Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00403 007879 11497025 na godz. na dobę w sumie
Problemy teorii kryminalizacji. Studium z zakresu prawa karnego i konstytucyjnego - ebook/pdf
Problemy teorii kryminalizacji. Studium z zakresu prawa karnego i konstytucyjnego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 324
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-744-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Książka zawiera pierwsze w polskiej doktrynie opracowanie monograficzne poświęcone teorii kryminalizacji, uwzględniającej całościowo element uzgadniania kontekstu konstytucyjnego stanowienia norm prawnokarnych. W pracy wykazano, że kryminalizacja stanowi ingerencję w sferę konstytucyjnie chronionych praw i wolności jednostki, a w związku z tym podlega rygorom klauzuli limitacyjnej art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Teoria kryminalizacji musi zatem uwzględniać przede wszystkim wymogi zasady proporcjonalności sensu largo oraz innych składowych wspomnianej klauzuli, w szczególności ograniczenia wynikające z zasady państwa demokratycznego. W związku z koniecznością uzgadniania kontekstu konstytucyjnego odniesiono funkcjonujące w doktrynie karnistycznej zasady i pojęcia związane z pojęciem przestępstwa i procesem kryminalizacji do elementów warunkujących proces kryminalizacji wynikających z Konstytucji. Rozważania zostały przeprowadzone na gruncie polskiego prawa karnego i konstytucyjnego oraz uzupełnione o punkt widzenia doktryn niemieckiej, szwajcarskiej i austriackiej w zakresie wpływu zasady proporcjonalności sensu largo na proces kryminalizacji. Odwołano się także do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz Bundesverfassungsgerichtu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jan Kulesza – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji, Katedra Prawa Karnego 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Maria Szczepaniec REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/belchonock © Copyright by Jan Kulesza, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08066.17.0.M Ark. wyd. 23,5; ark. druk. 20,25 ISBN 978-83-8088-743-5 e-ISBN 978-83-8088-744-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Celem prawa karnego jest przyczyniać się do przezwyciężania chaosu świata i sta- wiać granice samowoli jednostek przez ograniczanie ich wolności; może to jednak czynić tylko w takich formach, które są akceptowane przez rozwój kulturowy da- nej zbiorowości ludzkiej […] Wszelkie ograniczenia są jednak dopuszczalne tylko w takim zakresie, który jest nieunikniony dla ochrony zbiorowości. Jednocześnie jest celem prawa karnego ochrona przed samowolą innych tej sfery, w której jed- nostka ma prawo podejmować decyzje wedle swojej wolnej woli. Prawo karne nie tylko zatem ogranicza wolność, lecz wolność gwarantuje. H.-H. Jescheck, za: E. Foregger, G. Kodek, E.E. Fabrizy, Strafgesetzbuch. Kurzkommentar, Wien 1997, s. 7 Spis treści Wstęp Rozdziałpierwszy Kryminalizacja 1. Kryminalizacjaipenalizacja 2. Racjonalnośćkryminalizacji Rozdziałdrugi Harmonizacja kontekstu konstytucyjnego w procesie kryminalizacji – uwagi ogólne 1. Teoriakryminalizacji 2. Uzgodnieniekontekstukonstytucyjnego 3. Zakreskryminalizacji,penalizacjioraztrybściganiaprzestępstwa 4. Zasadaproporcjonalnościsensu largowdoktryniekarnistycznej 5. Zasadaokreślonościtypuazasadaproporcjonalnościsensu largo 9 17 17 18 31 31 35 47 57 64 Rozdziałtrzeci Kryminalizacja jako rozwiązanie konfliktu wartości konstytucyjnych 69 69 1. Przekroczeniespołecznietolerowalnychgranic 71 2. Realizacjapozytywnegoobowiązkuochronyprawiwolnościjednostki 3. Konfliktprawiwolnościjednostek.Konfliktzdobremwspólnym 76 84 4. Zasadydemokratycznegopaństwaprawajakolimitująceingerencjęprawnokarną 89 5. Kontekstkulturowyihistorycznykryminalizacji.Źródłakryminalizacji 6. Dekryminalizacja 91 Rozdziałczwarty Ochrona dobra prawnego jako cel kryminalizacji 1. Ochronawartościkonstytucyjnejjakoprzesłankaingerencjiprawnokarnej 2. Pojęciedobraprawnego 3. 4. Społecznycharakterdobraprawnego Identyfikacjachronionegodobraprawnego 95 95 101 104 106 8 Spistreści Rozdziałpiąty Społeczna szkodliwość jako warunek kryminalizacji 1. Społecznaszkodliwośćczynuakryminalizacja 2. Konstytucyjnepodstawyspołecznejszkodliwościczynu 3. Społecznaszkodliwośćazespółznamiontypu 4. Ciężardowoduspołecznejszkodliwościczynu 5. Społecznaszkodliwośćadobroprawneikontekstspołeczny 6. Naruszenieregułpostępowaniazdobremjakoelementspołecznejszkodliwości Rozdziałszósty Konieczność ingerencji prawnokarnej 1. Zasadakoniecznościjakoskładowazasadyproporcjonalnościsensu largo 2. Koniecznośćpenalizacji 3. Prawokarneainnesposobyoddziaływaniaspołecznegoiprawnego 4. Subsydiarnośćprawakarnegoorazzasadaultima ratio 5. Mala per seazasadakoniecznościingerencji 6. Brakchronionegodobraprawnego 7. Celeprawakarnego 8. Kryminalizacjaafaktycznadepenalizacja 9. TestkoniecznościingerencjiprawnokarnejworzecznictwieTrybunału Konstytucyjnego Rozdziałsiódmy Przydatność ingerencji prawnokarnej Rozdziałósmy Kryminalizacja jako efekt balansowania wartości konstytucyjnych 1. Zasadaproporcjonalnościsensu stricto 2. Kryminalizacjaipenalizacjajakoingerencjawsferęprawiwolnościjednostki 3. Penalizacjajakoingerencjawsferęprawiwolnościjednostki 4. Balansowaniewartościkonstytucyjnych 5. Naruszenieistotywolnościipraw 6. Kryminalizacjaemocjonalna 7. Materialneprzesłankiingerencjiprawnokarnej 7.1. Charakterprzesłanekingerencji 7.2. Bezpieczeństwopaństwa 7.3. Porządekpubliczny 7.4. Zdrowiepubliczne 7.5. Ochronaśrodowiska 7.6. Moralnośćpubliczna 7.7. Prawaiwolnościinnychosób 8. Zasadaproporcjonalnościsensu strictoworzecznictwieTrybunałuKonstytucyj- negowsprawachkarnych 9. Konstytucyjnykontekstkryminalizacjinaprzedpolunaruszeniadobraprawnego 10. Materialneprzesłankiograniczeńpozaart.31ust.3Konstytucji Podsumowanie Bibliografia OdRedakcji 113 113 119 122 125 128 136 139 139 144 152 156 171 177 183 190 192 203 223 223 227 232 236 246 247 251 251 254 256 258 260 261 268 270 282 286 289 303 323 Wstęp Jak zauważa H. Kołakowska-Przełomiec, „problemy kryminalizacji – penalizacji i dekryminalizacji – depenalizacji pewnych zachowań, czynów, zaniechań, zanie- dbań istnieją od bardzo dawna, chyba od czasu, gdy społeczności małe, większe i wielkie ustanawiały nakazy i zakazy dla swoich członków, a naruszenie tych na- kazów i zakazów oznaczały różnymi karami”1. Niemal ćwierć wieku temu L. Gar- docki w swojej monografii Zagadnienia teorii kryminalizacji2 sformułował pierw- szą w nauce polskiej kompleksową koncepcję procesu kryminalizacji. Niestety, choć co prawda jego praca zajęła należne jej miejsce w doktrynie prawa karne- go, to jednak nie znalazła kontynuatorów3. Należy przyznać zatem rację R. Dęb- skiemu, który wskazuje, iż normatywna nauka o kryminalizacji wciąż pozostaje w rodzimej doktrynie in statu nascendi4. Nie jest to przypadłością jedynie polskiej nauki prawa karnego. Również w literaturze anglojęzycznej A. Ashworth przy- znaje, że do kwestii słuszności bądź niesłuszności ustanowienia kryminalizacji 1 H.Kołakowska-Przełomiec,Kryminalizacja – penalizacja i dekryminalizacja – depenalizacja, [w:]Jakość prawa,Warszawa1996,s.147;eadem,Dekryminalizacja. Depenalizacja – aktualne tendencje,„PrzestępczośćnaŚwiecie”1990,t.XXIII,s.37. 2 Warszawa1990;por.równieżidem,Subsydiarność prawa karnego oraz in dubio pro libertate – jako zasady kryminalizacji,„PaństwoiPrawo”1989,nr12,s.59in.;idem,Prawo karne,War- szawa2015,s.26–30;idem,Kriminalisierung – zwischen Theorie und Praxis,[w:]Menschenge- rechtes Strafrecht. Festschrift für Albin Eser zum 70. Geburtstag,Hrsg.J.Arnold,B.Burkhardt, W.Gropp,G.Heine,H.-G.Koch,O.Lagodny,W.Perron,S.Walther,München2005,s.1335in.; idem,Das Problem des Umfangs der Strafbarkeit in der polnischen Gesetzgebung, Rechtspre- chung und Strafrechtslehre,[w:]Modernes Strafrecht und ultima-ratio-Prinzip,Hrsg.K.Lüders- sen,C.Nestler-Tremel,E.Weigend,FrankfurtamMain1990,s.17in. 3 Conieumniejszazasługtychpowoływanychwpracyautorów,którzypoświęcającswojeuwa- gizasadniczoinnejtematyce,zajmowalisięrównieżwjakimśzakresieteoriąkryminalizacji, któraniebyłajednakichgłównymprzedmiotemzainteresowania. 4 R. Dębski, Kilka uwag o kryminalizacji i o ustawowej określoności czynów zabronionych, [w:]Problemy wymiaru sprawiedliwości karnej. Księga jubileuszowa Profesora Jana Skupiń- skiego,red.A.Błachnio-Parzych,J.Jakubowska-Hara,J.Kosonoga,H.Kuczyńska,Warszawa 2013,s.32. 10 Wstęp przywiązuje się niewielką wagę5. Być może wynika to z faktu, że – jak wskazuje G. Arzt – trzeba być geniuszem albo szarlatanem, jeśli próbuje się stworzyć teorię „właściwego” prawa karnego6. Nie stoi to na przeszkodzie prowadzeniu rozwa- żań, które – poszukując rozwiązań nierozwiązywalnych problemów – stanowią pewien krok naprzód, zwłaszcza, jeśli dążąc do nieosiągalnego większego celu, prowadzą do rozwiązania wielu pomniejszych problemów prawa karnego w za- kresie kryminalizacji7. Również z tego względu w literaturze niemieckojęzycznej koncepcje zasad kryminalizacji są szeroko dyskutowane. Poza tym, w odróżnie- niu od systemu common law, w niemieckim systemie prawnym istnieje koniecz- ność uwzględnienia konstytucyjnych ograniczeń ustanawiania zakazu karnego8. Celem pracy jest zatem wskazanie zasad, których zastosowanie umożliwi od- powiedź na pytanie, czy badane zachowanie może zostać poddane sankcji karnej, czy nie9. Przejście od normy sankcjonowanej do normy sankcjonującej stanowi proces (tu: kryminalizacji), który musi pozostawać w zgodzie z kontekstem kon- stytucyjnym. Podobnie, jak ma to miejsce na gruncie prawa niemieckiego, nie- zbędna jest harmonizacja procesu kryminalizacji z normami konstytucyjnymi. Akt kryminalizacji stanowi ingerencję w sferę konstytucyjnie chronionych praw i wolności jednostki, musi zatem realizować w szczególności test proporcjonalno- ści sensu largo. Celem pracy jest zatem określenie etapów procesu kryminalizacji uwzględniających konstytucyjne ograniczenia ustawodawcy. Ubogi stan polskiej dyskusji nad zasadami kryminalizacji jest tym bardziej nie- pokojący, że debatowanie nad nimi i weryfikacja propozycji zmian kodeksu karnego z punktu widzenia wymogów stawianych przez normatywną naukę o kryminalizacji mogłyby stanowić skuteczną metodę walki ze zjawiskiem populizmu penalnego10. 5 Przyczymsamodżegnujesięodmożliwościstworzeniaogólnejkoncepcjizasadkryminalizacji, twierdząc,żejesttonieosiągalne(A.Ashworth,Principles of Criminal Law,Oxford2003,s.24). 6 G.Arzt,Probleme der Kriminalisierung und Entkriminalisierung sozialschädlichen Verhaltens, „Kriminalistik”1981,Nr3,s.117. 7 Ibidem. 8 Por.przykładowo,ograniczającsięjużtylkodopozycjimonograficznych:I.Appel,Verfassung und Strafe. Zu den verfassungsrechtlichen Grenzen staatlichen Strafens,Berlin1998,zwłasz- cza s. 171–188; M. Voβ, Symbolische Gesetzgebung, Ebelsbach am Main 1989, szczególnie s.139–180;A.vonHirsch,K.Seelmann,W.Wohlers,Mediating Principles,Baden-Baden2006; G. Stächelin, Strfagesetzgebung im Verfassungsstaat. Normative und empirische materielle und prozedurale Aspekte der Legitimation unter Berücksichtigung neuerer Strafgesetzgebung- spraxis, Berlin 1998; H.Ch. Schmidt, Grundrechte als verfassungsunmittelbare Strafbefre- iungsgründe. Zur Methode und Praxis der Verfassungseinwirkung auf das materielle Strafrecht, Baden-Baden2007;O.Lagodny,Strafrecht vor den Schranken der Grundrechte. Die Ermächti- gung zum strafrechtlichen Vorwurf im Lichte der Grundrechtsdogmatik dargestellt am Beispiel der Vorfeldkriminalisierung,Tübingen1996. 9 TakicelstawiasobierównieżA.Ashworth(Principles…,s.24). 10 R.Dębski,Kilka uwag...,s.32.Namarginesiewartozauważyć,żejużw1993r.P.-A.Albrecht wskazywałnazanikprawakarnegospełniającegowymogipaństwaprawazewzględuna wzrastającąliczbęprzepisówkarnychorazzmianyprocedurykarnej(P.-A.Albrecht,Erosio- Wstęp 11 Zasady kryminalizacji znajdują przy tym zastosowanie zarówno do przypadków ustanawiania zakazu bądź nakazu karnego, jak i jego znoszenia, jedynie proces rozu- mowania przebiega wówczas w odwrotnym kierunku, zmierzając do obalenia przy- jętych założeń procesu kryminalizacji11. Jak trafnie dowodzi L. Gardocki, ustalenie reguł kryminalizacji, ich dyskutowanie, lansowanie i stosowanie ma przeciwdziałać podatności procesu kryminalizacji na „koniunkturalne wykorzystywanie prawa kar- nego przez polityków, na realizację nagłych pomysłów i zaspokajanie przejściowych emocji opinii publicznej”12. Chciałoby się móc dziś powtórzyć refleksję G. Kaisera wyrażoną w 1974 r. w pracy podsumowującej ówczesny stan niemieckiego prawa karnego, że prawo owo na przestrzeni ostatnich lat przybliżyło się do ideałów pań- stwa prawa, proporcjonalności i humanizmu13. Nie powiodły się bowiem, jak dotąd, próby wskazania alternatywy dla prawa karnego14, począwszy od propozycji G. Rad- brucha15, poprzez A. Placka16, H. Schultza17, aż po K. Lüderssena18. nen des rechtsstaatlichen Strafrecht, „Kritische Vierteljahresschrift für Gesetzgebung und Rechtswissenschaft”1993,Nr2,s.163in.). 11 Niepoświęcającosobnouwagipostulatomiformomdekryminalizacji,zwłaszczakierowa- nymprzeciwkonkretnymtypomrodzajowym,należyodesłaćdoopracowańogólnychwtym zakresie,wszczególności–zbogategopiśmiennictwa:H.Schöch,Entkriminalisierung, Ent- pönalisierung, Reduktionismus. Quantitative Prinzipien in der Kriminalpolitik,[w:]Festschrift für Horst Schüler-Springorum zum 65. Geburtstag,Hrsg.P.A.Albrecht,A.P.F.Ehlers,F.Lamott, Ch.Pfeiffer,H.-D.Schwind,M.Walter,Köln–Berlin–Bonn–München1993,s.245in.;G.Naucke, Über deklaratorische, scheinbare und wirkliche Entkriminalisierung,„Goltdammer‘sArchivfür Strafrecht”1984,Nr5,s.199in.;G.Kaiser,Kriminalisierung und Entkriminalisierung im heu- tigen Strafrecht,[w:]Zweites deutsch-sowjetisches Kolloquium über Strafrecht und Kriminolo- gie,Hrsg.H.-H.Jescheck,G.Kaiser,A.Eser,Baden-Baden1984,s.165in.;idem,Kriminalisie- rung und Entkriminalisierung in Strafrecht und Kriminalpolitik,[w:]Festschrift für Ulrich Klug zum 70. Geburtstag. Band II,Hrsg.G.Kohlmann,Köln1983,s.579in.;H.Müller-Dietz,Zur pro- blematik verfassungsrechtlicher Pönalisierungsgebote,[w:]Festschrift für Eduard Dreher zum 70. Geburtstag am 29. April 1977,Hrsg.H.-H.Jescheck,H.Lüttger,Berlin–NewYork1977,s.97 in.;idem,Verfassungsrechtliche Schutz- und Pönalisierungspflichten,[w:]Gedächtnisschrift für Heinz Zipf,Hrsg.K.H.Gössel,O.Triffterer,Heidelberg1999,s.123in.;K.Volk,Entkriminalisie- rung durch Strafwürdigkeitskriterien jenseits des Deliktsaufbaus,„Zeitschriftfürdiegesamte Strafrechtswissenschaft”1985,Nr4,s.871in.;G.Roos,Entkriminalisierungstendenzen im Be- sonderen Teil des Strafrechts,FrankfurtamMain–Bern1981. 12 L.Gardocki,Zagadnienia teorii kryminalizacji,Warszawa1990,s.90;idem,Subsydiarność…, s.60;R.Zawłocki,Kodeks karny „śmietnikowy”,[w:]Tożsamość polskiego prawa karnego, red.S.Pikulski,M.Romańczuk-Grącka,B.Orłowska-Zielińska,Olsztyn2011,s.76in. 13 G.Kaiser,Die Fortentwicklung der Methoden und Mittel des Strafrechts,„Zeitschriftfürdie gesamteStrafrechtswissenschaft”1974,Nr2,s.350,356. 14 NatentematrównieżL.Gardocki,Zagadnienia…,s.91. 15 G.Radbruch,Der Erziehungsgedanke im Strafwesen,[w:]Der Mensch im Recht,Göttingen1957. 16 A.Plack,Plädoyer für die Abschaffung des Strafrechts,München1974. 17 H.Schultz,Abschied vom Strafrecht?,„ZeitschriftfürdiegesamteStrafrechtswissenschaft” 1980,Nr3,s.611in. 18 K.Lüderssen,Abschaffen des Strafens,FrankfurtamMain1995;idem,Muss Strafe sein? Das Strafrecht auf dem Weg in die Zivilgesellschaft,[w:]Festschrift für Winfried Hassemer,Hrsg. 12 Wstęp Biorąc pod uwagę czas, jaki upłynął od sformułowania przez L. Gardockiego jego koncepcji, zasadne jest zajęcie się zagadnieniem zasad kryminalizacji, ogra- niczając się jednak, skoro chodzi o zasady, do jej normatywnej odmiany. Ma ona charakter postulatywny i polega na tworzeniu zasad określających warunki do- puszczalności ustanowienia karalności określonego zachowania19. Przemawiać za tym ma również świadome pominięcie przezeń zagadnień konstytucyjnych. Obecnie uwzględnienie wymogów stawianych procesowi kryminalizacji przez konstytucję stanowi konieczność. W przypadku wprowadzenia normy stanowią- cej ingerencję w sferę chronionych praw i wolności jednostki niepomijalna jest choćby klauzula limitacyjna art. 31 ust. 3 Konstytucji. Należy jednocześnie już w tym miejscu zaznaczyć, że w prezentowanym opracowaniu rozważania zostaną podjęte w miejscu, w którym przerwał je L. Gardocki. Zastrzega on w Uwagach końcowych swojej monografii20, że pominięto w niej problemy konstytucyjnych ograniczeń kryminalizacji. Nie będą rozważane szeroko kwestie z zakresu polityki kryminalnej, socjologii prawa karnego czy kryminologii, które pozostawały w polu zainteresowań L. Gar- dockiego. Założeniem pracy jest bowiem propozycja uzgodnionej z kontekstem konstytucyjnym teorii kryminalizacji, która może zostać wykorzystana do realiza- cji celów z zakresu polityki kryminalnej, z uwzględnieniem osiągnięć badawczych socjologii prawa karnego i kryminologii. Jak słusznie podkreśla H.-L. Günther, to właśnie kryminologia umożliwia w  procesie kryminalizacji weryfikację, czy ustawodawca nie opiera się na nieprawidłowych danych bądź nie ocenia błędnie mającej znaczenie okoliczności. Nie wyklucza ona oczywiście innych źródeł wie- dzy, jak opinie ekspertów, wysłuchania publiczne w sprawie projektów ustaw czy analiza prawnoporównawcza21. Należy również już na wstępnie zaznaczyć, że nie odnajdzie Czytelnik w dal- szych rozważaniach rozwiązania sygnalizowanych jedynie przykładowo kwestii spornych, takich jak kryminalizacja obrazy uczuć religijnych (art. 196 k.k.) czy kazirodztwa (art.  201 k.k.). Nie znajdzie również ocen powoływanych decyzji podjętych przez Trybunał Konstytucyjny, w których dokonuje on balansowania wartości konstytucyjnych pozostających w kolizji rozstrzygniętej przez ustawo- dawcę w postaci aktu kryminalizacji. W pracy ujęta została jedynie propozycja narzędzia, które ma umożliwić zarówno ocenę zasadności wprowadzenia karal- ności określonego zachowania, jak i ocenę zasadności jej utrzymywania. Zamy- słem autora jest wskazanie sposobu i etapów argumentowania uwzględniającego F.Herzog,U.Neumann,Heidelberg2010,s.467in.;por.równieżopracowaniaztomuMuss Strafe sein? Kolloquium zum 60. Geburtstag von Herrn Professor Dr Dr h.c. Heike Jung,Hrsg. H.Radtke,E.Müller,G.Britz,H.Koriath,H.Müller-Dietz,Baden-Baden2004. 19 L.Gardocki,Zagadnienia…,s.14;idem,Kriminalisierung…,s.1335. 20 L.Gardocki,Zagadnienia…,s.207. 21 H.-L.Günther,Die Genese eines Straftatbestandes. Eine Einführung in Fragen der Strafgesetz- gebungslehre,„JuristischeSchulung”1987,Nr1,s.10. Wstęp 13 kontekst konstytucyjny. W pracy zaprezentowano również, jak stanowiąca pod- stawę owego narzędzia klauzula limitacyjna art. 31 ust. 3 Konstytucji funkcjonuje w praktyce orzeczniczej Trybunału, zwłaszcza w sprawcach karnych. Monografia została podzielona na osiem rozdziałów. Na początku niezbędne jest rozstrzygnięcie kwestii terminologicznych związanych w szczególności z po- jęciami kryminalizacji i  penalizacji. Należy również określić znaczenie pojęcia racjonalnej kryminalizacji i kryteriów oceny jej racjonalności. Nie bez znaczenia pozostają w tym kontekście kwestie: z jednej strony uwzględniania ocen opinii publicznej do granic tzw. populizmu penalnego, z  drugiej zaś granic realizacji przez ustawodawcę funkcji kształtującej oceny społeczne przez stanowione typy rodzajowe przestępstw. Następny krok (ujęty w rozdziale drugim) stanowi wskazanie czterech etapów procesu kryminalizacji. Zaproponowana koncepcja zostanie odniesiona do funk- cjonujących obecnie w doktrynie innych koncepcji procesu kryminalizacji, w celu wskazania podobieństw i różnic. Następnie zostanie wykazana konieczność opar- cia się w procesie kryminalizacji na normach konstytucyjnych, w szczególności klauzuli limitacyjnej art. 31 ust. 3 Konstytucji i zawartej w niej zasadzie propor- cjonalności sensu largo. Kolejnym krokiem będzie określenie zakresu i  sposo- bu badania opatrzonego sankcją typu rodzajowego przestępstwa przez Trybu- nał Konstytucyjny, w  szczególności traktowania odrębnie zakresu zakazu bądź nakazu, sankcji oraz trybu ścigania przestępstwa. Taki zakres przekłada się na niezbędność sformułowania uzasadnienia ingerencji w procesie kryminalizacji. W następnej kolejności zostanie wykazane, że elementy zasady proporcjonalności sensu largo były obecne w doktrynie karnistycznej w wypowiedziach dotyczących granic kryminalizacji na długo przed jej sformułowaniem przez Trybunał Kon- stytucyjny. Zasada proporcjonalności jest bowiem silnie zakorzeniona w dogma- tyce prawa karnego. W  tym kontekście zostanie przedstawiona relacja między zasadą określoności typu a zasadą proporcjonalności. W rozdziale trzecim nastąpi przejście do omówienia pierwszego etapu kry- minalizacji polegającego na określeniu czynu mającego zostać poddanym sank- cji karnej. Zostanie omówione zagadnienie granic społecznej tolerancji dla zachowań narażających dobro na niebezpieczeństwo i – co jest z tym związa- ne – normy sankcjonowanej i sankcjonującej. Nie do pominięcia jest również rola prawa karnego jako narzędzia realizacji pozytywnego obowiązku państwa ochrony praw i wolności jednostki. Wykazane zostanie, że w istocie krymina- lizacja stanowi rozstrzygnięcie konfliktu pomiędzy wartościami konstytucyj- nymi lub prawami i wolnościami jednostki a prawami i wolnościami, w które ingeruje ustawodawca, wprowadzając opatrzony sankcją typ rodzajowy prze- stępstwa. Kolizja ta może mieć charakter horyzontalny albo wertykalny, z czym związane są odmienne zasady jej rozstrzygania. Przekłada się to bezpośrednio na dopuszczalność kryminalizacji. To kieruje również rozważania nieuchron- nie w stronę klauzuli limitacyjnej art. 31 ust. 3 Konstytucji, jako dotyczącej nie 14 Wstęp tylko wkraczania przez prawodawcę w sferę wolności jednostki lecz również za- sad rozstrzygania tego rodzaju kolizji. Na jej gruncie zaś za wstępny warunek kryminalizacji zostaną uznane zasady demokratycznego państwa prawnego. Na zakończenie tej części rozważań konieczne będzie wskazanie roli historycznych i kulturowych uwarunkowań kryminalizacji, zagadnienia implementacji norm prawa międzynarodowego do krajowego porządku prawnego przybierającej po- stać typów rodzajowych przestępstw oraz ciężaru dowodu w przypadku sformu- łowania postulatu dekryminalizacyjnego. Rozdział czwarty poświęcony zostanie zagadnieniu dobra prawnego, zanim nastąpi przejście do omówienia elementu społecznej szkodliwości zachowania, które ma zostać poddane sankcji karnej. Dobro prawne, mimo sporów toczo- nych wokół jego istoty, stanowi nieusuwalny element społecznej szkodliwości, a  następnie niezbędne jest do przeprowadzenia testu proporcjonalności sensu stricto. Omówiony zostanie proces przekształcania wartości społecznych w dobra prawne, a następnie zgłoszone wątpliwości odnośnie do przyjmowanych obecnie w  doktrynie koncepcji dobra prawnego. W  dalszej kolejności wskazana zosta- nie relacja między dobrem prawnym, którego ochrona ma zostać zapewniona za pomocą sankcji karnej, a katalogiem materialnych przesłanek ingerencji w sferę praw i wolności jednostki, ujętych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Uwypuklony bę- dzie również element ograniczający zakres kryminalizacji w postaci społecznego kontekstu ataku na dobro prawne. Rozdział piąty poświęcony będzie elementowi społecznej szkodliwości za- chowania, które ma zostać poddane sankcji karnej. Konieczne jest omówienie roli tego elementu w procesie kryminalizacji oraz miejsca jego konstytucyjnego umocowania. Następnie należy wskazać na przełożenie społecznej szkodliwości w procesie kryminalizacji na kształt zespołu znamion typu rodzajowego przestęp- stwa. Niezbędne jest także określenie sposobu identyfikacji społecznej szkodliwo- ści przez ustawodawcę, a w związku z tym również zależności stopnia społecznej szkodliwości uzasadniającego kryminalizację od treści i  wagi dobra prawnego, w które godzi kryminalizowane zachowanie. Rozważenia będzie wymagał rów- nież element naruszenia reguł postępowania z dobrem prawnym, jako warunku- jący uznanie zachowania za społecznie szkodliwe. W rozdziale szóstym omówiony zostanie drugi etap kryminalizacji odwołujący się do elementu konieczności ingerencji, stanowiącego składową zasady propor- cjonalności sensu largo, zawartej w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Na wstępie nastąpi wyjaśnienie istoty warunku konieczności ingerencji oraz odniesienie go do aktu kryminalizacji. Szczegółowe uwagi zostaną poświęcone w tym kontekście penali- zacji. W dalszej kolejności omówienia wymagać będzie możliwość wykorzystania innych sposobów oddziaływania społecznego, zarówno o charakterze pozapraw- nym, jak i innych gałęzi prawa. Związane jest z tym również zagadnienie odnie- sienia do elementu konieczności funkcjonującego w doktrynie karnistycznej poj- mowania prawa karnego jako ultima ratio oraz jego subsydiarnego charakteru. Wstęp 15 Zbadania wymaga, czy optyka prawnokarna pokrywa się z konstytucyjną wykład- nią zasady konieczności ingerencji, czy doktryna prawa karnego formułuje w tym miejscu dodatkowy element ograniczający zakres kryminalizacji. Niezbędne jest także odniesienie się do figury przestępstw stanowiących mala per se i mających być zwolnionymi z testu konieczności ingerencji. Pokrewnym zagadnieniem, któ- re znajduje się w polu zainteresowania, jest kwestia ustanawiania karalności dla osiągnięcia innych celów, niż ochrona dobra prawnego, w związku z uzasadnioną wątpliwością odnośnie do możliwości zdekodowania chronionego dobra prawne- go z zespołu znamion typu rodzajowego przestępstwa. Omówiony zostanie zatem również problem rozróżnienia między celami i  funkcjami prawa karnego oraz określeniem celu ingerencji prawnokarnej uzgodnionego z kontekstem konsty- tucyjnym kryminalizacji. Na zakończenie wskazane zostanie, jak praktyka usta- wodawcza stawia pod znakiem zapytania realizację wymogu konieczności przez przepisy prawa karnego, w związku z tworzeniem możliwości niepociągania do odpowiedzialności karnej mimo utrzymywania kryminalizacji. Podsumowaniem rozważań rozdziału szóstego będzie omówienie orzecznictwa Trybunału Konsty- tucyjnego dotyczącego prawa karnego w zakresie stosowania testu konieczności ingerencji. Rozdział siódmy poświęcony będzie trzeciemu etapowi procesu kryminalizacji w postaci badania realizacji wymogu przydatności ingerencji za pomocą narzędzi prawa karnego. Należy wyjaśnić znaczenie warunku przydatności oraz odnieść go do przydatności stosowania prawa karnego do walki ze zjawiskami patologii społecznej. Omówione będzie także orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące prawa karnego uwzględniające ten element zasady proporcjonalności sensu largo. Ostatni rozdział, ósmy, będzie dotyczył czwartego etapu procesu kryminali- zacji, polegającego na badaniu proporcjonalności ingerencji sensu stricto. Roz- ważania rozpocznie dokonanie wykładni warunku proporcjonalności ingerencji w sensie ścisłym. Następnie zostanie przypomniane, że akt kryminalizacji stanowi rozwiązanie konfliktu wartości konstytucyjnych. W kontekście proporcjonalno- ści sensu stricto należy natomiast zwrócić uwagę na prawidłowe określenie pozo- stających w kolizji dóbr prawnych – chronionych przez normę sankcjonowaną, której naruszenie pociąga za sobą uruchomienie normy sankcjonującej oraz dóbr ograniczanych poprzez balansowanie wartości konstytucyjnych. Osobne uwagi zostaną poświęcone penalizacji. Kolejnym krokiem będzie analiza sposobu roz- wiązywania kolizji wartości z odwołaniem do aksjologii konstytucji, mogąca pro- wadzić do kryminalizacji. W tym kontekście szczególna uwaga zostanie zwrócona na rolę zasad in dubio pro libertate oraz in dubio pro dignitate. Z koniecznością określenia chronionych dóbr związana jest kwestia kryminalizacji nie opartej na celu w postaci ochrony dobra prawnego. Ten rozważany już wcześniej problem zostanie w tym miejscu omówiony z punktu widzenia zasady proporcjonalności sensu stricto. Kolejnym krokiem będzie analiza materialnych przesłanek ingeren- 16 Wstęp cji, zawartych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, w których należy umiejscowić dobro prawne chronione przez ustanowienie zagrożonego sankcją typu rodzajowego przestępstwa. Analiza dogmatyczna zostanie następnie uzupełniona omówieniem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego przeprowadzającego test proporcjonal- ności sensu stricto w stosunku do typów rodzajowych przestępstw. Na zakończe- nie nastąpi odniesienie do dopuszczalnego zakresu kryminalizacji na przedpolu zagrożenia dobra prawnego. Rozdziałpierwszy Kryminalizacja 1. Kryminalizacja i penalizacja W  przedstawionych w  pracy rozważaniach kryminalizacja rozumiana będzie dwojako: jako ustanawianie bądź modyfikacja istniejących typów przestępstw w  celu rozszerzenia zakresu karalności albo utrzymywanie karalności określo- nych zachowań w postaci istniejących typów rodzajowych. Dekryminalizacją bę- dzie zatem rezygnacja z karalności w ogóle bądź ograniczenie jej zakresu1. Posta- ciami kryminalizacji i  dekryminalizacji są odpowiednio kontrawencjonalizacja i dekontrawencjonalizacja2, którym może towarzyszyć zmiana zakresu karalności oraz zagrożenia ustawowego. Pod pojęciem penalizacji mieścić będzie się ustano- wienie bądź zaostrzenie zagrożenia karnego za zachowanie realizujące znamiona typu. Depenalizacja będzie zatem oznaczała złagodzenie zagrożenia bądź jego zniesienie3. W przypadku kryminalizacji polegającej na stworzeniu typu rodza- jowego przestępstwa jest ona ściśle związana z penalizacją, ponieważ tworzony przepis musi zostać w tym momencie uzupełniony o sankcję. Podobnie dekry- minalizacja w postaci całkowitego zniesienia karalności będzie połączona z de- penalizacją4. Powyższe uwagi natury terminologicznej należy przy tym odnosić 1 Por.L.Gardocki,Zagadnienia teorii kryminalizacji,Warszawa1990,s.7–9;idem,Subsydiar- ność prawa karnego oraz in dubio pro libertate – jako zasady kryminalizacji,„PaństwoiPrawo” 1989,nr12,s.59–60. 2 Przyjmując,jakczyniL.Gardocki,żekontrawencjonalizacjaoznaczakażdyprzypadekuzna- nia czynu za wykroczenie, a nie jedynie przekwalifikowanie przestępstwa w wykroczenie (L. Gardocki, Zagadnienia…, s. 8 przyp. 2). Odpowiednio dekontrawencjonalizacja będzie oznaczałapodniesieniewykroczeniadorangiprzestępstwaalborezygnacjęzkaralnościna- wetwpostaciwykroczenia. 3 Por.ibidem,s.8–9. 4 Natematpojmowaniawszystkichwymienionychpojęćwdoktryniepolskiejpor.najszerzej: ibidem,s.7–9;J.Waszczyński,Z zagadnień depenalizacji w prawie karnym,„ProblemyPrawa Karnego”1982,t.7,s.13in.;H.Kołakowska-Przełomiec,Kryminalizacja – penalizacja i dekry- minalizacja – depenalizacja,[w:]Jakość prawa,Warszawa1996,s.147in.;eadem,Dekrymina- 18 Kryminalizacja zarówno do przestępstw i wykroczeń, jak i przestępstw i wykroczeń skarbowych5. W dalszych rozważaniach pojawiać będzie się przede wszystkim pojęcie krymi- nalizacji, z którą w momencie ustanawiania karalności określonego zachowania ściśle związana jest penalizacja. O samej penalizacji będzie mowa w przypadku konieczności poczynienia zastrzeżeń dotyczących odrębności w zakresie zastoso- wania proponowanej teorii kryminalizacji do określania kształtu sankcji. 2. Racjonalność kryminalizacji Za punkt wyjścia dalszych rozważań należy przyjąć założenie, zgodnie z którym proces kryminalizacji powinien być procesem racjonalnym6, co jest zbieżne z za- łożeniem racjonalności procesu stanowienia prawa. A. Zoll określa trafnie ową „racjonalność postępowania w sferze mającej społeczne znaczenie” jako „zmie- rzanie do określonego celu społecznie korzystnego za pomocą środków, które są, z punktu widzenia wiedzy i doświadczenia w danej dziedzinie życia społecznego, adekwatne do osiągnięcia zamierzonego celu”7. Na gruncie prawa karnego autor ten definiuje dwa zasadnicze cele: wyrażenie dezaprobaty dla określonego typu lizacja. Depenalizacja – aktualne tendencje,„PrzestępczośćnaŚwiecie”1990,t.XXIII,s.38–39; I.Andrejew,Ustawowe znamiona czynu. Typizacja i kwalifikacja przestępstw,Warszawa1978, s.59in.;S.Strycharz,Wybrane problemy karania na tle tendencji depenalizacyjnych,War- szawa1982,s.47–51;A.Gaberle,Entkriminalisierung und Enpönalisierung in Polen – Illusio- nen oder Wirklichkeit?,[w:]Modernes Strafrecht und ultima-ratio-Prinzip,Hrsg.K.Lüderssen, C.Nestler-Tremel,E.Weigend,FrankfurtamMain1990,s.39in. 5 R.Zawłocki,Kryminalizacja obrotu gospodarczego w Polsce,[w:]Zagadnienia współczesnej polityki kryminalnej,red.T.Dukiet-Nagórska,Bielsko-Biała2006,s.215.Należyodnotować, żeTrybunałKonstytucyjnynietraktujeniekiedywsposóbjednolityskładowychtzw.prawa represyjnego,choćnieuzasadnianależyciefaktycznejdyferencjacjizastosowaniazasadkon- stytucyjnychwzględempokrewnychmaterii,szerzejM.Sławiński,O niejednolitościach zwią- zanych z pojęciem prawa represyjnego – kilka uwag z perspektywy konstytucyjnej,[w:]Interdy- scyplinarność badań w naukach penalnych,red.I.Sepioło,Warszawa2012,s.233in. 6 TakrównieżR.Zawłocki,Pojęcie i funkcje społecznej szkodliwości czynu w prawie karnym,War- szawa2007,s.107.Natematracjonalnegostanowieniaprawapor.znowszegopiśmiennictwa karnistycznego:A.Błachnio-Parzych,Kryminalizacja manipulacji instrumentami finansowymi, Warszawa2011,s.25in.;P.Góralski,O zagadnieniu racjonalnej kryminalizacji i penalizacji pedofilii w polskim prawie karnym,[w:]Nowa kodyfikacja prawa karnego,t.XXVII,red.T.Ka- lisz,s.44–46;B.Janiszewski,Rozważania o „racjonalności” w dziedzinie prawa karnego,„Ruch Prawniczy,EkonomicznyiSocjologiczny”1996,nr4,s.11in. 7 A.Zoll,Potrzeba racjonalności w reformowaniu prawa karnego,[w:]Teoretyczne i praktyczne problemy współczesnego prawa karnego,red.T.Bojarski,A.Michalska-Warias,I.Nowikowski, K.Nazar-Gutowska,J.Piórkowska-Flieger,D.Firkowski,Lublin2011,s.29. 2. Racjonalnośćkryminalizacji 19 zachowania opartej na przyjętych przez rządzącą większość założeniach aksjo- logicznych oraz zapewnienie możliwości ścigania tych zachowań za pomocą in- strumentów prawa karnego i poinformowanie o tym adresatów norm8. Z kolei T. Kaczmarek zwraca uwagę, że „racjonalny ustawodawca będzie chciał uwzględ- niać także stanowisko opinii społecznej w  kwestiach dla prawa relewantnych, jako jednego z empirycznie stwierdzalnych faktów społecznych, wpływających na skuteczność ustanawianych zakazów”9. Myśl tę prezentował wcześniej W. Świda wskazujący, że działalność ustawodawcy świadoma i celowa nie może ignorować stanowiska społeczeństwa, jego poglądów, wierzeń, idei, którymi się kieruje i za- sad moralności, ponieważ skazana byłaby na porażkę10. L. Gardocki wiąże odnie- sienie się do ocen społecznych z jego (społeczeństwa) poczuciem sprawiedliwo- ści, które nie może być ignorowane i stanowi granicę penalizacji11. Jak wskazuje również J. Dylewska, sposób, szybkość i skuteczność realizacji założonego przez prawodawcę celu zależy od nastawienia adresata, w postaci społeczeństwa12. Za- tem zapewnienie skuteczności realizacji ustanowionej normy wymaga, aby sys- tem wartości przyjmowany przez prawodawcę był zbieżny z tym, który wyznają jej adresaci. W innym przypadku, nieuwzględnienia wartości aprobowanych przez społe- czeństwo, czy wprost, wprowadzenia norm z tymi wartościami niezgodnych13, ich skuteczność będzie niewątpliwie niższa, co przełoży się na ocenę przydatności jej ustanowienia. Ustawodawcy takiego J. Dylewska nie waha się nazwać nieracjonal- nym14. Jednak R. Zawłocki ostrzega, że ustawodawca nie powinien uwzględniać oczekiwań społecznych, jeżeli zależą one od bieżących partykularnych interesów, niezgodnych z  systemem wartości społecznych15. H. Kołakowska-Przełomiec wprost zastrzega, że „kryminalizacja – penalizacja nie powinna być wynikiem emocjonalnych nacisków i żądań opinii publicznej”16. Również zdaniem W. Wró- bla ustawodawca karny musi dystansować się od uwzględniania aktualnych ocen wyrażanych w opinii publicznej, z rezerwą traktując emocje i symbolikę, jaka łączy 8 Ibidem,s.30. 9 T.Kaczmarek,Racjonalny ustawodawca wobec opinii społecznej a populizm penalny,[w:]Po- pulizm penalny i jego przejawy w Polsce,red.Z.Sienkiewicz,R.Kokot,Wrocław2009,s.37; idem,Racjonalny ustawodawca wobec opinii społecznej a populizm penalny,[w:]Księga de- dykowana dr Ewie Weigend,red.S.Waltoś,„CzasopismoPrawaKarnegoiNaukPenalnych” 2011,s.167in.;idem,Nowy polski kodeks karny i jego aksjologiczne oraz kryminalnopolitycz- ne założenia,[w:]Nowa kodyfikacja prawa karnego,t.III,red.L.Bogunia,Wrocław1999,s.22. 10 W.Świda,Prawo karne. Część ogólna,Warszawa–Wrocław1961,s.78. 11 L.Gardocki,Penalizacja i jej ograniczenia,„ArchiwumKryminologii”1985,t.XII,s.13. 12 J.Dylewska,Zasada proporcjonalności w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego po wej- ściu w życie Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.,„PrzeglądSejmowy”2001,nr1,s.45. 13 Ibidem. 14 Ibidem. 15 R.Zawłocki, Pojęcie…,s.106,przyp.1. 16 H.Kołakowska-Przełomiec,Kryminalizacja…,s.160. 20 Kryminalizacja się z prawem karnym17. Wpływ opinii społecznej nie może być zatem traktowany przez ustawodawcę jako zniewalający. Nie można jednak całkowicie ignorować aktualnych ocen społecznych, jeśli są one reakcją na nowe, społecznie szkodliwe zjawiska bądź zjawisko zastane przybierze na sile w stopniu uzasadniającym roz- ważenie reakcji karnej. Zastąpienie paradygmatu racjonalnego ustawodawcy zdaniem na opinię społeczną zadania wyznaczenia właściwej miary dobrego prawa prowadzić może do populizmu penalnego18. Stanowi on właśnie odpowiedź na społeczne żądanie kryminalizacji. A. Zoll nie waha się uznać populizmu karnistycznego za jedno z najgroźniejszych zjawisk dla racjonalności tworzenia prawa karne- go19. W  tym kontekście powołuje w  doktrynie szwajcarskiej S. Trechsel fran- cuską maksymę: „plus rien ne serait criminel si tout l’était”20, zaś w niemieckiej T. Lenckner i U. Schittenhelm słowa H. Welzla: „wo Strafvorschriften fast alle Lebensbetätigungen einzwängen […], da leidet im Übermaß des Strafens das Strafrecht Not”21. Podobnie wskazuje T. Weigend, że przekryminalizowanie ży- cia społecznego prowadzi do utraty przez karę kryminalną jej funkcji zarówno społecznych, jak i indywidualnych22. Posługiwanie się przez polityków prawem karnym dla rozwiązywania doraźnych problemów społecznych w sposób poli- tycznie dla nich korzystny nie jest przypadłością jedynie polskiego systemu po- litycznego. Na taki proces w niemieckim prawie karnym wskazują Ch. Hanssen i M. Otto23. Nie jest również problemem nowym. Na podatność niewyrobionej opinii publicznej na manipulacje oraz jej chwiejność w ocenach wskazywał już swego czasu I. Andrejew24. Rację ma W. Wróbel, zauważając, że przeciwstawienie racjonalnej kryminaliza- cji populizmowi penalnemu nie oznacza, że ten ostatni jest irracjonalny25. Jednak 17 W.Wróbel,Czy powrót do racjonalizmu? Projekty nowelizacji Kodeksu karnego w perspekty- wie zmian dokonanych w prawie karnym w latach 2005–2007,[w:]Populizm...,s.104. 18 T.Kaczmarek,Racjonalny…,2009,s.37,39;idem,Nowy…,s.22. 19 A.Zoll,Potrzeba…,s.31;W.Wróbel,A.Zoll,Polskie prawo karne. Część ogólna,Kraków2014, 20 S.Trechsel,Schweizerisches Strafrecht. Allgemeiner Teil I. Allgemeine Voraussetzungen der s.62–63. Strafbarkeit,Zürich1998,s.28. 21 T.Lenckner,U.Schittenhelm,Gründe und Grundlagen des strafrechtlichen Verbots. Prinzipien der Kriminalisierung, Strafwürdigkeit und Straftauglichkeit,[w:]Viertes deutsch-sowjetisches Kolloquium über Strafrecht und Kriminologie – Kriminalisierung. Strafrechtliches Verbot. Rechtsbewußtsein. Öffentlichkeit des Strafverfahrens,Hrsg.A.Eser,G.Kaiser,Baden-Baden 1989,s.21,przyp.5. 22 T.Weigend,[w:]Strafgesetzbuch. Leipziger Kommentar. Erster Band,Hrsg.H.W.Laufhütte, R.Rissing-vanSaan,K.Tiedemann,Berlin2007,s.3. 23 Ch. Hanssen, M. Otto, Das Freiheitsprinzip als Grenze inflationärer Strafnormenschaffung, „ZeitschriftfürRechtspolitik”2002,Nr7,s.318–319. 24 I.Andrejew,Polskie prawo karne w zarysie,Warszawa1989,s.38. 25 W.Wróbel,Czy powrót…,s.103–104.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Problemy teorii kryminalizacji. Studium z zakresu prawa karnego i konstytucyjnego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: