego życia skończoną i definitywnie uformowaną postać . Inaczej mó- wiąc, tylko dzięki śmierci jakikolwiek konkretny byt może być odrębną całością – G . Simmel, Filozofia życia. Cztery rozdziały metafizyczne, przeł . M . Tokarzewska, Warszawa 2007, s . 90–132 . Podobne wątki rozwijał Martin Heidegger . 21 M . Scheler, O sensie cierpienia (w:) M . Scheler, Cierpienie, śmierć, dalsze życie. Pisma wybrane, przeł . A . Węgrzecki, Warszawa 1994, s . 16 . Ireneusz Ziemiński, Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci 29 stan najgłębszej autoafirmacji, realizuje bowiem – kosztem włas nego, czysto subiektywnego dobra – dobro obiektywne i ogólne22 . Z pewnością jednak śmierć pojmowana jako ofiara ma przede wszystkim charakter osobowy, nie zaś biologiczny . Nie chodzi w niej bowiem o zachowanie kosmosu, lecz o ocalenie życia innej osoby . Ilustracją takiej idei jest grecki mit o Alkestis23, która zgodziła się dobrowolnie umrzeć po to, aby ocalić życie swojemu mężowi . Kiedy jednak dotarła do Hadesu, Persefona, wzruszona postępkiem Alke- stis, nakazała jej wrócić na ziemię . Swoistą kulminacją mitu śmierci jako ofiary jest chrześcijańska idea zbawienia, zgodnie z którą Bóg posłał na świat swego jednorodzonego syna, który – stawszy się człowiekiem – umarł na krzyżu po to, aby zmartwychwstać i w ten sposób definitywnie pokonać śmierć oraz jej ostateczne źródło – grzech . Dzięki jego męce, śmierci i zmartwych- wstaniu, sens zmienia także śmierć ludzka – nie jest już ostatecznym kresem życia, lecz bramą prawdziwego i nieutracalnego życia . Pomi- jając ontologiczne i moralne trudności tej idei24, należy zauważyć, że wskazuje ona na możliwość eschatologicznego usprawiedliwienia naszej śmiertelności . Ostatecznym celem człowieka nie jest bowiem kres ak- tualnego życia, lecz osiągnięcie wieczności w przyszłym świecie, przez to zaś – nadanie obecnemu i skończonemu życiu wartości absolutnej . Idea śmierci jako bramy prawdziwego życia jest bardzo szeroko roz- powszechniona wśród mitologii różnych tradycji i epok, także tych 22 Tamże, s . 12–19 . 23 Różne możliwości jego interpretacji filozoficznej omówiłem w artykule Or- feusz i Alkestis . Dwa sposoby usprawiedliwienia śmierci, Sztuka i Filozofia 2001, nr 20, s . 21–41 . 24 Problemem ontologicznym jest to, że nie da się racjonalnie ustalić jakiego- kolwiek związku przyczynowego między śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa a ewentualnym zmartwychwstaniem wszystkich innych ludzi; problemem mo- ralnym jest z kolei to, że ofiara za grzech ludzi została złożona przez człowieka ab- solutnie niewinnego i że Bóg był gotów ją przyjąć . Szerzej problem ten podjąłem w dwu artykułach: Kryzys chrześcijaństwa z perspektywy filozofii religii, Filo-Sofija 2014, nr 2/I(25), s . 109–138; Dlaczego Bóg czyni zło? O trudnościach teodycei, Filo- zofia Religii . Pismo Polskiego Towarzystwa Filozofii Religii 2015, nr 1, s . 27–82 . 30 Część I. Kulturowe aspekty śmierci i pochówku najstarszych . Jeśli przywołać region Karaibów, to należy stwier- dzić, że już kapłani różnych religii przedazteckich wierzyli w jakąś formę ludzkiego istnienia po śmierci; w chwili czyjegoś zgonu nie mówili bowiem, że dany człowiek umarł, lecz że właś nie narodził się bóg25 . Podobne idee obecne były także w wielu innych (i dużo nam bliższych) regionach świata, jak chociażby religia egipska czy dawne wierzenia semickie . Równie ważne jest jednak to, że idea życia przyszłego nie jest jedynie elementem światopoglądu mitycz- nego czy doktryn bardziej rozwiniętych religii (zwłaszcza mono- teistycznych), lecz stanowi również bardzo ważny składnik wielu systemów filozoficznych (począwszy od doktryny pitagorejskiej) . Najbardziej wyraziście ideę tę wyraża platoński dialog Fedon, w którym czekający na wykonanie wyroku śmierci Sokrates do- wodzi swoim uczniom, że śmierć nie jest kresem życia, lecz je- dynie kresem ziemskiej niewoli i początkiem prawdziwie boskiego, wiecznego, szczęśliwego istnienia, którego pragniemy i do którego zmierzamy od chwili narodzin26 . Koncepcja platońska, podobnie zresztą jak wiele koncepcji religij- nych, ma charakter elitarny; nie każdy bowiem dostąpi wiecznego szczęścia, które jest przywilejem jedynie prawdziwych mędrców, ko- chających prawdę i czyniących dobro27 . Ludzie zaś, którzy splamili się na ziemi ciężkimi winami (zwłaszcza okrutnymi zabójstwami), trafią do Tartaru, czyli do czeluści piekła, z których nigdy już nie 25 M . Frankowska, Mitologia…, s . 43 . 26 W dialogu tym Sokrates przekonywał: „(…) gdybym nie oczekiwał, że pójdę najpierw do innych bogów mądrych i dobrych, a potem do ludzi zmarłych, którzy są lepsi niż ci na tym świecie, uczyniłbym niesłusznie, nie przejmując się śmiercią . Bądźcie jednak pewni, że spodziewam się znaleźć wśród ludzi dobrych – jakkolwiek przy tym do końca bym się nie upierał . Ale że znajdę się wśród bogów, wśród bardzo dobrych panów, to wierzcie mi, że jeśli przy jakiejś rzeczy bym się upierał, to właś- nie przy niej” – Platon, Fedon, przeł . R . Legutko, Kraków 1995, s . 55 (63b–63c) . 27 „(…) ci, którzy zostali wystarczająco oczyszczeni przez filozofię, będą wieść odtąd życie bezcielesne i zamieszkają w miejscach jeszcze wspanialszych, lecz miejsca te niełatwo opisać, ani nie ma teraz czasu, by to uczynić . Tak więc (…) ze względu choćby na te rzeczy, o których mówiliśmy, powinniśmy zrobić wszystko, co w naszej mocy, by osiągnąć w życiu cnotę i mądrość, bo piękna jest nagroda, a nadzieja wielka” – tamże, s . 285 (114 c) . Ireneusz Ziemiński, Dlaczego śmierć: filozofia i mity wobec śmierci 31 wyjdą i w których będą cierpieć wieczne męki28 . Nieco bardziej hu- manitarną koncepcję głosił platonik renesansowy – Pico della Mi- randola, uważając, że grzesznicy zostaną na zawsze unicestwieni, ludzie moralnie godziwi zaś powstaną z martwych do nowego, już nieutracalnego życia29 . W przypadku grzeszników zatem śmierć oznacza raczej wieczny spokój niż dalsze, pełne cierpień istnienie . W przypadku ludzi bezgrzesznych natomiast – jest prawdziwą na- grodą, wyzwala bowiem do istnienia wiecznego w doskonałej szczę- śliwości, polegającej na kontemplacji Boga . Niezależnie od rozmaitych wersji i interpretacji idei śmierci jako bramy życia, u jej podstaw leży założenie, że człowiek jest w gruncie rzeczy Bogiem (a przynajmniej istotą powołaną do szczególnej jed- ności z Nim) . Zarazem jednak ten prawdziwy, ostateczny cel naszego istnienia możemy osiągnąć dopiero po śmierci . Mamy tu zatem do czynienia z ideą odwrotną do tej, jaką spotykamy na kartach Biblii 28 „(…) tych ludzi natomiast, których uważa się za nieuleczalnych z powodu rozmiaru przestępstw – częstych i poważnych aktów świętokradztwa, licznych za- bójstw urągających sprawiedliwości i prawu lub z powodu jakichkolwiek innych uczynków tego rodzaju – tych ludzi los im należny wrzuca do Tartaru, skąd nigdy już nie wychodzą” – tamże, s . 284 (113 e) . 29 Powodem jest to, że człowiekowi została dana jedynie nieśmiertelność wa- runkowa, od każdego z nas zatem zależy, czy ją osiągniemy – B . Suchodolski, Naro- dziny nowożytnej filozofii człowieka, Warszawa 1963, s . 171 . Człowiek, jako jedyne stworzenie, nie otrzymał od Boga zdeterminowanej natury; od jego wyborów zależy zatem, czy stanie się równy ziemskim zwierzętom, czy niebiańskim aniołom, cie- szącym się prawdziwie boskim istnieniem – P . della Mirandola, Mowa o godności człowieka, przeł . Z . Nerczuk, M . Olszewski, Warszawa 2010, s . 39–47 . Problem wiecznego potępienia był w nowożytności rozważany także z perspektywy moralnej natury Boga . Przeważał pogląd o niemożliwości pogodzenia ze sobą tezy o miło- siernym i sprawiedliwym Bogu z tezą o wiecznym piekle, na które mógłby On ze- sła
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Problematyka umierania i śmierci w perspektywie medyczno-kulturowej
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: