Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00288 007954 15367008 na godz. na dobę w sumie
Projekty intymnego teatru śmierci. Wyspiański – Leśmian – Kantor - ebook/pdf
Projekty intymnego teatru śmierci. Wyspiański – Leśmian – Kantor - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 391
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8210-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka Katarzyny Fazan jest bardzo interesującą propozycją innego spojrzenia na polski teatr śmierci i twórczość teatralną Wyspiańskiego, Leśmiana, Kantora. Przedmiotem wnikliwej lektury są w niej różnego rodzaju pisma artystów – zarówno intymne wypowiedzi zapisane w listach, notatkach, studiach, szkicach, jak i manifesty, scenariusze, wreszcie utwory dramatyczne. Czytane jako projekty twórczości, a zarazem ślady procesu twórczych poszukiwań oraz – utwory o samoistnej wartości literackiej, odkrywają formy i źródła projektów teatru intymnego związane z niezwykle silną świadomością śmierci. (…)

Odniesienia do śmierci i dążenia tak „niemożliwe”, jak uzewnętrznienie w teatrze tego, co najgłębiej wewnętrzne i osobiste, „przedstawienie nieprzedstawialnego” (Wyspiański), „powołanie do istnienia nieistniejącego” (Leśmian), „uobecnienie nieobecności” (Kantor), stają się źródłem napięcia sił twórczych, eksplozji wyobraźni artystów, ich niebywałej innowacyjności. (…) Jest to proces, który Katarzyna Fazan analizuje na bardzo konkretnych przykładach – dogłębnie, wielostronnie i erudycyjnie.

Z recenzji prof. UJ. Dr hab. Joanny Walaszek



Katarzyna Fazan – adiunkt w katedrze Teatru Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, wykładowca historii dramatu i teatru na Wydziale Reżyserii PWST im. Ludwika Solskiego w Krakowie. Autorka książki Szczera poza dekadenta. Kazimierz Tetmajer miedzy epistolografią a sztuką (Kraków 2001), współredaktorka edycji pism teatralnych i filmowych Tadeusza Peipera Wśród ludzi na scenach i na ekranie (Kraków 2000), autorka opracowania edytorskiego Utworów wybranych Ludwika Marii Staffa („Biblioteka Poezji Młodej polski”, Kraków 2004). Publikuje między innymi w „Ruchu Literackim” i „didaskaliach”. Zajmuje się literaturą, dramatem, tetarem modernizmu oraz współczesną plastyką teatralną.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

RECENZENT dr hab. Joanna Walaszek, prof. UJ PROJEKT OKŁADKI Anna Sadowska Fotografi a na okładce ze zbiorów Cricoteki Książka dofi nansowana przez Wydział Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego © Copyright by Katarzyna Fazan Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2009 All rights reserved Książka, ani żaden jej fragment, nie może być przedrukowywana bez pisemnej zgody Wydawcy. W sprawie zezwoleń na przedruk należy zwracać się do Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISBN 978-83-233-2740-0, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8210-2 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 012-631-18-81, 012-631-18-82, tel./fax 012-631-18-83 Dystrybucja: ul. Wrocławska 53, 30-011 Kraków tel. 012-631-01-97, tel./fax 012-631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Spis treści Wstęp ..................................................................................................................................... 1. W stronę intymności .................................................................................................... 2. W stronę śmierci .......................................................................................................... 3. W stronę projektu ........................................................................................................ 7 7 18 23 Część pierwsza Stanisław Wyspiański: między imaginacją a kulminacją I. Teatr intymny w przestrzeni listu ...................................................................................... 1. „Voyage de ma belle fantaisie…” ..................................................................................... 2. Narodziny dramatu z ducha korespondencji ................................................................. 3. Sprawy ostateczne na scenie wewnętrznej ..................................................................... II. Dziady Wyspiańskiego – scena w przestrzeni cmentarza .................................................... 1. Modernistyczny spektakl śmierci .................................................................................. 2. Upiór we wnętrzu ......................................................................................................... 3. Między feerią a końcówką ............................................................................................ III. Hamlet Wyspiańskiego – scena cmentarna jako dramat absolutny ..................................... 1. Nieprzedstawialność śmierci ......................................................................................... 2. Rex Tremendum Majestatis a niesamowite ....................................................................... IV. Aktor i groza, czyli Wyspiańskiego spotkanie z duchem .................................................... 1. Zaświat za kulisami ...................................................................................................... 2. Dygresja: wokół aktorskiej transgresji ........................................................................... 3. Sceniczny portret wizyjny ............................................................................................. V. Laodamia, Ofelia, Odys: trzy próby eschatologicznej waloryzacji istnienia ........................ 1. Twórcza aktywność śmierci ........................................................................................... 2. Melancholia i wyzwolenie ............................................................................................. 3. Pieśń jako lament i autokreacja ..................................................................................... 4. Odys i jego sobowtór .................................................................................................... VI. Zwięzłość jako forma sztuki i bytu .................................................................................... 33 33 43 51 67 67 77 82 85 85 92 103 103 109 113 119 119 123 128 133 143 5 Spis treści Intermedium Bolesław Leśmian: poeta teatru śmierci I. Leśmianowskie stwarzanie teatru ...................................................................................... 1. Między recenzją a esejem .............................................................................................. 2. Sceniczne notacje pieśni ............................................................................................... 3. Aktorska maska poety ................................................................................................... 4. Projekt sceniczny: teatr u źródeł rytmu ......................................................................... 5. Teurgia w przestrzeni teatru .......................................................................................... II. Dell’arte w służbie mimicznego misterium ........................................................................ 1. Baśnie sceniczne, czyli sztuka jako naśladowanie ........................................................... 2. Sceniczna epifania nieistnienia ...................................................................................... 3. Od dramatu poetyckiego do (nie)bytu scenicznego ....................................................... III. Zdziczenie obyczajów pośmiertnych: miłość, śmierć, profanacja oraz głębsze znaczenie ........ 1. Inscenizowany zaświat, czyli cmentarne igraszki miłosne .............................................. 2. Aktorskie powtórzenie, albo w poszukiwaniu straconego życia ...................................... 3. Alegorie, symbole, (nie)istnienia jako postacie metafi zycznego melodramatu ................ Część druga Tadeusz Kantor: autonomiczny Teatr Śmierci I. Kantorowska scena pisma ................................................................................................. 1. Teatralny dyskurs egzystencji ........................................................................................ 2. Notacja słów na wolności ............................................................................................. 3. Narodziny przez śmierć: istota słowa w teatrze postdramatycznym................................ II. Gry z komizmem w Teatrze Śmierci .................................................................................. 1. Teatralny przeszczep dramatu ....................................................................................... 2. Komediowe postaci w nietypowych rolach .................................................................... 3. Swawole min i języka .................................................................................................... 4. Komizm, komedia a sprawy ostateczne ......................................................................... III. Wielopole, Wielopole – świeckie misterium okrucieństwa ................................................... 1. Wokół słowa, którego nie było na początku .................................................................. 2. Nie-święta rodzina ........................................................................................................ 3. Niedozwolone zabawy metafi zyczne ............................................................................. 4. Cyrk apokaliptyczny ..................................................................................................... IV. Nigdy tu już nie powrócę: intymne Zaduszki polskie .......................................................... 1. Autokreacja czy autoplagiat? ......................................................................................... 2. Od powtórzenia do odrodzenia .................................................................................... 3. Antesterie, czyli powrót Teatru Podziemnego ................................................................ V. Teatr Śmierci jako zapis i obraz ......................................................................................... 1. Dyskurs mnemotechniczny .......................................................................................... 2. Osoba i przedmiot: choroby ciała i kostiumu, destrukty i wynalazki ............................. 3. Odyseja przestrzeni: między domem a cmentarzem ...................................................... 4. Teatr-pułapka i wskrzeszenie realnego .......................................................................... Bibliografi a ............................................................................................................................. Summary ................................................................................................................................ Indeks nazwisk ....................................................................................................................... 6 153 153 157 165 172 180 187 187 192 201 207 207 214 219 227 227 236 248 259 259 263 271 276 279 279 285 292 296 303 303 307 322 333 333 340 348 352 361 375 381 Wstęp 1. W stronę intymności W zaproponowanym projekcie podejmującym refl eksję nad tekstami związanymi z sze- roko pojętą kategorią teatralności ważne wydają się ustalenia Jean-Pierre’a Sarrazaca, który precyzyjnie i wszechstronnie sformułował ideę „teatru intymnego”1. Francuski dramatopisarz, krytyk i teoretyk teatru zredefi niował pojęcie intymności, abstrahując od konkretnego modelu teatru kameralnego, który pod koniec XIX wieku stworzył ide- alne, praktyczne warunki dla inscenizacji „małego” dramatu. Sarrazac, odsuwając na plan drugi kwestię rozmiaru przestrzeni inscenizacji, zajął się zróżnicowanymi formami introspekcji ludzkiego wnętrza; teatralnym odkryciem tego, co sekretne i wewnętrzne. Istotnym aspektem sceny intymnej stała się w jego koncepcji problematyka pogłębiania bytu odsłanianego w akcie projektowanej inscenizacji. Autor Th éâtres intimes pojęciem „teatru intymnego” określił model dramatu powsta- ły na przełomie XIX i XX wieku i wpisaną weń sceniczność, która koncentruje się na wewnętrznym świecie jednostki, ukazanym z intrygującą przenikliwością. Dzięki temu bogactwo, a czasem niedostatki ludzkiej egzystencji duchowej zostają wypowiedziane w oryginalnej formie teatralnego projektu. Próbie skrystalizowania rozmaitych postaci intymności w teatrze sprzyja szeroki wachlarz znaczeń, jakie pojęciu intime przypisuje język francuski, uaktywniający serie sensów leksykalnych i kontekstowych tego słowa. Chodzi tu bowiem nie tylko o to, co służy oznaczeniu sekretnego, osobistego, poufnego, lecz także o odsłonięcie tego, co głębokie, związane z ukrytymi – nawet nieświadomymi – doznaniami, a co może być także w szczególnych okolicznościach odnoszone do poję- cia duszy czy sumienia. Teatr intymny „dramatyzuje” istnienie. Niejednokrotnie kieruje model formy scenicznej w stronę tragizmu. 1 J.-P. Sarrazac, Th éâtres intimes. Essai, b.m. 1989; J.-P. Sarrazac, Th éâtres du moi, théâtres du monde, Rouen 1995. Rozwinięte w niniejszym wstępie uwagi zostały oparte przede wszystkim na pierwszej z wymienionych po- zycji oraz części pierwszej Th éâtres du moi, théâtres du monde zatytułowanej Sur le drame moderne et contemporain (de Strindberg à Koltès). Fragmenty cytowane w tłumaczeniu autorki – K.F. 7 Wstęp Sarrazac w swej książce Th éâtres intimes, której tytuł podkreśla pluralizm teatralnych form intymności, zwraca uwagę, że intymny (intime) nie zawsze oznacza „intymistycz- ny” (intimiste), a więc związany z wewnętrznymi przeżyciami i doznaniami. Mamy do czynienia z wyrazem o złożonej semantyce. Słowo to kieruje ku ukrytym zasobom psy- chicznym i duchowym jednostki, które często przekraczają indywidualną umysłowość, świadomość i uczuciowość. W języku francuskim pojęcie „intymistyczny” oznacza na przykład malarza dobrze ujmującego wnętrze modela oraz pisarza intymistycznego, poetę wyznającego własne uczucia. W języku polskim określenie „intymistyczny” wy- stępuje rzadko, znamy je ze słownika obejmującego gatunki wypowiedzi, jest bowiem związane z literaturą „intymistyczną” zrodzoną na gruncie autobiografi styki2. Sarrazac, który wyróżnił także gatunek teatralnego autoportretu, zainteresował się przede wszyst- kim poszerzaniem kręgu zjawisk artystycznych, którym pojęcie to może przysługiwać. Intymny ma zatem szersze pole znaczeń niż intymistyczny. Teatr intymny jest związany z ludzkim, niedookreślonym wnętrzem, bogactwem umysłowych i uczuciowych światów, które pozwalają budować i ewokować sceniczne wizje obszarów podmiotowych i subiektywnych. Zdaniem Sarrazaca był to teatr zrodzo- ny z tradycji Henryka Ibsena i Augusta Strindberga, prowadzący w stronę twórczości Eugene’a O’Neilla, Samuela Becketta, Th omasa Bernhardta, Marguerite Duras. Mowa więc o dramaturgii wykorzystującej elementy psychoanalizy Freuda i różne ujęcia feno- menologii istnienia, twórczości odsłaniającej postmodernistyczne zagrożenia podmioto- wości rozumianej jako zanikająca bądź utracona głębia ludzkiego bytu. Sarrazac intime – intymne defi niuje w swych studiach jako obszary zróżnicowane, z uwagi na wybrane, autorskie egzemplifi kacje dramatycznej intymności, której udaje się nadać pewien wspólny kierunek. Słowo to nazywa sferę najbardziej esencjonalną dla jakiegoś bytu. Jest to, można by rzec, „wnętrze-wnętrza”. Jednak w koncepcji związanej ze sztuką sceny intymne nie musi pozostać defi nitywnie ukryte, albowiem nie ma w nim powołania do tego, by być zatajonym. Przeciwnie: intymne zwraca się ku zewnętrzno- ści, odsłania się na spojrzenia i odbiór „tego innego, którego wybrało”. Dialektyka we- wnętrzne/zewnętrzne, którą operuje teatr, sprawia, że tajemnica ludzkiego wnętrza staje się gotowa, by wejść w sferę interakcji. Procesy dramatyczno-inscenizacyjne dają dostęp do sfery ukrytej, zamkniętej, niewyrażalnej. Sarrazac przypomina także, że czasownik intimer oznacza wywoływanie na wokandę, poddawanie ocenie autorytetu, co sugeruje taki charakter uzewnętrzniania, który może uzyskać sens zdobyty na gruncie szczególnej komunikacji. To inny, czyli partner dialogu w dramacie oraz odbiorca dzieła scenicz- nego, będąc świadkiem odsłaniania się świadomości i ujawniania się podświadomości, obiektywizuje jej wymiar, przyczynia się do jej pełnoprawnego zaistnienia w świecie ludzkich znaczeń, a nawet wartości. Henryk Ibsen, zdaniem Sarrazaca, był pierwszym twórcą dramatu, który dokonał znaczącego zwrotu związanego z pojęciem intymności w teatrze. To pod jego piórem dramat mieszczański, dramat rodzinny, rozwijany od czasów Denisa Diderota i Fryde- 2 Na temat różnych określeń używanych do nazwania pism autobiografi cznych pisze M. Czermińska w: Lite- ratura dokumentu osobistego, [w:] idem, Autobiografi czny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Kraków 1998, s. 14–17. 8 Wstęp ryka Schillera, uzyskał nowe wcielenie. Dzięki Ibsenowi sztuki domowe, obejmujące mieszczańską prywatność, sekrety życia toczącego się w mieszkalnych wnętrzach, zostały przekształcone w dramaturgię „intymności” i zwróciły się ku wewnętrzności bohaterów, wyłaniając przy tej okazji przeszłość ukrytą w umyśle. A zatem autorowi Upiorów nie tylko chodziło o odsłonięcie tajemnic mieszczańskich salonów, lecz także o gest intro- spekcji, który został przez niego wpisany w dynamikę życia wewnętrznego postaci, zanu- rzonych w całościowo pojętej egzystencji. Teatr intymny karmi się pamięcią, która dzięki niemu staje się niezwykle ważną wartością ludzkiego bytu. Koncepcja uwewnętrznionej przeszłości, z którą człowiek pozostaje w intymnym kontakcie, jest istotnym pierwiast- kiem współczesnej idei tragizmu. Sarrazac uważa, że Peter Szondi w swej pracy poświęconej teorii nowoczesnego dra- matu nie docenił roli intymności i subiektywności w dramaturgii Ibsena, w której to, co wewnętrzne, czyli związane także z nieświadomością bohaterów, łączy się z intersubiek- tywnym stosunkiem do wspólnoty3. W mowie Ibsenowskich bohaterów pojawiają się elementy wyznań. Norweski dramaturg przygotował oryginalne połączenie zewnętrzne- go dialogu i intymnego solliloquium, zespolił plan rzeczywistości obiektywnej i subiek- tywnej, świat zewnętrzny i wizyjny, tak, aby widz mógł doświadczyć, czym jest ukryta egzystencja bohaterów, aby za mieszczańskim realizmem odkrył i zobaczył inną scenę. Ponadto – pisze Sarrazac – niezwykłym wynalazkiem Ibsena było osobliwe naznaczenie wnętrz i domostw. Z pozoru ich wyglądy są precyzyjnie opisywane w epickich didaska- liach, jednak – jak wiemy z licznych przykładów – ulegają one różnym zabiegom defor- macji. Stopniowo zostają naznaczone obecnością tego, co skryte. Osobowe rysy postaci, ich nawyki, lęki i odruchy wyciskają piętno na niezmiennej, wydawać by się mogło, ma- terii przedmiotowego świata. W Ibsenowskiej aranżacji, te pozornie zwyczajne terytoria codziennej egzystencji nacechowane są rysami upiornymi i grobowymi. Sarrazac powie wprost: to mieszkania-grobowce. Podobnie zresztą – dodać można – Antoni Czechow przechodził w swej obiektywnej technice do zindywidualizowanych form świata, nazna- czanego cieniem smutku, bezradności, przemijania. Czytelnik, a także widz odczuwają, że ostatnie zamknięcie drzwi domu w Wiśniowym sadzie, który w pierwszym akcie był całkowicie utożsamiony z dziecinnym pokojem, jest jak zatrzaśnięcie wieka trumny. Na naszym gruncie proceder ten wykorzystywali Stanisław Przybyszewski, Tadeusz Rittner, Jan August Kisielewski. W sztukach Stanisława Ignacego Witkiewicza emanacja wnętrza reorganizuje świat przedstawiony i uzmysłowiony scenicznie. Chwyt ten tworzy niezwy- kłe możliwości rozwijania relacji rzeczywistości osobowej i przedmiotowej. W Pragma- tystach nieruchomy trup Kobietona i nagłe pojawienie się Mumii sprawia, że przytul- ny, mieszczański salonik zieje groteskową grozą i potęguje poczucie osaczenia Mamalii. Uaktywnienie wizji wewnętrznych może się uniezależnić i uprzedmiotowić. Według Sarrazaca w takim nacechowaniu przestrzeni teatralnej niemałą rolę miała rozświetlona przez Freuda analogia pomiędzy „ja” i domem. Uzyskała ona sens metafo- 3 Chodzi o klasyczną pozycję P. Szondiego, Teoria nowoczesnego dramatu 1880/1950, przeł. E. Misiołek, Warszawa 1976. Wprowadzając kategorię intymności i autobiografi zmu teatralnego, Sarrazac używa opozycji intymności i ekspresji, widzianej m.in. przez dychotomię zapisaną w dziele dwóch dramaturgów: Strindberga i Brechta. 9 Wstęp ryczny: dom to „większe ja”, bywa odczuwany zewnętrznie, choć de facto jest związany ze sferą wewnętrzną, nad którą człowiek nie panuje, którą przeczuwa, z którą zmaga się w różnych próbach psychicznych walk. Są to procesy prowadzące do wyzwolenia nieza- leżnej tożsamości bądź – co częste w wariancie tragicznym – do destrukcji świata ludz- kiego. W sztukach Ibsena, Czechowa i Strindberga, mimo że osoba podejmuje zmagania o samostanowienie, dominujące oddziaływanie przeszłości i podświadomości przekształ- ca egzystencję postaci w życie pozorne, w fantom bytu. I choć widzenie „małego” świata, który postać nosi w swym wnętrzu, z reguły wiąże się z rzeczywistością wspólnotową kształtowaną w bogactwie relacji, władza czy parcie „nieświadomego” jest w tej drama- turgii zapisane jako proces niezwykle intensywny a często przemożny. Sarrazac zauważył, że zarówno Ibsen, jak i Strindberg, czyli Współcześni Freuda dwaj geniusze dramatyczni przyjmują dominującą rolę nieświadomych po- pędów. Obaj podkreślają, że w związku z tym w rozwoju dramatu intrasubiektywne odegra więk- szą rolę niż intersubiektywne. Mówiąc krótko, instalują dramat w intymności bycia4. Skrajnie pesymistyczna konkretyzacja horyzontu światopoglądowego dramatów Ibsena, zapisana w pracy Sarrazzaca, wprowadza ciekawe jej ujęcie jako domknięcie linii tragedii zapoczątkowanej przez oświeceniowy optymizm, gestem żałobnej apoteozy przeszłości. Pamięć o niej sprawuje totalną władzę nad człowiekiem. Mimo że Ibsen – inaczej niż Strindberg – nie traktował swej dramaturgii jako narzę- dzia autoekspresji, w jego sztukach natrafi ć można na formę autorskiego „wyznania”. We- dle różnych opinii testamentalną wypowiedzią artysty jest ostatnie dzieło dramatyczne: Gdy powstaniemy z martwych z 1899 roku, swoiste zwieńczenie odchodzącego stulecia. W utworze tym Ibsen zawarł swe poglądy na temat miłości i śmierci. Nota bene obaj skandynawscy pisarze, doceniając w konstrukcji dramatu „epilog funebralny”5, zapisali w ponurej wizji świata osobisty światopogląd. Melancholijna postawa bardziej ekstrawer- tycznego Ibsena, w porównaniu ze zdecydowanie introwertycznym Strindbergiem, powo- ływała w świecie przedstawionym dramatów pejzaże wewnętrzne naznaczone śmiercią. Sarrazac zatytułował esej poświęcony Augustowi Strindbergowi Dramaturgia jako autoportret. Został w nim podjęty znany kierunek interpretacji twórczości autora Do Damaszku, podkreślający w jej ewolucyjnej formie rys osobisty i oryginalny. W róż- nych interpretacjach tego okresu twórczości na ogół podkreśla się, że rozwój osobo- wości artystycznej autora, przeżywającego wewnętrzną izolację w tak zwanym okresie Inferna (1897), wprowadził rewolucyjne efekty. Artysta musiał zmierzyć się ze szcze- gólnym przeżyciem samotności. Doświadczył tego, że „Struktura świata gęstnieje; czas i przestrzeń stapiają się w jeden wymiar; traci sens rozróżnienie na »tu« i »tam«, na to co wewnątrz i na zewnątrz, na »ja« i »nie-ja«, podmiot i przedmiot”6. Strindberg 4 J.-P. Sarrazac, Th éâtres intimes. Essai, s. 28. W swej drugiej pracy J.-P. Sarrazac podkreśla, że choć Strindberg prawdopodobnie nie znał pism Freuda, znał artykuły Charcota i Bernheima; zob. Th éâtres du moi, théâtres du monde, s. 130. 5 Ibidem, s. 27. 6 M. Kalinowski, Traktat o siarce, [w:] A. Strindberg, Inferno, przeł. i posłowiem opatrzył M. Kalinowski, Warszawa 1999, s. 209. 10 Wstęp tworzył wówczas sztuki, które w pełni oddają jego osobowość, z całą jej komplikacją wewnętrzną, związaną między innymi z procesem interioryzowania relacji z innymi, a także z tworzeniem skomplikowanych związków z własnym „ja”. Dramaturg rozwinął nowe możliwości sztuki scenicznej: po drugiej stronie naturalizmu odkrył parabolę dra- matyczną. Twórczość Ibsena domykała długi etap rozwoju form teatralnych XIX wieku, wyobraźnia Strindberga kierowała się ku nieznanym scenicznym formom. Wielkim od- kryciem szwedzkiego pisarza – co podkreślił Sarrazac – było powiązanie oryginalnej wizji onirycznej z trywialną codziennością. Od dramaturgii autoportretu Strindberg przecho- dzi do form stricte wizyjnych, w których przedstawia swą samotność artysty doświad- czającego halucynacji i widzeń. Operuje obrazami podmiotowości ogarniętej lękiem, eksterioryzuje cierpienia rozdartej psychiki. Mimo że Sarrazac nie eksponuje motywu choroby umysłowej Strindberga, wskazuje na znamienną cechę jego „intymności”, która pozwoliła wprowadzić w obręb wypowiedzi dramatycznej swoiste barbarzyństwo psy- chicznych doznań, wewnętrzność wyrywającą się z form ztabuizowanego świata społecz- nych konwencji. Artysta odsłonił podmiotowość niepanującą nad jaźnią, która ujawnia pierwotne instynkty. Warto dodać, wychodząc poza uwagi autora Th éâtres intimes – iż Karl Jaspers, anali- zując osobowość Strindberga przez jego pisma autobiografi czne, dramaty i świadectwa z epoki, podkreślił, że proces postępowania choroby miał udział w radykalizacji jego szczerości, w stosunku do siebie i innych: „Strindberg posunął się do bezwstydu, który miał jednak gdzieś irracjonalnie wyznaczone granice”7. Artysta, nie dając się zaszufl ad- kować, przemawiając wieloma językami, wyznając wielość religii, zmierzał do tego, by poprzez sztukę przestać istnieć8. Diagnoza Jaspersa zdecydowanie wychodzi poza uwagi Sarrazaca. Staje się jednak ważna z uwagi na możliwe następstwa, które pozwalają jesz- cze w inną stronę rozwinąć wykorzystane przeze mnie pojęcie intymności. Akt przekro- czenia normy i ekspansja osobliwych stanów Strindberga stały się zapowiedzią „teatru okrucieństwa” Artauda, tak jak go określiła, między innymi, Susan Sontag, wskazując na rolę „sztuki zamkniętej w umyśle”, wynikającej z dosłownych fi zycznych i ducho- wych cierpień twórcy Teatru i jego sobowtóra9. Sontag widzi Artauda jako istotę, która jednocześnie umacnia swe „ja” i dezorganizuje własną podmiotowość. Doświadcza swej intymności jako przeznaczenia, które czyni zeń ofi arę. Twórca idei „teatru okrucień- stwa” był przekonany, że jego wewnętrzna turbulencja, specyfi ka systemu nerwowego, która uniemożliwia tak zwaną normalną egzystencję, wspomaga proces twórczy, stwa- rza szansę na odnajdowanie nowych form sztuki. Dzięki temu wnętrze – przynajm- niej w jakiejś mierze – podlega ekspresji poprzez werbalizację. W jego przeświadczeniu mentalność, nad którą człowiek nie ma ostatecznej władzy, lecz którą pobudza w ak- 7 K. Jaspers, Strindberg i Van Gogh. Próba analizy patografi cznej z porównawczym przywołaniem Swedenborga i Hölderlina, przeł. R. Reszke, Warszawa 2006, s. 137. Jaspers podkreśla, że autor Inferna dysponował niezwykłą umiejętnością analizowania swych stanów. 8 Ibidem, s. 115. Jak to sformułował Kalinowski, „Osią Inferna jest paradoksalne bezimienne »ja« wyzute z tożsamości; nie silne podmiotowe »ja«, lecz pusta rama – poletko »ziemi niczyjej«”. M. Kalinowski, Traktat o siarce, s. 213. 9 S. Sontag, Artaud, [w:] Antonin Artaud. Selected writings, edited, and with an Introduction by S. Sontag, Berkeley–Los Angeles 1988, s. XXIV. 11 Wstęp tach introspekcji, stwarza nieograniczone możliwości wewnętrznej ekspresji. W umyśle można wszystkiego dokonać, można przemawiać każdym tonem głosu, nawet tym, który jest niedozwolony10. W konsekwencji stan ten, mimo że nie zaowocował konkretyzacją w inscenizacji, stał się źródłem oryginalnej koncepcji form scenicznych. Została ona okupiona bolesną egzystencją Artauda i miała ostatecznie ogromny zasięg, wpływając na mentalność i wy- obraźnię innych twórców. W tym sensie, co należy podkreślić, intymność rozgrywająca się w obszarze całkowicie wewnętrznej sceny ujawnionej w obrębie przestrzeni pisma, która nigdy, albo prawie nigdy, nie uzewnętrzni się w inscenizacji, ograniczona do jed- nostkowego bycia, może być źródłem „epidemii”, może stać się inspiracją duchową i roz- wijać koncepcje innych artystów teatru. Strindberg konsekwentnie w swej dramaturgii eksplikował i przybliżał wszelkie sprzeczności wewnętrznego „ja”, operował nieograniczoną jaźnią, która nie tyle wyrażała wszechmoc, ile uświadamiała zagrożenia. Autor Sonaty widm chciał, by widzowie jego teatru, nie tylko projektowanego w dramacie, lecz także urzeczywistnionego scenicz- nie, doświadczyli walki, niezgody, rozdarcia we własnym świecie intymnym. Widać to szczególnie w tekstach powstających po kryzysie Inferno, takich jak Sonata widm, Gra snów, a nade wszystko Do Damaszku, w sztukach przywołujących halucynacyjne wizje, obrazy mroczne i narkotyczne. Artysta zawarł w nich, między innymi, lęk „ja” wobec śmierci, którą odczuwa się we własnym wnętrzu jako akt agresji i okrucieństwa. Warto – jak sądzę – podkreślić, że dramaturg stworzył po raz pierwszy w dziejach teatr miłości i śmierci, w którym uczestniczą duchy, fantomy, mumie, lalki, postaci nierzeczywiste, a który równocześnie sięga do obrazów powszedniej egzystencji człowieka. Parafrazując uwagi Sarrazaca, skonstatować można, że byty upiorne i niezwykłe wychodzą ze swych kryjówek w trakcie pogłębiania indywidualnego życia, które schodzi pod powierzchnię rzeczywistych zjawisk. Autor dramatów subiektywnych i onirycznych podjął radykalną drogę „autoportre- tu” oraz scenicznego wyznania. Teatr pozwolił mu na szczególny gest wiwisekcji, któ- ra jest drążeniem wnętrza oraz prowadzi do multiplikacji „ja”. Znamiennym etapem Strindbergowskich poszukiwań i eksperymentów artystycznych był moment fascynacji fotografi ą. Sarrazac uważa, że twórca Sonaty widm zainspirowany wywoływaniem swo- ich zdjęć, w tym licznych autoportretów, obmyślał równocześnie ważny dla jego teatru ruchomy punkt widzenia, który sprawił, że autor wypowiedzi może być równocześnie w środku własnego dzieła i na zewnątrz. Użycie samowyzwalacza, zwielokrotnienie wła- snej osoby na kliszach, dawały mu wgląd i ogląd, pozwalały na studiowanie siebie maksymalnie wszechstronne, w różnych rolach i postaciach. Według Strindberga autor może być prawodawcą teatru, jego częścią, poddać się presji własnej kreacji, wyzwolić się z jej wpływu, zniszczyć siebie w dziele. Fotografi a – jako nowoczesny typ obrazu – ugruntowała świadomość zmienności, możliwość zobaczenia w autoportrecie kogoś innego. Jak podkreślił Hans Belting, udziałem ciała, które doświadcza czasu, przestrzeni i śmierci w obrazach, staje się przeświadczenie, że człowiek nie tyle jest panem obrazów, 10 Ibidem, s. XXIII. 12 Wstęp ile że jest ich miejscem i że to one okupują jego ciało: „Obrazy, które stwarza”, dowodzą, że jedyną ciągłością jest „zmienność”11. Podkreślić należy, że podobny eksperyment fotografi czny będzie dla Stanisława Igna- cego Witkiewicza drogą do projektowania własnej tożsamości w utworach scenicznych i powieściach. W jego twórczości pojawi się cała galeria postaci sobowtórów, bogaty wachlarz ról odnoszonych do osoby autora, do rozbitej i problematyzowanej tożsamości. Znana jest analogia – wskazana onegdaj przez Lecha Sokoła – między teatralną kon- cepcją Strindberga a pomysłem, by dzieło sceniczne było „mózgiem wariata na scenie”, o którym mówiła Witkacowska teoria Czystej Formy w teatrze12. Powołana przez Strindberga sztokholmska scena – jego Intima Th eatern – stała się ostatnią siedzibą artysty, jego własnym domem. Przestrzeń ta stanowiła dla pisarza, który wedle różnych sygnałów był świadom zbliżającej się śmierci, ostatnie miejsce, gdzie mógł powielić w postaci „fantomów” własną świadomość i podświadomość. Teatr Intymny był [...] jego „milczącym domem ciszy”. Miejscem kameralnym (sto sześćdziesiąt miejsc z widokiem na wąską scenę), gdzie „chwyta się w pułapkę cały wszechświat”. Jest to miejsce intymności z samym sobą i z widzami, gdzie teatr „ja” i teatr świata wchodzą ze sobą w dramatyczny zwią- zek13 [podkr. K.F.]. Idee Strindberga doprowadziły do stworzenia na małej scenie dramatu pełni, jednoczą- cego problemy jaźni i wszechświata, splatającego tematy trudne, osobiste, wewnętrzne, z zagadnieniami „kosmicznymi” o uniwersalnym zasięgu. Stąd jego częste nawiązania do Szekspira i szekspirowskiej „sceny świata”, z którą koncepcja teatru intymnego nie koliduje: wręcz przeciwnie, zdaje się ją wchłaniać. W ujęciu Strindberga teatr intymny próbuje odzwierciedlić wszystko to, co w świecie wyjątkowe i fundamentalne. Przejmuje także funkcje „metateatralne” – jego dramat chętnie opowiada o odsłanianiu wnętrza na wzór sceny. Wedle Strindberga theatrum mentis może operować sensami podobnymi do theatrum mundi. Subiektywność chce się wyrażać nie tylko we własnym imieniu: tworzy reguły mające objąć cały świat. Jak zauważyła Małgorzata Sugiera, Strindberg narzuca widzowi taką perspektywę od- bioru wydarzeń scenicznych, „która akt teatralnej percepcji zmienia w aktywne współ- tworzenie świata przedstawionego jako analogonu metafi zycznego i egzystencjalnego doświadczenia postaci na scenie. Doświadczenia świata jako palimpsestu”14. Należałoby dodać, że droga związana z redefi nicją struktury theatrum mundi, przywołana na przeło- mie XIX i XX wieku w refl eksji nad sztuką Szekspira i Calderona, nadała – w pewnym wariancie związanym z dramatem i teatrem symbolicznym – modelowi budowanemu pierwotnie na spójnym fundamencie światopoglądowym znaczenie subiektywne i jed- nostkowe. Dowody przynosi twórczość Williama Butlera Yeatsa, Paula Claudela oraz Hugo von Hofmannsthala – poetów projektujących theatrum mundi jako scenę wizyjną, 11 H. Belting, Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie, przeł. M. Bryl, Kraków 2007, s. 13. 12 L. Sokół, Witkacy i Strindberg – dalecy i bliscy, Wrocław 1995. 13 J.-P. Sarrazac, Th éâtres intimes, s. 67. 14 M. Sugiera, Zobaczyć niewidzialne, [w:] idem, Upiory i inne powroty. Pamięć – historia – dramat, Kraków 2006, s. 303. 13 Wstęp związaną z oryginalną jednostkową wyobraźnią, która w indywidualnym geście twór- czym dociera do archetypicznych i mitycznych źródeł poznania15. Th éâtres intimes zwraca szczególną uwagę na odsłaniający się w dramatach dwudzie- stowiecznych horyzont związany z psychoanalizą, jednak Sarrazac nie stroni od interpre- tacji symbolicznych16. Ten zwrot od psychoanalizy do lektury symbolicznej sygnalizuje we francuskiej refl eksji nad sztuką nazwisko Gastona Bachelarda, który podważył psy- choanalityczne próby niemożliwej jego zdaniem obiektywizacji niepowtarzalnego świata podmiotu. Zaapelował do tego, by zwrócić się ku „dziennej” stronie ludzkiego istnienia prezentowanego przez twórcze i świadome marzenie, przeciwstawione mrokom nieświa- domych popędów. Na marginesie zaznaczyć warto, że Bachelard w swych pismach, two- rzących koncepcję ludzkiej mikrostruktury, zwraca uwagę na rolę przeszłości i dzieciń- stwa jako podstawowej determinacji ludzkiego wnętrza. Filozof widzi w owej zależności siłę, a nie ograniczenie. Osadzenie bytu podmiotowego w czasie ujmuje w kategoriach pożytków kreacyjnych płynących z określenia wewnętrzności jako fenomenologii wy- obrażeń, które spełniają funkcję pobudzania rozwoju: Wyobraźnia próbuje przyszłości. Jest przede wszystkim czynnikiem nieostrożności, który odry- wa nas od przyciężkawej stabilizacji. Zobaczmy, że niektóre marzenia poetyckie są hipotezami życia, które rozszerzają nasze życie i wzbudzają w nas zaufanie do wszechświata17. Bachelardowska koncepcja dzieła sztuki rodzi ogromne zaufanie do form podmiotowej kreacji, czemu sprzyja „świadomy zachwyt wobec otwierającego się […] nowego świata obrazów”. Można je dzięki wglądowi w proces twórczy percypować w akcie narodzin18. Wnętrze jest zatem nawiedzane przez zagrożenie i przez rozwój, przez lęki i przez pra- gnienia, przez popęd śmierci i przez popędy życia. W twórczości Maurycego Maeterlincka, być może najważniejszego patrona idei „wnę- trza”, który wywarł wpływ na całe pokolenia modernistycznych pisarzy, teatralna intym- ność odzwierciedlała kosmiczny porządek świata. Jego idea uniwersum pozwoliła stworzyć nowoczesną koncepcję fatum. Zgodnie z linią rozumowania, przedstawioną w Th éâtres In- times, można na nią spojrzeć jak na połączenie idei Boga chrześcijańskiego, którego pojęcie przenika antyczny fatalizm, z koncepcją natury i jej niezbadanej siły. Maeterlinck rozważa- jący reguły dramatów Ibsena zwracał uwagę na „wybuch” dusznej atmosfery w eleganckim wnętrzu salonu, który sprawił, że tajemnica ludzkiego istnienia została odsłonięta. Idąc śladem Sarrazaca – uzupełniając jednak jego dywagacje, z uwagi na specyfi kę polskiego teatru – pragnę podkreślić, że według autora Skarbu ubogich przeczucie śmierci nie jest aktem beznadziejnym, lecz koniecznym. Tak naprawdę bowiem to „nocne moce”, mające nad człowiekiem władzę, odkrywają jego intymność. Autor Intruza, zafascynowany misty- ką Jana van Ruysbroecka i antropozofi ą Novalisa, łączył wizję ludzkiej tajemnicy z odkry- 15 Poetyką oraz strukturą kameralnych dramatów, uwzględniając kategorię theatrum mundi, w odniesieniu do Yeatsa, Maeterlincka i Hoff mansthala zajmuje się M. Rusek, Miniaturowe światy. Z dziejów jednoaktówki w Młodej Polsce, Kraków 2007, s. 66–84. 16 Na ten temat zob. I. Sławińska, Teatr w myśli współczesnej. Ku antropologii teatru, Warszawa 1990, s. 67–70. 17 G. Bachelard, Poetyka marzenia, przekład, oprac. i posłowie L. Brogowski, Gdańsk 1998, s. 16. 18 I. Sławińska, Teatr w myśli współczesnej..., s. 70. 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Projekty intymnego teatru śmierci. Wyspiański – Leśmian – Kantor
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: