Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00361 007263 14258482 na godz. na dobę w sumie
Programy partycypacji finansowej a wyniki przedsiębiorstw. Polska na tle innych krajów UE - ebook/pdf
Programy partycypacji finansowej a wyniki przedsiębiorstw. Polska na tle innych krajów UE - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 320
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-148-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> finanse
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Pracownicza partycypacja finansowa jest traktowana jako jedna z nowocześniejszych form motywowania i większego zaangażowania pracowników w życie organizacji. Skuteczny program partycypacyjny, angażujący wszystkich pracowników powinien stymulować długookresową strategię rozwoju przedsiębiorstwa, a także integrować realizację celów kierownictwa z celami pracowników szeregowych. Konieczna jest więc odpowiednia konstrukcja programu i czytelne parametry do prowadzenia właściwej polityki firmy. Zróżnicowane podejście do celowości wprowadzania takich programów w przedsiębiorstwach, sporadyczność i brak kompleksowości dotychczasowych badań oraz niejednoznaczne wnioski wypływające z wdrażania programów partycypacyjnych skłoniły autora publikacji do szerszego poznania natury partycypacji finansowej.

Diagnoza najważniejszych form programów partycypacji finansowej w wybranych państwach europejskich i w Polsce pozwoliła na zwiększenie wiedzy o przedmiocie pracy i wykazanie zależności pomiędzy stosowanymi programami a rezultatami ekonomiczno-społecznymi w przedsiębiorstwach w różnych krajach. Przedstawione w monografii zależności oraz wnioski końcowe mogą stanowić przyczynek do podjęcia kroków zmierzających do poprawy sytuacji w zakresie wdrażania i realizacji programów partycypacji finansowej, a propozycje modelowych działań mogą ułatwić przezwyciężenie międzynarodowych barier stojących na drodze do szerszej implementacji rozwiązań partycypacyjnych w przedsiębiorstwach.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maciej Kozłowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Ekonomii Instytucjonalnej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Bogdan Nogalski REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/AllaSerebrina © Copyright by Maciej Kozłowski, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08519.18.0.M Ark. wyd. 21,0; ark. druk. 20,0 ISBN 978-83-8142-147-8 e-ISBN 978-83-8142-148-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp  Wykaz skrótów najczęściej używanych w tekście  Rozdział 1 Geneza i istota partycypacji  1.1. Geneza partycypacji pracowniczej  1.2. Istota i rodzaje partycypacji pracowniczej  1.3. Przesłanki wdrażania partycypacji finansowej   1.4. Uwarunkowania rozwoju partycypacji pracowniczej  Rozdział 2 Formy partycypacji finansowej – próba typologii  2.1. Wprowadzenie  2.2. Akcjonariat pracowniczy  2.3. Programy opcyjne (stock options)  2.4. Udział w zyskach (profit sharing)  2.5. Fundusze emerytalne/plany oszczędnościowe  2.6. Udział w korzyściach  2.7. Programy partycypacji finansowej – rozwiązania mieszane  Rozdział 3 Proces rozwoju partycypacji finansowej w krajach UE  3.1. Przegląd stanowisk w wybranych krajach, początki i sytuacja obecna  3.2. Zasady partycypacji finansowej  3.3. Rola rządu i partnerów społecznych w promowaniu partycypacji finansowej  3.4. Podsumowanie  9 19 21 21 25 34 43 49 49 50 57 59 63 68 70 75 75 95 105 113 6 Spis treści Rozdział 4 Rezultaty partycypacji finansowej – przegląd badań zachodnich  4.1. Wprowadzenie  4.2. Zależności pomiędzy programami partycypacji finansowej a rezultatami ekonomicznymi – ujęcie teoretyczne  4.3. Przyczynowość i kierunek zależności pomiędzy partycypacją a wynikami firm  4.4. Modele psychologicznych efektów partycypacji finansowej  4.5. Psychologiczne uwarunkowania partycypacji finansowej  4.6. Programy partycypacji finansowej a wydajność pracy – inne aspekty  4.6.1. Wprowadzenie  4.6.2. Dlaczego firmy wdrażają programy partycypacji finansowej?  4.6.3. Programy partycypacji finansowej a struktura zatrudnionych i postawa związków zawodowych  4.6.4. Czy wydajność pracy rzeczywiście rośnie?  4.7. Wpływ programów partycypacji finansowej na rezultaty przedsiębiorstw – analiza badań holenderskich  4.7.1. Rodzaj programu a korzyści z tytułu uczestnictwa  4.7.2. Metodologia i dobór zmiennych  4.7.3. Programy finansowe a wyniki ekonomiczne firm  4.7.4. Efekt synergii a uzyskane rezultaty  4.8. Pracownicza własność akcji w krajach europejskich  Rozdział 5 Programy partycypacji finansowej w Polsce  5.1. Skutki procesu prywatyzacji dla spółek pracowniczych  5.2. Partycypacja finansowa w Polsce na tle państw UE  5.3. Programy finansowej partycypacji pracowniczej w polskich spółkach publicznych   5.3.1. Charakterystyka badania  5.3.1.1. Przedmiot i problematyka badania  5.3.1.2. Metoda badań  5.3.2. Wstępna charakterystyka wyników badań – rozkłady brzegowe   5.3.3. Analiza współzależności pomiędzy wybranymi właściwościami firm  5.3.4. Typy struktury zatrudnionych  5.3.5. Wpływ typów struktury na wybrane właściwości spółek  5.3.6. Udział kadry kierowniczej w programach partycypacji pracowniczej  Rozdział 6 Globalne aspekty funkcjonowania programów partycypacji finansowej  6.1. Uwarunkowania rozwoju partycypacji finansowej pracowników w spółkach międzynarodowych  6.1.1. Wprowadzenie  115 115 117 120 129 134 138 138 140 142 145 149 149 152 156 159 161 185 185 194 204 204 204 205 206 218 224 231 238 253 253 253 6.1.2. Analiza transgranicznych barier przy wdrażaniu programów partycypacji Spis treści finansowej  6.1.2.1. Bariery instytucjonalne  6.1.2.2. Polityka podatkowa  6.1.2.3. Emisja papierów wartościowych  6.1.2.4. Różnice w prawie pracy  6.1.2.5. Bariery społeczne i kulturowe  6.2. Propozycje unijnych rozwiązań w celu likwidacji transgranicznych barier i szerszej promocji partycypacji finansowej  6.3. Model programu partycypacji finansowej w Unii Europejskiej  Podsumowanie i wnioski  Bibliografia  Spis rysunków, tabel i wykresów  7 255 256 259 262 263 265 268 274 289 299 315 Wstęp Głównym elementem rozważań na temat partycypacji finansowej jest proble- matyka funkcjonowania przedsiębiorstw i  podnoszenia ich efektywności. Efek- tywność, będąca przedmiotem wielu dyskusji i analiz, jest rozumiana tutaj bar- dzo szeroko, chociaż sprowadza się w zasadzie do podjęcia działań zmierzających do uzyskania jak najlepszej relacji pomiędzy efektami a poniesionymi nakładami. Efektywność jest pojęciem wielowymiarowym. Analizowanie jej tylko z ekono- micznego albo prakseologicznego punktu widzenia prowadzi do zubożenia i zafał- szowania treści tego terminu. Trzeba jeszcze wspomnieć o humanistycznym i oso- bowościowym aspekcie efektywności, które na pierwszy plan wysuwają człowieka i jego potrzeby, zespół i panującą w nim atmosferę. Efektywność możemy interpretować jako określoną zdolność do  przystoso- wania się przedsiębiorstwa do zmian w otoczeniu, zdolność do produktywnego wykorzystania zasobów w realizacji wcześniej przyjętych celów itd. W gospodar- ce światowej występuje wiele zjawisk, w obliczu których predyspozycje takie są niezbędne, wśród nich można wymienić globalizację, prowadzącą do  interna- cjonalizacji działań przedsiębiorstw, wzrost znaczenia przedsiębiorstw prywat- nych, szczególnie w nowych krajach unijnych, swobodę przepływu kapitału wy- muszającą ujednolicanie warunków prowadzenia działalności. Przedsiębiorstwa w związku z tym poszukują nowych możliwości i metod mogących zapewnić im przetrwanie i sukces na rynku. Dążą również do znalezienia bardziej skutecznych mechanizmów adaptacyjnych, co  wymaga wzięcia pod  uwagę efektywności ze- społów i indywidualnych jednostek. Efektywny zespół to taki, w którym panu- je atmosfera współpracy, bezkonfliktowy, realizujący wspólne cele, podejmujący wspólne decyzje w oparciu o prowadzone dyskusje itp. Efektywny zespół to rów- nież taki, który wykracza poza aktualne zadania, czyli twórczy, jednak twórczy to także podejmujący ryzyko, co już nie zawsze jest aprobowane przez wszystkich uczestników procesów gospodarczych. W  obszarze ekonomicznym i  prakseologicznym, obejmującym m.in. takie mierniki jak wydajność, produktywność, skuteczność, ekonomiczność i  spraw- ność, zdecydowanie łatwiej jest oceniać i  mierzyć, aby osiągnąć założone cele. Biorąc pod uwagę efektywność zespołu z punktu widzenia mierników humani- stycznych, wydaje się, że zdecydowanie trudniej ją zmierzyć, przede wszystkim ze względu na jej charakter jakościowy, chociaż oczywiście można zasugerować 10 Wstęp mierniki, które w pewien sposób będą odzwierciedlały zamierzenia badacza, np. zdrowie, charakter stosunków międzyludzkich, spójność grupową, postawy, iden- tyfikację z celami organizacji, zadowolenie z pracy, stabilność, która oznacza brak wewnętrznych zakłóceń, dobre stosunki między pracownikami, elastyczność ro- zumianą jako łatwość reagowania na zmiany, partycypację w decydowaniu o pro- cesie pracy, autonomię w zakresie myślenia, działania i wyboru pracy itp. Jest to oczywiście niepełna klasyfikacja, gdyż odnosi się tylko do procesów wewnątrz or- ganizacji, która jako system otwarty powinna uwzględniać także relacje z otocze- niem, poparcie organizacji ze strony otoczenia nazwane instytucjonalizacją, np. ze strony związków zawodowych czy organizacji publicznych. Powyższe mierniki w wielu wypadkach przybierają formę społecznych celów pracy ważnych dla jednostki w organizacji, które, jeżeli zostaną osiągnięte, przy- czynią się do rozwoju firmy, utrzymania harmonijnych związków z otoczeniem, wzrostu, ekspansji itd. Wielowymiarowe związki i zależności w organizacji sta- wiają przed nią nowe wyzwania i  znacznie utrudniają osiągnięcie celów, jakie ona sobie wyznacza. Wynika stąd dążenie do poszukiwania bardziej skutecznych metod i sposobów efektywnego zarządzania, co wydaje się nowym wyzwaniem stojącym przed kierownictwem, właścicielami i  zespołami badawczymi, którzy muszą znaleźć odpowiedź na  pytanie, jak poprawić efektywność. Przypuszcza się, że należy zacząć od jej aspektu osobowościowego i humanistycznego, a w ślad za tym pójdzie poprawa efektywności w sensie ekonomicznym. Mianownikiem łączącym różne metody usprawniające działanie organizacji jest dążenie do osią- gnięcia wysokiej efektywności jej gospodarowania. Zapewne trudno jest określić bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy efektywnością humani- styczną a ekonomiczną, ze względu na trudności w dokonaniu statystycznych po- miarów tych relacji i uzyskaniu oceny ilościowej. Można oczywiście badać związki jakościowe i ich siłę, co jednak nie zawsze jest wystarczające, chociaż konieczne z punktu widzenia zapewnienia wysokiej efektywności ekonomicznej organizacji. Organizacja, którą będziemy utożsamiać w niniejszej pracy z przedsiębiorstwem, zapewniająca efektywność na poziomie mikroekonomicznym, przyczynia się tym samym do wyższej efektywności na poziomie całej gospodarki narodowej. Wzrost dochodu narodowego, wzrost konkurencyjności, stabilizacja zatrudnienia z jed- nej strony i mobilność siły roboczej z drugiej są w dużej mierze uwarunkowane jakością organizacji, celami jej wszystkich pracowników, zasadami podziału ko- rzyści, kompetencjami, rodzajami bodźców skłaniających do bardziej efektywnych zachowań itp. Analizując przedsiębiorstwo jako podmiot gospodarujący, należy podchodzić do niego w kategoriach interdyscyplinarnych, z punktu widzenia ekonomicznego, nauk o zarządzaniu, prawnego, socjologicznego i innych. Jest to bardzo istotne przy określaniu wielowątkowych zależności w nim występujących, niezbędnych do dokonania pomiaru efektów działania różnych grup pracowników, przy wyko- rzystaniu różnorodnych narzędzi socjoekonomicznych. Duże znaczenie, zwłasz- cza w koncepcjach teoretycznych, odgrywa podejście ekonomiczne, ale nie tylko. Wstęp 11 Istotne jest również podejście socjologiczne czy psychologiczne, obejmujące przy- czyny i sposoby likwidacji konfliktów w przedsiębiorstwie powstających na tle pła- cowym, udziału w podejmowaniu decyzji, różnego postrzegania celów koniecz- nych do  zrealizowania w  krótkim i  długim okresie itp. Różny punkt widzenia, a więc różny sposób prowadzenia polityki w spółce skutkuje wieloma konfliktami osłabiającymi efektywność działania organizacji jako całości. Przedstawione wyżej problemy skłaniają do  podjęcia poszukiwań mechani- zmów czy sposobów zapewniających wspólne dążenie do osiągnięcia celów przed- siębiorstwa, wspólną odpowiedzialność i  jedność interesów. Takim narzędziem może być szeroko rozumiana partycypacja, czyli udział jednostek w większej gru- pie, w naszym przypadku – aktywna przynależność pracowników do organizacji jaką jest firma, aktywne działanie i branie na siebie odpowiedzialności. Terminem tym określa się także m.in. współdziałanie, współzarządzanie, współdecydowanie, czy po prostu „uczestniczenie”. Należy jednak pamiętać, że zakres znaczeniowy partycypacji jest znacznie szerszy, w związku z czym można w tym miejscu podać tylko jedną z bardziej uniwersalnych definicji partycypacji pracowniczej, określo- nej przez B. Błaszczyk jako wszystkie „przejawy wywierania wpływu przez pra- cowników na działalność przedsiębiorstw, na różnych szczeblach kierowania ni- mi”1. Inne definicje różnych form partycypacji pracowniczej oraz ich klasyfikacja są prezentowane w punkcie 1.2 niniejszej pracy. Partycypację pracowniczą trudno jest ująć w ramy jednej platformy teoretycz- nej. Jest to obszar interdyscyplinarny, którym zajmuje się m.in. ekonomia, nauki o zarządzaniu, finanse, prawo, psychologia, socjologia. Dominujące znaczenie ma jednak podejście ekonomiczne, w którym stosuje się mechanizmy zapewniające uchwycenie zależności pomiędzy aktywnym uczestnictwem pracowników a rezul- tatami ekonomicznymi w firmie. Literatura odnośnie do omawianej tu problematyki jest bardzo obszerna. Szcze- gólne zainteresowanie wzbudza wpływ udziału pracowników w  podejmowaniu decyzji w przedsiębiorstwach. Znaczny wkład w rozwój tej dziedziny wiedzy wnie- śli badacze z zachodnich krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych, chociaż nie można pominąć również polskiego udziału w popularyzacji tych rozwiązań. Dominacja państw zachodnich może być tłumaczona wysoką pozycją tych krajów w gospodarce światowej i dużo łatwiejszym dostępem do danych. Nie bez zna- czenia jest także prowadzenie tam badań w warunkach znacznej stabilności go- spodarczej i obejmujących w większości spółki notowane na giełdach papierów wartościowych. Kraje lub gospodarki rozwijające się dużo później stały się obiek- tem badań naukowych, które, jak się wydaje, należy intensyfikować ze względu na uniwersalny charakter problematyki partycypacyjnej. Współczesne formy partycypacji pracowniczej od  drugiej połowy lat 50. XX  wieku można uznać za  jeden z  najważniejszych elementów zbiorowych 1 B. Błaszczyk, Uczestnictwo pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwem, PWE, Warszawa 1988, s. 16. 12 Wstęp stosunków pracy i  czynnik kreujący efektywne funkcjonowanie przedsiębior- stwa. Stopień tego współuczestniczenia w różnych krajach jest oczywiście bardzo zróżnicowany i przybiera różną formę, począwszy od partycypacji bezpośredniej, w postaci grup autonomicznych podejmujących decyzje w miejscu pracy, poprzez pośrednią, angażującą przedstawicieli różnych grup pracowników, aby w ich imie- niu podejmowali decyzje. Zakres udziału pracowników jest uwarunkowany wie- loma czynnikami, m.in. gospodarczymi, politycznymi, prawnymi, społecznymi, związanymi z kulturą, wartościami narodowymi, doświadczeniami w przeszłości, zasadami zatrudniania i motywowania pracowników i innymi, nie mniej istotny- mi przy wyborze sposobu działania dla dobra wszystkich zainteresowanych stron. Duże znaczenie posiada także aktywne angażowanie się innych uczestników życia gospodarczego – państwa, organizacji gospodarczych i innych partnerów społecznych. Tylko wspólne działanie może przynieść długookresowe efekty, za- równo społeczne, jak i ekonomiczne. Wspomniana partycypacja pracowników w podejmowaniu decyzji jest szeroko opisana zarówno w zagranicznej literaturze przedmiotu, jak i krajowej. Badania podejmowano praktycznie na całym świe- cie, chcąc dowieść istnienia ścisłych zależności pomiędzy udziałem pracowników w zarządzaniu a wynikami ekonomicznymi osiąganymi przez przedsiębiorstwa. Zależności te okazały się jednak niejednoznaczne, a uzyskane efekty nieprzeko- nywające, co zadecydowało o podjęciu kolejnych badań, których wyniki mogły przesądzić o popularyzacji udziału pracowników w różnego rodzaju korzyściach uzyskiwanych przez firmę jako całość i  w  tym kontekście ocenić wzrost efek- tywności ich pracy. Badania dotyczyły udziału w zyskach, udziału we własności, programów opcyjnych, programów oszczędnościowych i inwestycyjnych, planów emerytalnych i innych form wprowadzanych m.in. po to, aby silniej związać pra- cownika z miejscem pracy, dać mu przeświadczenie, że pracuje dla siebie, a przez to wpłynąć na  jego większe zaangażowanie. Czyniono to m.in. w  ramach tzw. demokratyzacji kapitału czy demokracji ekonomicznej, mającej uwidocznić zani- kanie różnic pomiędzy właścicielem przedsiębiorstwa, kierownikiem, a szerego- wym pracownikiem. Powyższe formy możemy ogólnie nazwać partycypacją finansową. Oczywiście pracodawcy często postrzegają programy partycypacji jako rodzaj kosztu, który trzeba ponieść dla uzyskania określonych korzyści. Koszt ten sprowadza się głów- nie do dzielenia się zyskami z pracownikami, do wzrostu udziału pracowników w kapitale przedsiębiorstwa z tytułu posiadania akcji, a nierzadko do wzrostu ich autonomii kosztem uprawnień kierownictwa. Jest to, jak  się wydaje, niezbędne dla poprawy wyników ekonomicznych firmy. Działania podejmowane przez pracodawców trudno jednak uznać za  obo- wiązującą regułę, gdyż można wśród nich znaleźć zarówno zdecydowanych zwolenników, jak i  przeciwników tej formy partycypacji. Na  potrzebę szero- kiego udziału finansowego pracowników wskazują również niektóre nowocze- sne koncepcje zarządzania, akcentujące podstawową rolę tej formy partycypa- cji w uzyskiwaniu przewagi konkurencyjnej na rynku. Podkreśla się znaczenie Wstęp 13 partycypacji finansowej w  wyzwalaniu przedsiębiorczości i  kreatywności pra- cowników, w wykorzystywaniu ich potencjału intelektualnego i zwiększaniu ich zaangażowania w wykonywaną pracę. Zwraca się także uwagę na wzmocniony efekt wynikający z połączenia udziału pracowników w zarządzaniu i programów partycypacji finansowej. Dla autora nie ulega wątpliwości, że jednym z  najważniejszych zadań stoją- cych przed wszystkimi uczestnikami procesów gospodarczych, a zwłaszcza przed tymi, którzy bezpośrednio są zainteresowani wysoką efektywnością spółek, jest stworzenie takiego modelu partycypacyjnego, którego wdrożenie spełniłoby te oczekiwania. Jest oczywiście trudno o uniwersalizm, należy więc mieć na uwadze wprowadzanie określonych modyfikacji, zależnych od specyfiki przedsiębiorstw i  zewnętrznych uwarunkowań. Warto pamiętać, że partycypacja finansowa nie stanowi panaceum na  wszystkie pojawiające  się problemy w  przedsiębiorstwie. Nie  powinna być ona jednocześnie instrumentem hamującym działania kie- rownictwa przedsiębiorstwa. Przynosi wiele niewątpliwych korzyści, ale pociąga za  sobą również pewne ograniczenia bądź wspomniane koszty. Bilans korzyści i kosztów zależy od partnerów społecznych w firmie, od ich nastawienia czy ist- niejących uprzedzeń, od  wcześniejszych doświadczeń itp. Wiele zależy również od sposobu wdrażania tych rozwiązań, od zastosowanych form itp. Zdarza się bo- wiem, że te same koncepcje przynosić mogą w poszczególnych przedsiębiorstwach zdecydowanie odmienne rezultaty. W oparciu o powyższe spostrzeżenia można sformułować ogólną tezę, że pro- gramy partycypacji finansowej przyczyniają się do uzyskania lepszych wyników przez przedsiębiorstwo. Nie należy się skupiać tylko na wynikach finansowych, gdyż te mogą być zauważalne dopiero w dłuższym okresie, lecz także na społecz- nych rezultatach wdrażanych programów. Powyższa teza określa główny –  po- znawczy – cel pracy, którym jest dokonanie przeglądu najważniejszych form pro- gramów partycypacji finansowej w przedsiębiorstwach funkcjonujących w Polsce i innych krajach europejskich, poszerzający wiedzę o przedmiocie pracy i zacho- dzących zależnościach pomiędzy stosowanymi programami a rezultatami ekono- miczno-społecznymi w firmach w różnych krajach, oraz cel praktyczny – prezen- tacja wniosków i przemyśleń mogących stanowić przyczynek do podjęcia działań zmierzających do poprawy sytuacji w zakresie wdrażania i realizacji programów partycypacji finansowej oraz przedstawienie propozycji modelowych rozwiązań, mogących ułatwić przezwyciężenie międzynarodowych barier stojących na dro- dze do szerszej implementacji rozwiązań partycypacyjnych w przedsiębiorstwach. Skuteczny program partycypacyjny, angażujący wszystkich pracowników, po- winien stymulować długookresową strategię rozwoju spółki, integrować reali- zację celów kierownictwa z celami pracowników szeregowych. Aby to osiągnąć, konieczna jest właściwa konstrukcja programu i czytelne parametry służące pro- wadzeniu właściwej polityki firmy. Jak dalece będzie to możliwe, zależeć będzie również od stosunku zainteresowanych stron do proponowanych zmian. Podsta- wą do rozważań będą obszerne studia literaturowe, zwłaszcza dorobku autorów 14 Wstęp zagranicznych, i w znacznie mniejszym zakresie – dorobku krajowego, na temat programów partycypacji finansowej pracowników. Oprócz koncepcji teoretycz- nych wzięto również pod uwagę prowadzone badania empiryczne. Należy pod- kreślić, że w pracy skoncentrowano się na uczestnictwie finansowym pracowni- ków. Zasygnalizowane inne wątki badawcze mają tylko pomóc w umiejscowieniu właściwej problematyki na tle szerokiego spektrum zagadnień. Powyższa teza określa główny zamysł autora, którym jest dokonanie diagnozy najważniejszych form programów partycypacji finansowej w wybranych krajach europejskich i w Polsce, zwiększającej wiedzę o przedmiocie pracy i wykazanie za- chodzących zależności pomiędzy stosowanymi programami a rezultatami ekono- miczno-społecznymi w przedsiębiorstwach w różnych krajach. Podjęto też próbę usystematyzowania prezentowanych form partycypacyjnych, chociaż – ze względu na ich liczbę – nieraz brak jasnych kryteriów podziału oraz różną ich interpretację przez poszczególnych badaczy, rezultaty nie wydają się być w pełni zadowalające. Literatura polska odnośnie do podejmowanej tu problematyki jest nader skromna; niniejsza publikacja być może w pewnym stopniu wypełni tę lukę i przyczyni się do wzrostu zainteresowania powyższymi rozwiązaniami. Celem cząstkowym jest prezentacja wybranych studiów prowadzonych przez różne organizacje i zespo- ły w Europie oraz własnych badań przeprowadzonych na próbie przedsiębiorstw notowanych na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych. Przedstawione zależności oraz wnioski końcowe mogą stanowić przyczynek do podjęcia działań zmierzających do poprawy sytuacji w zakresie wdrażania i realizacji programów partycypacji finansowej, a propozycje modelowych rozwiązań mogą ułatwić prze- zwyciężenie międzynarodowych barier stojących na drodze do szerszej implemen- tacji rozwiązań partycypacyjnych w przedsiębiorstwach. Praca ma charakter teoretyczno-empiryczny. Jest to skrócona wersja rozprawy habilitacyjnej, uzupełniona o  wcześniej pominięte wątki teoretyczne i  wybrane dane empiryczne do roku 2016. Wśród zagadnień omawianych bardziej szczegó- łowo można wymienić rodzaje programów partycypacji finansowej przeznaczo- nych dla  wąskiej grupy kierownictwa i  obejmujących większość uprawnionych pracowników, uwarunkowania i  czynniki mające wpływ na  zasięg ich wdraża- nia oraz uzyskane rezultaty z tego tytułu. Ważnym punktem rozważań jest pró- ba analizy porównawczej programów partycypacyjnych między sobą oraz analizy programów w wybranych krajach, z wykorzystaniem badań prowadzonych przez międzynarodowe zespoły, głównie w  latach 90. XX  wieku i  pierwszej dekadzie XXI wieku. Prezentowane w pracy badania empiryczne obejmujące polskie spółki notowane na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych prowadzone były w latach 2010–2011, co może się wydawać odległe, jednakże w ciągu ostatnich 5 lat nie obserwuje się znaczniejszych zmian w strukturze i liczby przedsiębiorstw, w których wdrożono programy partycypacji finansowej, i co nie wpływa na jakość prowadzonych analiz i konkluzje końcowe. Podstawowym celem autora było ze- branie informacji o stopniu uczestnictwa polskich przedsiębiorstw w programach partycypacji finansowej, określenie struktury pracowników objętych najbardziej Wstęp 15 powszechnymi formami partycypacji finansowej oraz  uzyskanie odpowiedzi na temat zależności występujących pomiędzy wdrażanymi programami a efektami społeczno-ekonomicznymi. Uzyskanie możliwie pełnego obrazu omawianej problematyki ułatwiło zastoso- wanie zróżnicowanych narzędzi badawczych: w części teoretycznej dokonano ana- lizy literatury, przede wszystkim zagranicznej, i analizy dokumentacji podmiotu badań, głównie raportów spółek i raportów z badań empirycznych przeprowadzo- nych przez krajowe i międzynarodowe instytucje zajmujące się problematyką par- tycypacji finansowej. Przeprowadzono też analizę porównawczą przedsiębiorstw działających w różnych państwach i stosujących określone programy partycypa- cji finansowej pracowników, aby uchwycić przyczyny wpływające na nierówno- mierny rozwój programów partycypacyjnych w poszczególnych krajach; w części empirycznej posłużono się badaniami kwestionariuszowymi w formie wywiadu, skierowanymi do przedstawicieli przedsiębiorstw, a udzielone odpowiedzi posłu- żyły do konstrukcji tabel częstości i analizy istotnych, zdaniem autora, zależności pomiędzy wybranymi zmiennymi. Z uwagi na jakościowy charakter zmiennych, posłużono się miarami statystycznymi w postaci współczynników kontyngencji. W tej części wykorzystano także technikę hierarchicznej analizy skupień opartą na aglomeracji skupień według średniej odległości między nimi oraz euklideso- wej odległości między obiektami (przedsiębiorstwami) z zadaną z góry określoną liczbą skupień. Zadaniem tego statystycznego zabiegu było bardziej kompleksowe i wyczerpujące zobrazowanie struktury zatrudnionych wszystkich kategorii pra- cowników równocześnie i wyeksponowanie istotnych zależności mających wpływ na efektywność stosowanych form partycypacyjnych. Struktura pracy została podporządkowana sformułowanym przez autora ce- lom. Rozprawa składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale rozważania koncentrują się na genezie i istocie par- tycypacji. Punktem wyjścia jest zaprezentowanie rozwoju partycypacji pracowni- czej w ujęciu historycznym oraz przedstawienie motywów, którymi kierowano się przy wdrażaniu określonych rozwiązań partycypacyjnych. Przesłanki podzielono na ekonomiczne i społeczne. Starano się również wyeksponować czynniki wpły- wające na proces kształtowania całościowego potencjału pracownika. Wyjaśniono kluczowe pojęcia terminologiczne, takie jak partycypacja i jej filary, współudział w zarządzaniu, demokracja ekonomiczna. Dyskusja nad terminologią nie jest jed- nak zamknięta, co wynika z odmiennych interpretacji pojęcia, różnych koncepcji autorów, stosowania różnych kryteriów, a także zmian definicji w czasie, wynika- jących m.in. z konieczności jej dostosowania do zmieniających się uwarunkowań funkcjonowania przedsiębiorstw i istniejących potrzeb w zakresie wdrażania okre- ślonych form stosunków przemysłowych. W rozdziale drugim dokonano próby typologii form partycypacji finansowej, co jednak nie wydaje się sprawą prostą z uwagi m.in. na ich różnorodność i niezbyt czytelne granice pomiędzy stosowanymi programami. Dodatkową komplikacją są rozwiązania mieszane, utrudniające ocenę efektywności poszczególnych rozwiązań. 16 Wstęp W  trzecim rozdziale pracy omówione zostały uwarunkowania rozwoju par- tycypacji finansowej. W  jego pierwszej części przedstawiono ramy prawne partycypacji, obowiązujące w  wybranych krajach stosujących finansowe formy motywowania pracowników. Ustawodawstwo determinuje powszechność i  ro- dzaj programów będących w użyciu w poszczególnych krajach. W drugiej części, integralnie związanej z kolejnymi zagadnieniami poruszanymi w pracy, opisano reguły, jakimi należy się kierować przy wdrażaniu rozwiązań partycypacyjnych. Zasady te nie zawsze są stosowane z uwagi na określone determinanty rozwoju opisywane w punkcie drugim tego rozdziału. Podczas gdy te pierwsze przybiera- ją niepisaną formę zaleceń, którymi powinny kierować się przedsiębiorstwa przy implementacji programów partycypacji finansowej pracowników, to już uwarun- kowania w znacznej mierze będą wpływały na rodzaj i kształt wprowadzanych roz- wiązań. Duże znaczenie ma udział państwa w zakresie promowania i wdrażania rozwią zań partycypacji finansowej, bowiem konieczne jest opracowanie niezbęd- nych regulacji prawnych dających właścicielom przedsiębiorstw określone prawa i przywileje. Bez udziału innych partnerów społecznych nie jest również możliwe wdrażanie tych rozwiązań na szerszą skalę. Czwarty rozdział pracy stanowi jej warstwę teoretyczno-empiryczną, gdyż roz- ważania są tutaj prowadzone w oparciu o długoletnie badania przekrojowe reali- zowane przez międzynarodowe zespoły eksperckie. Zaprezentowany w pierwszej części wątek dotyczy teoretycznych rozważań na  temat prowadzonych badań, które, niestety, nie mają stabilnej podstawy teoretycznej i  opierają  się głównie na indywidualnym doborze wskaźników przez badających, co w efekcie prowadzi do raczej prostych interakcji w procesie produkcyjnym i skutkuje koniecznością podjęcia kolejnych analiz nad przyczynowością i kierunkiem zależności pomiędzy programami partycypacyjnymi a  wynikami osiąganymi przez przedsiębiorstwa. W wielu przypadkach efekty uzyskiwane przez przedsiębiorstwa sprowadzają się do wzrostu wydajności pracy, z tego też względu zagadnieniom tym został poświę- cony punkt tego rozdziału. Obszernym wątkiem jest analiza rodzajów programów partycypacji finansowej w wybranych krajach UE, ze szczególnym uwzględnie- niem specyfiki programów, ich charakteru, struktury pracowników, którym ofe- ruje się określone rozwiązania, i zmian w czasie. Różnice wynikają w dużej mierze z roli państwa i wcześniejszych doświadczeń w zakresie wdrażania rozwiązań par- tycypacyjnych. Piąty rozdział, poświęcony programom partycypacji finansowej w Polsce, jest częścią empiryczną pracy. Zaprezentowano w nim wyniki badań własnych poświę- conych wdrażanym rozwiązaniom partycypacyjnym w Polsce. W pierwszej części posiłkowano  się informacjami zebranymi w  wyniku międzynarodowych badań prowadzonych m.in. na próbie polskich spółek giełdowych, w celu stwierdzenia istnienia określonych prawidłowości rządzących implementacją programów par- tycypacji finansowej i dokonania analizy porównawczej pomiędzy firmami, w któ- rych wprowadzono programy partycypacyjne, a tymi, które ich nie posiadają. Ob- szerny punkt poświęcono prezentacji wyników badań prowadzonych przez autora Wstęp 17 na próbie polskich przedsiębiorstw giełdowych. Wśród szczegółowych problemów badawczych, w centrum uwagi znalazły się, m.in.: struktura zatrudnienia, struk- tura własności, rodzaje wdrożonych programów partycypacji finansowej, sposób dystrybucji korzyści powstałych w wyniku ich stosowania, czynniki wpływające na ich wdrożenie, sklasyfikowane w postaci barier i ułatwień, ocena udziału pra- cowników w programach partycypacji finansowej, stosunek kadry kierowniczej do  udziału pracowników szeregowych w  uzyskiwanych korzyściach, postawy pracowników. Uzyskane odpowiedzi stanowiły punkt wyjścia do określenia staty- stycznych zależności i związków zachodzących pomiędzy występowaniem progra- mów partycypacyjnych a wybranymi parametrami charakteryzującymi kondycję przedsiębiorstw. Na tej podstawie starano się dokonać oceny wpływu partycypacji na rezultaty społeczne i ekonomiczne uzyskiwane przez firmy. W rozdziale szóstym, będącym swego rodzaju podsumowaniem, przedstawio- no bariery, które uniemożliwiają bądź poważnie ograniczają wdrażanie rozwiązań partycypacyjnych w skali międzynarodowej. Wyeksponowano szeroko rozumiane bariery prawne jako te, które determinują zasięg geograficzny stosowanych pro- gramów. Nie mniej istotne okazały się bariery instytucjonalne, społeczne, różnice w prawie pracy i inne. Bariery te skłaniają do poszukiwania uniwersalnych rozwią- zań modelowych, wykraczających poza granice państw, których stosowanie będzie możliwe przy uwzględnieniu pewnych modyfikacji, dostosowujących programy do  wymagań poszczególnych krajów. Rozwiązania te obejmują także mieszane formy partycypacji finansowej oraz jednoczesne stosowanie udziału pracowników w podejmowaniu decyzji, co zgodnie z teorią powinno zaowocować wzmocniony- mi efektami społeczno-ekonomicznymi. Terminologia, którą posługuje się w pracy autor, wymaga doprecyzowania: ter- min ‘partycypacja finansowa’ używany jest zamiennie z określeniem ‘udział finan- sowy’ z racji braku innych alternatywnych określeń. Program partycypacyjny, pro- gram partycypacji finansowej pracowników, schemat partycypacyjny, czy forma partycypacji finansowej, dotyczą udziału pracowników w dystrybucji określonych korzyści związanych z  wdrażaniem określonych rozwiązań, z  reguły: udziałem pracowników we własności, w zyskach, czy programach opcyjnych (opcji na ak- cje). Obok partycypacji finansowej pojawia się termin ‘partycypacja w zarządza- niu’, co określa udział czy też uczestnictwo pracowników w podejmowaniu decyzji w firmie (partycypacja niematerialna). Należy wyraźnie oddzielić od siebie te dwa pojęcia, chociaż bardzo często oba rozwiązania są w przedsiębiorstwach jedno- cześnie stosowane. Pojęcie „przedsiębiorstwo” jest używane w znaczeniu podmio- towym i z uwagi na prowadzone w pracy rozważania, nie wydaje się konieczne stosowanie terminologicznej precyzji, co pozwala na zamienne stosowanie z okre- śleniem: spółka i firma. Ze  względu na  przedmiot rozważań –  wpływ programów partycypacyjnych na wyniki spółki – należy określić również pojęcie ‘wyniki’. Jest ono tutaj rozu- miane dosyć szeroko i obejmuje zarówno wyniki ekonomiczne, które są mierzal- ne, jak i te, których charakter jakościowy uniemożliwia precyzyjne określenie jego 18 Wstęp znaczenia, jak np. zaangażowanie, zdolności, partycypacja, lojalność. W pracy po- jawia się również pojęcie ‘korzyści’. Termin ten wydaje się szerszy niż wspomniane „wyniki”, jednakże wykorzystanie go nie wydaje się dużym nadużyciem z uwagi na jednokrotne i bardziej precyzyjne określenie, które pojawiło się w drugim roz- dziale pracy przy charakterystyce „udziału w korzyściach”, a które później w zasa- dzie nie jest już przywoływane z powodu zaniechania tego wątku w prowadzonych badaniach i podjętych przez autora rozważaniach. Praca jest efektem badań nad zagadnieniami partycypacji finansowej. Studia nad tym zagadnieniem były i są prowadzone sporadycznie, a zatem powinny być kontynuowane. Brak jednoznacznych wniosków z tytułu wdrażania programów partycypacyjnych również skłania do podejmowania kolejnego wysiłku w celu po- znania natury partycypacji finansowej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Programy partycypacji finansowej a wyniki przedsiębiorstw. Polska na tle innych krajów UE
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: