Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00875 011064 7491828 na godz. na dobę w sumie
Proces decyzyjny tłumacza. Zarys metodyki nauczania przekładu - ebook/pdf
Proces decyzyjny tłumacza. Zarys metodyki nauczania przekładu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 222
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8157-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Proces decyzyjny tłumacza jest pierwszym na rynku polskim metodycznym kompendium z dziedziny pedagogiki przekładu, które w sposób nowoczesny i całościowy ujmuje zagadnienia dotyczące kształcenia tłumaczy. Metodyka nauczania przekładu przedstawiona jest jako subdyscyplina przekładoznawstwa, a kluczowa koncepcja tłumaczenia strategicznego stanowi fundament teoretyczny przy omówieniu istotnych zagadnień metodycznych: typów kształcenia, celów edukacyjnych, specjalizacji oraz kompetencji tłumacza. Książka poszerza horyzonty metodyczne i jest skierowana do wszystkich czytelników zainteresowanych edukacją tłumacza − zarówno początkujących, jak i doświadczonych nauczycieli przekładu, jego teoretyków i praktyków.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Maria Piotrowska Proces decyzyjny tłumacza Zarys metodyki nauczania przekładu Proces decyzyjny tłumacza Zarys metodyki nauczania przekładu str Piotrowska Proces decyzyjny.indd 1 8/1/16 2:06 PM str Piotrowska Proces decyzyjny.indd 2 8/1/16 2:06 PM Maria Piotrowska Proces decyzyjny tłumacza Zarys metodyki nauczania przekładu Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2016 str Piotrowska Proces decyzyjny.indd 3 8/1/16 2:06 PM Proces decyzyjny tłumacza. Zarys metodyki nauczania przekładu Wydawca: Anna Wieczorek Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Zdjęcie na okładce: schuterstock/bahri altay Wydawnictwo C.H.Beck 2016 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-8156-5 ISBNebook 978-83-255-8157-2 Spis treści Wstęp ....................................................................................................................... VII Rozdział I. Kontury metodyki nauczania przekładu na mapie przekładoznawstwa ......................................................................................... 1 1. Refleksja teoretyczna a praktyka przekładowa ........................................... 1 2. Aspekt terminologiczny i zarys mapy .......................................................... 8 3. Interdyscyplinarność przekładu i jej odniesienie do metodyki ............... Rozdział II. Metodyka nauczania przekładu pisemnego jako dyscyplina naukowa ............................................................................................................. 1. Szkic historyczny metodykii wpływ nauczania języków obcych na podejście do tłumaczenia .......................................................................... 2. Innowacje i nowe kierunki metodyczne ....................................................... 3. Metodyka nauczania przekładu pisemnego w Polsce ............................... Rozdział III. Koncepcja tłumaczenia strategicznego ..................................... 1. Pojęcia kluczowe .............................................................................................. a. Problem tłumaczeniowy ........................................................................... b. Strategia i procedura ................................................................................. 2. Wprowadzenie do tłumaczenia strategicznego – elementy „teorii gier” 3. Proces decyzyjny tłumacza ............................................................................ a. Psychologia procesu decyzyjnego .......................................................... b. Protokoły głośnego myślenia w analizie procesu decyzyjnego ........ c. Strategiczna mediacja kulturowa ............................................................ d. Proces decyzyjny w dydaktyce przekładu ........................................... Rozdział IV. Podstawowe zagadnienia metodyczne ...................................... 1. Profile kształcenia ............................................................................................ a. Kształcenie tłumaczy (przygotowanie zawodowe) .............................. b. Kształcenie przekładoznawców (przygotowanie akademickie) ........ c. Kształcenie nauczycieli przekładu (przygotowanie metodyczne) ..... 2. Cele edukacyjne ............................................................................................... 15 25 25 34 40 47 48 48 54 67 71 72 75 82 86 93 93 94 98 100 105 V Spis treści 3. Specjalizacja w nauce przekładu ................................................................... 4. Kompetencje tłumacza .................................................................................... Rozdział V. Elementy układu dydaktycznego ................................................ 1. Programy i treści nauczania .......................................................................... 2. Środowisko dydaktyczne ............................................................................... 3. Techniki dydaktyczne ..................................................................................... 4. System oceniania .............................................................................................. Zakończenie ........................................................................................................... Bibliografia ............................................................................................................. Spis tabel Tabela 1. Interdyscyplinarne relacje przekładoznawstwa (zestawienie pokrewnych dyscyplin, pojęć i autorów) ............................... Tabela 2. Definicyjne parametry pojęć „strategia” i „procedura” .................... Tabela 3. Kompetencja: zdolność wrodzona a umiejętność nabyta ................. Tabela 4. Różnice w nadzorze dydaktycznym między systemem instytucjonalnym a praktykami zewnętrznymi ........................................... Tabela 5. Style myślenia (na podstawie Trawińskiego 2005: 39) ...................... Tabela 6. Pięciostopniowa skala oceny tłumaczeń według Kiraly’ego (1995: 83) ............................................................................................................. Spis suplementów SUPLEMENT 1. Mapa przekładoznawstwa według Jamesa Holmesa (1972/1988: 67-73) (Toury 1995: 10, wersja polska Pisarska i Tomaszkiewicz 1996: 41-42) .......................................................................... SUPLEMENT 2. Kongresy Europejskiego Stowarzyszenia Translatologicznego (European Society for TranslationStudies – EST) ......... SUPLEMENT 3. Przegląd terminologiczny ........................................................ SUPLEMENT 4. Elementy strategii tłumaczeniowych według Wolfganga Lörschera (1992: 198) ........................................................................................ SUPLEMENT 5. Program analizy kulturowej jako kursu wprowadzającego na specjalizacji przekładowej .......................................................................... SUPLEMENT 6. Program kursu teorii w nauce tłumaczenia według Franceski Bartriny („Theory and Translation Training” w M. Tennent (red.) Training for the New Millenium 2005: 183–4) .............. SUPLEMENT 7. Przykładowy scenariusz zadania projektowego .................. SUPLEMENT 8. Portfolio tłumaczeniowe ........................................................... VI 107 113 129 129 139 145 152 159 187 18 64 116 136 141 155 161 162 169 172 176 179 181 184 Wstęp Świadomość tłumacza jest najistotniejsza. Proces tłumaczenia jest świadomym proce- sem podejmowania decyzji. Tłumaczenie oscylujące między biegunami przeciwieństw i przekra- czające dychotomiczne podziały zawsze przyciągało uwagę zarówno od wewnątrz – osób parających się tłumaczeniem teoretycznie lub praktycz- nie, jak i od zewnątrz – osób nie związanych z nim niczym innym, oprócz amatorskiego zainteresowania. Przeciwstawne poglądy typu: „śmiech da się wyrazić w każdym języku”, a z drugiej strony: „humor jest pierwszą rzeczą, która znika w tłumaczeniu”, lub: „poezji nie da się tłumaczyć, tak jak nie można tłumaczyć muzyki”, a jednocześnie: „wszystko jest przetłu- maczalne”, nie są w myśleniu o przekładzie niczym niezwykłym. W lite- raturze przekładowej stanowiły one wyraz erudycji wypowiadających się na ten temat autorów, ale w istocie nie rozszyfrowywały natury tłuma- czenia, które od zawsze było interesującym przejawem ludzkiej kreatyw- ności. Rdzeń tego myślenia pozostaje ulotny, nieprecyzyjny, nieścisły. Przekład od zawsze kochał sztukę. Czy współczesna metodyka nauczania przekładu uwzględnia tę relację? W dobie globalizacji, lokalizacji i migracji przekład zyskał nowy wy- miar. Kreacja postawy tłumacza i wymiaru społecznego jego roli ulega ciągłym przemianom, a tworzenie jego wizerunku poprzez pragmatyczny i zawodowy kontekst jest dynamiczne i podlega różnorakim uwarunko- waniom. Manufakturowy charakter jego warsztatu przekształca się w sie- ciowy, technologiczny system procesowania tekstów, a globalizacja ryn- ków tłumaczeniowych prowadzi do skracania cyklu produkcji tłumaczeń. Coraz swobodniejszy przepływinformacji i wiedzy w skali globalnej, oraz oparte na nim rosnące znaczenie ekonomii skutkują zwiększającą się licz- bą zleceń tłumaczeniowych. Tłumacz tekstów pisanych przestaje być in- dywidualistą, pracującym w zaciszu swojej pracowni ze słownikiem książ- kowym nad pojedynczym tekstem, którego specyficzna trudność może VII Wstęp być jednorazowym wyzwaniem. Planowanie działań, a równocześnie dy- namiczne i błyskawiczne zarządzanie własną działalnością upodabniają pracę – już nie indywidualnego tłumacza, ale raczej agencji tłumaczenio- wych lub zespołów tłumaczy – do działalności przedsiębiorstw, dla któ- rych znaczenie mają koszt, tempo pracy i konkurencyjna jakość usługi. Czy w takim tłumaczeniu jest miejsce na proces decyzyjny tłumacza? Niniejsza książka to podsumowanie wielu lat pracy akademickiej i praktyki tłumaczeniowej. Stanowi realizację modelu triady „tłumacze- nie – nauczanie – teoretyzowanie”, której funkcjonowanie w środowisku przekładowym jest dość typowe. Triada ta tworzy współczesne ramy prze- kładoznawstwa, ponieważ bez praktykowania tłumaczenia, nie może być mowy o skutecznej dydaktyce, a bez dydaktyki i praktyki tłumacza trudno kreować rzetelne teorie przekładowe. Wszystkie elementy triady współ- istnieją i współdziałają, ponieważ metodologia nauczania przekładu ma charakter dyscypliny stosowanej. „Rozczochrane myśli przekładowe” po- winny znaleźć swoje miejsce w systemie. Pragnienie wprowadzenia jakie- goś systemu narastało wraz z rozwojem dziedziny przekładoznawstwa, które, raczkując w Polsce od lat 80. ubiegłego wieku, obecnie rozkwita, realizując się na wielu płaszczyznach i w wielu kontekstach. W niniej- szej pracy przedstawiam możliwie najbardziej spójny system metodologii nauczania przekładu pisemnego, wychodząc z założenia, iż tłumaczenie posiada elementy umiejętności i, jako takie, może być uczone ze skutkiem pozytywnym. W Polsce dydaktyka przekładu podąża ścieżkami utartymi przez or- ganizacje zawodowe, których zasługi w kształtowaniu profilu tłumacza i uznania profesji na rynku są niezaprzeczalne. Innymi słowy, drogę dla nauczania tłumaczenia toruje wykonywany od wieków zawód tłumacza, posiadający w Polsce dość wysoki status społeczny, podnoszony przez osiągnięcia wybitnych tłumaczy wybitnej literatury. Metodyka, jako dys- cyplina w obrębie przekładoznawstwa, stawia dopiero pierwsze kroki. Najlepszym dowodem takiego stanu rzeczy jest fakt, iż choć kształcenie tłumaczy w Polsce odbywa się obecnie w bardzo wielu placówkach, to jednak żadna z nich do tej pory nie zaoferowała systematycznego szkole- nia nauczycieli przekładu. Nauczanie przekładu to jeden z najczęściej dys- kutowanych tematów w literaturze przekładowej, między innymi z po- wodu ukierunkowania dyscypliny na aspekty zawodowe; brak jest wciąż jednak rzetelnych badań empirycznych dających podstawy do budowania satysfakcjonującego kompendium metodycznego. VIII Wstęp Wraz z rozwojem dyscypliny zwiększa się liczba obszarów badaw- czych. Spontaniczne obserwacje, czy intuicyjne sądy powinny być wspar- te analizami empirycznymi. Ważna jest relacja zwrotna: badania naukowe – metodyka, a, w konsekwencji, zastosowanie dydaktyczne założeń meto- dycznych. Dla metodyki przekładu istotny jest również rozwój psycho- logicznie i socjologicznie uzasadnionych teorii. Empirycznych analiz na dużych zbiorach danych jest wciąż mało, problem masy krytycznej w ba- daniach nadal nie został rozwiązany. Grupy przekładoznawców badają- cych dany temat są ciągle niewielkie w porównaniu do innych nauk (na- wet w krajach o silnych tradycjach przekładoznawczych, np. w Kanadzie). Problem polega na tym, że nawet badania o ograniczonym zasięgu, obej- mujące niewielką grupę testowanych lub danych, są bardzo czasochłonne. Synergia nauk o poznaniu, metodach, uczeniu się, kulturze i tłumaczeniu jest obiektywną potrzebą we współczesnym przekładoznawstwie. Książka jest wynikiem mojej pasjonującej pracy nad tłumaczeniem w jego różnych przejawach: tłumaczeniem jako interpretacją, tłumacze- niem jako teorią, tłumaczeniem jako pracą naukową, tłumaczeniem jako rzeczywistą mediacją międzyjęzykową i międzykulturową oraz tłumacze- niem jako praktyką zawodowego tłumacza i nauczyciela tego przedmiotu. Inspiracja rzeczywistością i nowymi kierunkami w przekładoznawstwie oraz sytuacjami w edukacji językowej i interkulturowej doprowadziła do stworzenia koncepcji tłumaczenia jako procesu decyzyjnego tłumacza z pierwotnie rozrzuconych tematów przekładowych, pragmatycznych, i kulturowych. „Myśli rozczochrane” znalazły swoje miejsce w systemie. Celem głównym publikacji jest opracowanie systemu metodologicz- nego zawierającego konieczne komponenty w metodyce nauczania prze- kładu pisemnego i opartego na koncepcji strategicznego tłumaczenia. Ma ona orientację pragmatyczną, ale zawiera również szerszy opis teo- retycznych i metodologicznych zagadnień. Książka jest zarówno akade- mickim omówieniem tematu, jak i praktycznym materiałem dydaktycz- nym (dzięki informacjom zawartym w suplementach). Podejmuję w niej tematy fundamentalne dla przekładoznawstwa, a równocześnie trudne do jednoznacznego dookreślenia – jak np. strategia, problem tłumacze- niowy, kompetencja tłumacza. Nie jest moim celem ogarnąć przekład ho- listycznie, chciałabym raczej pokazać, czym naprawdę jestem zaintereso- wana pisząc o tłumaczeniu, podkreślić w nim element woli i świadomości czynnika najbardziej zaangażowanego: tłumacza. Pragnę – może nawet trochę wbrew współczesnemu technologicznemu zaawansowaniu narzę- IX Wstęp dzi tłumaczeniowych i dominującym w postrzeganiu kompetencji i pracy tłumacza „technicyzującym” tendencjom – pokazać niekoniecznie spek- takularny i raczej niecieszący się wyjątkowym prestiżem teren dydakty- ki przekładu, podkreślając jednocześnie możliwości twórczego działania w tym obszarze zarówno osób uczących się, jak i nauczających. Ponieważ stawianie właściwych pytań jest równie ważne jak dostar- czanie właściwych odpowiedzi, istotnym zagadnieniem, obok wielu wątpliwości zawartych w tekście, jest to, do kogo kieruję tę książkę. Do- strzegając lukę metodologiczną i potrzebę przygotowywania materiałów kształcących dla nauczycieli przekładu, chcę do takiej właśnie grupy do- celowej odbiorców skierować niniejsze uwagi i w ten sposób pomóc im w stosowaniu konsekwentnej metody. Książka jest napisana dla polskiego odbiorcy w ogóle, ponad podziałami językowymi, chociaż opieram się- głównie na polskiej i anglojęzycznej literaturze przedmiotu, co pokazuje bibliografia. W tym też celu podjęłam się przetłumaczenia wszystkich tek- stów obcojęzycznych na język polski. Rezygnując z oryginalnych wersji cytatów angielskich, a tym samym niwelując barierę znajomości tego ję- zyka jako koniecznego narzędzia w podążaniu za tokiem myślenia prze- kładoznawczego, wprowadziłam własne tłumaczenia. Tylko przy klu- czowych cytatach, otwierających kolejne rozdziały, podałam oryginalne wersje dla porównania. Książka jest może bardziej adekwatna jako wprowadzenie do metodyki przekładu dla osób dopiero się z nią zapoznających, niż dla specjalistycz- nych ośrodków kształcenia tłumaczy, w których realizowanych jest wiele jej założeń metodologicznych. Zidentyfikowanie takich problemów meto- dologicznych jak brak systematycznego i ujednoliconego zbioru termino- logicznego, niezweryfikowane procedury badawcze i interdyscyplinarny charakter studiów tłumaczeniowych oraz odczuwalny brak konsekwent- nego i spójnego systemu, który mógłby być zdefiniowany jako metodyka nauczania przekładu, leżały u genezy Procesu decyzyjnego tłumacza. Moją intencją było zawarcie nie tylko własnych poglądów, ale także rzetelnych informacji. Częścią pracy było przygotowanie bibliografii przekładoznaw- czej, zarówno w działach literatury przedmiotowej przy poszczególnych rozdziałach lub sekcjach, jak i w osobnej kategorii Polskiej Bibliografii Przekładoznawczej. Zdaję sobie sprawę, że propozycje bibliograficzne są tylko skromnym wycinkiem istniejącej literatury. Jak często się zdarza, subiektywny pogląd okazał się nadrzędny wobec obiektywnej rzeczywi- stości, chociaż przy doborze literatury kierowałam się nie tylko dostęp- X Wstęp nością materiałów, ale także ich znaczeniem i rolą w badanej dziedzinie. Innym kryterium selekcji był pryzmat polsko-angielskiego tłumaczenia, które całościowo wpłynęło na moje badania. Rozwinięcia odniesień za- mieszczonych w głównym tekście znajdują się w Bibliografii, natomiast literatura przedmiotowa to źródła na omawiany temat. To, co ciekawe w badaniach naukowych, to fakt, że każdy badacz może wychwycić inny aspekt badanego przedmiotu – patrząc na ten sam obiekt może dostrzec zupełnie inne jego cechy, a mierząc go, przyłożyć różne skale. W omówieniach przekładu niebezpieczeństwo polega na dezaktu- alizacji treści. Uwagi o bieżącym stanie rzeczy szybko tracą na aktual- ności – transformacje przekładu, tak w wymiarze profesji, jak i nauki są niezwykle dynamiczne. Drugim problemem jest rozległość horyzontu – omawiana tematyka jest tak obszerna, że musiałam ją podjąć z pełną świa- domością, że mój wybór i zakres prezentowanych tematów i zagadnień będzie do pewnego stopnia arbitralny, gdyż bazujący na indywidualnych doświadczeniach naukowych i przekładowych. XI Rozdział I. Kontury metodyki nauczania przekładu na mapie przekładoznawstwa Pedagogika przekładu musi wywodzić się ze zrozu- mienia realiów tłumaczenia. […] Pedagogika bez pod- staw teoretycznych będzie ślepą pedagogiką. Nie będzie w stanie określić sensownych celów, nie będzie mogła ani stworzyć i zastosować metod odpowiednich do za- dań dydaktycznych, ani zmierzyć i ocenić wyników, a w ostatecznym rozrachunku nie będzie przygotowy- wać skutecznych tłumaczy, na których społeczny popyt zwiększa się coraz bardziej1. (Shreve w Kiraly 1995: x) 1. Refleksja teoretyczna a praktyka przekładowa Słowa kluczowe: praktyczny, praktyka tłumaczeniowa, przekładoznawczy, stosowany, teo- retyczny, teoria przekładu Dyskusja o splatających się wątkach teoretycznych i praktycznych przekładu jest tak typowym motywem, że często refleksje nad przekła- dem od niej właśnie się zaczynają. Jest to niejako istota rzeczy – praktyka i teoria tłumaczenia stoją w swoistej sprzeczności, a jednocześnie nawza- jem uzasadniają swój byt i swoje role. Szczególnie istotny jest problem za- leżności pomiędzy teorią (teorią tłumaczenia, teorią przekładu) a praktyką (praktyką tłumaczeniową, przekładową, praktycznym tłumaczeniem) na gruncie dydaktyki przekładu. Niewątpliwie sens obu określeń w tym kon- 1 W oryginale: A pedagogy of translation has to derive from an understanding of transla- tion reality. […] A translation pedagogy without a theoretical basis will be a blind pedagogy. It will fail to set reasonable objectives, will be unable to create and apply methods appropriate to the learning task, will be unable to measure and evaluate results, and will ultimately fail to create the effective translators our society increasingly demands. 1 tekście nie jest jednoznaczny. Po pierwsze, to, co się dzieje w środowisku dydaktycznym, musi być praktyczne. Po drugie, uczenie przekładu musi skupiać się na praktyce przekładowej, a więc osoby uczące się powinny praktykować tłumaczenie przygotowując się do zawodu tłumacza. Po trzecie, uczenie przekładu musi opierać się na praktyce tłumaczeniowej i odnosić do rzeczywistych realiów zawodu (por. Shreve w Kiraly 1995: Przedmowa x). Teoretyczno-praktyczna dwoistość natury tłumaczenia widoczna jest w przeciwstawnych argumentach, które nie są wcale rzad- kie w literaturze przedmiotu: 1) bez praktyki przekładowej, teoria przekładu po prostu nie zaistnia- łaby; praktyczne tłumaczenie jest bowiem sprzężone z teoretycznym myśleniem; 2) teoria dla tłumacza jest zbędna. Czy jest więc możliwe istnienie teorii przekładu bez praktyki tłuma- czeniowej? Czy można tłumaczyć bez znajomości teorii? Pogląd o zbędno- ści teorii jest na pewno wynikiem przesycenia tym, co bezużyteczne, ale czy nie jest zbyt ekstremalny? Krytyka przydatności teorii dla tłumacza często zasadza się na utrwalonym przekonaniu o jego wrodzonym talen- cie. Czy w takim razie teoria ma spełniać rolę użytkową? W rozdziale pią- tym spróbuję wyjaśnić, w jaki sposób wątki teoretyczne wkomponowane są w program nauczania. Relacja praktyki i teorii podlega przeformułowaniom ze względu na samą istotę obu pojęć. Co obecnie można nazwać praktyką tłumacze- nia? Czy tłumacz siedzący przy biurku, „na brudno” zapisujący pierw- szą wersję tekstu listu urzędowego zleconego mu przez indywidualnego klienta, i osoba zatrudniona w firmie jako element ciągu produkcyjnego wielojęzykowego komponentu, do którego dostarczana jest terminologia w postaci pamięci tłumaczeniowych, przetwarzająca dwujęzyczne ciągi tekstowe składające się na wielojęzyczne warianty w ramach globalnych strategii produkcji tekstów komercyjnych – to ta sama praktyka tłumacze- niowa i ten sam tłumacz? Jak łączyć tak rozbieżne cele i komponenty? Czy istnieje w ogóle taka możliwość? I jaki byłby cel takiego łączenia? Gdzie odniesienie do teorii w przypadku jednej i drugiej praktyki? Czy w dru- gim przypadku nie przydatniejsze byłoby wspomaganie informatyczne zamiast teoretyczno-przekładowego? Nie wszystkie z powyższych pytań doczekały się jednoznacznych, konsekwentnych odpowiedzi. Budzi się wręcz wątpliwość, czy stanowczość niektórych z nich nie ograniczałaby pola metodycznego w jego niezbędnej, do pewnego stopnia, elastyczności. 2 Rozdział I. Kontury metodyki nauczania przekładu na mapie przekładoznawstwa 1. Refleksja teoretyczna a praktyka przekładowa Pytanie Lévy’ego z 1965 roku: „Czy teoria przekładu okaże się przy- datna dla tłumacza”2, wciąż jest aktualne i wzbudza liczne kontrowersje, szczególnie co do znaczenia i sposobów wprowadzania komponentu teo- retycznego do programów kształcenia. Nihil novi – teoria jest potrzebna w skutecznym kształceniu, pojawia się jednak wiele pytań,toteż stale poszukiwane są uzasadnienia i powody, dla których powinno się łączyć teorię z praktyką. Jaką teorię przekładu, teorię czego? Jakie powinno być nasycenie teorią programów dydaktycznych? W jakim układzie dydak- tycznym? W jaki sposób i czy w ogóle przydatne jest pisanie o tłumaczeniu teoretycznie, abstrakcyjnie, w pewnym oderwaniu od samych fizycznie za- istniałych (utrwalonych, odbytych, odbywających się) aktów tłumaczenia? Czy trzeba teoretyzować, żeby tłumaczyć? Na ile w ogóle teoretyzowanie o przekładzie pomaga praktyce i działaniom tłumaczeniowym konkretne- go tłumacza? Czy teoria wspiera praktykę przekładania? Czy z praktyki da się wyłowić ziarno do teoretycznych rozważań? W jaki sposób teoria i praktyka współdziałają ze sobą? Czy tylko na gruncie metodycznym? W jakim zakresie metodologia przekładu powinna być „teoretyczna”? Czy w systemowym kształceniu tłumaczy, na przykład w szkołach tłuma- czy, na specjalizacjach tłumaczeniowych i innych formach dydaktycznych konieczne są elementy teoretyczne? Jeżeli tak, to jakie? J. Pieńkos w swojej publikacji z 1993 roku, o ile nie zgadzał się z po- trzebą teoretyzowania o przekładzie w praktykowaniu go, o tyle jednak uwzględnił dydaktykę przekładu jako: „szczególnie powołaną do stymu- lowania teoretycznych refleksji nad przekładem”, twierdząc, iż: „z dy- daktycznego punktu widzenia wartość teorii przekładu ocenia się wedle przydatności jej postulatów do konkretnych realiów językowych” (Pień- kos 1993: 394). Wzajemne powiązania teorii i praktyki wynikają tu ze spe- cyfiki przedmiotu, który z założenia jest stosowaną dziedziną wiedzy i wymaga zaplecza empirycznego. Teoria i praktyka przekładu to dwa uzupełniające się aspekty tej sa- mej rzeczywistości. Każdy akt tłumaczenia jest w jakimś sensie świa- domym lub nieświadomym myśleniem o przekładzie – albo odnoszą- cym się do istniejących możliwości, opcji i wyborów, albo tworzącym 2 „Will Translation Theory Be of Use to Translators?”– jest to tytuł artykułu opub- likowanego w tomie pod red. R. Italiaander Übersetzen: Vorträge und Beiträge vom Interna- tionalen Kongress literarischer Übersetzer in Hamburg 1965, Frankfurt am Main: Athenäum Verlag, 1965. 3 nowe. Nigdy przekład praktyczny nie jest oddzielony od jakiejś formy myślenia teoretycznego (Pisarska i Tomaszkiewicz 1996: 6). Ale równocześnie: Podobnie jak znajomość praw rządzących językiem nie jest nie- zbędna do mówienia, tak znajomość teorii przekładu nie jest istotna dla praktyki przekładu. Dobrzy tłumacze w swej pracy przekładowej zawsze stosowali intuicyjnie reguły ekwiwalencji funkcjonalnych, bez potrzeby odwoływania się do naukowych praw przekładu (Pień- kos 1993: 44-45). Shreve (1995) dostrzega dwa warianty teoretyczne: preskryptywny, z którego metodyka przekładu korzystała tradycyjnie – aczkolwiek jest to wariant odrzucany przez praktykujących tłumaczy, traktujących go jako oderwany od rzeczywistości i bezużyteczny; oraz deskryptywny (bazujący na DTS3). Inny teoretyk przekładu aforystycznie przekonuje, że najwyższy czas, by „zaoferować tłumaczom narzędzia a nie reguły” (Robinson 1991: xvi). Można kwestionować przydatność teorii w praktyce tłumaczeniowej, ale można również zadać odwrotne pytanie: czy możli- we jest praktykowanie tłumaczenia bez teorii? Nie, ponieważ Każdy wybór tłumaczeniowy, każda decyzja wynika z określone- go stanowiska teoretycznego. Teoria przekładu przyczynia się do uznania własnego stanowiska w kontekście historii tłumaczenia oraz na mapie refleksji nad tłumaczeniem i językiem. Teoria prze- kładu ma za zadanie systematyzowanie praktyk tłumaczeniowych i dlatego powinna być uznana za fundament kształcenia mediato- rów językowych, gdyż wyposaża ich ona w umiejętności potrzebne przy rozwiązywaniu konkretnych problemów (Bartrina 2005: 178). Tłumacze nie wykazują wielkiego zainteresowania teorią, której do- stępność jest ograniczona, również ze względu na hermetyczny metaję- zyk i nadmierną abstrakcyjność. Dychotomia pomiędzy teoretycznymi paradygmatami (uniwersytetem, academia w angielskiej literaturze przed- miotu) a warsztatem tłumacza (profesją) – jest szeroko dyskutowana we 3 Descriptive Translation Studies – przekładoznawstwo opisowe; patrz mapa Holmesa, Suplement 1 4 Rozdział I. Kontury metodyki nauczania przekładu na mapie przekładoznawstwa 1. Refleksja teoretyczna a praktyka przekładowa współczesnych studiach przekładowych4. Pojawiają się nawet głosy, że rozbieżność pomiędzy praktyką tłumaczeniową a teorią jest coraz więk- sza. Teorię krytykuje się za posługiwanie się nowym żargonem dla oma- wiania znanych zjawisk, „odziewanie starego w nowe szaty” i „wywa- żanie otwartych drzwi”. Pomimo widocznego postępu, wciąż brakuje dostatecznych wysiłków intelektualnych grup i zespołów naukowych podejmujących badania szerzej zakrojone niż te, których mogliby się pod- jąć indywidualni przekładoznawcy. Tłumacze oczekiwaliby właśnie sto- sowanej wiedzy popartej rzetelnymi badaniami empirycznymi. Ich głód preskryptywizmu i potrzeba wiedzy proceduralnej nie mogą być zaspo- kojone unikaniem tegoż preskryptywizmu i proceduralności przez teo- retyków przekładu. Zasadniczo, każdy słuchacz kursu tłumaczeniowego przychodzi z nastawieniem „jak mam tłumaczyć” i oczekiwaniem na re- ceptę, co, oczywiście, stoi w opozycji do antypreskryptywnego podejścia współczesnego przekładoznawstwa. Praktykującym tłumaczom zdecy- dowanie potrzebna jest wiedza techniczna – co najmniej oprócz, jeśli nie zamiast oczytania w literaturze przekładoznawczej. Specyficzną trudnością teoretycznych rozważań prowadzonych w tzw. językach o ograniczonym zasięgu (Languages of Limited Diffusion – LLD, co jest politycznie poprawnym wariantem określenia „małe języki”– small languages; mimo że takim „małym językiem” może posługiwać się nawet 40 milionów native speakerów), jest fakt, że korzystają one z obcojęzycznych literatur przedmiotowych, co w przypadku przekładu w Polsce najczę- ściej odnosi się do języka angielskiego5, niemieckiego, francuskiego, ro- syjskiego i hiszpańskiego, bo najwięcej teoretyków pisze w tych właśnie językach. Literatury źródłowe w zasadniczy sposób kształtują terminolo- gię i paradygmat naukowy, natomiast przenikalność terminologii pomię- dzy poszczególnymi filologiami jest stosunkowo słaba, co oczywiście nie sprzyja szybkiej wymianie myśli i powoduje niekiedy replikację ścieżek naukowych. 4 Na temat rozdźwięku między „akademią” a profesją wypowiadała się Przewod- nicząca Komisji Europejskiej w Luksemburgu Emma Wagner, 27 września 2004 na Kongresie EST w Lizbonie. Był to również wiodący temat międzynarodowego Sympo- zjum „Translation in the University and the Workplace” na Uniwersytecie Arystotelesa w Tesalonikach zorganizowanego w dn. 3–4 listopada 2006 roku przez Department of Translation and Intercultural Studies, School of English. 5  Niewątpliwie język angielski można uznać za wiodący język teoretycznej refleksji nad przekładem. 5 Można się zastanawiać nad słusznością rozdzielania teorii i praktyki i realizowania dychotomicznego podziału również w kwestiach metodo- logicznych: W kontekście przekładoznawstwa, rzekoma opozycja między po- jęciami stosowany i teoretyczny jest sztucznym tworem. Równa teorię z abstrakcją, a zastosowanie z konkretem. Innymi słowy, im więcej zajmujemy się językiem jako systemem (a mniej konkretny- mi zachowaniami przekładowymi), tym bardziej teoretyczny sta- je się nasz model. Opozycja zaciemnia zależność pomiędzy teorią a praktyką (Neubert 1985: 67). Teoria, wywodząc się z praktyki i na niej bazując, może zwrotnie uzasadniać praktyczne decyzje i rozwiązania oraz dostarczać swego ro- dzaju „konstrukcji”, w ramach której przekład jest opisywany i analizo- wany. Uczący się powinni rozumieć proces tłumaczenia, w czym teoria odgrywa bezsprzecznie ogromną rolę, niezależnie od jej stosowanego paradygmatu. Jakie zatem mają być proporcje elementów teoretycznych i praktycznych w kształceniu tłumacza? Jaka jest wzajemna zależność po- między zawodową praktyką tłumaczeniową a treściami dydaktycznymi wprowadzanymi w określonych formach kształcenia? Interesującą rela- cję teorii i praktyki znajdujemy w podejściu refleksyjnym, do którego po- wrócę w rozdziałach czwartym i piątym (zob. Wallace 1991: 55 [w:] Rokita 2006: 10). W niniejszych rozważaniach metodologicznych skłaniam się ku kom- promisowi Gile’a: „skromna dawka teorii na zajęciach przekładowych jest pomocna”6 (Gile, 2005: 140-141). Teoria jest niezbędna w samokształceniu i pomaga właściwie zlokalizować zjawiska przekładowe, z którymi stu- denci stykają się w trakcie nauki, oraz strategie w rozwiązywaniu pro- blemów przekładowych. Autor uważa, że wyjaśniająca właściwość teorii jest jej prawdziwym atutem. Jakiekolwiek paradygmaty, modele czy sys- temy teoretyczne przedstawiane są osobom uczącym się przekładu, ich przydatność będzie większa, jeżeli prowadzący posługują się nimi w celu objaśniania i interpretacji, po to, by uczący mógł: 6 Oczywiście mam na myśli zajęcia z praktycznego tłumaczenia. Z takiego kompro- misowego założenia również wychodziłam pisząc Learning Translation – Learning the Impossible (1997/2003/2011). 6 Rozdział I. Kontury metodyki nauczania przekładu na mapie przekładoznawstwa 1. Refleksja teoretyczna a praktyka przekładowa zrozumieć zjawiska przekładowe […], zrozumieć trudności tłuma- czeniowe […], zrozumieć strategie tłumaczeniowe […], ponieważ schemat pojęciowy, który wyjaśnia zjawiska, ich powody oraz moż- liwe konsekwencje, jest łatwiejszy do przechowywania w mózgu jako punkt odniesienia niż wyizolowane reguły zachowania (Gile 1995: 13–14). Według Gile’a optymalizacja wprowadzenia wątków teoretycznych w programach kształcenia profesjonalnych tłumaczy lub w programach akademickich o szerszych celach edukacyjnych (we wstępnych modułach przekładoznawstwa) polega na stosowaniu prostych pragmatycznych komponentów w pierwszym semestrze i wstępnym wprowadzeniu prak- tycznych procedur tłumaczeniowych. Komponenty teoretyczne są korelo- wane z celami pedagogicznymi, co autor przedstawia normatywnie, jako następujący zbiór reguł: Reguła nr 1: Komponenty teoretyczne powinny być bezpośrednio rele- wantne do potrzeb studentów. Reguła nr 2: Komponenty teoretyczne powinny być przystępnie przedsta- wiane (czyli nie przy pomocy hermetycznego języka akademickiego). Reguła nr 3: Komponenty teoretyczne powinny być raczej wprowadza- ne po wstępnym uwrażliwieniu studenta (najpierw zapoznanie się z proble- matyką, np. interferencja). Reguła nr 4: Komponenty teoretyczne powinny być przypominane regu- larnie w trakcie trwania kursu tłumaczenia. Oczywiście, wszelkie metodologiczne sugestie i rozpatrywanie kom- ponentu teoretycznego w pedagogicznych rozważaniach powinno uwzględniać cele i profile kształcenia, o czym traktuje rozdział czwarty. Interesujące jest także prześledzenie tego, jak refleksja teoretyczna często zespala się z praktyką przekładową w biografiach wielu nauczycieli prze- kładu, którzy, zaczynając karierę jako praktykujący tłumacze, przechodzą następnie przez etap dydaktyczny do etapu refleksji teoretycznej opierają- cej się na poprzednich doświadczeniach. Literatura przedmiotowa Baer, B.J. i Koby, G. S. 2003. „Introduction: Translation Pedagogy: The Other Theory.” [w:] Baer, B.J. i Koby, G.S. (red.) Beyond the Ivory Tower. Re- thinking Translation Pedagogy. ATA Scholarly Monograph Series. Vol. XII. Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company. vii–xv. 7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Proces decyzyjny tłumacza. Zarys metodyki nauczania przekładu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: