Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00147 003906 12916717 na godz. na dobę w sumie
Procesy urbanzacyjne na terenach turystyczno-wypoczynkowych strefy podmiejskiej Łodzi - ebook/pdf
Procesy urbanzacyjne na terenach turystyczno-wypoczynkowych strefy podmiejskiej Łodzi - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 215
Wydawca: Łódzkie Towarzystwo Naukowe Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3606-5560-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Przedmiotem badań są procesy urbanizacyjne, a więc złożone, wszechstronne i trwałe przekształcenia o uniwersalnym oddziaływaniu, zachodzące na wielu
płaszczyznach: demograficzno-zawodowej, ekonomicznej, przestrzenno-fizjonomicznej
i kulturowej1. Prowadzą one do wykształcenia się specyficznego rodzaju przestrzeni – przestrzeni urbanizacji (ew. zurbanizowanej), która ma cechy miejskie. Podjęte badania miały na celu ukazanie charakteru i stopnia urbanizacji dokonującej się we wszystkich sferach. Podmiotem badań są tereny turystyczno-wypoczynkowe leżące w strefie
podmiejskiej Łodzi. Do szczegółowych analiz zakwalifikowano 24 miejscowości
wypoczynkowych (rys. 1, zał. 1), z których dziewięć – według typologii funkcji
wypoczynkowej2 A. Matczaka (1982) – miało ją ukształtowaną (Grotniki, Janówka, Justynów, Nowy Świat, Sokolniki Las, Swędów, Ustronie, Wrząca, Żabiczki), a 15 silnie zaawansowaną w przemianach (Anielin Swędowski, Cesarka, Dąbrowa, Emilia, Jedlicze A, Kwiatkowice, Łagiewniki Nowe, Rąbień AB, Rosanów, Rydzynki, Starowa Góra, Tworzyjanki, Wiśniowa Góra, Zielona Góra,
Zofiówka).
Zakres merytoryczny pracy obejmuje zagadnienia związane z procesami urbanizacyjnymi,
zachodzącymi we wszystkich aspektach, tj. demograficzno-zawodowych,
ekonomicznych, przestrzenno-fizjonomicznych i kulturowych. Zakres przestrzenny (in. terytorialny) wyznacza strefa podmiejska Łodzi, a szczególnie obszar o powierzchni 101,26 km2 znajdujący się w granicach administracyjnych
(lub geodezyjnych) 24 badanych miejscowości turystyczno-wypoczynkowych.
Zakres czasowy dotyczy okresu od powstania terenów i sołectw wypoczynkowych do chwili obecnej, zaś szczegółowa analiza uwzględnia lata 2004–2006. Przy interpretacji uwzględniono również wydarzenia wcześniejsze, przeważnie mające miejsce po 1989 r. (...)
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PROCESY URBANIZACYJNE NA TERENACH TURYSTYCZNO-WYPOCZYNKOWYCH STREFY PODMIEJSKIEJ ŁODZI MARZENA MAKOWSKA-ISKIERKA PROCESY URBANIZACYJNE NA TERENACH TURYSTYCZNO-WYPOCZYNKOWYCH STREFY PODMIEJSKIEJ ŁODZI Łódzkie Towarzystwo Naukowe 2011 ŁÓDZKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE 90-505 Łódź, ul. M. Skłodowskiej-Curie 11 tel. 42 66-55-459, fax 42 66-55-464 sprzedaż wydawnictw: 42 66-55-448, http://sklep.ltn.lodz.pl e-mail: biuro@ltn.lodz.pl, http://www.ltn.lodz.pl/ REDAKCJA NACZELNA WYDAWNICTW ŁÓDZKIEGO TOWARZYSTWA NAUKOWEGO Krystyna Czyżewska, A. Sławomir Gala Wanda M. Krajewska (redaktor naczelny), Edward Karasiński, Jan Szymczak REDAKTOR SERII Stanisław Liszewski ADIUSTACJA I SKŁAD KOMPUTEROWY Elżbieta Paradowska Wydano z pomocą finansową Uniwersytetu Łódzkiego i Urzędu Miasta Łodzi © Copyright by Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2011 ISSN 0082-1314 ISBN 978-83-60555-60-3 Nakład 100 egz. Druk: GRAFIX, Łódź, ul. Żeligowskiego 46, tel. 0 42 651 96 35 grafix@grafix-poligrafia.pl, www.grafix.poligrafia.pl SPIS TREŚCI 2. Charakterystyka strefy podmiejskiej Łodzi ........................................................ 2.1. Lokalizacja badanego obszaru ........................................................................... 2.2. Dostępność komunikacyjna ............................................................................... 2.3. Walory turystyczne ............................................................................................ 2.4. Zagospodarowanie turystyczne ......................................................................... 3. Procesy demograficzno-zawodowe ....................................................................... 3.1. Struktura demograficzna miejscowej ludności ................................................. 3.2. Struktura zatrudnienia mieszkańców ................................................................. 3.3. Pochodzenie terytorialne stałych mieszkańców (napływ migracyjny) ............ 3.4. Charakterystyka „nowych” mieszkańców czasowych ...................................... Wstęp............................................................................................................................. 1. Przedmiot, podmiot i zakres badań ...................................................................... 1.1. Założenia, hipotezy i cele badawcze ................................................................ 1.2. Problemy badawcze i obszar badań w świetle literatury .................................. 1.3. Materiały źródłowe i metody badań .................................................................. 7 8 9 10 17 19 19 21 23 25 31 32 38 43 52 61 4. Procesy ekonomiczne .............................................................................................. 62 4.1. Handel nieruchomościami ......……................................................................... 67 4.2. Ruch budowlany (inwestycje) ........................................................................... 78 4.3. Działalność indywidualnych podmiotów gospodarczych ................................ 88 5. Procesy przestrzenno-fizjonomiczne .................................................................... 88 5.1. Struktura użytkowania ziemi i formy własności gruntów ................................ 98 5.2. Układ przestrzenny i funkcjonalny miejscowości ............................................. 105 5.3. Charakterystyka działek ..................................................................................... 112 5.4. Fizjonomia zabudowy ........................................................................................ 5.5. Wyposażenie miejscowości w urządzenia infrastruktury technicznej i spo- 126 łecznej ................................................................................................................ 132 6. Procesy kulturowe ................................................................................................... 133 6.1. Relacje stali mieszkańcy – turyści (użytkownicy działek) ............................... 141 6.2. Działalność organizacji społecznych ................................................................. 7. Klasyfikacja i typologia miejscowości turystyczno-wypoczynkowych według stopnia zaawansowania procesów urbanizacyjnych oraz model rozwoju tych 148 procesów ............................................................................................................. 8. Podsumowanie.......................................................................................................... Literatura........................................................................................................................ Źródła............................................................................................................................. Summary........................................................................................................................ Załączniki....................................................................................................................... 174 181 198 201 205 Wstęp Procesy urbanizacyjne zachodzące w Polsce, zwłaszcza w strefach podmiejskich największych miast, są w ostatnich kilkunastu latach silnie zauważalne i wiążą się z przemianami społecznymi, gospodarczymi i politycznymi, jakie nastąpiły po 1989 r. Ich wyrazem są szybko dokonujące się w czasie i przestrzeni zmiany, m.in. postaw, potrzeb i wartości ludzi, a także trwałe przekształcenia krajobrazu. Obszary podmiejskie o przyrodniczych walorach turystycznych od dawna są chętnie odwiedzane w celu wypoczynku. W ostatnim czasie stają się także no- wym miejscem zamieszkania głównie dla osób z wielkich miast zmęczonych hałasem i pędem życia. Pod wpływem turystów (działkowców) oraz zwiększa- jącej się liczby mieszkańców dokonują się na tych terenach istotne i trwałe prze- miany. W efekcie wkraczania nowej funkcji mieszkaniowej istniejące działki i domki letniskowe są przekształcane i odpowiednio dostosowywane do wyma- gań pobytu całorocznego, często zmieniają też właścicieli. Jednocześnie wraz z nowymi mieszkańcami na tereny wiejskie przenoszone są wzorce nowych po- staw i zachowań, znajdujące wyraz np. w relacjach międzyludzkich, aktywności na forum lokalnym czy w podejmowaniu różnych działań. Głównie dzięki lud- ności napływowej, z reguły młodej, dobrze wykształconej i zamożnej, kształto- wana jest też otaczająca przestrzeń. Intensywniej zagospodarowywane są nowe tereny, rozwija się infrastruktura techniczna i społeczna, dzięki czemu poprawia się standard życia na wsi. Podobne zjawiska, lecz o różnym stopniu zaawansowania, zaobserwowano w miejscowościach turystyczno-wypoczynkowych położonych w strefie pod- miejskiej Łodzi. Stały się one podstawą szeroko zakrojonych badań mających na celu zidentyfikowanie i zbadanie procesów urbanizacyjnych zachodzących we wszystkich ich aspektach. 7 1. Przedmiot, podmiot i zakres badań Przedmiotem badań są procesy urbanizacyjne, a więc złożone, wszechstronne i trwałe przekształcenia o uniwersalnym oddziaływaniu, zachodzące na wielu płaszczyznach: demograficzno-zawodowej, ekonomicznej, przestrzenno-fizjono- micznej i kulturowej1. Prowadzą one do wykształcenia się specyficznego rodzaju przestrzeni – przestrzeni urbanizacji (ew. zurbanizowanej), która ma cechy miej- skie. Podjęte badania miały na celu ukazanie charakteru i stopnia urbanizacji dokonującej się we wszystkich sferach. Podmiotem badań są tereny turystyczno-wypoczynkowe leżące w strefie podmiejskiej Łodzi. Do szczegółowych analiz zakwalifikowano 24 miejscowości wypoczynkowych (rys. 1, zał. 1), z których dziewięć – według typologii funkcji wypoczynkowej2 A. Matczaka (1982) – miało ją ukształtowaną (Grotniki, Ja- nówka, Justynów, Nowy Świat, Sokolniki Las, Swędów, Ustronie, Wrząca, Ża- biczki), a 15 silnie zaawansowaną w przemianach (Anielin Swędowski, Cesarka, Dąbrowa, Emilia, Jedlicze A, Kwiatkowice, Łagiewniki Nowe, Rąbień AB, Ro- sanów, Rydzynki, Starowa Góra, Tworzyjanki, Wiśniowa Góra, Zielona Góra, Zofiówka). Zakres merytoryczny pracy obejmuje zagadnienia związane z procesami ur- banizacyjnymi, zachodzącymi we wszystkich aspektach, tj. demograficzno-za- wodowych, ekonomicznych, przestrzenno-fizjonomicznych i kulturowych. Za- kres przestrzenny (in. terytorialny) wyznacza strefa podmiejska Łodzi, a szcze- gólnie obszar o powierzchni 101,26 km2 znajdujący się w granicach administra- cyjnych (lub geodezyjnych) 24 badanych miejscowości turystyczno-wypo- czynkowych. Zakres czasowy dotyczy okresu od powstania terenów i sołectw wypoczynkowych do chwili obecnej, zaś szczegółowa analiza uwzględnia lata 2004–2006. Przy interpretacji uwzględniono również wydarzenia wcześniejsze, przeważnie mające miejsce po 1989 r. 1 Wymienione płaszczyzny urbanizacji przyjęto za E. Dziegieć (1995). 2 A. Matczak (1982) na podstawie ruchu wypoczynkowego, wielkości terenów wypoczyn- kowych i zabudowy wypoczynkowej, dokonał typologii 292 miejscowości z funkcją wy- poczynkową w strefie podmiejskiej Łodzi, określając pięć stopni jej rozwoju. 8 1.1. Założenia, hipotezy i cele badawcze Głównym celem pracy było wszechstronne zbadanie procesów urbanizacyjnych zachodzących na terenach turystyczno-wypoczynkowych strefy podmiejskiej Łodzi, a więc ustalenie przyczyn, opisanie ich przebiegu i skali oraz określenie wywołanych następstw, w tym przeanalizowanie zmian, jakie dokonują się pod wpływem turystyki w czasie i w przestrzeni (urbanizacji) turystycznej. Na potrzeby pracy przyjęto pięć zasadniczych założeń. 1. Urbanizacja jest zjawiskiem społeczno-gospodarczym, kulturowym, tech- nicznym i ludnościowym o uniwersalnym oddziaływaniu. Zachodzi wielo- płaszczyznowo powodując trwałe przekształcenia przestrzenne, demogra- ficzne, ekonomiczne i społeczne. 2. Urbanizacja turystyczna jest procesem złożonym, zmierzającym do wszech- stronnych i trwałych przekształceń przestrzeni wiejskich w miejskie, a pro- cesy te są związane głównie z wyjazdami wypoczynkowymi i przenosze- niem się na stałe mieszkańców miast na tereny pełniące funkcje wypoczyn- kowe. 3. Przeobrażenia przestrzeni geograficznej (z wiejskich w miejskie) są najbar- dziej widoczne wokół dużych miast, bo miasta te najsilniej oddziałują na swoje strefy podmiejskie. 4. Procesy przemian funkcji wypoczynkowych w mieszkaniowe są zauważalne przede wszystkim w miejscowościach o wcześniej ukształtowanym lub sil- nie zaawansowanym stopniu rozwoju funkcji wypoczynkowej. 5. Miejscowości podlegające procesowi urbanizacji turystycznej w przyszłości staną się satelitami – sypialniami dla mieszkańców miast, a ich granice ad- ministracyjne będą tylko umowne. 6. W pracy podjęto próbę udowodnienia dwóch hipotez. 7. Osadnictwo turystyczne (letniskowe) w okolicach dużych miast (np. Łodzi) jest etapem w procesie urbanizacji terenów podmiejskich. 8. Rodzaj, wielkość i tempo przemian funkcji turystyczno-wypoczynkowych w mieszkaniowe w miejscowościach leżących w strefie podmiejskiej dużego miasta zależą od: a) b) walorów naturalnych i zagospodarowania (infrastruktury) terenu; c) historii i czasu pełnienia przez miejscowość funkcji wypoczynkowej; d) struktury społeczno-ekonomicznej i zawodowej właścicieli działek; e) postępu cywilizacyjnego, tj. polityki państwa, zamożności społeczeń- lokalizacji i dostępności komunikacyjnej; stwa, przemian społeczno-zawodowych, mody. W związku z wcześniej przyjętymi założeniami i postawionymi hipotezami wyznaczone zostały następujące cele pracy: 1) weryfikacja hipotez badawczych; 9 2) określenie specyficznych cech urbanizacji na terenach turystyczno-wypo- czynkowych (osadnictwa letniskowego) strefy podmiejskiej Łodzi; 3) wyznaczenie i scharakteryzowanie etapów (faz) rozwoju procesów urbani- zacyjnych w badanych podłódzkich miejscowościach wypoczynkowych; 4) dokonanie klasyfikacji i typologii miejscowości według stopnia zaawan- sowania procesów urbanizacyjnych; 5) sprecyzowanie kryteriów (mierników) do określania stopnia urbanizacji tu- rystycznych obszarów podmiejskich oraz weryfikacja powszechnie stosowa- nych mierników urbanizacji; 6) opracowanie dla miejscowości ze strefy podmiejskiej Łodzi modelu proce- sów urbanizacji zachodzących na terenach turystyczno-wypoczynkowych (osadnictwa letniskowego). 1.2. Problemy badawcze i obszar badań w świetle literatury Procesy urbanizacyjne, będące zasadniczym problemem badawczym pracy, sta- nowią przedmiot zainteresowań nie tylko nauk geograficznych, ale i socjologicz- nych zarówno w Polsce3, jak i na świecie. Istnieje bardzo wiele różnorodnych publikacji w tym zakresie (np. Tisdale 1942, Kosiński 1976). Wielokrotnie po- dejmowano próby dokonania ich przeglądu w celu usystematyzowania pojęć oraz problemów i koncepcji badawczych (m.in. Dziewoński 1962, Rykiel 1977, Rakowski 1980, Węgleński 1983, Kapler 1989, Andrzejewski 1991, Łoboda 1994). Niestety, niewiele prac ma znamiona uogólnień teoretycznych. Urbanizację utożsamia się często z procesem umiastowienia (Popenhoe 1965, Friedmann 1966, Maik 1992, Kusiński 1993) albo traktuje ogólniej jako zróżnicowane przestrzennie wielowarstwowe zjawisko społeczno-ekonomiczne (Zborowski 1992), społeczno-kulturowe (Pawełczyńska 1966), lub też jako zło- żony, długotrwały proces przekształceń i przemian o uniwersalnym oddziały- waniu (m.in. Ziółkowski 1965, Stasiak 1970, Mleczko 1974, Korcelli 1978, Fal- kowski 1979, Klimczyk 1980, Siemek 1984, Kusiński 1978, 1991), stan zagospo- darowania przestrzeni (Zipser, Sławski 1988). Niektórzy autorzy sugerowali wy- różnienie jednocześnie kilku zakresów pojęciowych urbanizacji, np. P. Mea- dows i E. Mizruchi (1969), K. Schwirian i J. Prehn (1962), E. Lampard (1965), P. Rybicki (1969), J. Friedmann (1966), B. Jałowiecki (1972), S. Greer (1973), 3 Dowodem zainteresowania urbanizacją są liczne sympozja naukowe, np. Konferencja Ko- misji Urbanizacji Kraju KPZK PAN (patrz „Biuletyn...” 1970), Geografia osadnictwa i lud- ności... (1993, 1994), XVIII „Konwersatorium Wiedzy o Mieście” – Współczesne procesy urbanizacji i ich skutki (Jażdżewska 2005), Problem suburbanizacji (Lorens 2005). 10 K. Dziewoński i M. Jerczyński (1977), M. Klimczyk (1980), W. Rakowski (1985). Urbanizowanie się ludności (urbanizm) oraz rozprzestrzenianie się zacho- wań uznanych za typowo miejskie (tzw. miejski styl życia) badali m.in. L. Wirth (1938), J. Ziółkowski (1965), K. Dziewoński (1969, 1972), B. Jałowiecki (1972), P. Rybicki (1972), S. Greer (1973), A. Smailes (1975), H. Kapler (1983), J. Węg- leński (1983), R. Domachowski (1989), W. Maik (1992), E. Dziegieć (1995). Zmniejszanie się w wyniku tego dysproporcji między miastem a wsią określa kontinuum wiejsko-miejskie (np. Wirth 1938, Redfield 1947, Ziółkowski 1965, Korcelli 1970, Węgleński 1983). Dotyczy to zwłaszcza wsi podmiejskich usytu- owanych wzdłuż głównych linii komunikacyjnych (m.in. Goldzamt 1968, Su- limski 1967, Beaujeu-Garnier i Chabot 1971, Rakowski 1975, 1985, Kiełczew- ska-Zaleska 1977, Wojtan 1977, Jakóbczyk-Gryszkiewicz 1995, 1998). Problematyką urbanizacji wsi zajmowali się też M. Dobrowolska (1959), K. Dziewoński (1962), W. Kusiński (1965), S. Golachowski (1969), Z. Mikołaje- wicz (1971, 1973), A. Prochownikowa (1975), S. Berezowski (1976), J. Falkow- ski (1979), S. Wawrzyniak (1980), U. Grabowska (1981), H. Kapler (1983), J. Jakóbczyk-Gryszkiewicz (1988, 1991), M. Wójcik (2006) i inni, a przeglądu dorobku naukowego w tym zakresie dokonali np. W. Rakowski (1975), J. Raj- man (1994) i J. Jakóbczyk-Gryszkiewicz (1998). Niektórzy badacze, m.in. A. Prochownikowa (1975) i S. Berezowski (1976), przemiany zachodzące na wsi proponowali nazywać „deruralizacją”– pojęciem szerszym od modernizacji (Tu- rowski, Bornus 1970, Mleczko 1974, Kamiński 1991). Relacje tych dwóch ter- minów przeanalizował J. Węgleński (1992). W literaturze funkcjonuje też okreś- lenie „rurbanizacja” (Bauer, Roux 1976) oraz „transurbacja” (Bartkowski 1981). Nie zawsze procesy przemian społeczno-gospodarczych i morfologicznych wsi prowadzą do całkowitej urbanizacji, czyli upodobnienia się w pełni do mia- sta lub przyłączenia do niego (Jałowiecki 1972), wówczas stosowane są pojęcia „semiurbanizacja” lub „suburbanizacja” wsi (m.in. Golachowski 1965, 1966, Berry 1970, Dziewoński 1972, Zagożdżon 1972, Kiełczewska-Zaleska 1972, Be- rezowski 1974, Grzeszczak 1996, Więcław 1999, Liszewski i Maik 2000, Lorens 2005). Z uwagi na zmienność procesów urbanizacyjnych w czasie i w przestrzeni opracowanych zostało wiele koncepcji ewolucyjnego rozwoju miast (m.in. Fourastier 1963, Gibbs 1963, Dębski 1968, Heřman i Eberhardt 1972, Klaassen i Paelinck 1979, Hall i Hay 1980, Jagielski 1974, Domachowski 1989, Maik 1992). O tym, czy urbanizacja może prowadzić do powstania „nowych miast” pisali np. L. Straszewicz (1989), S. Liszewski, J. Gryszkiewicz, S. Kaczmarek (1989). Urbanizacja ma wiele znaczeń: administracyjne, fizyczne i funkcjonalne (Hall i in. 1973), formalne (administracyjno-statystyczne), strukturalno-funkcjo- nalne i behawiorystyczne (Rykiel 1977). W literaturze przedmiotu stosowanych jest wiele podziałów urbanizacji wedle płaszczyzn, w których proces ten postę- puje. Zazwyczaj autorzy wydzielali cztery główne jego aspekty (tab. 1). 11 Tab. 1. Płaszczyzny (aspekty) urbanizacji według nomenklatury badaczy polskich Badacz Nazwa płaszczyzny (aspektu) urbanizacji J. Ziółkowski (1965) E. Lampard (1965) Z. Żechowski (1967) A. Andrzejew- ski, K. Dzie- woński, J. Go- ryński (1968) M. Dobro- wolska (1968) Z. Mikołaje- wicz (1971) B. Jałowiecki (1972) Z. Gontarski (1973) W. Rakowski (1975) J. Wojtan (1977) Z. Rykiel (1977) E. Pietraszek (1978) W. Kusiński (1978) W. Kusiński (1993) R. Domachow- ski (1989) W. Maik (1992) A. Zborowski (1992) E. Dziegieć (1995) przestrzenna / urbanistyczna demograficzna demograficzna demograficzna przestrzenno- -architekto- niczna przestrzenno- demograficzna -osadnicza osadnicza społeczno- -demograficzny demograficzna przestrzenna (przestrzenno- -architekto- niczna) przestrzenno- -architekto- niczna (-tech- statystyczna (demo- graficzna) niczna) fizjonomiczna demograficzna krajobrazowa „techniczna” demograficzna (organiczna) demograficzna fizjonomiczna demograficzna ekono- miczna struktu- ralna ekono- miczna ekono- miczna ekono- miczna ekono- miczna społeczna /humanistyczna, socjologiczna behawio- rystyczna socjopsy- chiczno- -kulturowa społeczna kulturowa socjologiczna kulturalno- -społeczna społeczno- -ekonomiczna warunków życia ludności społeczna – – zawodowa ekono- miczna ekono- miczna – – – – – – – – pełna – – ekologiczna aglomeracyjna przestrzenna demograficzna przestrzenna demograficzna osadnicza demograficzna przestrzenna demograficzna przestrzenna przestrzenno- -fizjonomiczna demograficzna i ludnościowa demograficzno- -zawodowa ekono- miczna ekono- miczna ekono- miczna ekono- miczna ekono- miczna ekono- miczna – – społeczna społeczno- -kulturalna społeczna społeczna kulturowa funkcjo- nalna ekolo- giczna – – – – – Źródło: opracowanie własne na podstawie literatury. 12 Do tej pory powstało niewiele opracowań traktujących urbanizację w sposób kompleksowy, a różnorodne postrzeganie zachodzących procesów nie przyczy- niło się do wypracowania uniwersalnych miar ani jednego syntetycznego wskaź- nika urbanizacji. O koncepcjach i problemach badań tych procesów oraz o pró- bach wyznaczenia jednolitych mierników urbanizacji pisali B. Jałowiecki (1966), H. Arriaga (1970), P. Korcelli (1970), Delimitacja... (1970), J. Rajman (1971), K. Davis (1972, za: Zborowski 1992), K. Dziewoński (1972), W. Deja (1975), A. Jagielski (1977), W. Kusiński (1978), J. Łoboda (1994) i inni. Badania zin- tegrowane podejmowali m.in. E. Shevky i M. Williams (1949, za: Rykiel 1977), Z. Mikołajewicz (1972), Z. Rykiel (1976), A. Zborowski (1992). Niektórzy bada- cze próbowali skonstruować syntetyczne mierniki urbanizacji, np. K. Lier (1965) i J. Falkowski (1979). W większości publikacji znaleźć można jednak dużą mo- zaikę bardzo wielu mierników urbanizacji przyjmowanych w zależności od celu pracy (np. Ziółkowski 1965, Delimitacja... 1970, Jałowiecki 1972, Jonassen i Pe- res 1960, za: Rykiel 1977, Mikołajewicz 1973, Wojtan 1977, Ku-siński 1978, 1993, Klimczyk 1980, Kapler 1983, Krakowska 1983, Siemek 1984, Rakowski 1985, Węgleński 1992, Zborowski 1992). Przestrzeń turystyczna, stanowiąca część przestrzeni ogólnogeograficznej, była jednym z ważniejszych zagadnień teoretycznych poruszanych w pracy. Ewolucję poglądów o pojmowaniu przestrzeni przez geografów polskich i zagra- nicznych opracował K. Dramowicz (1984). Rozważania na temat przestrzeni w geografii człowieka przeprowadził A. Lisowski (2003), prezentując aktualny dorobek naukowy w tej dziedzinie. Pojęcie przestrzeni turystycznej (nazywanej też przestrzenią turystyczno-wypoczynkową lub wypoczynkową) – bardzo zło- żone i wielowymiarowe – było przedmiotem badań m.in. J.M. Miosseca (1976), S. Liszewskiego (1995, 1999, 2005, 2006), E. Dziegieć (1995), A. Matczaka (1995), J. Warszyńskiej (1999), R. Wilusia (1997), J. Latosińskiej (1998, 2006), M. Bachvarova i S. Liszewskiego (1998), J. Wojciechowskiej (1998), B. Włodar- czyka (1999, 2006), R. Szkupa (2003). W literaturze znaleźć można także okreś- lenia „wiejska przestrzeń rekreacyjna” (Drzewiecki 1992) i „podmiejska prze- strzeń wypoczynkowa” (Szkup 2003). Objęte badaniami tereny strefy podmiejskiej Łodzi jako wyróżniające się funkcjonalnie części przestrzeni geograficznej składają się na szerzej rozumianą przestrzeń turystyczną (Aldskogius 1977, Oppermann 1993, Stachowski 1993, Li- szewski 1995, 1999, 2005, Warszyńska 1999). Ze względu na swój specyficzny charakter wypoczynkowy, odmienny od sąsiednich pełniących głównie funkcje rolnicze, badany obszar tworzy szczególny rodzaj przestrzeni turystycznej – przestrzeń turystyczno-wypoczynkową (Włodarczyk 1999, Karolczak 2002), która podlega przemianom za sprawą ludzi przyjeżdżających i użytkujących ją w celach rekreacyjnych. 13 Na szczególną uwagę zasługuje praca J.M. Miosseca (1977), w której do- konana została typologia przestrzeni turystycznych, a także S. Liszewskiego (1995) wyróżniająca pięć głównych typów przestrzeni turystycznej: eksploracji, penetracji, asymilacji, kolonizacji i urbanizacji. O kryteriach wyznaczania tych podprzestrzeni pisali też m.in. B. Włodarczyk (1999) i B. Meyer (2004). Wymiar realny i potencjalny (mentalny, percepcyjno-mentalny) przestrzeni turystycznej był natomiast analizowany np. przez M. Karolczak (2002), S. Liszewskiego (2005, 2006), B. Włodarczyka (2006). Najbardziej zaawansowaną fazą przemian przestrzeni turystycznej, kończącą praktycznie działanie funkcji turystycznej na terenach wiejskich poprzez przekształcenie się ich w obszar stałego zamiesz- kania dla mieszkańców miast, jest przestrzeń urbanizacji turystycznej. Zdaniem B. Włodarczyka (1999) jest to najwyżej zorganizowany typ podprzestrzeni tury- stycznej wyróżniający się spośród pozostałych m.in. najlepszym zagospodaro- waniem turystycznym oraz wyposażeniem w infrastrukturę komunalną. Do wykształcenia się przestrzeni urbanizacji turystycznej prowadzi szereg procesów zwanych urbanizacją turystyczną. Mimo iż w literaturze europejskiej określenie to funkcjonuje od lat 60. XX w., nie było definiowane, tylko stosowa- no je do opisu konsekwencji przemian dokonujących się na obszarach pozamiej- skich pod wpływem ruchu turystycznego (Chabot 1969, Bonneau 1974, 1978, Marcadon 1980, Preau 1982, Vera Rebollo 1987, Lozato-Giotart 1993 i inni)4. Na gruncie krajowym o zjawiskach obserwowanych na terenach wiejskich i ich skutkach pisali: A. Prochownikowa (1975), S. Berezowski (1976), E. Dzie- gieć (1992, 1995), E. Dziegieć i S. Liszewski (1984), J. Tkocz (1998) i wielu in- nych. Wielorakie przekształcenia wsi pod wpływem turystyki i wypoczynku w różnych strefach krajobrazowych oraz w otoczeniu miast badali m.in. E. Dzie- gieć (1987, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992), która omówiła również istniejący dorobek naukowy w tym zakresie, J. Michalak (1973, 1978), M. Drzewiecki (1980, 1992), L. Kosiński (1980), S. Wawrzyniak (1980), K. Przecławski (1979, 1992), W. Deja (1982), A. Jackowski (1981), A. Krzymowska-Kostrowicka (1983), A. Matczak (1984, 1985, 1986, 1987, 1991, 1995), R. Wiluś (1986, 1988), J. Stachowski (1987, 1992), B. Górz i A. Prochownikowa (1988), S. Li- szewski (1988, 1990, 1991), W. Kurek (1990), J. Owsiak i J. Sewerniak (1994), M. Dąbrowska (1996), K. Grzelak (1997), M. Makowska-Iskierka (2004, 2005, 2006) i R. Faracik (2006), który dokonał przeglądu piśmiennictwa dotyczącego turystyki na obszarach stref podmiejskich głównych miast w Polce. O wpływie turyzmu na procesy urbanizacyjne pisali np. J. Warszyńska i A. Jackowski (1978), W. Kurek (1990, 2007), S. Liszewski (1991, 1995), A. Kowalczyk (2000), G. Gołembski (2002). 4 Procesy urbanizacyjne zachodzące za sprawą turystyki na wsiach były przedmiotem zaintereso- wań głównie badaczy francuskich, gdyż takie procesy przekształceń rozpoczęły się tam wcześniej niż w Polsce. 14 Różnorodnymi uwarunkowaniami organizacji i rozwoju rekreacji oraz for- mami turystyki w strefach podmiejskich nie tylko polskich miast zajmowali się m.in. J. Warszyńska (1978), S. Rutkowski (1978), W. Deja (1986), J. Groch, C. Harrison, R. Munton (1987), W. Marinow (1992), P. Mariot (1992), U. Birek (1996). Należy szczególnie podkreślić ogromne osiągnięcia pracowników In- stytutu Geografii Miast i Turyzmu Uniwersytetu Łódzkiego i ich wkład naukowy do badań nad turystyką i rekreacją w strefie podmiejskiej Łodzi (np. Tourisme... 1983, Kształtowanie krajobrazu... 1983, Przemiany... 1991, Studium wiedzy... 1995). Szczegółowo zagadnieniem urbanizacji turystycznej zajmowała się E. Dzie- gieć (1987, 1995), która zdefiniowała to pojęcie, zaproponowała kryteria, za po- mocą których można ją określić, badała mechanizm tego procesu (w tym jego determinanty). Udowodniła, iż jest to proces zróżnicowany regionalnie, uzależ- niony od wielu czynników, odmienny od urbanizacji industrialnej. Tematyka stref podmiejskich doczekała się bardzo wielu polskich i zagra- nicznych opracowań, o różnym stopniu ogólności. Badacze poruszali zagadnie- nie stref podmiejskich jako zaplecza rolniczego miasta (Straszewicz 1954, Ko- siński 1954), pisali o przemianach społecznych wsi podmiejskich (Jelonek 1985), zajmowali się zasięgami wpływów miasta (Suliborski 1985), wskazywali na zmienność tego zjawiska w czasie i przestrzeni (Dziewoński 1987), na procesy w niej zachodzące (Jakóbczyk-Gryszkiewicz 1995). Prowadzono także studia nad urbanizacją obszarów podmiejskich (np. Kincel 1968, Lier 1970, Rakowski 1975 i 1985, Kwiecień 1977 i 1980, Zagożdżon 1978, Zawadzki 1979, Michalski i Suliborski 1985, Jakóbczyk-Gryszkiewicz 1998). Próby ujęcia teoretycznego problemu stref podmiejskich podjęli się m.in. M. Dobrowolska (1964), J. Beaujeu-Garnier i G. Chabot (1971), M. Kiełczew- ska-Zaleska (1972), L. Straszewicz (1980, 1985), M. Koter (1985), W. Maik (1985, 1992), K. Dziewoński (1987), S. Liszewski (1987), J. Rajman (1997). Efektem dyskusji geografów była publikacja pt. Pojęcia i metody badań stref podmiejskich (1985) prezentująca to, jak jest rozumiana i czym się wyróżnia strefa podmiejska w Polsce i w innych państwach europejskich. Wiele rozważań nad tymi zagadnieniami zawiera także rozprawa J. Jakóbczyk-Gryszkiewicz (1998). Strefa podmiejska jest jednak nadal różnorodnie postrzegana przez badaczy poszczególnych dziedzin naukowych, w tym socjologów, architektów, prawników. Jak dotąd również geografowie polscy nie ustalili wspólnej, obo- wiązującej definicji. Powstawanie i wzrost stref podmiejskich tłumaczył m.in. W. Christaller (1963) i P. Korcelli (1969), a ich funkcje były przedmiotem zainteresowań np. L. Kosińskiego (1954), W. Maika (1985), S. Liszewskiego (1987). W literaturze przedmiotu od dawna toczona jest dyskusja nad problemem delimitacji stref podmiejskich i doborem odpowiednich kryteriów (Dobrowolska 1964, Jelonek 1985, Liszewski 1985, Straszewicz 1985, Suliborski 1985 i inni). 15 Granice strefy podmiejskiej Łodzi były określane wielokrotnie, m.in. przez L. Straszewicza (1954, 1985), W. Musiała (1974), A. Matczaka (1982), M. Kote- ra (1985), S. Liszewskiego (1985), A. Suliborskiego (1985), J. Jakóbczyk- Grysz- kiewicz (1995, 1998), R. Szkupa (2003), ale przybierały odmienny zasięg w za- leżności od tego, jaką funkcję brano pod uwagę. Na potrzeby pracy przyjęto wy- tyczne A. Matczaka (1981), który uwzględnił funkcje wypoczynkowe tego terenu. Wśród literatury poświęconej obszarom turystyczno-wypoczynkowym stre- fy podmiejskiej Łodzi znalazły się opracowania fizycznogeograficzne (Dylik 1971, Klatkowa 1972, Dylikowa 1973, Kondracki 1994) i monografie (Dubanie- wicz, Maksymiuk, Zych 1971, Dubaniewicz 1977, Liszewski 2001). Na uwagę zasługują także opracowania z zakresu geografii turyzmu. O rozwoju osadnictwa wypoczynkowego na tym terenie pisali np. S. Liszewski (1987) i J. Stejskał (1992). Turystyką, uwarunkowaniami jej rozwoju oraz procesami zachodzącymi pod jej wpływem w strefie podmiejskiej Łodzi zajmowali się m.in. R. Olaczek (1974), E. Dziegieć i S. Liszewski (1984), A. Matczak (1982, 1984, 1985, 1986, 1987, 1991, 1994, 1995, 1996, 2001), E. Dziegieć (1987), J. Kostrzewa (1991), K. Stefański (1991), R. Bonisławski (1995), J. Jakóbczyk-Gryszkiewicz (1995), S. Liszewski (1995), R. Wiluś (1995), J. Latosińska (1998), B. Włodarczyk (1999). Uzupełnieniem były prace magisterskie wykonane w Uniwersytecie Łódzkim (m.in. Bednarska 1972, Filipowicz 1988, Hajduk 1988, Czechowski 1990, Grzelak 1995, Nowakowska 2000, Makowska 2002, Baranowska 2005), częściowo publikowane (np. Grzelak 1997, Makowska-Iskierka 2004). Charakte- rystykę obszaru zawierały też opracowania popularnonaukowe (np. Koter, Li- szewski, Suliborski 2000), w tym encyklopedie i słowniki (np. Chlebowski i Wa- lewski 1880–1914, Mileska 1994, Nowa encyklopedia powszechna 1995), Atlas zasobów, walorów... (1994), a także przewodniki turystyczne (np. Banasiak, Ja- worska-Maćkowiak, Maćkowiak, Majer 1988) i opracowania kartograficzne (Mapa topograficzno-turystyczna... 1993, Mapa turystyczna... 1995, Mapa admi- nistracyjno-drogowa...2000, Mapa turystyczno-administracyjna... 2003). Wiado- mości o badanych terenach zamieszczane były w czasopismach turystycznych (np. „Wędrownik”), w prasie lokalnej (np. „Dziennik Łódzki”, „Echo Sokolnik”, „Na Ziemi Zgierskiej”) oraz w dodatkach regionalnych do pism ogólnopolskich. Niektóre sołectwa i urzędy gmin wydały własne materiały promocyjne (Plan miejscowości Sokolniki Las 2006, Plan gminy Brzeziny 2001, Plan miasta Kon- stantynów Łódzki 1998). Liczne dane zawierały miejscowe plany zagospodaro- wania przestrzennego, a także studia uwarunkowań i kierunków rozwoju oraz zagospodarowania przestrzennego miejscowości i gmin. Wiele informacji za- mieszczono na stronach internetowych. Literatura – dotycząca przede wszystkim przedmiotu, ale także podmiotu badań – okazała się obszerna i kompleksowa dowodząc istnienia bogatego do- robku naukowego w tym zakresie. Przytoczone publikacje ukazały duże zaintere- 16 sowanie wielu dziedzin wiedzy i różnorodne ich podejście do zagadnień z osad- nictwa i turyzmu na przestrzeni lat wskazując na wagę problemu badawczego niniejszej rozprawy i jego aktualność. Analiza opracowań oraz obserwacja pro- cesów przemian zachodzących na podłódzkich terenach stały się podstawą po- wstania koncepcji pracy. 1.3. Materiały źródłowe i metody badań Przeprowadzone w latach 2004–2007 szczegółowe badania kameralne i tereno- we, podczas których zebrano niezwykle obszerny materiał teoretyczny, karto- graficzny i statystyczny, pozwoliły zweryfikować postawione w pracy hipotezy oraz zrealizować sformułowane cele. Badania terenowe trwające od połowy czerwca do września w latach 2004–2006 prowadzone były bezpośrednio w 24 wytypowanych miejscowościach turystyczno-wypoczynkowych strefy podmiej- skiej Łodzi, jak również w odpowiednich dla nich jednostkach samorządu tery- torialnego. Najważniejszymi grupami źródeł wiedzy, którymi posłużono się w pracy okazały się: a) źródła bibliograficzne: prace geograficzne poświęcone przede wszystkim procesom urbanizacyjnym, przestrzeni turystycznej i jej typom, urbanizacji turystycznej, strefom podmiejskim, miastom ogrodom, „drugim domom”, walorom, zagospodarowaniu i ruchowi turystycznemu, obszarowi badań oraz metodom badawczym; b) źródła kartograficzne: mapy topograficzne, turystyczne, administracyjno- -drogowe; plany geodezyjne w skali 1: 5000 przedstawiające układ prze- strzenny obrębów (kształt i rozmieszczenie działek, ulic, placów, też infor- macje o klasach i rodzajach użytkowania ziemi); c) wywiady kwestionariuszowe: przeprowadzone w badanych miejscowoś- ciach wypoczynkowych na losowo wybranej próbie 125 stałych mieszkań- ców, 109 użytkowników działek i 64 turystów. Zinwentaryzowano 189 do- mów i działek rekreacyjnych oraz 211 mieszkalnych (całorocznych); d) źródła statystyczne: publikacje GUS (np. wyniki Narodowych Spisów Pow- szechnych z 1978 i 2002 r.) oraz akta i archiwa jednostek samorządu teryto- rialnego województwa łódzkiego („Rejestry pozwoleń na budowę”, „Reje- stry budynków oddanych do użytku”, „Pozwolenia na użytkowanie”, „Wy- kazy gruntów” in. „Statystyki GEOD-2”, „Zestawienia gruntów” lub „Zesta- wienia powierzchni użytków i konturów klasyfikacyjnych”, „Wypisy ze skorowidza działek”, „Skorowidze działek według podmiotów”, „Wykazy i zestawienia podmiotów”, „Rejestry podmiotów gospodarczych”, „Karty 17 osobowe mieszkańców”, „Rejestry wymiarowe podatku od nieruchomości według rodzajów”, studia uwarunkowań rozwoju gmin i miejscowości); Dane uzyskane z kwerendy w pięciu starostwach powiatowych oraz 12 urzę- dach miast i gmin dotyczyły liczby pozwoleń na budowę domów letniskowych i całorocznych (łącznie 1227) wydanych w latach 1999–2003, a w kilku przy- padkach także wcześniejszych, liczby domów oddanych do użytku od 1999 r., liczby i powierzchni poszczególnych działek (łącznie 24 936), miejsca zameldo- wania wszystkich właścicieli działek, powierzchni miejscowości, struktury użyt- kowania ziemi i form własności gruntów w poszczególnych obrębach geodezyj- nych, liczby, wieku i płci 11 573 stałych mieszkańców, roku ich zameldowania w danej wsi wypoczynkowej, ostatniego miejsca zamieszkania, także stanu cy- wilnego, struktury wykształcenia i zatrudnienia w momencie meldowania się; liczby i powierzchni wszystkich 9355 domów, liczby, rodzaju, charakteru prowa- dzonej działalności i czasu powstania firm funkcjonujących na terenie badanych miejscowości lub mających tam swą siedzibę, infrastruktury technicznej, spo- łecznej i turystycznej. Materiały źródłowe i zebrane dane należy wysoko ocenić. Dzięki nim ba- dania mogły zostać szeroko zakrojone umożliwiając zrealizowanie zamierzonych celów. Pozwoliły na kompleksowe podejście do problemu badawczego i na scha- rakteryzowanie specyfiki procesów urbanizacyjnych zachodzących na terenach wypoczynkowych strefy podmiejskiej Łodzi we wszystkich aspektach. W pracy posłużono się wieloma technikami badawczymi, do których nale- żały m.in. obserwacja, inwentaryzacja, dokumentacja fotograficzna, badania an- kietowe, kwerenda dokumentów, analiza danych źródłowych, przetwarzanie ich przy wykorzystaniu metod matematycznych, kartograficznych i opisowych. Za- stosowano szereg metod statystycznych, aby uściślić i zobiektywizować uzys- kane wyniki badań. Przeprowadzono także analizę współzależności zmiennych za pomocą współczynnika korelacji według momentu iloczynowego według K. Pearsona dla cech mierzalnych, ponadto posłużono się współczynnikiem ko- relacji rang Ch. Spearmana. Wykorzystano wskaźnik Baretje’a i Deferta oraz miernik zabudowy wypoczynkowej A. Matczaka (1982). Posłużono się metodą K. Doi do określenia kierunków wiodących w strukturze (Bielecka 1971), a w ce- lu sklasyfikowania badanych miejscowości, według stopnia zaawansowania pro- cesów urbanizacyjnych, zastosowano grupowanie hierarchiczne metodą Warda (Ward 1963, Chojnicki, Czyż 1973, Nowak 2004). Wspomniane metody badaw- cze, łącznie z opisem, analizą, porównaniem i wnioskowaniem, posłużyły do opracowania i prezentacji zebranych danych. Dzięki nim ustalono m.in. cha- rakter, strukturę, dynamikę, zależności i skalę procesów urbanizacyjnych zacho- dzących na terenach turystyczno-wypoczynkowych strefy podmiejskiej Łodzi. Zgromadzone informacje przedstawiono w ujęciu geograficznym, strukturalnym, ilościowym i dynamicznym, co pozwoliło również na określenie tendencji i pre- dykcję dalszych oraz skutków urbanizacji na tym obszarze. 18 2. Charakterystyka strefy podmiejskiej Łodzi 2.1. Lokalizacja badanego obszaru Obszar objęty badaniami pod względem administracyjnym usytuowany był w województwie łódzkim w granicach 5 powiatów, w tym czterech sąsiadują- cych z Łodzią, i w obrębie 12 gmin (rys. 1, zał. 1). Aż ¾ analizowanych miej- scowości znajdowało się w dwóch powiatach: zgierskim (11) i łódzkim wschod- nim (7), czyli w północnej i wschodniej części strefy podmiejskiej Łodzi, w po- zostałych (tj. brzezińskim, łaskim, pabianickim) – po jednej lub dwie. W gra- nicach gmin wiejskich położonych było 62,5 sołectw wypoczynkowych (w tym sześć w gminie Zgierz), siedem w miejsko-wiejskich (w tym trzy w gmi- nie Stryków), a dwie w miejskiej – Konstantynów Łódzki. Pod względem odległości badane tereny położone były w promieniu do 30 km od centrum Łodzi, w jej strefie podmiejskiej (rys. 2). Najbliżej miasta usy- tuowane były Starowa Góra i Dąbrowa (do 10 km), także Żabiczki, Rąbień AB, Wiśniowa Góra i Łagiewniki Nowe (15 km). Ponad połowa (58,33 ) miejsco- wości oddalona była o 20 km od Łodzi. W ekwidystancie 25 km znalazły się So- kolniki Las, Nowy Świat i Kwiatkowice Las, a 30 km – Tworzyjanki. Charakterystyczne było rozmieszczenie badanych jednostek w zależności od ich czasu powstania. Najstarsze (sprzed I wojny światowej) znajdowały się w południowej (Rydzynki, Zofiówka) i wschodniej (Wiśniowa Góra) części stre- fy podmiejskiej Łodzi, a z okresu międzywojennego (Sokolniki Las, Grotniki, Rosanów) na północ od miasta. Wszystkie leżały stosunkowo blisko siebie, w du- żych kompleksach leśnych. Miejscowości najmłodsze rozlokowane były zaś w rozproszeniu w całej strefie podmiejskiej Łodzi i wiele z nich znajdowało się na gruntach rolnych. Lokalizacja terenów wypoczynkowych wykazywała zatem związek z genezą ich powstawania, z odległością od miasta, układem komunika- cyjnym i walorami przyrodniczymi. Zgodnie z regionalizacją krain geograficznych A. Dylikowej (1973), badany obszar leżał na terenie Wyżyny Łódzkiej, a pod względem fizycznogeograficz- nym znajdował się w obrębie prowincji Niż Środkowoeuropejski i podprowincji Niziny Środkowopolskie. Według podziału J. Kondrackiego (1994), na obszarze Wysoczyzny Łaskiej zlokalizowanych zostało 12 miejscowości wypoczynko- 19 Rys. 1. Położenie badanego obszaru na tle województwa łódzkiego Źródło: opracowanie własne wych, 10 w mezoregionie Wzniesienia Łódzkie i dwie w obniżeniu w okolicach Tuszyna. Teren objęty szczegółowymi badaniami zajmował powierzchnię 101,26 km2 i w połowie 2004 r. w jego granicach na pobyt stały zameldowane były 11 573 osoby. Podobnie jak całe województwo łódzkie stanowi on obszar przejściowy i graniczny w aspektach geologicznych, geograficznych, klimatycznych i przy- rodniczych. 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Procesy urbanzacyjne na terenach turystyczno-wypoczynkowych strefy podmiejskiej Łodzi
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: