Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00352 005528 13606789 na godz. na dobę w sumie
Protagoras z Abdery - sofista i wychowawca. Studium z historii filozofii wychowania - ebook/pdf
Protagoras z Abdery - sofista i wychowawca. Studium z historii filozofii wychowania - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 271
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-310-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca składa się z dwóch głównych części poprzedzonych dwoma rozdziałami wstępnymi. W części pierwszej (Między Abderą i Sycylią) przedstawione są testimonia, fragmenty i interpretacje tyczące biografii Protagorasa, w drugiej (‘Sophia’ Protagorasa) natomiast te, które odnoszą się do jego myśli (w tym łącznie 60 fragmentów w przekładzie własnym, z czego 59 po raz pierwszy w przekładzie na język polski). W prolegomenach poruszone zostały zagadnienia metodologiczne (wraz z przyjętymi tutaj zasadami ekspozycji materiału źródłowego) oraz dotyczące historii terminu sophistes.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marcin Wasilewski – Zakład Pedagogiki Filozoficznej, Katedra Teorii Wychowania Wydział Nauk o Wychowaniu, Uniwersytet Łódzki, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENCI Juliusz Jundziłł, Marian Wesoły REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat INDEKSY SPORZĄDZIŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Zdzisław Gralka PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Na okładce wykorzystano fragment malowidła na czerwonofigurowym kyliksie ze sceną szkolną, sygnowanym przez Durisa (z ok. 500–480 r. p.n.e.). Ze zbiorów: Berlin, Staatliche Museen © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06204.14.1.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-871-4 ISBN (ebook) 978-83-7969-310-8 5 Mamie i Tacie dedykuję w podziękowaniu za παιδεία καὶ τροφή 6 „Umarli rządzą żywymi, ale żywi sądzą umarłych. Im zaś ich sądzą rozumniej, tym rozumniejszymi stają się dla nich ich rządy”. Bogdan Nawroczyński Życie duchowe. Zarys filozofii kultury, Kraków–Warszawa 1947, s. 194 Spis treści Wstęp ....................................................................................................................... 11 Prolegomena I: Kwestie metodologiczne .............................................................. 15 0.1.1. Dlaczego Protagoras? Przedmiot, cel i znaczenie badań ................................. 15 0.1.2. Stan badań ....................................................................................................... 17 0.1.3. Koncepcja i metoda badań .............................................................................. 31 0.1.4. Źródła biograficzno-doksograficzne ............................................................... 40 Prolegomena II: Kim jest sofista? ........................................................................ 49 0.2.1. Wprowadzenie: termin ‘sofista’ dzisiaj ........................................................... 49 0.2.2. Etymologia słowa σοφιστής ............................................................................ 54 0.2.3. Treść znaczeniowa terminu σοφιστής w okresie wczesnoklasycznym ........... 56 0.2.4. Termin σοφιστής w okresie późnoklasycznym ............................................... 62 0.2.5. Zarys losów terminu σοφιστής w epoce hellenistycznej i cesarstwa .............. 69 Część I: Między Abderą i Sycylią .......................................................................... 75 1.1. Wprowadzenie: epoka wczesnoklasyczna ......................................................... 75 1.2. Miejsce i czas narodzin ...................................................................................... 90 1.3. W Abderze: młodość i edukacja ........................................................................ 93 1.4. Pierwszy pobyt w Atenach: w kręgu Peryklesa ................................................. 97 1.5. W Turioj (?) i na Sycylii .................................................................................... 100 1.6. Drugi pobyt w Atenach: w kręgu Kalliasa ......................................................... 101 1.7. Uczniowie, wynagrodzenie za naukę i metoda kształcenia ............................... 104 1.8. Oskarżenie o ta theia me nomizein: okoliczności i czas śmierci ........................ 111 1.9. Wizerunek Protagorasa: statua w Serapejonie memfickim ................................ 117 Część II: Sophia Protagorasa ................................................................................. 121 2.1. Wprowadzenie: kwestia pism Protagorasa ......................................................... 121 2.2. O zapasach ......................................................................................................... 134 2.3. O bogach ............................................................................................................ 160 2.4. O rzeczach na ziemi i na niebie .......................................................................... 168 2.5. O powstawaniu i bycie ....................................................................................... 181 8 2.6. O prawach .......................................................................................................... 202 2.7. O polis ................................................................................................................ 215 Zakończenie: Protagoras jako nauczyciel i wychowawca ................................... 235 Protagoras of Abdera – Sophist and Educator. Study in History of Philosophy of Education (Summary) .................................................................................. 239 Literatura cytowana ............................................................................................... 241 Teksty źródłowe .................................................................................................... 241 Literatura sekundarna ............................................................................................ 244 Indeks źródeł ........................................................................................................... 255 Indeks autorów i postaci antycznych ..................................................................... 257 Indeks autorów nowożytnych ................................................................................ 261 Spis ilustracji ........................................................................................................... 267 Od Redakcji ............................................................................................................. 269 Contents Introduction ............................................................................................................. 11 Prolegomena I: Methodological issues .................................................................. 15 0.1.1. Why Protagoras? Subject matter, objective and significance of the research . 15 0.1.2. The status of the research ................................................................................ 17 0.1.3. Concept and method of research ..................................................................... 31 0.1.4. Biographic and doxographic sources .............................................................. 40 Prolegomena II: Who is the Sophist? ................................................................... 49 0.2.1. Introduction: the term “sophists” nowadays ................................................... 49 0.2.2. Etymology of the word σοφιστής .................................................................... 54 0.2.3. Semantic content of the term σοφιστής in the early Classical period ............. 56 0.2.4. The term σοφιστής in the late Classical period ............................................... 62 0.2.5. Historic outline of the term σοφιστής in Hellenistic and Roman empire ........ 69 Part I: Between Abdera and Sicily ........................................................................ 75 1.1. Introduction: early Classical period ................................................................... 75 1.2. Place and time of birth ....................................................................................... 90 1.3. In Abdera: adolescence and education ............................................................... 93 1.4. First stay in Athens: in the Perycles’ circle ........................................................ 97 1.5. In Thurii (?) and on Sicily .................................................................................. 100 1.6. Second stay in Athens: in the Callias’ circle ...................................................... 101 1.7. Disciples, remuneration for tuition and method of education ............................ 104 1.8. Accusation of ta theia me nomizein: circumstances and time of death .............. 111 1.9. Image of Protagoras: statue in the Serapeum of Memphis ................................. 117 Part II: Sophia of Protagoras ................................................................................. 121 2.1. Introduction: the issue of Protagoras’ writings .................................................. 121 2.2. On wrestling ....................................................................................................... 134 2.3. On gods .............................................................................................................. 160 2.4. On things on earth and sky ................................................................................. 168 2.5. On creation and being ........................................................................................ 181 10 2.6. On laws .............................................................................................................. 202 2.7. On polis .............................................................................................................. 215 Conclusion: Protagoras as a teacher and educator .............................................. 235 Protagoras of Abdera – Sophist and Educator. Study in History of Philosophy of Education (Summary) .................................................................................. 239 Bibliography ............................................................................................................ 241 Source texts ........................................................................................................... 241 Secondary literature .............................................................................................. 244 Index of sources ....................................................................................................... 255 Index of authors and antique figures .................................................................... 257 Index of modern era authors .................................................................................. 261 List of illustrations .................................................................................................. 267 From editorial team ................................................................................................ 269 Ja już z wieloma ludźmi staczałem dysputy, ale gdybym był tak robił, jak ty chcesz, żeby mi prze- ciwnik dyktował, jak ja mam dyskutować i ja miał- bym tego słuchać – nie byłbym nikogo zwyciężył i nie byłbym sobie wyrobił dzisiejszego nazwiska między Hellenami (przekł. Władysław Witwicki)1. Protagoras u Platona Gdyby on sam żył, o wiele by wspanialej swoich myśli bronił (przekł. Władysław Witwicki)2. Platon o Protagorasie Wstęp Protagoras jest, w moim przekonaniu, jedną z najbardziej intrygujących po- staci w dziejach ludzkiej myśli. Skomplikowane losy literatury antycznej spra- wiły, że znamy jedynie drobne fragmenty jego pism3, głównie w postaci słyn- nych apoftegmatów i incipitów. Jednak nawet z tych okruchów, ale przede wszystkim z miejsc, jakie poświęcają Protagorasowi Platon i Arystoteles, wyła- nia się postać myśliciela, który odegrał niepoślednią rolę w historii takich dziedzin, jak filozofia (ontologia i epistemologia), pedagogika (teoria wychowa- nia i teoria kształcenia), lingwistyka, matematyka oraz filozofia państwa i prawa. Poglądy Protagorasa były (i zapewne tak długo, jak długo ludzi zajmować będzie filozofia, stanowić będą) przedmiotem wielu konkurencyjnych wykładni i inspirujących interpretacji. Wedle antycznych świadectw Protagoras uchodził za najmędrszego z ludzi swych czasów lub – mówiąc dzisiejszym językiem – był za życia jednym z najbardziej cenionych intelektualistów. Zdaje się to potwier- dzać zainteresowanie, jakie później budził u Platona, który de facto jemu wła- śnie poświęcił dwa wspaniałe literacko i merytorycznie dialogi (Protagoras i Teajtet) oraz wiele wzmianek, nawiązań i aluzji w innych dialogach. W świetle antycznych testimoniów (Platońskich i późniejszych) zaryzykować można tezę, iż pewne koncepcje epistemologiczne, ontologiczne i pajdeutyczne dopracował 1 Platon, Protagoras, 335a. Platona Protagoras. Przełożył, wstępem, objaśnieniami i ilustra- 2 Platon, Teajtet, 168c. Platona Teajtet. Przełożył oraz wstępem, objaśnieniami i ilustracjami 3 D. Huisman, Leksykon dzieł filozoficznych, przekł. L. Kiełbasa, J. Kiełbasa, Kraków 2001, cjami opatrzył W. Witwicki, Warszawa 1958. opatrzył W. Witwicki, Warszawa 1959. s. 86. 12 Platon w opozycji do koncepcji Protagorasa4, gdy tymczasem w naszej (pod)świadomości filozoficznej zbyt często pobrzmiewają słowa Platona z jego testamentu: „Nikomu nic nie jestem winien” (przekł. Witold Olszewski, Bogdan Kupis)5. Gdy patrzymy z dystansu historycznego, to naturalnie Protagoras nie był myślicielem tej miary, co Platon, ale winniśmy pamiętać, że talent literacki i filozoficzny Platona w ogóle nie ma sobie równych. Platon uważał Protagorasa za (intelektualnego) ojca sofistyki i przyczynił się – zapewne wbrew swym intencjom – do jego intelektualnej śmierci. O ile jeszcze w czasach hellenistycz- nych Protagoras bywał czytywany i doceniany, o tyle w późnym antyku (epoce cesarstwa i rozkwitu neoplatonizmu), jego pisma nie były cenione (rzadko czytane, a więc zapewne i nie powielane), a co za tym idzie, nieświadomie ska- zane zostały na nieuchronną fizyczną zagładę. Nielicznych zapewne w późnym antyku papirusów z tekstami Protagorasa nie przepisano do bizantyńskich kodeksów, a jeśli nawet gdzieś przetrwały i zachowały się, to nie są nam jeszcze znane. Jednakże heurystyka w naukach o starożytności nie powiedziała w kwestii zaginionych źródeł jeszcze ostatniego słowa. Zbiory kodeksów biblio- tek klasztornych w Grecji i na Bliskim Wschodzie nie zostały jeszcze całkowicie zinwentaryzowane6 i odczytane (palimpsesty), ponadto światowe kolekcje antycznych papirusów są w znacznym stopniu rozproszone i ciągle nieopubli- kowane7. Być może nadejdzie czas, gdy Protagoras przemówi do nas ponownie własnym głosem. Badacz, który dziś zainteresowany jest dziełami Protagorasa, znajduje się w sytuacji, jaką można objaśnić pewnym futurystycznym przykładem. Otóż wyobraźmy sobie, że w ciągu następnych 2500 lat zaginęły całkowicie pisma Hegla, natomiast szczęśliwie ocalała większość tekstów Marksa i Engelsa. Historyk filozofii z tej odległej przyszłości, badający filozofię Heglowską, miałby do dyspozycji jedynie fragmenty pism Hegla cytowane przez Marksa i Engelsa oraz ich interpretacje filozofii heglowskiej. W analogicznej sytuacji znajduje się dziś badacz Protagorasa, który poznaje jego myśl poprzez zachowa- ne pisma Platona i Arystotelesa. Analogia ta jest oczywiście chybiona filozoficz- nie, ale moim zdaniem całkiem trafna źródłoznawczo i metodologicznie. Dodaj- my, że nasz futurystyczny badacz Hegla byłby i tak w o wiele lepszej sytuacji od 4 J. Romilly, The Great Sophists in Periclean Athens, transl. J. Lloyd, Oxford 2002, s. 235. Do skrajności sprowadza Adam Chmielewski pogląd o wpływie Protagorasa i innych sofistów na Platona. Zob. A. Chmielewski, Cała filozofia Platona jest zbiorem przypisów do „antyfilozofii” sofistów, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria”, 4, 2001, s. 9–25. 5 Diogenes Laertios, III, 43. Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, przekł. I. Krońska, K. Leśniak, W. Olszewski, B. Kupis, Warszawa 1968. 6 B. Bravo, E. Wipszycka-Bravo, Losy antycznej literatury, [w:] A. Świderkówna (red.), Słownik pisarzy antycznych, Warszawa 2001, s. 20. 7 T. Derda, Papirologia, [w:] E. Wipszycka (red.), Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t. 3: Źródłoznawstwo czasów późnego antyku, Warszawa 1999. 13 dzisiejszego badacza Protagorasa, z uwagi na to, że w czasach Marksa i Engelsa obowiązywały już pewne standardy edytorstwa tekstów naukowych (choćby aparat naukowy), w czasach Platona i Arystotelesa posługiwano się zaś scriptura continua i często cytowano z pamięci, tak iż odróżnienie cytatu od parafrazy i interpretacji bywa trudne, a niekiedy nawet niemożliwe. Zamysł niniejszej pracy wyrażony jest już w jej tytule. Stanowi on bowiem nawiązanie do sławnego dictum przypisywanego Protagorasowi: sophistes einai kai paideuein anthropous, czyli: „Jestem sofistą i kształcę ludzi” (wedle platoń- skiego testimonium)8. W ten właśnie sposób Protagoras miał charakteryzować siebie i swą działalność. Fakt, że owa autoprezentacja (będąca, jak sądzę, wyra- zem jego tożsamości intelektualnej) wydaje się dzisiaj niezrozumiała lub – co na jedno wychodzi – bywa błędnie interpretowana, skłonił mnie do podjętych tu badań. Jeśli zrozumiemy, co dla Protagorasa znaczyło być sofistą i wychowywać ludzi, lepiej pojmiemy miejsce i rangę, jakie zajmował w swej epoce, a co za tym idzie, oddamy należną mu historyczną sprawiedliwość. Wyroki historii rzadko bowiem bywają sprawiedliwe. Sądzę, że najlepiej Protagoras obroniłby się sam (vide motta powyżej), skoro jednak z powodu utracenia jego pism nie możemy oddać mu głosu, najbardziej wymowne będzie przytoczenie in extenso tych śladów jego życia i myśli, które przetrwały w źródłach do naszych czasów. Jednakże, zwłaszcza w przypadku świadectw późnoantycznych, jak trafnie zauważył Zbigniew Nerczuk, „oddzielenie prawdy od fałszu to zadanie arcy- trudne”9. Warto jednak, jak sądzę, podejmować się owego trudu, tym bardziej że w polskiej literaturze naukowej brak, jak dotąd, kompleksowej historyczno- -pedagogicznej monografii Protagorasa pisanej z perspektywy historii filozofii wychowania. W przypadku Protagorasa, „twórcy pedagogiki europejskiej”10 (wedle określenia Stefana Wołoszyna), luka ta wydaje się szczególnie dotkliwa. Uznam swój cel za osiągnięty, jeśli praca ta skłoni (respective sprowokuje) innych badaczy do kontynuowania zaawansowanych studiów w tej dziedzinie. Praca składa się z dwóch głównych części poprzedzonych dwoma rozdzia- łami wstępnymi. W części pierwszej (Między Abderą i Sycylią) przedstawione są testimonia, fragmenty i interpretacje tyczące biografii Protagorasa, w drugiej (‘Sophia’ Protagorasa) natomiast te, które odnoszą się do jego myśli (w tym łącznie 60 fragmentów w przekładzie własnym, z czego 59 po raz pierwszy w przekładzie na język polski). W prolegomenach poruszone zostały zagadnie- nia metodologiczne (wraz z przyjętymi tutaj zasadami ekspozycji materiału źródłowego) oraz dotyczące historii terminu sophistes. Wbrew zwyczajowi przyjętemu w nauce o starożytności, w odnośnikach do źródeł nie zdecydowa- 8 Platon, Protagoras, 317b. 9 Z. Nerczuk, Żywot Protagorasa u Diogenesa Laetriosa (Żywoty i poglądy słynnych filozo- fów, IX, 50–56), „Studia Antyczne i Mediewistyczne”, 9, 2011, s. 51. 10 S. Wołoszyn, Pedagogika sofistów. Studium z dziejów antycznej kultury pedagogicznej (część druga), „Kwartalnik Pedagogiczny”, (1) 3, 1957, s. 124. 14 łem się stosować skrótów nazwisk autorów i ich dzieł11. Obyczaj ten powstał w czasach, gdy zecerzy ręcznie składali tekst, a dziś ma uzasadnienie przede wszystkim w przypisach śródtekstowych w artykułach czasopiśmienniczych (czyli tam, gdzie idzie o oszczędność miejsca). W niniejszej pracy stosowanie łacińskich skrótów odnoszących się do greckich autorów i pism jedynie niepo- trzebnie utrudniałoby lekturę Czytelnikom bez przygotowania filologicznego. Uproszczoną transkrypcję terminów i wyrażeń greckich stosuję wedle zasad przyjętych w Powszechnej encyklopedii filozofii12. Pragnę wyrazić moją głęboką wdzięczność dla recenzentów wydawniczych: profesora Juliusza Jundziłła i profesora Mariana Andrzeja Wesołego, którzy zechcieli sporządzić wnikliwe i krytyczne opinie wydawnicze, z licznymi propozycjami poprawek i ulepszeń maszynopisu; w znacznej mierze starałem się owe trafne sugestie uwzględnić. Szczególne słowa podziękowania kieruję do profesora Sławomira Sztobryna, mego przełożonego w Zakładzie Pedagogiki Filozoficznej UŁ, za zapewnienie mi możliwie komfortowych warunków do prowadzenia badań z zakresu historii filozofii wychowania, w tych niełatwych dla humanistyki czasach. Marcin Wasilewski Łódź, 28 marca 2013 roku 11 Najpełniejszy wykaz skrótów znajduje się w specjalistycznej encyklopedii: H. Cancik, H. Schneider (Hrsg.), Der Neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Bd. 1, Stuttgart–Weimar 1996, s. XXXIX–XLVII. 12 A. Maryniarczyk (red.), Powszechna encyklopedia filozofii, t. 1–10, Lublin 2000–2009. Każdy znalazł u starożytnych jeszcze to, czego po- trzebował lub pragnął; zwłaszcza siebie samego (przekł. Andrzej Gniazdowski)1. Friedrich K.W. Schlegel Jeżeli [...] dla lepszego zrozumienia odstąpimy od pospolitego wizerunku sofistów, powinniśmy po- nad wszystko zwrócić uwagę na różnorodność ich indywidualnych poglądów (przekł. Tomasz Piwo- warczyk)2. Thomas M. Robinson Prolegomena I: Kwestie metodologiczne 0.1.1. Dlaczego Protagoras? Przedmiot, cel i znaczenie badań 0.1.2. Stan badań 0.1.3. Koncepcja i metoda badań 0.1.4. Źródła biograficzno-doksograficzne 0.1.1. Dlaczego Protagoras? Przedmiot, cel i znaczenie badań Niniejsze badania lokują się w obszarze i perspektywie poznawczej no- wocześnie pojmowanej historii myśli pedagogicznej, w znaczeniu, jakie przyjął ten termin w programie metodologicznym Sławomira Sztobryna, lub – gdy spojrzeć na rzecz z punktu widzenia nieco innej, choć zbliżonej tradycji anglosa- skiej – w obszarze badawczym historii filozofii edukacji3. Wizja metodologiczna dowski, Warszawa 2006, s. 54. 2 Th.M. Robinson, Sofiści, przekł. T. Piwowarczyk, [w:] R.H. Popkin (red.), Historia filozofii 1 Cyt. za: H. Krämer, Fichte, Schlegel i infinityzm w interpretacji Platona, przekł. A. Gniaz- zachodniej, przekł. zbior., Poznań 2003, s. 49. 3 A. O’Hear, Historia filozofii wychowania, [w:] T. Handerich (red.), Encyklopedia filozofii, przekł. J. Łoziński, t. 2, Poznań 1999; R. Curren (ed.), A companion to the philosophy of educa- tion, Malden 2003; H. Siegel (ed.), The Oxford handbook of philosophy of education, Oxford 2009; M. Wasilewski, Konštruowanie historického sveta vo vedách o výchove, prekl. L. Bokorová, „Acta Facultatis Paedagogicae Universitatis Tyrnaviensis”, 14, 2010; idem, O kłopotach pedagogiki z własną historią, [w:] S. Sztobryn, E. Łatacz, J. Bochomulska (red.), Filozofia wychowania w Europie w XX wieku, Łódź 2010. Trudno mi się zgodzić ze stanowiskiem Rafała Godonia, który genezę filozofii edukacji (a więc i moment, od którego zasadne jest badanie jej 16 historii myśli pedagogicznej (jako dyscypliny naukowej4) S. Sztobryna, to koncepcja holistycznych badań metahistorycznych5 (a więc obejmujących także dzieje recepcji myśli pedagogicznej6 i czas jej długiego trwania w kulturze), o charakterze interdyscyplinarnym7 (z pogranicza historii, pedagogiki i filozo- fii), mających postać syntetyczną8, korzystających z metod historii filozofii9, szczególną rolę przypisujących biodoksografii10 i przyczyniających się do bu- dowy pedagogiki historycznej oraz filozoficznej11. Podjęte tutaj badania są oczywiście jedynie skromnym przyczynkiem do budowy tak ambitnie zarysowanej przez S. Sztobryna wizji pedagogiki histo- rycznej i filozoficznej, ale przyczynkiem istotnym z co najmniej jednego powodu, który świadczy o wadze i znaczeniu badań nad Protagorasem. Mianowicie od czasów monumentalnej rozprawy Wernera Jaegera przyjmuje się powszechnie, że początek pedagogice jako nauce dali wielcy sofiści epoki wczesnoklasycznej w dziejach Hellady12. Natomiast zasadniczą tezą (lub też główną hipotezą) niniejszej pracy jest stwierdzenie, że najistotniejszą rolę w owym procesie powstawania rozumnej refleksji nad edukacją odegrał Protagoras z Abdery13. Postaram się wykazać, że Protagoras to jeden z najbardziej oryginalnych historii) upatruje w pracach brytyjskich uczonych i tworzonych przez nich instytucjach aka- demickich z połowy XX w. R. Godoń, Między myśleniem a działaniem. O ewolucji anglosaskiej filozofii edukacji, Warszawa 2012, s. 63–68. 4 S. Sztobryn, Znaczenie refleksji historycznej w pedagogice, [w:] S. Sztobryn, J. Semków (red.), Edukacja i jej historiografia. W poszukiwaniu płaszczyzny twórczego dialogu, Kraków 2006. 5 S. Sztobryn, Polskie badania nad myślą pedagogiczną w latach 1900–1939 w świetle cza- sopiśmiennictwa. Ujęcie metahistoryczne, Łódź 2000; S. Sztobryn, M. Świtka (oprac.), Polskie badania nad myślą pedagogiczną. Parerga, Gdańsk 2006. 6 S. Sztobryn, Myśl pedagogiczna, [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wie- ku, t. 3, Warszawa 2004. 7 S. Sztobryn, Historiografia edukacyjna i jej metodologia. Wybrane zagadnienia, [w:] S. Palka (red.), Podstawy metodologii badań w pedagogice, Gdańsk 2010. 8 S. Sztobryn, Synteza prądów i kierunków w pedagogice, [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. 6, Warszawa 2007. 9 S. Sztobryn, Historia doktryn pedagogicznych – niepokoje interpretacyjne, [w:] T. Jałmuż- na, I. Michalska, G. Michalski (red.), Konteksty i metody w badaniach historyczno-pedagogicz- nych, Kraków 2004. 10 S. Sztobryn, Biodoksografia pedagogiczna, [w:] E. Dubas, W. Świtalski (red.), Biografia i badanie biografii, t. 2: Uczenie się z biografii Innych, Łódź 2011. 11 S. Sztobryn, Pedagogika historyczna i filozoficzna, „Przegląd Pedagogiczny”, 1, 2011. O pedagogice filozoficznej również: M. Jaworska-Witkowska, L. Witkowski, Pedagogika filo- zoficzna: relacje między pedagogiką, filozofią i humanistyką a edukacją, kulturą i życiem społecz- nym, [w:] B. Śliwerski (red.), Pedagogika, t. 4, Gdańsk 2010. 12 W. Jaeger, Paideia. Formowanie człowieka greckiego, przekł. M. Plezia, H. Bednarek, 13 Kontynuuję tu badania rozpoczęte w pracy: M. Wasilewski, Paideutyka Protagorasa i Pla- Warszawa 2001, s. 388–410. tona, Poznań 2007. 17 i wszechstronnych myślicieli drugiej połowy wieku V p.n.e. (oczywiście nie tylko w zakresie myśli pedagogicznej, ale w ogóle), a refleksja nad edukacją (pajdeją) i działalność edukacyjna były niezwykle ważnymi elementami jego życia i myśli. Przedmiotem formalnym14 podjętych tu badań jestwięc żywot (biografia) i wypowiedzi (poglądy) Protagorasa, a ich przedmiotem materialnym są antyczne teksty źródłowe zawierające świadectwa (testimonia) życia, poglą- dów i piśmiennictwa Protagorasa (doksografia15) oraz zachowane fragmenty jego dzieł. Cel badań ma charakter epistemiczny (poznawczy) i jest nim uzyska- nie monografii biograficzno-doksograficznej (historyczno-pedagogicznej) Prota- gorasa, czyli możliwie całościowego obrazu jego życia, działalności i poglądów, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji pedagogicznych. Monografia jest – począwszy od wieku XIX – klasycznym sposobem ekspozycji badań histo- rycznych16. W polskiej literaturze naukowej brak, jak dotąd, monograficznego ujęcia życia i dokonań Protagorasa, a z kolei nieliczne monografie światowe traktują zazwyczaj pobieżnie kwestie pajdeutyczne (edukacyjne) jego dorobku bądź pomijają problematykę biograficzną. Jak dotąd nie dysponujemy monografią (nie jest mi znana, mimo kwerendy zachodniej literatury naukowej) przytaczają- cą in extenso całą doksografię i fragmenty z Protagorasa, zgodnie z aktualnym stanem badań; to uznaję za istotne novum tej publikacji. A w polskiej literaturze naukowej brak dotąd nawet edycji i pełnego przekładu wszystkich testimoniów i fragmentów Protagorasa zebranych przez H. Dielsa, nie mówiąc już o now- szych edycjach źródeł. 0.1.2. Stan badań Przestudiowanie (a nawet fizyczne przeczytanie) wszystkiego, co napisano o Protagorasie w ciągu ostatnich dwóch stuleci intensywnych badań, wydaje się nie tylko przekraczać możliwości pojedynczego badacza, ale nawet zdaje się zadaniem niewykonalnym, z tego choćby prozaicznego (choć nie banalnego) powodu, że ciągle powstają nowe opracowania (jak choćby to, które Czytelnik ma przed oczyma). Dość powiedzieć, że bibliografie zestawiające pozycje 14 O przedmiocie formalnym i materialnym historii filozofii: S. Swieżawski, Zagadnienie hi- storii filozofii, Warszawa 2005, s. 208 i nast. 15 Doksografia to termin wprowadzony do współczesnej nauki przez Hermanna Dielsa, ozna- cza „zbiory tekstów zawierające informacje na temat greckiej filozofii antycznej”, zob. M. We- soły, Doksografia grecka, [w:] A. Maryniarczyk (red.), Powszechna encyklopedia filozofii, t. 10, Lublin 2009, s. 136. Etymologicznie doksografia to „zapis poglądów czy opinii”. J. Gajda- -Krynicka, Filozofia przedplatońska, Warszawa 2007, s. 15. 16 Ch.V. Langlois, Ch. Seignobos, Wstęp do badań historycznych, przekł. W. Górkowa, Lwów 1912, s. 329–333. 18 zwarte i czasopiśmiennicze dotyczące ogólnych opracowań sofistyki oraz studiów specjalnych poświęconych Protagorasowi jedynie z drugiej połowy wieku XX, i to tylko w zachodnich językach kongresowych, sięgają blisko 500 pozycji17. Poniżej wymienię, w porządku możliwie chronologicznym, jedynie ważniejsze prace (przede wszystkim zwarte), które zyskały szczególne uznanie, w tym także w polskim kręgu kultury naukowej. Początek zainteresowania Protagorasem w filozofii nowożytnej datuje się na połowę wieku XVIII (rok 1744), kiedy to Georg Berkeley opublikował pracę pt. Siris18. Jednakże irlandzki filozof koncepcje epistemologiczne Protagorasa dotyczące percepcji (z platońskiego dialogu Teajtet) przypisał w niej błędnie Platonowi, widząc w nim prekursora swej koncepcji idealizmu subiektywnego19. Za początek nowoczesnych historyczno-filozoficznych badań nad Protagorasem (w ramach badań nad sofistami) uznać można początek wieku XIX, gdy Hegel wygłaszał w Jenie (rok akademicki 1805/1806) ogłoszone później drukiem Wykłady z historii filozofii20. Hegel był pierwszym nowożytnym uczonym, który podjął się rehabilitacji sofistów21 z punktu widzenia swej koncepcji historii filozofii, a jego wystąpienie trzeba pojmować w kontekście powstałej w wieku XIX nauki o starożytności22. Hegel poświęca Protagorasowi osobny podrozdział, w którym na podstawie źródeł prezentuje zwięźle żywot Protagorasa i omawia jego poglądy w siatce pojęciowej swej własnej filozofii. Pisze znamienne i ważkie słowa: Protagoras nie był, jak inni sofiści, jedynie nauczycielem zajmującym się kształceniem, lecz był też głębokim, gruntownym myślicielem, który dokonywał refleksji nad całkiem ogólnymi podsta- wowymi określeniami (przekł. Światosław F. Nowicki)23. Należy podkreślić wagę podejścia Hegla do sofistów (w tym Protagorasa), a zwłaszcza jego pogląd o kluczowej roli sofistów w powstaniu kultury, gdyż do jego wystąpienia powszechne w niemieckiej nauce o starożytności było przyj- mowanie w ocenie sofistów powierzchownie odczytywanej perspektywy Plato- na, czyli ich zdecydowanie negatywny obraz (tak czynili m.in. Friedrich Schle- iermacher i Friedrich Ast). Zasadniczą zmianę sytuacji w owej zapoczątkowanej 17 H. Flashar (Hrsg.), Die Philosophie der Antike, Bd. 2/1, Sophistik, Sokrates, Mathematik, Medizin, Basel 1998, s. 108–123. 18 G. Berkeley, Siris, przekł. A. Grzeliński, M. Szymańska, B. Żukowski, Kęty (w druku). 19 G.B. Kerferd, H. Flashar, Die Sophistik, [w:] H. Flashar (Hrsg.), Die Philosophie der Anti- 20 G.W.F. Hegel, Wykłady z historii filozofii, przekł. Ś.F. Nowicki, t. 1, Warszawa 1994. 21 S. Pawlicki, Historya filozofii greckiej od Talesa do śmierci Arystotelesa, t. 1, Kraków ke, Bd. 2/1, s. 42. 1890, s. 349. 22 G.B. Kerferd, H. Flashar, Die Sophistik…, s. 8–9. 23 G.W.F. Hegel, Wykłady z historii filozofii, t. 1, s. 523.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Protagoras z Abdery - sofista i wychowawca. Studium z historii filozofii wychowania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: