Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00193 010600 7484659 na godz. na dobę w sumie
Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego. Studium prawno-historyczne - ebook/pdf
Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego. Studium prawno-historyczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 400
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5099-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka przedstawia opis i analizę procesu Jezusa w świetle norm rzymskiego prawa karnego materialnego i procesowego. Analizując materiał źródłowy, autorka poszukuje odpowiedzi na pytania:
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

(cid:80)(cid:82)(cid:79)(cid:67)(cid:69)(cid:83)(cid:32)(cid:74)(cid:69)(cid:90)(cid:85)(cid:83)(cid:65)(cid:32) (cid:87)(cid:32) (cid:346) (cid:87) (cid:73) (cid:69) (cid:84) (cid:76) (cid:69)(cid:32) (cid:80) (cid:82) (cid:65) (cid:87) (cid:65)(cid:32) (cid:82) (cid:90) (cid:89) (cid:77) (cid:83) (cid:75) (cid:73) (cid:69) (cid:71) (cid:79) (cid:83)(cid:116)(cid:117)(cid:100)(cid:105)(cid:117)(cid:109)(cid:32)(cid:112)(cid:114)(cid:97)(cid:119)(cid:110)(cid:111)(cid:45)(cid:104)(cid:105)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:114)(cid:121)(cid:99)(cid:122)(cid:110)(cid:101) (cid:80)(cid:97)(cid:117)(cid:108)(cid:105)(cid:110)(cid:97)(cid:32)(cid:346)(cid:119)(cid:105)(cid:281)(cid:99)(cid:105)(cid:99)(cid:107)(cid:97) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:115)(cid:122)(cid:97)(cid:119)(cid:97)(cid:32)(cid:50)(cid:48)(cid:49)(cid:50) –––  SpiS treści  ––– SpiS treści Słowo wStępne ...................................................................................................................9 Z recenZji kS. A. Bonieckiego..........................................................................................11 wykAZ Skrótów StoSowAnych w tekście ........................................................................13 wprowAdZenie: proceS w SprAwie jeZuSA – temAt AktuAlny ........................................25 cZęść i ŹródłA hiStorycZne dotycZące proceSu jeZuSA ............................................................35 Rozdział 1 Źródła potwierdzające historyczność wydarzeń ...............................................................39 1.1. Ewangelie kanoniczne ................................................................................42 1.2. Apokryfy .......................................................................................................64 1.3. Wzmianka Tacyta ........................................................................................68 1.4. List Pliniusza Młodszego ...........................................................................71 1.5. Józef Flawiusz i Testimonium Flavianum ...................................................72 Rozdział 2 Źródła do odtworzenia sytuacji politycznej i społecznej w prowincji Judei oraz do rekonstrukcji rzymskiej procedury karnej w prowincjach w okresie wczesnego pryncypatu ............................................................................................................77 cZęść ii tło hiStorycZno-prAwne proceSu ..................................................................................91 Rozdział 1 Judea jako rzymska prowincja ...............................................................................................93 Rozdział 2 Organizacja prowincji ........................................................................................................... 106 Rozdział 3 Imperium prowincjonalne ..................................................................................................... 112 Rozdział 4 Sądownictwo w prowincjach .............................................................................................. 128  –––  SpiS treści  ––– Rozdział 5 Cognitio extra ordinem w sprawach karnych ..................................................................... 136 cZęść iii poStępowAnie Sądowe w SprAwie jeZuSA Z nAZAretu ..................................................143 Rozdział 1 Aresztowanie i sformułowanie zarzutów ......................................................................... 150 1.1. Aresztowanie .............................................................................................156 1.2. Właściwość sądowa ...................................................................................165 Rozdział 2 Analiza poszczególnych elementów postępowania ...................................................... 177 2.1. Zasady procesowe .....................................................................................180 2.1.1. Zasada jawności postępowania ....................................................180 2.1.2. Zasada ustności postępowania .....................................................183 2.1.3. Zasada bezpośredniości postępowania .......................................184 2.2. Ramy organizacyjne procesu ..................................................................185 2.2.1. Czas postępowania .........................................................................185 2.2.2. Miejsce ..............................................................................................188 2.2.3. Język ..................................................................................................192 Rozdział 3 Postępowanie rozpoznawcze .............................................................................................. 196 3.1. Tryb postępowania ....................................................................................196 3.2. Zarzuty ........................................................................................................202 3.3. Sąd – kształt i skład organu decyzyjnego..............................................209 3.4. Strony postępowania ................................................................................210 3.5. Postępowanie dowodowe ........................................................................211 3.5.1. Środki dowodowe ...........................................................................212 3.5.2. Interrogatio i prawo do obrony ......................................................213 3.5.3. Confessio i absolutio? .........................................................................219 3.5.4. Fustium castigatio .............................................................................226 3.5.5. Problem privilegium paschale ..........................................................229 3.6. Wydanie wyroku .......................................................................................237 3.6.1. Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris! .........................................238 3.6.2. Crimen laesae maiestatis – Piłat czy Jezus? ....................................240 3.6.3. Formuła wyroku ..............................................................................253 3.6.4. Skutki wyroku .................................................................................261 3.6.5. Ocena wyroku .................................................................................262 3.6.6. Czy Piłat mógł wydać inny wyrok? .............................................265 Rozdział 4 Postępowanie wykonawcze ................................................................................................. 269  –––  SpiS treści  ––– cZęść iV „proceS” prZed SAnhedrynem i jego prAwnA relAcjA do proceSu rZymSkiego ..........287 Rozdział 1 Sanhedryn jako żydowska Najwyższa Rada polityczno-religijna ............................. 293 Rozdział 2 Legalność postępowania przed Sanhedrynem ............................................................... 297 Rozdział 3 Jurysdykcja w sprawach zagrożonych karą śmierci ...................................................... 306 3.1. Pełnia władzy jurysdykcyjnej .................................................................307 3.2. Konieczność zatwierdzenia w celu wykonania ....................................318 3.3. Wyłączenie kompetencji w sprawach zagrożonych karą śmierci .....326 3.4. Wykonywanie wyroków śmierci ............................................................328 ZAkońcZenie ...................................................................................................................329 ZeStAwienie opiSów wydArZeń według ewAngelii kAnonicZnych ..............................333 index locorum / wykAZ cytowAnych Źródeł .............................................................339 index liBrorum / wykAZ cytowAnej literAtury ...........................................................353 riASSunto / StreSZcZenie ...............................................................................................389  –––  SpiS treści  –––  –––  Słowo wStępne  ––– Słowo wStępne Proces Jezusa, którego przebieg i finał w tak sugestywnej formie przedsta- wił słynny film Pasja w reżyserii Mela Gibsona, dla przeciętnego chrześcijanina ma wymiar religijny, a nawet nadnaturalny. Niewielu natomiast ludzi uświadamia sobie, że było to wydarzenie historyczne, mocno osadzone w prawnych i poli- tycznych realiach epoki, podobnie jak dziesiątki innych procesów sądowych to- czących się w rzymskiej prowincji, przed rzymskim urzędnikiem i na podstawie zasad rzymskiej procedury karnej. Na ten właśnie stosunkowo rzadko uwzględ- niany aspekt procesu Jezusa zwróciła uwagę Autorka. Analizując źródła i lite- raturę przedmiotu, przedstawiła próbę odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu wypracowane przez jurystów starożytnego Rzymu zasady prawne znalazły od- zwierciedlenie w toku postępowania sądowego przed Poncjuszem Piłatem, a tak- że – jaki był rzeczywisty przebieg wydarzeń poprzedzających wydany w tym procesie wyrok skazujący. Dzięki temu otrzymaliśmy wartościowe, świadczące o dużej erudycji Autorki i jej umiejętnościach badawczych, studium historycz- no-prawne, stanowiące jednocześnie niezwykle interesujący wkład do analizy odnośnych opowieści ewangelicznych. Z tej pracy można się bowiem dowie- dzieć nie tylko o kompetencjach namiestnika prowincji i jego pozycji, ale rów- nież o tym, dlaczego użyty przez przedstawicieli Sanhedrynu argument, „jeżeli Go wypuścisz, nie jesteś przyjacielem cesarza” skłonił Piłata do wydania wyroku skazującego, a także, jakie znaczenie miało umycie rąk przez namiestnika Judei, w jaki sposób odbywało się losowanie szaty Jezusa etc. Można zatem z całym przekonaniem stwierdzić, że dzięki tej rozprawie wszystkie podstawowe wątki historyczne, związane bardziej lub mniej ze sprawą procesu Jezusa, doczekały się wyczerpującego omówienia. prof. dr. hab. Janusz Sondel [ze wstępu do książki Pauliny Święcickiej, Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego. Studium z zakresu rzymskiego procesu karnego w prowincjach wschodnich w okresie wczesnego pryncypatu, Kraków 2005]  –––  Słowo wStępne  ––– 10 –––  paulina święcicka, Proces Jezusa w świetle Prawa rzymskiego  ––– * * * W literaturze narosłej wokół procesu Jezusa książka ta dobitnie się wyróż- nia. Autorka bowiem dokonuje przeglądu stanowisk w tej sprawie i nie tylko pre- zentuje (zwięźle i jasno) stanowiska autorów zajmujących się procesem, autorów znaczących, polskich, niemieckich włoskich i angielskojęzycznych, lecz w każdej kwestii zajmuje własne stanowisko, zawsze rzetelnie je uzasadniając. Istotnym narzędziem w tej pracy jest znajomość procedur procesowych obowiązujących w tamtej epoce, procedur rzymskich i żydowskich. Jest to znajo- mość przepisów (ważniejsze zostały przytoczone), ale także przypadków z epoki, pozostających w jakiejś analogii do omawianego procesu. Sprawa procesu Jezusa ma dziś ogromne znaczenie w dialogu żydowsko- -chrześcijańskim. Od czasów starożytnych dominował w świadomości chrześcijan zarzut bogobójstwa popełnionego przez Żydów. Takie myślenie zakwestionował So- bór Watykański II w deklaracji Nostra Aetate, gdzie czytamy: „A choć władze żydow- skie wraz ze swoimi zwolennikami domagały się śmierci Chrystusa, jednakże to, co popełniono podczas Jego męki, nie może być przypisane ani wszystkim bez różni- cy Żydom wówczas żyjącym, ani Żydom dzisiejszym. Chociaż Kościół jest nowym Ludem Bożym, nie należy przedstawiać Żydów jako odrzuconych ani jako przeklę- tych przez Boga, rzekomo na podstawie Pisma Świętego. Niechże więc troszczą się wszyscy o to, aby w katechezie i w głoszeniu słowa Bożego nie nauczali niczego, co nie zgadzałoby się z prawdą ewangeliczną i z duchem Chrystusowym”. Ten dokument stał się początkiem nowej fazy relacji chrześcijańsko-żydow- skich. Wątek odpowiedzialności Żydów za śmierć Jezusa podejmuje też Benedykt XVI w swej książce Jezus z Nazaretu. Ktoś zwrócił uwagę, że „w tekście Ratzin- gera znaleźć też można echo żydowskiego punktu widzenia, jak ten, zapropono- wany przez Chaima Cohna sędziego Sądu Najwyższego Izraela, że Jezus skazany został na śmierć przez rzymskiego namiestnika Palestyny w latach 26–30, zgod- nie z prawem rzymskim i na podstawie przyznania się do winy”. Konsekwencja tego jest oczywista: Jezus miał rzymski proces, w którym otrzymał rzymski wy- rok, który wykonali rzymscy oprawcy. Autorka nie wchodzi w problematykę teologiczną, trzyma się interpreta- cji jurydycznej, nie stawia też pytania o odpowiedzialność za zabicie Jezusa ani o winę Żydów, jednak jej praca daje solidne, naukowe podstawy debacie, która naprawia wielowiekowe nieporozumienie. A są to sprawy niekiedy dość trudne, przez wielu autorów analizowane, jak choćby interpretacja procesu Jezusa przed 11 –––  paulina święcicka, Proces Jezusa w świetle Prawa rzymskiego  ––– Sanhedrynem. Tu znajdujemy zarówno przegląd najważniejszych interpretacji, jak i argumenty za tą, którą Autorka uznała za najtrafniejszą. Godzi się dodać, że książka jest świetnie napisana. Autorka wspomina we wprowadzeniu, że monografia jest oparta na jej pracy magisterskiej. Należy więc stanowczo zaznaczyć, że poziom tego dzieła w niczym się nie kojarzy z przeciętną pracą magisterską. Jest to poważna praca naukowa a do tego – stwierdzam to ku chwale Autorki – nieobciążona żargonem technicznym. To jest po prostu ważna, wciągająca czytelnika książka. ks. Adam Boniecki [z recenzji książki Pauliny Święcickiej, Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego. Studium z zakresu rzymskiego procesu karnego w prowincjach wschodnich w okresie wczesnego pryncypatu, Kraków 2005] 12 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– wykaz Skrótów StoSowanych w tekście 1..Źródła.cytowane 1.1. Źródła jurydyczne rzymskie C. Codex Iustinianus. Corpus Iuris Civilis, t. II, red. P. Krüger, Berolini 1963 C. Th. Codex Theodosianus, wyd. Theodosiani libri XVI cum constitutionibus Sirmondianis et le­ ges novellae ad Theodosianum pertinentes, red. Th. Mommsen, P.M. Meyer, Berolini 1905, repr. Berlin 1970 Coll. Collatio legum Mosaicarum et Romanarum (w:) Fontes Iuris Romani Anteiustiniani, t. II (Auc­ tores), red. S. Riccobono, J. Baviera, C. Ferri- ni, J. Furlani, V. Arangio-Ruiz, Florentiae 1940– 1943 D. Digesta. Corpus Iuris Civilis, t. I, red. P. Krüger, Berolini 1954 Decret. Decretalium Gregorii papae IX compilationis li­ bri V (w:) Corpus Iuris Canonici. Pars secunda: Decretalium Collectiones. Decretales Gregorii, red. E.L. Richter, E. Friedberg, Leipzig 1881 FIRA (Bruns) Fontes Iuris Romani Antiqui. Pars prior: Leges et negotia, red. C.G. Bruns, Tubingae 1909 FIRA (Riccob.) Fontes Iuris Romani Anteiustiniani, t. I–III, red. S. Riccobono, J. Baviera, C. Ferrini, J. Furlani, V. Arangio-Ruiz, Florentiae 1940–1943 Gai Gai Institutionum commentarii quattuor (w:) Fon­ tes Iuris Romani Anteiustiniani, t. II (Auctores), red. S. Riccobono, J. Baviera, C. Ferrini, J. Fur- lani, V. Arangio-Ruiz, Florentiae 1940–1943 ldt Lex duodecim tabularum (w:) Fontes Iuris Ro­ mani Antiqui. Pars prior: Leges et negotia, red. C.G. Bruns, Tubingae 1909 13 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– PS Pauli Sententiae receptae (w:) Fontes Iuris Roma­ ni Anteiustiniani, t. II (Auctores), red. S. Ricco- bono, J. Baviera, C. Ferrini, J. Furlani, V. Aran- gio-Ruiz, Florentiae 1940–1943 1.2. Stary i Nowy Testament oraz teksty w tradycji żydowskiej włączane do Biblii 1 Macc. 1 Sam. 1 Tym. 2 Macc. 2 Sam. Exod. (Exodus) Księga Wyjścia Ezd. Księga Ezdrasza Gen. (Genesis) Księga Rodzaju 1 Księga Machabejska 1 Księga Samuela 1 List do Tymoteusza 2 Księga Machabejska 2 Księga Samuela Act. (Acta apostolorum) Dzieje Apostolskie Deutron. (Deuteronomium) Księga Powtórzonego Prawa Jos. Księga Jozuego Jud. Księga Judyty Lc Ewangelia według Łukasza Ier. Księga Jeremiasza Is. Księga Izajasza J Ewangelia według Jana Mc Ewangelia według Marka Mich. Księga Micheasza Mt Ewangelia według Mateusza Lev. (Leviticus) Księga Kapłańska Num. (Numeri) Księga Liczb Ps. Księga Psalmów Ps. Sal. Psalm Salomona Zach. Księga Zachariasza 1.3. Apokryfy Acta Pil. = Nic. Ewangelia Nikodema inaczej Dzieje Piłata (Acta Pilati) 14 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– 1.4. Źródła żydowskie A.z. Miszna, traktat „Awoda zara” („bałwochwal- Awot Miszna, traktat „Pirke Awot” („rozdziały Ojców”) bBB Talmud Babiloński, traktat „Bawa batra” („ostat- bEr. Talmud Babiloński, traktat „Eruwin” („miesza- bSanh. Talmud Babiloński, traktat „Sanhedryn” Chag. Miszna, traktat „Chagiga” („uroczystość świą- Gen. R. Genesis Rabba (Wielki Midrasz do Księgi Ro- stwo”) nia brama”) nia”) teczna”) dzaju) zwój Qumran Q R.h. Miszna traktat „Rosz ha-Szana” („Nowy Rok”) Sanh. Miszna traktat „Sanhedryn” Tosifta R.h. Tosefta traktat „Rosz ha-Szana” („Nowy Rok”) Tosifta Sanh. Tosefta traktat „Sanhedryn” 1.5. Pisma rzymskich jurystów Call. Callistratus de cogn. – libri de cognitionibus de iure fisci – libri de iure fisci quaest. – quaestiones Cels. P.I. Celsus dig. – libri digestorum Gai. Gaius ad ed. prov. – libri ad edictum provinciale de leg. ad ed. urb. – libri de legatis ad edictum urbicum Hermog. Hermogenianus iuris epit. – iuris epitomae Iul. Salvius Iulianus dig. – digesta Lab. pith. a Paulo epit. Labeonis pithana a Paulo epitomata Macer Aemilius Macer de appell. – libri de appellationibus de iud. publ. – libri de iudiciis publicis 1 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– de off. praesid. – libri de officio praesidis Marc. Aelius Marcianus inst. – institutiones l. s. ad s.c. Turpill. – liber singularis ad senatus­ consultum Turpillianum publ. – libri de iudiciis publicis Mod. Herennius Modestinus de poen. – libri de poenis pand. – pandectae reg. – regulae resp. – responsa Pap. Aemilius Papinianus Paul. de adult. – libri de adulteriis def. – definitiones quaest. – quaestiones resp. – responsa Iulius Paulus ad ed. – libri ad edictum ad Plaut. – libri ad Plautium ad Sab. – libri ad Sabinum l. s. ad s.c. Libon. – liber singularis ad senatus­ consultum Libonianum l. sing. de off. praef. vig. – liber singularis de offi­ cio praetoris vigilum sent. – sententiae Pomp. Sextus Pomponius ad Q. Muc. – libri ad Quintum Mucium Scaev. Cervidius Scaevola reg. – regulae Tryph. Tryphoninus disp. – disputationes Ulp. Domitius Ulpianus ad ed. – libri ad edictum ad ed. aedil. curul. – libri ad edictum aedilium curulium ad l. Iul. et Pap. – libri ad legem Iuliam et Pa­ piam ad Sab. – libri ad Sabinum de adult. – libri de adulteriis de appellat. – libri de appellationibus de off. quaest. – libri de officio quaestorum de off. procons. – libri de officio proconsulis 1 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– de omn. trib. – libri de omnibus tribunalibus inst. – institutiones opin. – opiniones Ven. Venuleius Saturninus de iud. publ. – libri de iudiciis publicis de off. procons. – libri de officio proconsulis 1.6. Źródła literackie Amm. Marcell. Rer. gest. Ammianus Marcellinus Rerum gestarum libri Apul. Met. Lucius Apuleius Metamorphoses sive Asinus Au­ Aug. de civ. Dei Augustinus De civitate Dei Caes. bell. Gall. Gaius Julius Caesar Commentarii rerum gesta­ XXXI reus Rullum reo rum belli Gallici storia Romana) Cass. Dio Lucius Cassius Dio Cocceianus `RwmaŽk£ (Hi­ Cic. ad Att. Marcus Tullius Cicero Epistulae ad Atticum Cic. de leg. Marcus Tullius Cicero De legibus Cic. de leg. agr. Marcus Tullius Cicero De lege agraria contra Cic. de prov. cons. Marcus Tullius Cicero De provinciis consularibus Cic. de re publ. Marcus Tullius Cicero De republica Cic. Flac. Marcus Tullius Cicero Pro Flacco Cic. part. orat. Marcus Tullius Cicero Partitiones oratoriae Cic. Philip. Marcus Tullius Cicero Philippicae Cic. pro Lig. Marcus Tullius Cicero Pro Ligario Cic. pro Rab. Marcus Tullius Cicero Pro Rabirio perduellionis Cic. pro Sulla Marcus Tullius Cicero Pro Sulla Cic. Verr. Marcus Tullius Cicero Actio in Verrem Euseb. Hist. Eccl. Eusebius Pamphili Ekklhsiastik» `Istor…a Gal. Anat. Galenos Perˆ ¢natomikîn ™gceir»sewn bibl…a (Historia Ecclesiastica) ™nnša (Anathomia) Gell. Aulus Gellius Noctes Atticae Herod. Herodotos `Istoriîn b…blioi (Historiae) Hor. Sat. Quintus Horatius Flaccus Sermones Ioseph. Antiq. Flavius Iosephus Ioudaik¾ ¢rcaiolog…a (An­ tiquitates Iudaicae) 1 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– Ioseph. Bell. Iud. Flavius Iosephus `Istor…a Iouda…koà polšmou prÕj `Rwma…ouj (Bellum Iudaicum) Ioseph. c. Ap. Flavius Iosephus PrÕj Ap…wna (Contra Apio­ nem) Ioseph. Vita Flavius Iosephus Iws»pou b…oj (Vita) Iren. adv. haer. Isid. Etym. Iust. Apol. Irenaeus Adversus haereses Isidorus Hispalensis Etymologiarum libri XX Iustinus philosophus Apolog…ej (Apologiae) Liv. Titius Livius Ab urbe condita Liv. Per. Titius Livius Periochae Lucan Phar. Marcus Anneus Lucanus Pharsalia (in. Belli ci­ vilis libri X) Orig. c. Cels. Origenes Kat¦ Kšlsou (contra Celsum) Ovid. Met. Ovidius Naso Metamorphoseon libri XV Petr. Sat. Petronius Satiricon Philo c. Flac. Philo Judaeus Contra Flaccum Philo leg. ad Cai. Philo Judaeus Legatio ad Caium Philostr. VS Philostratus Vitae Sophistarum Pl. Nom. Plato NÒmoi (De legibus) Plaut. Mil. Gl. T. Maccius Plautus Miles Gloriosus Plaut. Mostell. T. Maccius Plautus Mostellaria Polib. Polybios `Istoriîn b…blioi (Historiae) Plin. ep. Gaius Plinius Caecilius Secundus Epistulae Plin. NH Gaius Plinius Secundus Naturalis historia Quint. Inst. Quintilianus Institutio oratoria Sall. Iug. G. Sallustius Crispus Bellum Iugurthinum Salv. de gubern. Dei Salvianus De gubernatione Dei libri VIII Schol. Apoll. Rhod. ScÒlion (scholia – komentarz) do pism Apolo- niusza z Rodos (Apollonius Rhodius) Sen. ad Marc. de consol. Lucius Annaeus Seneca Ad Marciam de conso­ latione Lucilium Sen. de ira Lucius Annaeus Seneca De ira Sen. de tranquil. Lucius Annaeus Seneca De tranquillitate animi Sen. ep. Lucius Annaeus Seneca Epistulae morales ad Sen. Med. Lucius Annaeus Seneca Medea Sen. vit. beat. Lucius Annaeus Seneca De vita beata SHA Scriptores Historiae Augustae Strab. Geogr. Strabon Γεωγραφικά (Geographica) Suet. Aug. Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Suet. Calig. Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Divus Augustus Caligula 1 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– Suet. Claud. Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Suet. Div. Iul. Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Suet. Dom. Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Suet. Galba Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Suet. Nero Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Suet. Tib. Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Suet. Vesp. Gaius Suetonius Tranquillus De vita caesarum: Divus Claudius Divus Iulius Domitianus Galba Nero Tiberius Divus Vespasianus Historia sacra Sulp. Sev. Chronic. Sulpicius Severus Chronicorum libri duo [vel] Tac. ann. P. Cornelius Tacitus Annales Tac. hist. P. Cornelius Tacitus Historiae Tert. Apol. Quintus Septimus Florens Tertullianus Apologe­ ticum Val. Max. Valerius Maximus Factorum et dictorum memo­ rabilium libri novem Vel. Velleius Paterculus Res gestae divi Augusti Vergil. En. Vergilius Aeneis Vit. de arch. Vitruvius De architectura 2..Serie,.Słowniki,.encyklopedie ANRW Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Ge­ schichte und Kultur Roms im Spiegel der Neuren Forschung, Berlin–New York 1974 sqq. Berger A. Berger, Encyclopedic Dictionary of Roman Law, Philadelphia 1953 Brill’s New Pauly Brills’s New Pauly. Encyclopedia of the Ancient World. Antiquity, Leiden–Boston 2002 sqq. CIL Corpus Inscriptionum Latinarum, Berolini 1869– ED Enciclopedia del Diritto, Milano 1958 sqq. Encyklopedia archeologiczna Encyklopedia archeologiczna Ziemi Świętej, oprac. A. Negev, tłum. O. Zienkiewicz, Warsza- wa 2002 1933 1 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– Ernout – Meillet A. Ernout, A. Meillet, Dictionnaire étymologique de la langue latine. Historie des mots, Paris 1959 Heumann – Seckel H. Heumanns, Handlexikon zu den Quellen des römischen Rechts in neunter Auflage, neu bear­ beitet von Dr. E. Seckel, Jena 1914 Lewis Short Ch.T. Lewis, Ch. Short, A Latin Dictionary: Founded on Andrews’ Edition of Freund’s Latin Dictionary: Revised, Enlarged, and in Great Part Rewritten by Charlton T. Lewis, Ph.D. and Charles Short, Oxford 1958 Liddell Scott H.G. Liddell, R. Scott, A Greek­English Lexicon, compiled by Henry George Liddell and Robert Scott. A New Edition Revised and Augmented throughout by Sir Henry Studart Jones with the Assistance of Roderick McKenzie, Oxford 1961 Litewski W. Litewski, Słownik encyklopedyczny prawa rzymskiego, Kraków 1998 MEKA Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, Warsza- wa 1990 NNDI Novissimo Digesto Italiano, Torino 1957 RE Paulys Realencyclopädie der classischen Alter­ tumswissenschaft. Neue Bearbeitung. Unter Mit­ wirkung zahlreicher Fachgenossen herausgege­ ben von G. Wissowa, Stuttgart 1894 sqq. J. Sondel, Słownik łacińsko­polski dla prawników i historyków, Kraków 1997 Słownik pisarzy antycznych, red. A. Świderków- na, Warszawa 2001 SPA Sondel Thes.L.L. Thesaurus Linguae Latinae, Leipzig 1900 sqq. Vademecum Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, red. E. Wipszycka, t. I–III, Warszawa 1999–2001 VIR Vocabularium iurisprudentiae Romanae iussu Instituti Savignani compositum, t. I–V, Berlin 1894–1964 Walde – Hofmann A. Walde, J.B. Hofmann, Lateinisches etymolo­ gisches Worterbuch, Heildeberg 1938–1954 Wołodkiewicz W. Wołodkiewicz, Prawo rzymskie. Słownik en­ cyklopedyczny, Warszawa 1986 20 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– 3..czaSopiSma.i.periodyki AC Acta Classica. Journal of the Classical Associa- tion of South Africa, 1958 sqq. AG Archivio Giuridico „Filippo Serafini”, Bolonia– Pisa–Messina–Modena 1868 sqq. AJPh The American Journal of Philology, John Hop- kins University, 1880 sqq. AJTh American Journal of Theology, Chicago 1897– Annales UMCS Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Annali Palermo Annali del Seminario Giuridico dell’Università 1920 Lublin 1946 sqq. di Palermo 1912 sqq. sqq. sqq. sqq. Athenaeum Athenaeum. Studi Periodici di Lettura e Storia dell’Antichità, Pavia 1913 sqq. AUNC Acta Universitatis Nicolai Copernici, Toruń 1968 Bib. Arch. The Biblical Archeologist, Atlanta 1938 sqq. BIDR Bulletino dell’Instituto di Diritto Romano, Roma– Milano 1888 sqq. BW The Biblical World, Chicago 1893 sqq. BZNW Beihefte zur Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft, Berlin 1923 sqq. CBQ The Catholic Biblical Quarterly, Washington 1939 CJ The Classical Journal – Journal of Classical Asso- ciation of the Middle West and South, 1930 sqq. CP Classical Philology, Chicago 1906 sqq. CPH Czasopismo Prawno-Historyczne, Poznań 1958 CQ The Classical Quarterly, Cambridge 1906 sqq. CR The Classical Review, London–Oxford 1887 sqq. EOS EOS. Commentarii Societatis Philologae Polo- norum, Lwów–Wrocław 1894 sqq. HTR Harvard Theological Review, Cambridge 1908 Index IURA sqq. Index. Quaderni camerti di studi romanistici / Inter- national Survey of Roman Law, Napoli 1970 sqq. Iura. Rivista internazionale di diritto romano e an- tico, Catania–Napoli 1950 sqq. 21 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– JBL JBR JHS Journal of Biblical Literature, Atlanta GA 1881 sqq. Journal of Bible and Religion, Oxford 1937 sqq. Journal of Historical Studies (wcześniej Bulletin of the Institute of Historical Research), London 1923 sqq. JJP The Journal of Juristic Papyrology, Warszawa 1948 sqq. Journal of Jewish Studies, Oxford 1948 sqq. JJS JQR The Jewish Quarterly Review, Pennsylvania 1889 JR The Journal of Religion, Chicago 1882 sqq. JRS The Journal of Roman Studies, London 1911 JSJ The Journal for the Study of Judaism in the Per- sian, Hellenistic and Roman Period, Leiden–Bo- ston–Massachusetts 1970 sqq. Journal of Theological Studies, Oxford 1899 sqq. JTS Klio Klio. Beiträge zur Alten Geschichte, Leipzig– Wiesbaden 1902–1944, 1959 sqq. Labeo Labeo. Rassegna di Diritto Romano, Napoli 1955 LQR The Law Quarterly Review, Cambridge 1885 sqq. sqq. sqq. sqq. NTS New Testament Studies, Cambridge 1955 sqq. ÖAK Österreichisches Archiv für Kirchenrecht für Recht Religion, Freistadt 1999 sqq. OIR Orbis Iuris Romani. Journal of Ancient Law Stu- dies, Brno–Bratislava 1995 sqq. RBL Ruch Biblijny i Liturgiczny, Kraków 1948 sqq. Rev. Arch. Revue Archéologique, Paris 1844 sqq. Rev. Bibl. Revue Biblique, Jerozolima 1892 sqq. Rev. Ét. Juiv. La Revue des Études Juives, Paris 1892 sqq. RHD Revue Historique de droit français et étranger, Paris 1855 sqq. Bruxelles 1948 sqq. RIDA Revue Internationale des Droits de l’Antiquité, RSR Recherches de science religieuse, Paris 1910 sqq. 22 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– SDHI Studia et Documenta Historiae et Iuris, Roma SIL Studia Iuridica Lublinensia, Lublin 2003 sqq. ThQ Theologische Quartalschrift, Tübingen 1819 1935 sqq. sqq. TR Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis [Revue d’Histoire du Droit; The Legal History Review], Groningen–Bruxelles–Haag 1918 sqq. TS Theological Studies, Milwaukee 1939 sqq. WTJ The Westminster Theological Journal, Philadel- phia 1938 sqq. ZN KUL Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, Lublin 1957 sqq. ZNUJ Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, ZNUŁ Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź Kraków 1888 sqq. 1945 sqq. ZnW Zeitschrift für die Neutestamentliche Wissen- schaft, Berlin–New York 1900 sqq. ZP [UKSW] Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Ste- fana Wyszyńskiego, Warszawa 2001 sqq. ZSS Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechts- geschichte. Romanistische Abteilung, Köln– Wien–Weimar 1880 sqq. 4..najważniejSze.Skróty.i.odeSłania.techniczne c. e.g. i.e. infra n. retro s.v. sc. sqq. supra ver. circa – około exempli gratia – na przykład id est – to jest, to znaczy poniżej, dalej nota, przypis uprzednio, wcześniej sub voce – pod hasłem scilicet – czyli sequentes, sequentia – i następne, i dalsze powyżej versus – wiersz 23 –––  wykaz Skrótów StoSowanych w tekście  ––– 24 wprowadzenie  proceS w Sprawie JezuSa  – temat aktualny Znawca prawa rzymskiego, Henryk Kupiszewski, napisał kilkadziesiąt lat temu, że „nauka światowa zagadnieniami prawa w Starym i Nowym Testamen- cie para się od dawna i nieustannie”1. Zagadnieniem, do którego niemal bez przer- wy powraca krytyczna i wiedziona ludzkim imperatywem poszukiwania rzeczy pierwszych i najważniejszych myśl, jest bezdyskusyjnie proces w sprawie Jezu- sa z Nazaretu. Podejmowany od kilku wieków temat wciąż jawi się jako aktual- ny i inspirujący przedmiot badań prowadzonych przez specjalistów z różnych dziedzin. O tym, jak bardzo przypadek Jezusa wciąż pobudza do stawiania pytań i szukania odpowiedzi – zarówno religioznawców, filozofów, historyków dzie- jów antycznych, jak i prawników – świadczy stale wzrastająca liczba publikacji na ten temat2. Sam proces, określany jako „największa zalegalizowana zbrodnia czasów antycznych”3, „proces pospieszny i niesprawiedliwy”4, wzbudza, jako wy- darzenie historyczne, różne emocje i jest podatny na niekoniecznie ideologicznie neutralne interpretacje5. Z drugiej też strony, jak pisał jeden z badaczy tej kwestii, 1 H. Kupiszewski, Nowy Testament a historia prawa, Prawo Kanoniczne, 29 (1986), s. 14–26. 2 Por. zestawienie literatury na końcu książki. Zob. też zestawienie starszej lite- ratury w: Life of Jesus Research. An Annotated Bibliography, red. C.A. Evans, Leiden– New York–Köln 1996, s. 219–234; a także zestawienie dzieł najstarszych, publikowanych w latach 1676–1912, prezentowane przez J. Justera, Les Juifs dans l’empire romain. Leur condition juridique, économique et sociale, t. II, Paris 1914, s. 137 i nast.; zob. też zesta- wienia: D.-R. Catchpole, The Trial of Jesus. A Study in the Gospels and Jewish Historio­ graphy from 1770 to the Present Day, Leiden 1971; oraz wg zagadnień tematycznych: M. Miglietta (w:) AA.VV., Il processo contro Gesù, Napoli 1999, s. 245–267, uzupełnio- ne o dodatkowe pozycje w wyd. hiszpańskim, cit. infra w n. 8. 3 C.F. Frepoli, Il processo romano antico criminale nella Giudea a Gesù di Na­ zareth presso il tribunale militare del giudice Ponzio Pilato procuratore imperiale, Studi Giuridici 13 (1979), s. 9: „più grande crimine legalizzato di tutta la storia antica”. 4 J.-M. Varaut, Le procès de Jésus crucifié sous Ponce Pilate, Paris 1997, s. 11: „procès hâtif et injuste”. 5 Por. rozważania w części IV. 2 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– Jean Imbert w 1968 r., „chcąc zacytować wszystkie prace napisane na ten temat, trzeba by popaść w nieznośne wyliczanie”6. Można tym samym postawić pytanie: czy po ukazaniu się tylu już publikacji na temat procesu Jezusa, mniej lub bardziej wnikliwych i interdyscyplinarnych, jak też po wszystkich kolokwiach, sympozjach i konferencjach naukowych7, uwień- czonych wydaniem przeróżnych zbiorów pokonferencyjnych8, które zawsze mają na celu odsłonięcie prawdy, wciąż jeszcze można stawiać nowe pytania na ten te- mat? Czy jest możliwe udzielenie ostatecznych odpowiedzi, które mogłyby roz- wiać wszelkie wątpliwości? Pytania te są tym bardziej ważne, że od lat materiał źródłowy, jaki badacz tego zagadnienia ma do dyspozycji, a który niełatwo pod- daje się interpretacji, jest – w zasadzie – ten sam. W drugiej połowie XX w. mia- ły wprawdzie miejsce nowe odkrycia, jak przykładowo te w latach 40.–60. XX w. na Pustyni Judzkiej, niedaleko Jerycha, w pobliżu Morza Martwego, w jedenastu grotach Qumran, czy te w latach 50.–60. XX w. w grotach Wadi Murabbat i Wadi Seija. Prowadzone od 1947 r. badania archeologów i innych specjalistów we wspo- mnianych miejscach, choć dają podstawę do nowych wniosków na temat organiza- cji religijnej gminy esseńczyków, jak i powstania bar Kochby (ok. 132–135/136 po Chr.), które jest też znane jako druga wojna żydowska9, jak też potwierdzają tezę, że Biblia coraz bardziej staje się – jako pismo uniwersalne i niejako arrachée aux sables – wydarta piaskom wspomnianej Pustyni Judzkiej10, nie stanowią jednak re- 6 J. Imbert, Le procès du Christ. Essai de mise au point (w:) Studi Grosso, t. V, Torino 1968, s. 395: „il ne peut être question de citer tous les ouvrages, sous peine de tomber dans une énumération fastidieuse”. 7 Wystarczy wspomnieć o niedawno mającej miejsce naukowej sesji poświęconej temu zagadnieniu, która odbyła się w marcu 2009 r. w Polo Universitario di Imperia w Genui. Udział w niej wzięli m.in. tacy badacze rzymskiej starożytności, jak Massimo Miglietta z Uni- wersytetu w Trydencie czy Bernardo Santalucia z Uniwersytetu we Florencji; zob. Processi in scene. Il processo di Gesù: http://www.giuri.unige.it/documents/processiinscena.pdf. 8 Zob. e.g.: zbiory wydane na podstawie materiałów z sympozjów i konferencji: AA.VV., Procès de Jésus, procès des Juifs? (materiały z konferencji w Tuluzie z 1996 r.), red. A. Marchadour, Paris 1998; AA.VV., Der Prozeß gegen Jesus: Historische Rückfrage und theologische Deutung, red. K. Kartelge, Freibürg 1989; AA.VV., Il processo contro Gesù, red. F. Amarelli, F. Lucrezi, wstęp F.P. Casavola, Napoli 1999 [rec.: S.A. Fusco, SDHI 66 (2000), s. 603–608; M. Miglietta, Labeo 46 (2000), s. 318–321; idem, AG 221 (2001), s. 473–493; idem, SDHI 70 (2004), s. 561–564]; por. wydanie tomu w języku hi- szpańskim, El proceso contra Jesús, wstęp F. Fernández de Buján, tłum. A. Fernández de Buján, Madrid 2002 [rec. F.J. Andrés Santos, Hispania Antiqua. Revista de Historia Antiqua 30 (2006), s. 230–235]. 9 Na temat tych odkryć, wraz z odesłaniem do literatury przedmiotu, zob. część I, roz- dział 1, pkt 1.1; na temat tzw. drugiej wojny żydowskiej zob. uwagi w części II, rozdziale 1. 10 Słowa Wstępu w: AA.VV., Bible et droit. L’esprit des lois, red. F. Mies, Brou- xelles 2001, s. 5. 2 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– wolucyjnych odkryć, a jedynie potwierdzają kształt organizacyjny gmin żydow- skich oparty na tradycji przodków, przez co wskazują, że pomimo inwazji Rzy- mian, organizacja stale oparta była na tym, co dawne i tradycyjne. Takie niedookreślenie źródłowe, jak i otwarcie całego zagadnienia proce- su Jezusa na interpretację jest jednak przyczyną, z powodu której wiele kwestii o zabarwieniu tak historycznym, jak i prawnym wciąż pozostaje w sferze wątpli- wości i ciągle wiele osób pozostaje nieprzekonanych, pomimo coraz to nowych propozycji rozwiązań wskazywanych w literaturze. Lista takich pytań bez jed- noznacznej odpowiedzi wydaje się ogromna. Przykładowo wskazać można takie problemy: Kto skazał Jezusa na śmierć – Żydzi czy Rzymianie? Z jakiego powo- du Jezus został w rzeczywistości skazany? Czy z powodów religijnych, czy z ra- cji politycznych? Czy wyrok skazujący (Sanhedrynu czy Piłata) został wydany zgodnie z regułami proceduralnymi, czy proces może być określony jako pro- ces nielegalny? Czy wina Jezusa została wystarczająco udowodniona, czy Jezus był raczej ofiarą ogromnego błędu procesowego? Co więcej, pojawiają się tak- że liczne kwestie wynikające z charakteru narracji samych Ewangelii, jak, przy- kładowo: rola Judasza Iskarioty – jako zdrajcy albo może politycznie uwikłanej ofiary? Data śmierci Jezusa – 14 czy 15 dzień Nisan (marzec/kwiecień) 30, 31 czy 33 roku? Spotkanie członków Sanhedrynu – gdzie i kiedy dokładnie miało miejsce? Rola Heroda Antypasa w procesie – znacząca czy zupełnie marginal- na? Osoba Barabasza – zwyczajny zabójca czy bohater żydowskiego ruchu oporu przeciwko Rzymianom? Za Giorgio Jossa11, historykiem kościoła starożytnego z Uniwersytetu w Neapolu, można zamknąć taką listę pytań bez jednoznacznej odpowiedzi stwierdzeniem, że nie jest zupełnie bezużyteczne nowe odniesienie się do problemu. W świetle takiej konkluzji można też zgodzić się ze słowami Gerda Theißena, biblisty i specjalisty w zakresie Nowego Testamentu na Uni- wersytecie w Heidelbergu, który w pracy poświęconej społecznym początkom chrześcijaństwa (wciąż jeszcze prymitywnie zorganizowanego) stwierdził, że choć w tej materii tak wiele kwestii pozostanie w sferze lepiej lub gorzej uzasad- nionych hipotez, praca naukowa dotąd jest uzasadniona i konieczna, jak długo możliwe jest proponowanie rozwiązań lepszych lub gorszych, jednak wciąż for- mułowanych w związku ze źródłami, a przez to mającymi uzasadnioną podstawę i pozwalającymi na konfrontację12. Należy jednak zauważyć, że badania w tym zakresie niekoniecznie muszą iść w jednym kierunku. I rzeczywiście, przeglądając prace naukowe powstałe na ten temat, wskazać można kilka powtarzających się kierunków badawczych, które 11 G. Jossa, Il processo di Gesù, Brescia 2002, s. 10: „non del tutto inutile una nuova trattazione del problema”. 12 G. Theißen, Soziologie der Jesusbewegung. Ein Beitrag zur Geschichte des Ur­ christentums, München 1977; w polskim przekładzie: Czasy Jezusa. Tło społeczne pier­ wotnego chrześcijaństwa, tłum. F. Wycisk, Kraków 2004, s. 13. 2 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– stawiają sobie za cel ustalenie takich kwestii związanych z procesem Jezusa, jak: historyczna kolej wydarzeń, których opis odnaleźć można w Ewangeliach13; rola, jaką w tych wydarzeniach mogła odegrać Najwyższa Rada Żydowska – Sanhe- 13 Zob. przykładowo, ciekawe rekonstrukcje i analizy procesu w sprawie Jezusa, z uwzględnieniem prawnych aspektów: J. Knowlton, The Trial of Jesus: A Study in Je­ wish Jurisprudence, Washington D.C. 1900; S. Buss, The Trial of Jesus, Illustrated from Talmud and Roman Law, New York 1906; F. Doerr, Der Prozeß Jesu in rechtsgeschicht­ licher Beleuchtung, Berlin–Stuttgart–Leipzig 1920 (w polskim przekładzie: Proces Jezu­ sa Chrystusa w oświetleniu prawno­historycznym, tłum. S. Glaser, Wilno 1927); J. Im- bert, Un point de droit: est­ce Pilate qui a condamné Jésus­Christ?, Paris 1947; idem, Les aspects juridiques du procès de Jésus, Bulletin des Étudiants catholiques de Nancy 1954, s. 10–16; idem, Le procès du Christ, s. 395–417; T.A. Burkill, The Trial of Jesus, Vigiliae Christianae 12 (1958) 1, s. 1–18; P. Benoit, Le Procès de Jésus (w:) La Vie Intellectuelle. Revues des Jeunes 1940, s. 200–213 (février); 372–378 (mars); 54–64 (avril), przedr. w: idem, Exégèse et Théologie, t. I, Paris 1961, s. 265–289; P. Winter, On the Trial of Je­ sus, Berlin 1961 [rec.: R.M. Grant w: JBL 80 (1961) 2, s. 185–186; G.F. Snyder w: JBR 31 (1963) 4, s. 338; O. Betz w: JR 44 (1964) 2, s. 181–182]; idem, Zum Prozeß Jesu, Das Altertum 9 (1963), s. 157–164; A.N. Sherwin-White, On the Trial of Christ in the Synop­ tic Gospels (w:) idem, Roman Society and Roman Law in the New Testament (The Sarum Lectures 1960–1961), Oxford 1963, s. 24–47 [i polemiczna rec.: T.A. Burkill, The Con­ demnation of Jesus: A Critique of Sherwin­White’s Thesis, Novum Testamentum 12 (1970), s. 321–342]; G. Longo, Il processo di Gesù (w:) Studi Grosso, t. I, s. 529–605; idem, La condanna di Gesù, IURA 20 (1969), s. 233–256; idem, Critica e storia intorno alla vita e alla morte di Gesù, Annales Università di Genova 1972; idem, Ponzio Pilato (w:) Studi Biscardi, t. III, Milano 1982, s. 133–157; P. de Francisci, Brevi riflessioni intorno al „Pro­ cesso” di Gesù (w:) Studi Grosso, t. I, s. 3–25; J. Duncan, M. Derrett, An Oriental Lawyer Looks at the Trial of Jesus and the Doctrine of Redemption, London 1966; G. di Miscio, Il processo di Cristo, Milano 1967; S.G.F. Brandon, The Trial of Jesus of Nazareth, Lon- don 1968; E. Bammel, The Trial of Jesus, Naperville 1970; AA.VV., The Trial of Jesus: Cambridge Studies in Honour of C.F.D. Moule, red. E. Bammel, London 1970; L. Bove, A proposito del processo di Gesù (w:) Studi Volterra, t. VII, Milano 1971, s. 83–111; A. Strobel, Die Stunde der Wahrheit: Untersuchungen zum Strafverfahren gegen Jesus, Tübingen 1980; P. Pajardi, Un giurista legge la Bibbia, Milano 1983; idem, Il proces­ so di Gesù, Milano 1994; C. Nardi, Il processo di Gesù „Re dei Giudei”, Bari 1966 oraz polemika: C. Castello, Relazione dibattito sul libro di Nardi (w:) Scritti Scelti di Diritto Romano: Servi Filii Nuptiae, Genova 2002, s. 517–522; S. Légasse, Le Procès de Jésus. L’Histoire, Paris 1994 [rec. D.R. Catchpole w: Novum Testamentum 40 (1998) 3, s. 308]; M. Miglietta, Riflessioni intorno al processo a Gesù, JUS. Rivista di Scienze Giuridiche 1 (1994), s. 147–184 [w przekładzie polskim: Uwagi o procesie Chrystusa, ZP [UKSW] 5 (2005) 1, s. 5–49, tłum. L. Kazana]; idem, Il processo a Gesù di Nazareth [a proposi­ to di P. Pajardi, Il processo di Gesù, Milano 1994], SDHI 61 (1995), s. 767–784; idem, I.N.R.I. Studi e riflessioni intorno al processo di Gesù, Napoli 2011; A. Watson, The Trial of Jesus, Athens GA 1995; idem, The Trial of Jesus (w:) idem, Jesus: a Profile, Athens London 1998, s. 68–85; U. Berger-Delhey, Das Urteil des Pilatus. Anmerkungen zum be­ 2 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– dryn14; ocena tego procesu pod kątem jego praworządności i sprawiedliwości15; czy też wskazanie winnych śmierci Jezusa, co też stanowiło główny przedmiot deutendsten Strafprozeß der Geschichte (w:) Festschrift Trinkner, Heidelberg 1995, s. 19–38; D. Krimphove, „Wir haben ein Gesetz...!” Rechtliche Anmerkungen zum Strafverfahren gegen Jezus, Münster 1997; G.O. Kirner, Strafgewalt und Provinzialherrschaft: eine Un­ tersuchung zur Strafgewaltspraxis der römischen Statthalter in Judäa (6–66 n. Chr.), Berlin 2004, s. 247–291: rozdział VI: „Die Kreuzigung Jesu von Nazareth”; G. Jossa, Il processo di Gesù; W. Reinbold, Der Prozeß Jesu, Göttingen 2006; R. Baer, Sokrates und Jesus in Prozeß und Tod. Analogien und Differenzen, Niederuzwil 2007; czy J.M. Ribas-Alba, El Proceso a Jesús de Nazaret. Un estudio histórico­jurídico, wyd. II, Granada 2007; A. Bel- lodi Ansaloni, Riflessioni sulla condotta processuale di Gesù davanti Pilato (w:) Studi Ni­ cosia, t. I, Catania 2007, s. 443–492; G. Adalberto, E. Grzybek, Der Prozess Jesu. Jüdi­ sche Justizautonomie und römische Strafgewalt. Eine philologisch­verfassungsgeschichtli­ che Studie, München 2008, wraz z zestawieniem literatury na s. 87–92; V. Vladár, Proces s Ježišom Kristom pred Ponciom Pilátom podl’a rímskeho práva (w:) Súdne reči a vel’ké súdne procesy podl’a justiniánskych Digest a iných prameňov rímskeho práva, Trnava 2010, s. 91–121; spośród studiów w języku polskim, zob.: ks. E. Dąbrowski, Proces Chrystusa w świetle historyczno­krytycznym, Poznań–Warszawa–Lublin 1965; ks. W. Chrostowski, M. Kuryłowicz, I wybrali Barabasza (w:) Procesy wszechczasów, Pitaval „Prawa i Ży­ cia”, Kraków 1989, s. 13–23; M. Kuryłowicz, Jakim prawem skazano Jezusa, Dziennik Wschodni z 3 kwietnia 1999 r.; idem, Prawa antyczne. Wykłady z historii najstarszych praw świata, Lublin 2006, s. 112–118; K. Baran, Prefekt Judei w czasach Tyberiusza, Tygodnik Powszechny 13 (1980), s. 2–3; W. Knap, Proces Jezusa, Dziennik Polski 75 (2002), s. 5; E. Stawicka, Proces Jezusa Chrystusa, Palestra 459–460 (1996) 3–4, s. 114–118; J. Ciecie- ląg, Poncjusz Piłat prefekt Judei, Kraków–Mogilany 2003, s. 75–102; idem, Crimen laesae maiestatis czy perduellio? Za jakie przestępstwo został skazany Jezus przed sądem Pon­ cjusza Piłata (w:) Salus rei publicae suprema lex. Ochrona interesów państwa w prawie karnym starożytnej Grecji i Rzymu, red. A. Dębiński, H. Kowalski, M. Kuryłowicz, Lublin 2007, s. 37–44. Niedawno syntetyczną analizę wraz z elementami analizy prawnej przed- stawił także M. Jońca, Czy jesteś Królem? (w:) idem, Głośne rzymskie procesy karne, Wroc- ław 2009, s. 184–210. Zob. też recenzję mojej książki: W. Bejda, M. Jońca, Quod homines credere volunt, id facile credunt [Uwagi polemiczne], CPH 57 (2005) 2, s. 379–400, wraz z moją repliką: Głos w dyskusji nad Procesem Jezusa, CPH 59 (2007) 1, s. 247–284. 14 Zob. e.g. ciekawy artykuł P. Konieczniaka, Proces Chrystusa, Magazyn Histo- ryczny – Mówią Wieki 7 (1990), s. 23–28. 15 Tak przykładowo M. Miglietta, Riflessioni, s. 161, który podkreślił, że celem, jaki sobie postawił, jest dotarcie do prawdy, nawet wbrew postulatom teologów; por. s. 184, gdzie uczony ten, romanista i historyk prawa na Uniwersytecie w Trydencie, za- deklarował, że najważniejszym zadaniem historyka prawa jest wyjaśnienie, czy proces był zgodny z ówczesnym prawem, a mianowicie, czy było to iudicium iustum czy iudi­ cium iniustum. Zob. sprzeczne opinie: P. Pajardi, Un giurista, s. 651 i 722, który uznał, że postępowanie to zostało przeprowadzone w sposób nienaruszający praw oskarżonego, oraz cytowany już C.F. Frepoli, Il processo, s. 9, który nazwał proces Jezusa największą zbrodnią w majestacie prawa całej starożytności. 2 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– rozważań badaczy XIX- i XX-wiecznych16. To ostatnie podejście badawcze jest dziś już – jak się wydaje słusznie – generalnie zarzucone, bowiem nie da się ukryć, że przy takim postawieniu pytania, uczeni, zapominając o mniej lub bar- dziej wyraźnie założonym pryncypium uczciwości naukowej, dokonywali nie- jako przy okazji analizy wydarzeń, swoistych rozrachunków religijnych czy też ideologicznych17. Inaczej bowiem casus ten widział teolog, a inaczej historyk prawa; inaczej Żyd, a inaczej chrześcijanin. Warunkiem sine qua non jest jednak stawianie hipotez zgodnie z Tacytowską deklaracją, aby pisać bez emocji – sine ira et studio (Tac. ann. 1.1). We wstępie do polskiego wydania książki Gezy Vermesa, pt. Jezus Żyd, przeczytać można: „Podobnie jak myśl filozofów nigdy nie przestanie powracać do odwiecznych pytań – o byt, dobro, piękno, prawdę – tak samo historycy i te- ologowie, bibliści i egzegeci nie przestaną zapytywać o Jezusa (...)”18. Warto tym samym ponownie powrócić do „procesu Jezusa”, stawiając jed- nak pytanie, jaką postawę wobec tych wydarzeń, które rozegrały się przed wła- dzą rzymską, może przyjąć prawnik? Pytanie to ważkie, ponieważ, oprócz kilku opracowań, proces Jezusa z Nazaretu wciąż nie był przedmiotem wyczerpującej analizy pod względem problematyki prawnej, jako że w opracowaniach pomi- ja się problem stosowania w postępowaniu sądowym norm prawa rzymskiego – zarówno materialnego, jak i proceduralnego. Nietrudno bowiem zauważyć, że wśród dzieł traktujących o procesie Jezusa przeważają opracowania o charakterze biograficznym lub egzegetycznym, a czasem i czysto spekulatywnym19. Stąd też 16 Zob. przykładowo: J. Imbert, Le procès du Christ, s. 415–417, który wyróżnił odpowiedzialność moralną za śmierć Jezusa, którą ponoszą Żydzi, oraz odpowiedzialność prawną obciążającą Piłata (Rzymian), bowiem to on wydał wyrok. Podobnie R. Besnier, Le procès du Christ, TR 18 (1950), s. 191, 206–209. 17 Zob. choćby intuicyjnie „nie-neutralne” pytanie Jacques Duquesne, Jésus, Paris 1996, cit. w polskim przekładzie: Jezus, tłum. L. Kossobudzki, Gdańsk 1996, s. 156: „Kto mianowicie ponosi winę za skazanie i śmierć Jezusa? Żydzi? Rzymianie? A poprzez nich my wszyscy?”; s. 165: „Kto w końcu ponosi odpowiedzialność za ten wyrok?” 18 Ze Wstępu H. Woźniakowskiego do polskiego wydania książki G. Vermesa, Je­ zus Żyd. Ewangelia w oczach historyka, tłum. M. Romanek, Kraków 2003 (I wyd. Jesus the Jew. A Historian’s Reading of the Gospels, New York 1973), s. 5. 19 Zob. w szczególności takie literackie, nierzadko powieściowe, opracowania biograficzne, jak: R. Brandstaetter, Jezus z Nazarethu, t. I–IV, Kraków 2003, powieść bę- dącą jedną z najpiękniejszych stylizacji biblijnych, jakie powstały w literaturze polskiej; a także E.G. White, Desire of Ages, Mountain View, California 1940, cit. w przekładzie polskim Życie Jezusa, tłum. A. Górski, wyd. V, Warszawa 1988; J. Duquesne, Jésus, Paris 1996, cit. w polskim przekładzie: Jezus, tłum. L. Kossobudzki, Gdańsk 1996; G. Ricciot- ti, Vita di Gesù Cristo, Roma 1941, cit. w polskim przekładzie: Życie Jezusa Chrystusa, wyd. II, tłum. J. Skowroński, wstęp ks. E. Dąbrowski, Warszawa 2000; J. Gnilka, Jesus von Nazareth. Botschaft und Geschichte, wyd. VI, Freiburg im Breisgau 2000, cit. we- 30 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– podjęcie próby przedstawienia postępowania w sprawie Jezusa od strony praw- nej, a zwłaszcza od strony rzymskich zasad i norm procesowych, wciąż wydaje się w świetle powyższych okoliczności w pełni uzasadnione. Konieczne jest jednak już na wstępie rozważań wyjaśnienie, jak rozumiany będzie „proces Jezusa” w toku dalszego wywodu, a to z uwagi na sygnalizowa- ny już fakt, że wydarzenia, których widownią była Jerozolima w latach 30. I w. po Chr., bywały i są przedmiotem różnych kwalifikacji. Właśnie samo rozumie- nie procesu, będącego wydarzeniem historycznym, może być bardzo różne. Nie- dług polskiego wydania: Jezus z Nazaretu, tłum. J. Zychowicz, Kraków 2005; H. Daniel- -Rops, Histoire Sainte – Jésus et son temps, Paris 1945, cit. w polskim przekładzie: Dzieje Chrystusa, t. I–II, tłum. Z. Starowieyska-Morstinowa, Warszawa 1951; P. Seewald, Jesus Christus, Die Biografie, München 2009, cit. według polskiego wydania Jezus Chrystus. Biografia, tłum. J. Jurczyński, Kraków 2011; P. Johnson, Jesus. A Biography from a Be­ liever, New York 2010, cit. w polskim przekładzie Jezus. Najwierniejsza biografia, tłum. P. Borkowski, Warszawa 2011. Zob. też jedno z dawniejszych opracowań: G.W.F. Hegel, Das Leben Jesu, cit. według włoskiego przekładu Vità di Gesù, tłum. z niem. A. Aporto- ne, wstęp P. Miccoli, Roma 1995. Spośród biografii, zwracających szczególną uwagę na aspekty egzegetyczne, zob. J. Zink, Jesus. Meister der Spiritualität, Freiburg im Breis- gau 2001, cit. według polskiego przekładu Jezus, tłum. M. Ruta, Kraków 2004; J. Ratzin- ger, Jesus von Nazareth, t. I–II, Freiburg 2007, cit. w polskim przekładzie: Jezus z Na­ zaretu, tłum. W. Szymon, t. I, Kraków 2007– t. II, Kielce 2011; L. Freeman, Jesus the Teacher Within, Paris 2000, cit. w polskim przekładzie Jezus – wewnętrzny nauczyciel, tłum. E.E. Nowakowska, z przedmową Dalajlamy, Kraków 2007; ks. A.J. Skowronek, Kim jest Jezus z Nazaretu? Refleksje u progu XXI wieku, Kraków 2003; A. Jankowski (OSB), Dwadzieścia dialogów Jezusa, Kraków 2004. Zob. też wydane w ostatnich dniach zbiory komentarzy w duchu Tradycji Kościoła, w tym w kontekście liturgii, do Pisma Świętego, w szczególności zaś do pism Nowego Testamentu, wraz ze zbiorem ency- klik papieskich, listów i homilii, autorstwa Jana Pawła II, Żywot Jezusa, Kraków 2012, w szczególności s. 431–482 (rozdział IX: „Ewangelia Męki, Śmierci i Zmartwychwsta- nia Jezusa”); s. 555–581 (Rozdział XI: „Męka i śmierć Pana Jezusa”) oraz Komentarz do ksiąg Nowego Testamentu, Kraków 2012. Zob. wreszcie opracowania – biografie, któ- rych autorzy poszukują nowych, nierzadko kontrowersyjnych, dróg odczytania przeka- zanych przez ewangelistów momentów z życia Jezusa: V. Loupan, A. Noël, Enquête sur la mort de Jésus, Paris 2005, w polskim przekładzie Śledztwo w sprawie śmierci Jezusa, tłum. W. Szymon, Kraków 2010; S. Jacobovici, Ch. Pellegrino, The Jesus Family Tomb, New York 2007, cit. w polskim przekładzie Prawdziwy Grób Jezusa, przedmowa J. Ca- meron, tłum. J. Przyjemska, Warszawa 2007; G. Lohfink, Der letzte Tag Jesu. Was bei der Passion wirklich geschah, Stuttgart 2004, cit. w polskim przekładzie Ostatni dzień Jezusa. Co sie stało w wielki piątek, tłum. E. Pieciul-Karmińska, Poznań 2006; B. Bruce, Jesus: The Cold Case. Reinvestigating the Death of the Most Famous Person in History, New York 2010, cit. w polskim przekładzie Jezus – dowody zbrodni. Śledztwo w sprawie śmierci najsłynniejszego człowieka wszechczasów, tłum. J. Mastalerz, Warszawa 2011; Ch. Foster, The Jesus Inquest, Oxford 2006, cit. według polskiego przekładu Dochodze­ nie w sprawie „Jezus”, tłum. M. Wojciechowski, Kraków 2010. 31 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– którzy uczeni uznają bowiem jedynie proces przed władzą rzymską, inni z ko- lei twierdzą, że miały miejsce dwa procesy – jeden przed Sanhedrynem, a drugi przed Poncjuszem Piłatem, lub też uznają każdy z tych procesów za osobną fazę jednego postępowania. Są i tacy, którzy każde posiedzenie organu sprawujące- go jakąś władzę w Judei traktują jako kolejny proces Jezusa, a dodając epizo- dy, które miały miejsce przed Annaszem czy tetrarchą Galilei i Perei Herodem Antypasem, osiągają liczbę sześciu postępowań. Nie wdając się w tym miejscu w szczegółową analizę tego zagadnienia, bowiem jest to przedmiotem analizy w części IV pracy, zasadnie przywołać można postulat średniowiecznego filozo- fa, mistrza Ockhama, non sunt multiplicanda entia sine necessitate, i tym samym za „właściwy proces” uznać ten, który odbył się przed rzymskim namiestnikiem. Stwierdzenie to pociąga jednak konieczność przyjęcia kolejnego założenia – nie- zwykle istotnego tak dla samej treści, jak i dla układu pracy. Zrezygnowano bo- wiem z układu chronologicznego, na rzecz ujęcia problemowego, przyjmując, że właściwym procesem Jezusa z Nazaretu – a więc takim, który miał prawo się odbyć – było postępowanie przed władzą rzymską, wszelkie zaś próby sprawo- wania jurysdykcji podjęte w tej sprawie przez Sanhedryn stanowiły próbę uzur- pacji władzy i były działaniami niezgodnymi z prawem, choć bez wątpienia wy- darzeniami historycznie prawdziwymi. *** Praca jest znacznie poszerzonym o dodatkową analizę źródeł antycznych (cytowanych w brzmieniu oryginalnym) oraz nowe wnioski, jak też uzupełnionym o najnowszą literaturę przedmiotu, studium, opartym na mojej pracy magisterskiej napisanej w 2004 r., oraz na książce, która ukazała się w 2005 r. nakładem Wydaw- nictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego20. Jak pisałam we Wstępie do niej, w oczeki- waniu na dyskusję, która też miała miejsce21, non cuique homini contingit adire Co­ rinthum (Hor. ep. 1.57.36). Samym tematem zajmowałam się nieustannie od czasu wspomnianej publikacji, co zaowocowało nowymi przemyśleniami, ale i odrębny- mi publikacjami22, jak i wykładami, które wygłaszałam na naukowych i popularno- 20 Zob. Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego. Studium z zakresu rzymskiego procesu karnego w prowincjach wschodnich w okresie wczesnego pryncypatu, monogra- fia, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, ss. 186. 21 Zob. polemika W. Bejdy i M. Jońcy oraz moja odpowiedź, cit. w nocie 13 re­ tro; zob. też rec.: M. Kuryłowicz w: Forum Iuridicum 4 (2005), s. 229–245; M. Skrejpek (w:) OIR 12 (2008), s. 187–189. 22 Zob. publikacje mojego autorstwa: recenzja monografii dra J. Ciecieląga pt. „Pon- cjusz Piłat prefekt Judei” w: Nowy Filomata 1 (2004), s. 71–74; Głos w dyskusji, s. 247–284; Quaestio Novotestamentaria. Les sources pour la reconstitution du procès pénal de Jésus deroulé dans la province romaine de Judaea au début du Principat (w druku). 32 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– -naukowych spotkaniach w kraju i za granicą23. Mając nadzieję, że prezentowane w tym studium, pogłębione – choć de facto niedaleko odbiegające od poprzednich ustaleń – wnioski i refleksje, uzupełnione o zestawienie źródeł oraz uaktualnione wskazówki bibliograficzne (do kwietnia 2012 r.), pozwolą na dalsze zbliżenie się choć o krok do tego fascynującego dla prawnika i badacza starożytności wydarze- nia. W dalszym ciągu, z radością właściwą każdemu, kto uprawia naukę w sposób poważny, oczekuję konstruktywnych uwag i wypowiedzi na jej temat. Rzeczowa dyskusja jest bowiem potrzebna, zaś najgorszą sytuacją jest zupełny brak zainte- resowania książką, czy też, pisząc wprost – „naukowa cisza”. Mam tym samym nadzieję, że wszyscy, którzy zapragną, będą czerpać radość z tej książki, zaś ona sama będzie stanowiła asumpt do dalszej dyskusji naukowej. *** Niemal zwyczajowo, na zakończenie uwag wprowadzających, autor przy- wołuje i wspomina ważne dla niego osoby, którym chciałby złożyć wyrazy wdzięczności z bardzo różnych powodów lub też dedykować swoją pracę. Tym samym w pierwszej kolejności chcę wymienić moich Rodziców, Mał- gorzatę i Władysława Święcickich, których z całego serca szanuję i podziwiam za 23 Przykładowo: wygłoszony jeszcze w 2004 r. wykład pt. Proces Jezusa w świet­ le prawa rzymskiego, podczas posiedzenia Komisji Filologii Klasycznej Polskiej Aka- demii Umiejętności, w Krakowie (7 grudnia 2004 r.); referat pt. Prawo rzymskie w pro­ cesie Jezusa z Nazaretu, wygłoszony podczas 2. Opolskiego Colloquium Prawno-Histo- rycznego: Prawne, historyczne i doktrynalne aspekty sprawiedliwości (9 maja 2006 r.); wykład pt. The Trial of Philodamos in Comparison to the Process of Jesus, wygłoszony podczas Sommerseminar: Recht und Politik in der späten römischen Republik (Cicero in Verrem) na Karl-Franzens-Universität w Grazu (17–20 kwietnia 2008 r.); referat pt. La vexata questio. Quelques observations à propos du rapport entre le procès romain de Jésus et l’épisode qui s’est déroulé devant le Grand Sanhédrin, wygłoszony podczas 63. sesji Société Fernand de Visscher pour l’Histoire des droits de l’Antiquité: Le droit de la procédure (Kavala–Philippi) w Grecji (22–26 września 2009 r.); wykład pt. Proces Je­ zusa, wygłoszony podczas posiedzenia towarzystwa naukowego Disputationes Acade­ micae przy Uniwersytecie Jagiellońskim (9 września 2010 r.); wykład pt. Le procès ro­ main de Jésus. Quelques observations à propos des moments ambïgues de la procédure pénale dans les provinces romaines, wygłoszony w Journées Internationales d’Histoire du Droit: Doctrines et pratiques pénales en Europe, w Montpellier (26–29 maja 2011 r.). Zob. też moje wypowiedzi w: audycji dla TVP 2 oraz Telewizji Kraków na temat zasto- sowania prawa rzymskiego w procesie Jezusa oraz legalizmu działań władzy żydowskiej i rzymskiej (2005); wywiadzie dla czasopisma „Temida”, pt. „Prawnicza Pasja” (2006); audycji telewizyjnej dla programu TVN „Religia” na temat prawniczych aspektów pro- cesu Jezusa (2008); wywiadzie pt. „Gdyby Jezus miał adwokata” udzielonym S. Sowie z „Dziennika Łódzkiego” (wyd. z dnia 11 kwietnia 2011 r.). 33 –––  wprowadzenie. proceS w Sprawie JezuSa – temat aktualny  ––– życiową uczciwość i wytrwałość, i którym należą się szczególne wyrazy wdzięcz- ności za miłość i wsparcie okazywane mi przez całe życie. W przygotowaniu obu opracowań Procesu Jezusa bardzo pomogły mi ko- mentarze i wnikliwe uwagi mojego mistrza i opiekuna naukowego profesora dr. hab. Janusza Sondla, jak też zawsze życzliwa myśl Małżonki Profesora, Elżbie- ty Sondel. Księdzu Adamowi Bonieckiemu, którego od lat podziwiam za niezłom- ność poglądów, jak też za trafność i lekkość pióra, składam serdeczne podzię- kowania za to, że zechciał napisać słowo recenzyjne do mojej książki na temat procesu Jezusa. Szczególne miejsce w mojej codzienności zajmuje bliski mi sercem i umy- słem Stefan Jan Karolak, znawca kultury i prawa starożytności, którego niezwy- kle subtelną i zawsze życzliwą o
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego. Studium prawno-historyczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: