Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00443 007127 11241359 na godz. na dobę w sumie
Prywatna ochrona bezpieczeństwa. Koncepcje - podmioty - zadania - normy - konteksty - ebook/pdf
Prywatna ochrona bezpieczeństwa. Koncepcje - podmioty - zadania - normy - konteksty - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-706-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja zawiera wyniki badań przeprowadzonych w ramach grantu: Prywatna ochrona bezpieczeństwa i jej normy. Niepaństwowe prawo? . Objęto nimi podmioty zajmujące się prywatną ochroną bezpieczeństwa, ich zadania oraz tworzone przez te podmioty akty legislacji autonomicznej. Autorka odpowiada na pytanie, czy i ewentualnie jakie są wzajemne zależności między związkiem:
1) organizacji pozapaństwowych i państwa oraz
2) norm pozaprawnych ( niepaństwowego prawa ) i prawa.
W książce analizowane są kwestie zmian sposobu ochrony bezpieczeństwa przez państwa w XXI w. i ich wpływ na prawo oraz pozycję innych regulacji, poziom zaufania obywateli do państwa, a także znaczenie prywatnych podmiotów ochrony bezpieczeństwa. Autorka ustala, że normy tworzone przez podmioty prywatne mają obecnie znaczenie przekraczające wewnętrzne ramy firm i tworzą wraz z prawem policentryczny, złożony system źródeł ochrony bezpieczeństwa, który powinien być poddawany systematycznie szczegółowym badaniom teoretycznoprawnym.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jolanta Jabłońska-Bonca PRYWATNA OCHRONA BEZPIECZEŃSTWA koncepcje ■ podmioty ■ zadania normy ■ konteksty Warszawa 2017 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/09/B/HS5/02671 Recenzent Prof. dr hab. Stanisław Kaźmierczyk Wydawca Wydawca Agata Jędrasik Redaktor prowadzący Redaktor prowadzący Opracowanie redakcyjne Grażyna Polkowska-Nowak Łamanie Opracowanie redakcyjne Michał Dymiński Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Łamanie Wolters Kluwer Polska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2013 ISBN: 978-83-8107-409-4 ISBN: Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 Wydane przez: Wolters Kluwer SA tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl Dział Praw Autorskich www.wolterskluwer.pl 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 księgarnia internetowa www.profinfo.pl e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ..................................................................................... 15 Wstęp ..................................................................................................... 19 1. Cel i założenia ................................................................................. 19 2. Zakres i ograniczenia ..................................................................... 26 3. Wielopłaszczyznowość i „triangulacja” ...................................... 28 4. Przykłady ......................................................................................... 36 5. Pytania do dyskusji – analiza przypadków ................................. 50 Rozdział I Współczesne prawo i inne regulacje ................................................ 54 1. Wprowadzenie ................................................................................ 54 1.1. Model systemu prawa .......................................................... 54 1.2. Model samowładnego i całowładnego państwa ............... 58 1.3. Korekta modeli w teorii oraz ilustracja problemów granic w praktyce ................................................................. 59 2. Punkt wyjścia .................................................................................. 67 2.1. Tradycyjny model systemu prawa ..................................... 67 2.2. Multicentryczność prawa .................................................... 68 2.3. Soft law ................................................................................... 72 2.4. Regulacje wielkich korporacji gospodarczych a prawo .. 77 2.4.1. Reakcje globalnych korporacji przemysłowych .. 84 2.4.2. Reakcje korporacji bankowo-finansowo- -ubezpieczeniowych ................................................ 86 2.4.3. Reakcje korporacji usługowych ............................. 88 3. Pluralizm prawny (normatywny) i alienacja prawa .................. 90 4. Pytania. Aspekt polityczno-prawny ............................................. 92 6 Spis treści Rozdział II Współczesne państwo, naród i obywatel a zadania publiczne ... 95 1. Państwo – terytorium, władza, ludność ...................................... 95 2. Współczesna redefinicja suwerenności ....................................... 97 3. Ewolucja pojęcia „naród” .............................................................. 99 4. Od państwa „stróża nocnego” do „kapitalizmu interwencyjnego” ........................................................................... 103 5. Nowe zagrożenia w XXI wieku .................................................... 105 6. Ewolucja modelu prawnego „obywatela” ................................... 107 7. Koniec czy kryzys państwa dobrobytu, państwa opiekuńczego, państwa socjalnego? ............................................. 108 8. Utrata monopolu państwa na prawomocne użycie siły ............ 111 9. Prywatyzacja zadań państwa i nowe źródła władzy .................. 113 10. Deterytorializacja państw i kulturowe „odkotwiczenia” .......... 116 11. „Kontrolowana transformacja systemu” po 1989 r. w Europie Środkowo-Wschodniej .................................................................. 118 12. Rozproszone regulacje. Skutki pluralizmu regulacyjnego ........ 121 13. Przegląd współczesnych koncepcji państwa ............................... 122 13.1. W stronę partycypacji czy w stronę „państwa petentów”? ............................................................................. 122 13.2. „Relacje” jako kapitał społeczny ......................................... 128 13.3. W stronę „państwa nadzoru” i „państwa konsumenckiego” ................................................................. 132 13.4. Powrót idei silnych państw narodowych .......................... 140 14. Zadania publiczne .......................................................................... 145 15. Ochrona bezpieczeństwa jako zadanie publiczne ...................... 149 16. Prywatyzacja zadań publicznych a outsourcing, partnerstwo publiczno-prywatne i partnerstwo publiczno-społeczne ......... 151 Rozdział III Transformacja koncepcji bezpieczeństwa – transformacja ochrony bezpieczeństwa obywateli? ................................................. 157 1. Wprowadzenie ................................................................................ 157 2. Konstruktywizm, sekurytyzacja, human security ...................... 164 Spis treści 7 3. Zacieranie prawnej i faktycznej granicy między publiczną i prywatną ochroną bezpieczeństwa – obszary działania agencji prywatnej ochrony ............................................................ 167 4. Problem „obcych” i „niepotrzebnych” ........................................ 174 5. Środki przymusu ............................................................................ 176 6. „Korporacyjne armie” ................................................................... 182 7. Doktryny wojenne .......................................................................... 186 8. Bezpieczeństwo państwa a bezpieczeństwo jednostki ............... 194 9. Luki bezpieczeństwa i sposoby ich wypełniania ........................ 197 10. Samoobrona (osobista, firmowa, cybersamoobrona, miejska) ........................................................................................... 199 11. Straże obywatelskie i straże „antyobywatelskie” ........................ 202 12. Zlecanie zadań publicznych organizacjom pozarządowym ..... 207 13. Nihil novi sub sole ........................................................................... 208 14. Wywiad, PMC i detektywi na usługach prywatnych podmiotów gospodarczych i państw ........................................... 209 15. Szacunki wielkości rynku ochrony bezpieczeństwa – kontekst ekonomiczny ................................................................................... 218 16. Dwa oblicza prywatyzacji ochrony bezpieczeństwa .................. 222 17. „Państwo nadzoru” a prywatna ochrona .................................... 235 18. Ambiwalencja wad i zalet .............................................................. 243 19. Normy prawne dotyczące organizacji prywatnego bezpieczeństwa i normy samych firm – uwagi wstępne ........... 247 20. Detektywi o potrzebie standaryzacji praw i obowiązków – ilustracja stanu świadomości ..................................................... 248 Rozdział IV Typy podmiotów prywatnej ochrony bezpieczeństwa ................. 254 1. Wprowadzenie ................................................................................ 254 2. Prywatna agencja wojskowa ......................................................... 261 3. Prywatna agencja ochrony bezpieczeństwa osób i mienia oraz prywatna agencja bezpieczeństwa morskiego ................... 263 4. Agencja detektywistyczna ............................................................. 265 5. „Prywatna policja” ......................................................................... 267 6. Prywatna agencja wywiadu biznesowego ................................... 268 8 Spis treści 7. Stowarzyszenia, fundacje i organizacje non profit zajmujące się bezpieczeństwem .................................................... 271 8. Społeczne organizacje proobronne .............................................. 272 9. Lokalne „straże obywatelskie” i grupy samoobrony ad hoc ..... 274 10. Inne podmioty ................................................................................ 274 11. Przykłady problemów granicznych ............................................. 276 Rozdział V Kontekst historyczny .......................................................................... 280 1. Wprowadzenie ................................................................................ 280 2. Prywatne wojny i prywatny wymiar sprawiedliwości w historii .......................................................................................... 280 3. Samoobrona i prywatne ściganie przestępców .......................... 284 4. Korsarze, najemnicy, prywatne wojska, prywatne firmy wojskowe i kontraktorzy ............................................................... 287 5. Detektywi i wywiadowcy biznesowi ............................................ 302 6. Od stróża nocnego do agenta ochrony bezpieczeństwa ........... 313 7. Stowarzyszenia służące ochronie bezpieczeństwa i ratownictwu .................................................................................. 316 8. Organizacje pozarządowe byłych oficerów służb specjalnych, wojska i policji ................................................................................ 318 Rozdział VI Typowe obszary prywatnej ochrony bezpieczeństwa ................... 320 1. Wprowadzenie ................................................................................ 320 2. Analiza przykładów ....................................................................... 325 2.1. Prywatna ochrona otwartej przestrzeni publicznej ......... 325 2.2. Nieudane prace nad projektem ustawy o monitoringu wizyjnym w Polsce ............................................................... 345 2.3. Prywatna ochrona zamkniętej przestrzeni do użytku publicznego ........................................................................... 349 2.4. Prywatna ochrona bezpieczeństwa imprez masowych ... 359 2.5. Ochrona osób prywatnych i ich mienia ............................ 367 2.6. Prywatna ochrona infrastruktury krytycznej państwa .... 370 2.6.1. Przykład 1. Port morski .......................................... 380 Spis treści 9 2.6.2. Przykład 2. Dworce kolejowe i pociągi ................. 385 2.6.2.1. Nieudane projekty nowej ustawy o SOK ........................................................ 388 2.6.3. Przykład 3. Lotnisko cywilne ................................. 393 2.7. Prywatna ochrona jednostek wojskowych i urzędów centralnych ............................................................................ 401 2.7.1. Przykład 1. Jednostki wojskowe ............................ 402 2.7.2. Przykład 2. Kancelaria Prezydenta RP .................. 405 2.8. Prywatna ochrona bezpieczeństwa osób i mienia na statkach handlowych na morzach i oceanach ............. 406 2.9. Bezpieczeństwo informacyjne ............................................ 412 2.10. Ochrona wartości pieniężnych i ochrona konwojów ...... 422 2.11. Prywatne wsparcie wymiaru sprawiedliwości, policji, więziennictwa ....................................................................... 425 2.12. Klęski żywiołowe .................................................................. 435 2.13. Wojny, konflikty zbrojne, operacje pokojowe i stabilizacyjne ....................................................................... 438 2.14. Prywatne firmy ochrony szkolące służby specjalne ......... 441 Rozdział VII Agencje detektywistyczne .................................................................. 443 1. Wprowadzenie ................................................................................ 443 2. Zadania agencji detektywistycznych ........................................... 445 3. Problemy granic legalnej działalności detektywów ................... 452 4. Agencje detektywistyczne na świecie .......................................... 460 5. Międzynarodowe i krajowe stowarzyszenia agencji detektywistycznych ........................................................................ 465 6. Usytuowanie agencji detektywistycznych w porządku prawnym .......................................................................................... 469 7. Specyfika rynku detektywistycznego z udziałem byłych funkcjonariuszy służb specjalnych w okresie transformacji ustrojowej w Polsce ........................................................................ 478 8. Podstawy prawne działania agencji detektywistycznych w Polsce ........................................................................................... 481 9. Detektyw – zawód wolny i regulowany. Czy powinien być zawodem zaufania publicznego? .................................................. 484 10 Spis treści 10. Krytyka polskiej ustawy o usługach detektywistycznych. Punkt widzenia detektywów ......................................................... 488 11. Standaryzacja zasad wykonywania zawodu detektywa ............. 491 12. Atuty agencji detektywistycznych w oczach detektywów ........ 493 13. „Czynności operacyjno-rozpoznawcze” a legalne metody pracy detektywa .............................................................................. 498 14. Nieudana próba regulacji – projekt ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych z 2008 r. ........................................ 508 15. Detektywi „na granicy prawa” – samoocena .............................. 509 Rozdział VIII Agencja prywatnego wywiadu i kontrwywiadu biznesowego ..... 513 1. Wprowadzenie ................................................................................ 513 2. Wywiad i kontrwywiad – przemiany .......................................... 515 3. Zakres działania i typowe zadania agencji wywiadu biznesowego .................................................................................... 523 4. Oferta polskich firm wywiadu biznesowego .............................. 529 5. Stowarzyszenia prywatnego wywiadu biznesowego oraz zajmujące się prywatnym ściganiem oszustw i nadużyć gospodarczych ................................................................................ 536 6. Wywiady: „biały”, „szary” i „czarny” .......................................... 537 7. Agencje wywiadu biznesowego a państwo ................................. 545 8. Rozproszona ochrona bezpieczeństwa gospodarczego ............. 547 9. Agencje wywiadu biznesowego na świecie ................................. 549 10. Agencje wywiadu biznesowego w Polsce .................................... 554 11. „Sygnaliści” – obrońcy prawa i bezpieczeństwa? ....................... 561 Rozdział IX Prywatne agencje ochrony bezpieczeństwa osób i mienia .......... 564 1. Wprowadzenie ................................................................................ 565 2. Agencje ochrony na świecie .......................................................... 574 3. Stowarzyszenia agencji ochrony na świecie – samoorganizacja i samoregulacja środowiska ........................ 579 4. Agencje ochrony osób i mienia w Polsce oraz ich stowarzyszenia ................................................................................ 582 Spis treści 11 5. Specyfika działania agencji ochrony osób i mienia w okresie kontrolowanej transformacji ustrojowej w Polsce .................... 588 6. Ochrona osób i mienia w Polsce – aktualny stan prawny ........ 593 7. Trudne okoliczności działania ..................................................... 596 8. Kwalifikacje pracowników ochrony ............................................ 607 9. Środki przymusu bezpośredniego i broń palna w rękach pracowników prywatnej ochrony ................................................ 613 10. Prywatne agencje militarne a państwo ........................................ 620 11. Dyskusyjne przypadki prywatyzacji ochrony bezpieczeństwa w Polsce ........................................................................................... 622 12. Pracownik ochrony obiektu a obywatel – brak zaufania .......... 624 Rozdział X Prywatne agencje wojskowe ............................................................... 627 1. Wprowadzenie ................................................................................ 627 2. Broń palna w rękach kontraktorów, najemników i przestępców .................................................................................. 635 3. Przegląd stanowisk politycznych demokratycznych państw prawa w sprawie roli i zadań PMC .............................................. 640 4. Problemy prawne kontraktorów i PMC ..................................... 645 5. Długa droga od soft law do hard law ........................................... 649 6. Kto może legalnie zlecić usługi wojskowe w rejonie konfliktu? ......................................................................................... 661 7. Profile działania PMC .................................................................... 667 8. Perspektywy PMC .......................................................................... 670 9. Przykłady agencji PMC ................................................................. 672 10. Samoorganizacja prywatnych agencji wojskowych – stowarzyszenia PMC .................................................................. 678 11. Problem paramilitarnych prywatnych organizacji o ukrytych albo niejawnych celach .................................................................. 679 12. Militaryzacja społeczeństw? .......................................................... 680 Rozdział XI Morskie agencje ochrony ................................................................... 682 1. Wprowadzenie – piraci, rabusie i terroryści morscy ................ 682 2. Obszary ataków piratów i koszty okupów .................................. 685 12 Spis treści 3. Kto powinien zapewnić ochronę bezpieczeństwa na statkach handlowych na morzu otwartym? Próby opanowania sytuacji przez organizacje międzynarodowe ............................................. 687 4. Stanowiska w sprawie dopuszczalności prywatnej, uzbrojonej ochrony na statkach handlowych i pasażerskich ....................... 691 5. Nierozwiązane problemy prywatnej uzbrojonej ochrony na statkach ....................................................................................... 696 6. Punkt widzenia kontraktorów morskich .................................... 700 7. Samoregulacja środowiskowa, tzw. akty legislacji autonomicznej ................................................................................ 701 8. Kwalifikacje zawodowe pracowników ochrony morskiej ........ 704 9. Szacunki dotyczące rynku PMS ................................................... 706 Rozdział XII „Niepaństwowe prawo”? .................................................................... 709 1. Podsumowanie ............................................................................... 709 2. Prawo nieoficjalne. Postprawo. Prawo kosmopolityczne ......... 713 3. Przegląd stanowisk: pluralizm prawny, żywe prawo, diaspora prawa i ekumenizm prawny, instytucjonalne porządki normatywne, nowe prawo zwyczajowe, wspólne doświadczenia normatywne .......................................... 725 4. Normy formalne i nieformalne .................................................... 733 4.1. Przepisy porządkowe: regulaminy i instrukcje wewnętrzne ........................................................................... 734 4.2. Normy techniczne ................................................................ 753 4.3. Kodeksy etyki zawodowej ................................................... 758 4.4. Globalne standardy .............................................................. 765 4.5. Normy bezpieczeństwa w planach ochrony ..................... 772 4.6. Inne akty normatywne ........................................................ 786 4.7. Niepisane normy kolizyjne tworzone przez kierowników i pracowników .................................... 787 4.8. Adresaci norm na „zwodzonym moście” ......................... 796 Spis treści 13 Literatura ............................................................................................... 805 Private security protection Concepts, entities, norms, tasks and contexts Summary ................................................................................................ 853 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne k.k. k.p.k. k.s.h. u.b.i.m. UCDP u.o.i.n. u.o.o.m. u.u.d. u.z.k. pr. lot. Czasopisma BN DGP – – – – – – – – – – – – ustawa z 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2016 r. poz. 1137 ze zm.) ustawa z 6.06.1997 r. – Kodeks postępowania kar‐ nego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1749 ze zm.) ustawa z 15.09.2000 r. – Kodeks spółek handlo‐ wych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1578 ze zm.) ustawa z 20.03.2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (Dz.U. z 2015 r. poz. 2139 ze zm.) Uppsala Conflict Data Program ustawa z 5.08.2010 r. o ochronie informacji nie‐ jawnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1167 ze zm.) ustawa z 22.08.1997 r. o ochronie osób i mienia (Dz.U. z 2016 r. poz. 1432 ze zm.) ustawa z 6.07.2001 r. o usługach detektywistycz‐ nych (Dz.U. z 2017 r. poz. 556) ustawa z 26.04.2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz.U. z 2017 r. poz. 209 ze zm.) ustawa z 3.07.2002 r. – Prawo lotnicze (Dz.U. z 2016 r. poz. 605 ze zm.) Bezpieczeństwo Narodowe Dziennik Gazeta Prawna 16 GW GSP KP OTK ZU PiP PZ RPEiS Inne ABW ACS ALK AW BBN BOR CBA COSI – – – – – – – – – – – – – – – – DDoS – EASA ECAC – EUROCONTROL – FR GIIF GIKS GINB GIODO GOPR IAAF ICANN – – – – – – – – Wykaz skrótów Gazeta Wyborcza Gdańskie Studia Prawnicze Krytyka Prawa Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Państwo i Prawo Polska Zbrojna Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego Airport Cleaning Services – Akademia Leona Koźmińskiego Agencja Wywiadu Biuro Bezpieczeństwa Narodowego Biuro Ochrony Rządu Centralne Biuro Antykorupcyjne Stały Komitet Współpracy w zakresie Bezpieczeń‐ stwa Wewnętrznego distributed denial of service Europejska Agencja Bezpieczeństwa Lotniczego Europejska Konferencja Lotnictwa Cywilnego Europejska Organizacja do Spraw Bezpieczeństwa Żeglugi Powietrznej Federacja Rosyjska Generalny Inspektor Informacji Finansowej Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej Główny Urząd Nadzoru Budowlanego Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobo‐ wych Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe Międzynarodowe Stowarzyszenie Federacji Lek‐ koatletycznych Internetowa Korporacja ds. Rozdziału Nazw i Ad‐ resów 17 – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – Wykaz skrótów ICAO ICISS IK ISPS CODE JAA KKK LOGCAP MKOL MSW MSWiA NIK NRA OSINT OSP OWC PCK PMC PMF PKN PSC PZPN RPO SCIP SOK SOL SUFO UCDP WOPR ZOL ŻW Statku Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cy‐ wilnego Międzynarodowa Komisja ds. Interwencji i Suwe‐ renności Państwa infrastruktura krytyczna Międzynarodowy Kodeks Ochrony i Obiektu Portowego Zrzeszenie Władz Lotniczych Ku Klux Klan Logistics Civil Augmentation Program Międzynarodowy Komitet Olimpijski Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administra‐ cji Najwyższa Izba Kontroli National Rifle Association Open Source Intelligence Ochotnicza Straż Pożarna Oddziały Wart Cywilnych Polski Czerwony Krzyż Private Military Company Private Military Firms Polski Komitet Normalizacyjny Private Security Company Polski Związek Piłki Nożnej Rzecznik Praw Obywatelskich Strategic and Competitive Intelligence Professio‐ nals Straż Ochrony Kolei Służba Ochrony Lotnisk specjalistyczne uzbrojone formacje ochronne Uppsala Conflict Data Program – – – – – Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe – – Zespół Ochrony Lotnisk Żandarmeria Wojskowa Wstęp 1. Cel i założenia Celem pracy jest sprawdzenie, czy w XXI w. istnieją wzajemne zależ‐ ności między dwoma związkami, tj. a) organizacji pozapaństwowych i państwa oraz b) norm pozaprawnych i prawa. Badaniami objęto pod‐ mioty zajmujące się prywatną ochroną bezpieczeństwa oraz tworzone przez te podmioty akty legislacji autonomicznej („prawa niepaństwo‐ wego”, „prawa nieoficjalnego”)1. Ochrona bezpieczeństwa – w ujęciu interdyscyplinarnym – została wybrana jako generalny wskaźnik powiązania zjawisk sfery publicznej i sfery prywatnej, ponieważ z jednej strony od wieków stanowi jedno z fundamentalnych i niekwestionowanych podstawowych zadań każ‐ dego państwa, a z drugiej – współcześnie od końca zimnej wojny, ze zmiennym szczęściem – jest także realizowana w pewnym zakresie przez podmioty prywatne. „Akceptacja prywatnych firm wiąże się z modelem społeczeństwa obywatelskiego, który zasadniczo wychodzi od społecznej zdolności do samosterowania, gdzie państwu przypisana 1 „Prawo nieoficjalne – normy niepochodzące od państwa i jego instytucji. Pochodzi od instytucji innych niż państwo. Posiada inny autorytet, uzasadnienie aksjologiczne lub tetyczne, tryb ustanowienia, moc oraz sankcje” – D. Budnikowski, Prawo nieoficjalne. Rozważania wstępne. Istota i rodzaje prawa nieoficjalnego [w:] Pluralizm prawny tradycja, transformacje, wyzwania, red. Budnikowski, K. Dobrzeniecki, Toruń 2009; o legislacji autonomicznej por. np. L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Warszawa 2003, zwłaszcza rozdział 2, s. 29 i n. 20 Wstęp jest subsydiarna funkcja »ochrony własności i wolności«”2. Czy tak wi‐ dziany układ sił to tylko idea czy rekonstrukcja rzeczywistości? Precyzyjne wyznaczenie granic działania państwa w zakresie ochrony bezpieczeństwa jest ważne dla praw i wolności obywateli. Współczesne państwa wycofują się z pewnych obszarów działalności albo pozostają odpowiedzialne za realizację tych zadań, ale powierzają ich wykonanie podmiotom prywatnym i przyjmują jedynie rolę orga‐ nizatora. Zdarza się, że państwa częściowo odstępują od ich realizacji na rzecz podmiotu prywatnego. W końcu bywa tak, że zadania po pew‐ nym czasie wracają do aparatu państwa. Pojawiają się też nowe, ważne społecznie zadania, od początku uznawane za pozapaństwowe. Czy te zjawiska mają wpływ na granice systemu prawa i na porządek praw‐ ny?3 Neutralne, zdystansowane oraz intersubiektywnie kontrolowalne ba‐ danie właściwości i zależności w powyższym zakresie wymaga odcięcia się od ładunku emocji i irracjonalizmów w polityce, w świadomości społecznej i opinii publicznej. Fałszywe sądy kognitywne, fałszywe zdania uznawane mentalnie lub fałszywe zdania wolicjonalne są obecne w dyskursie politycznym i medialnym dotyczącym zarówno samego bezpieczeństwa, jak i prywatyzacji ochrony. Także w XXI w. łatwo ulec złudzeniom „magii społecznej”. Impulsy pozapoznawcze, przekonania irracjonalne oplecione wokół państwa i prawa oraz ich działania oraz semantyczne mistyfikacje są realnymi elementami życia społecznego, gospodarczego i politycznego. Sami prawnicy w nauce i w praktyce starają się często promować taką wizję prawa i państwa, która wspiera s. 54. 2 J. Czapska, J. Wójcikiewicz, Policja w społeczeństwie obywatelskim, Kraków 1999, 3 Por. rozdział I. Na temat systemowości prawa por. Z. Pulka [w:] Z. Pulka (red.), Systemowość prawa, „Przegląd Prawa i Administracji”, Wrocław 2016, t. CIV i tam powołaną literaturę. Por. też: M. Zirk-Sadowski, The internal and external point of view in the methodology of jurisprudence [w:] Legal Theory and Philosophy of Law: Towards Contemporary Challenges, red. A. Bator, Z. Pulka, Warszawa 2013. 1. Cel i założenia 21 znaczenie prawa i prawników w systemie politycznym4. Wizje – mniej lub bardziej świadomie – dostosowują do interesów i wartości związa‐ nych ze swoją pozycją5. „Powoli coraz mniej czytelna staje się odpo‐ wiedź na pytanie, czy państwo kreuje prawników, czy to oni, kreując państwo, kreują siebie”6. „Monopolizują – jak pisze Pierre Bourdieu – to, co jest uznane za uniwersalne”7. „A zatem prawnicy, którzy w zbio‐ rowym wysiłku w ciągu wielu wieków utworzyli państwo, mogli utwo‐ rzyć naprawdę ex nihilo zbiór koncepcji, sposobów postępowania, pro‐ cedur i form organizacyjnych, mających służyć interesowi ogólnemu, ludziom i dobru publicznemu tylko o tyle, o ile dokonując tego, uczynili się sami posiadaczami lub depozytariuszami władzy wynikającej z uprawiania działalności publicznej, o ile więc w taki sposób mogli sobie przywłaszczyć urzędy publiczne na podstawie wykształcenia i osiągnięć, a nie urodzenia”8. Praca jest próbą przedstawienia generalizacji historycznej, odnoszącej się do prywatnej ochrony bezpieczeństwa i jej norm w zachodnich de‐ mokratycznych państwach prawa oraz – w miarę możliwości – jej spe‐ cyfiki w europejskich demokratycznych państwach postkomunistycz‐ nych, takich jak Polska9. Stawiam pytania o zależności między zjawis‐ kami społecznymi, politycznymi i prawnymi, a więc pytania charakte‐ rystyczne dla badań wyjaśniających10. Ochroną bezpieczeństwa w XXI w. zajmuje się państwo i wiele innych podmiotów, a więc rozmaite typy norm postępowania, dotyczące tej 4 J. Jabłońska-Bonca, Auctoritas non veritas facit legem? Z problematyki funkcji autorytetów prawniczych [w:] Profesjonalna kultura prawnicza, red. M. Pichlak, Warszawa 2012. 5 H. Dębska, Władza. Symbol. Prawo. Społeczne tworzenie Trybunału Konstytucyj‐ nego, Warszawa 2015, s. 82. 6 P. Bourdieu, Rozum praktyczny. O teorii działania, Kraków 2009, s. 42–46, cyt. za H. Dębska, Władza..., s. 82. Por. też na ten temat J. Jabłońska-Bonca, Auctoritas..., s. 135. 7 P. Bourdieu, Rozum..., s. 99. 8 P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006, s. 175. 9 Polska nie ma możliwości kopiowania i konsumowania dorobku demokratycz‐ nego i wolnorynkowego wielu pokoleń powojennych tak jak społeczeństwa Zachodu. 10 R. Mayntz, K. Holm, P. Hübner, Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej, Warszawa 1985. 22 Wstęp sfery, pochodzą nie tylko od państwa, ale i od różnych innych normo‐ dawców11. Zbadanie tego kluczowego dla państwa i obywateli obszaru, jakim jest bezpieczeństwo, a także zadań podmiotów zajmujących się prywatną ochroną bezpieczeństwa oraz ich powiązań z państwem, jak również norm, jakie wytwarzają i ich relacji do prawa (porządku praw‐ nego), pozwoli uzyskać odpowiedź na następujące pytanie: Czy zmiany w tak centralnym punkcie relacji publiczne–prywatne mogą być uzna‐ ne za dostateczne uzasadnienie dla postulatu, że należy skorygować spojrzenie nauk prawnych na relacje prawo – normy pochodzące od innych podmiotów oraz przyjąć nowy, rekonstrukcyjny model plura‐ listycznego porządku regulacyjnego?12 Prywatna ochrona bezpieczeństwa, uznawana często za „quasi-dobro publiczne” regulowane także przez „normy quasi-prawa” wydawała się jeszcze kilkanaście lat temu stałym trendem rozwiązań w neoliberal‐ nych demokracjach. Czy jest to nadal jednokierunkowy trend czy raczej jedynie jedna z faz cyklu polegającego na rozszerzaniu i ograniczaniu prywatyzacji zadań państwa? Czy okresowe wahania poziomu otwierania i zamykania systemów prawa oraz operacyjnego posiłkowania się normami pozaprawnymi głównie w fazach kryzysów finansowych państw mają cechy (własno‐ ści) stałe, które można nazwać cyklicznymi „prawnymi wahaniami ko‐ niunkturalnymi”, czy są to zdarzenia występujące jedyne ad hoc z po‐ wodu konkretnych sytuacji politycznych i gospodarczych?13 Jeśliby modelowo przyjąć, że kryzys sprawności państwa (wiążący się m.in. 11 Por. J. Czapska, J. Wójcikiewicz, Policja..., s. 54 i n. 12 Poziom sformalizowania oznacza odejście od podziału na prawo i nieprawo na rzecz stopniowalnej typologii różnorodnych reguł – od formalnych po nieformalne. Poziom uznania przez adresatów odnosi się do behawioralnego uznania słuszności i użyteczności normy niezależnie od tego, kto jest normodawcą; poziom legalizmu odnosi się do społecznego uznawania normodawców za mających prawomocną władzę nad adresatem, wszelkie organizacje standaryzujące, prowadzące audyty, normalizu‐ jące, stowarzyszenia są obok państw także na tej liście, poziom związania przymusem państwa to typologia według kryterium bycia organem państwa, organem pozapań‐ stwowym mającym delegację ustawową, podmiotem pozapaństwowym działającym w ramach outsourcingu itd. 13 Cykl koniunkturalny w państwie: tu wahania w pewnych (wieloletnich) okresach przy utrzymującym się trendzie wzrostu znaczenia państw. 1. Cel i założenia 23 z koniecznością szukania oszczędności) wiąże się z prywatyzacją wielu jego zadań; w fazie depresji odnotowywane są słabe wyniki (np. brak efektywności instytucji, brak gwarancji prawnych i naruszenia praw człowieka) w sprywatyzowanych sferach i źle zorganizowany nadzór państwa; w fazie ożywienia państwo odzyskuje nadzór nad zadaniami, zaś faza rozkwitu to okres silnego, efektywnego działania państwa, któ‐ re znów „upaństwawia” wiele z zadań, to postawić można pytanie, czy struktura porządku prawnego kopiuje te fazy cyklu? A może nie da się wskazać żadnych trendów, bo zdarzenia polityczne, społeczne, gospo‐ darcze ad hoc zmieniają sytuację? Jaki wpływ na te realne zmiany mają nowe idee, ideologie i doktryny polityczno-prawne? W jakim zakresie fluktuacje, związane z prywatyzacją i ponownym upaństwawianiem zadań, są wynikami stochastycznych wpływów zewnętrznych (poli‐ tycznych, technologicznych, gospodarczych, społecznych)? Czy i ewentualnie w jaki sposób i w jakim zakresie obywatele w XXI w. są związani, obok prawa, także „nieoficjalnym prawem”, czy inaczej mówiąc „niepaństwowym prawem”, tj. regulacjami różnych podmio‐ tów pozapaństwowych?14 Czy faktem jest działanie na prawa i obo‐ wiązki obywateli „władzy równoległej” utrzymywanej ze środków pub‐ licznych? Czy twierdzenie, że w demokracjach zachodnich polityczne „wytyczne są jasne: dobre jest to, co służy bezpieczeństwu kraju, ewentualnie słu‐ żyć powinno, i temu musi zostać podporządkowane wszystko inne”, a rację ma E.R. Koch, odpowiadając na pytanie: „W razie wątpliwości opowiadamy się za wolnością? Dzisiaj – odpowiada E.R. Koch – brzmi to jak nostalgiczna paplanina”15. Czy i w jakim zakresie jednostka ma podmiotowe prawo do ochrony jej bezpieczeństwa przez państwo?16 14 O pojęciu „niepaństwowe prawo”, mającym własność sofizmatu, niżej. Możliwe jest też użycie określenia „nieformalne prawo”. 15 Obecnie „dotyczy to zarówno gigantycznych programów inwigilacji NSA czy też izraelskich ich odpowiedników, Unit 8200, jak również »licencji na zabijanie« dla CIA, Shin Bet, Mossadu i innych specjalnych jednostek militarnych” – E.R. Koch, Licencja na zabijanie. Komanda śmierci tajnych służb, Warszawa 2015, s. 11. 16 Odpowiedź na to pytanie ma istotne znaczenie dla określenia stosunku między jednostkami a państwem – por. szeroko J. Potrzeszcz, Bezpieczeństwo prawne 24 Wstęp W interdyscyplinarnych badaniach prowadzonych w latach 2011–2016 wyznaczyłam kilka różnych „punktów obserwacji” relacji: państwo – prywatne agencje ochrony – prawo – inne normy17. Zakres podmioto‐ wy badań prywatnych agencji ochrony bezpieczeństwa objął państwo, agencje ochrony osób i mienia, agencje detektywistyczne, agencje wy‐ wiadu biznesowego, agencje wojskowe i agencje ochrony bezpieczeń‐ stwa na morzach18. Zakres przedmiotowy wyznaczyły zadania, jakie na podstawie prawa i w ramach autonomii organizacyjnej wykonują te podmioty. Podmioty i ich zadania uznałam za zmienne niezależne. Sprawdzałam, czy i jak pod ich wpływem zmienia się porządek prawny albo porządek normatywny. Przyjęłam hipotezę, że jeśli istotna zmiana z zakresie funkcji demokratycznych państw prawa jest w XXI w. fak‐ tem, a nie tylko chwilowym, okresowym wydarzeniem, czy nawet wy‐ kreowanym wyrazem subiektywnych przekonań i mitów, to można wybrać wskaźniki tych zmian – intersubiektywnie kontrolowalne ich ekwiwalenty empiryczne i normatywne (czyli ekwiwalenty bezpośred‐ nie i pośrednie). Sprawdzałam więc, czy zmiana niesie konsekwencje dla prawa (porządku prawnego) oraz jego otoczenia normatywnego19. Na przykład, jeśli strach i „popyt na bezpieczeństwo” zostały w znacz‐ nym stopniu politycznie i biznesowo wykreowane, to także wpływają na treść i formy prywatnej ochrony bezpieczeństwa i porządku praw‐ nego20. Prawo może być w efekcie fasadowe i pozorne21. z perspektywy filozofii prawa, Lublin 2013, s. 50, gdzie autorka referuje m.in. stanowisko G. Robbertsa. 17 Na temat metodologii badań zob. np. Metody badań jakościowych, red. K.N. Denzin, Y.S. Lincoln, t. I i II, Warszawa 2009. 18 W pracy „agencja” jest używana w znaczeniu „firma, która świadczy różne usługi” (definicja nominalna) – por. Wielki Słownik Języka Polskiego, www. wsjp. pl, albo Słownik Języka Polskiego PWN, www. sjp. pl, a nie w znaczeniu „przedstawicielstwo jakiegoś przedsiębiorstwa, urzędu, państwa” – to jest drugie znaczenie terminu. 19 J. Lofland, D.A. Snow, L. Anderson, L.H. Lofland, Analiza układów społecznych. Przewodnik metodologiczny po badaniach jakościowych, Warszawa 2009. W tej pracy bezpośrednie ekwiwalenty empiryczne to: prywatne podmioty ochrony bezpieczeń‐ stwa, pośrednie ekwiwalenty empiryczne – ideologie, wartości, własności niepoddające się bezpośredniemu oglądowi. Są to wskaźniki badanych zjawisk. 20 Stąd w pracy źródłem danych są także tradycyjne media drukowane i nowe media elektroniczne. Język mediów pokazuje, jak zagrożenia są postrzegane w opinii publicznej. 21 P. Waszkiewicz, Traktat o dobrej prewencji kryminalnej, Warszawa–Newark 2015. 1. Cel i założenia 25 Czy zastąpienie prawa regulacją prywatną w jakimś obszarze prowadzić może do utraty poczucia bezpieczeństwa w państwie przez obywateli, którzy nie mogą mieć podobnego oparcia w normach prywatnej kor‐ poracji do tego, jakie dawało im demokratycznego państwa? Czy prze‐ kazanie zadań (a także „outsourcing” zadań) uznawanych w doktrynie za chroniące dobra publiczne podmiotom prywatnym, w związku ze zmianami społeczno-gospodarczymi, oznacza ograniczenie dostępu do informacji publicznej? Kto ustala właściwy interes publiczny w sy‐ tuacjach granicznych? Czy powstaje nowy typ dóbr quasi-publicznych? Czy państwo opiekuńcze ze swoim apogeum w latach 70. ubiegłego wieku w Europie Zachodniej dobiegło definitywnie końca, był to je‐ dynie historyczny epizod, a zadania opiekuńcze państwa są stopniowo ograniczane, eliminowane i zamieniane na zadania ochronne? Jeśli są prywatyzowane – to czy także normy dotyczące tej sfery, tworzone poza państwem, zmieniają swoją wagę z politycznego punktu widzenia?22 Czy rysujące się w polityce zapowiedzi „nowego imperializmu świato‐ wego” mogą zmienić obraz porządku prawnego na świecie? Czy prze‐ kazanie wielu zadań wojskowych podmiotom prywatnym oznacza tak‐ że „outsourcing pokoju”?23 Pokój to wartość, jaką „zajmowało się” ostatnie 200 lat wyłącznie państwo. Jeśli w utrzymaniu pokoju zaczy‐ nają dużą rolę grać firmy prywatne, to czy zasadne jest rozważanie nie tylko „outsourcingu bezpieczeństwa”, ale i „outsourcingu pokoju”? Jeśli pewne zadania (np. związane z ochroną bezpieczeństwa) przej‐ mują podmioty prywatne i powstaje tzw. legislacja autonomiczna, to czy obywatel staje w nowej sytuacji – dotąd chroniło go i pomagało mu bezpośrednio państwo. Do kogo teraz ma kierować swoje roszczenia? Czy i pod jakimi warunkami można uznać, że państwo autoryzuje akty normatywne, które powstają poza państwem?24 zjawiskami. 23 A.G. Ostensen, Outsourcing Preace? The United Nations Use of Private Security and Military Companies, Saarbrucken 2009. 22 Niektóre pytania badawcze dotyczą właściwości zjawisk, inne zależności między 24 L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Warszawa 1999, s. 206–207. 26 2. Zakres i ograniczenia Wstęp Badania zogniskowałam na wybranych typach podmiotów, ich prak‐ tykach, okolicznościach działania i normach, porządkując materiał głównie przez typologie i modele rekonstrukcyjne25. Szukałam prawi‐ dłowości, punktów zwrotnych, faz, przyczyn i skutków26. Zadaniem pracy jest pokazanie związków prawa – państwa – podmiotów poza‐ państwowych – norm pozaprawnych przez syntezę pozornie odległych zjawisk. Każde z tych zjawisk prawnych, politycznych, społecznych, gospodarczych z osobna jest przedmiotem zainteresowania nauk spo‐ łecznych i szczegółowych nauk prawnych, niektóre są już dobrze – także w aspekcie dogmatycznym – opracowane, inne są sygnalizowane i czekają na pogłębione badania. Badane w pracy szczegółowe zagad‐ nienia, dotyczące ochrony bezpieczeństwa, są tylko pozornie oddalone od siebie. Łączą je te same problemy, związane z relacjami: prawo – nor‐ my pozaprawne – państwo – obywatele. Wiele ważnych problemów dogmatycznoprawnych, socjologiczno‐ prawnych i ekonomicznych jest w pracy jedynie sygnalizowanych, po‐ szczególne fragmenty (np. rozdziały) nie są ich monograficznymi czy encyklopedycznymi opracowaniami. Zajmuję się dogmatycznopraw‐ nymi zagadnieniami szczegółowymi tylko w takim zakresie, w jakim są wskaźnikami zjawisk teoretycznoprawnych, służą uzasadnianiu albo wyjaśnianiu ogólnych tez albo jeśli służą ilustracji zjawisk prawnych. Każdy z rozdziałów może zostać rozwinięty w osobną monografię. Do wielu monografii odsyłam, nie powtarzam uzasadnień tam postawio‐ nych ważnych tez. Nie jest to praca dogmatycznoprawna, informacje są wyselekcjonowane pod kątem tez ogólnych. 25 W rozumieniu przyjętym w pracy J. Jabłońska-Bonca, T. Langer, On the Problems of Modelling in the Legal Sciences, „Studies in the Theory and Philosophy of Law” 1986/1. 26 J. Lofland, D.A. Snow, L. Anderson, L.H. Lofland, Analiza układów... 2. Zakres i ograniczenia 27 Badania prowadziłam w sposób interdyscyplinarny, multimetodyczny i na podstawie różnorodnych danych empirycznych. Używałam róż‐ nych narzędzi, różnych metod zbierania danych27. Niestety, nie wszystko w badanym obszarze należy do naukowej wiedzy jawnej. Niekiedy korzystam więc jedynie z okruchów informacji. Jeśli ilustrują problem – cytuję je. Tematyka pracy dotyka sfery informacji niejawnych w państwie, tj. informacji zastrzeżonych, poufnych, taj‐ nych i ściśle tajnych, a także informacji poufnych przedsiębiorstw. Możliwe są luki albo nawet niezamierzone błędy w szczegółowym opi‐ sie, za co przepraszam i proszę Czytelników o sprostowania i wyjaś‐ nienia28. Na przykład tajne operacje są finansowane poprzez „czarne budżety”, podobno zaledwie od 5 do 10 wszystkich specjalnych pro‐ gramów wywiadowczych w USA jest weryfikowanych przez komisję Kongresu29. Trudności z analizą w oparciu o sprawdzone wskaźniki tajnych zagad‐ nień (a liczne problemy tej pracy mają taką naturę) żartobliwie przed‐ stawił w 2002 r. Donald H. Rumsfeld: „Mamy znane wiadome. Rzeczy, o których wiemy, że je wiemy. Wiemy również, że istnieją znane nie‐ wiadome. Innymi słowy, wiemy, że są pewne rzeczy, których nie wiemy. Ale są również nieznane niewiadome – takie, o których nie wiemy, że ich nie wiemy”30. W pracy zajmuję się (stosując typologię Rumsfelda) – „znanymi wia‐ domymi”, próbuję też zaznaczać, gdzie są „znane niewiadome” i cza‐ 27 Opisy wielu metod i technik są zawarte w różnych miejscach pracy – pojawiają się tam, gdzie relacjonuję wyniki. 28 Dostęp do informacji niejawnej wymaga poświadczenia bezpieczeństwa. 29 Magazyn „Wired” obliczył, że „czarny budżet” Pentagonu, finansujący tajne projekty obronne i wywiadowcze, w 2011 r. wyniósł 56 mld dolarów, a więc więcej niż budżet obronny Wielkiej Brytanii. Dane za: R. Nogacki, M. Ciecierski, Amerykański wywiad w szponach prywatnych korporacji, http:// nf. pl/ przedsiebiorca/ amerykanski- wywiad- w- szponach- prywatnych- korporacji 47718, 229 (dostęp: 30.03.2017). 30 „As we know, there are known knowns; there are things we know we know. We also know there are known unknowns; that is to say we know there are some things we do not know. But there are also unknown unknowns – the ones we don t know we don t know” – wypowiedź podczas briefingu prasowego z 12.02.2002 r., www. pl. wikiquote. org/ wiki/ Donald_ Ramsfeld (dostęp: 9.08.2015). 28 Wstęp sem postawić mimo to – w tym zakresie – hipotezy. Staram się posłu‐ giwać wyłącznie danymi sprawdzonymi i sprawdzalnymi, pochodzą‐ cymi z możliwie najbardziej wiarygodnych źródeł, kontroluję je wie‐ loaspektowo i „krzyżowo”. Wiem, że są również „nieznane niewiadome” – bardzo proszę Czytel‐ ników, którzy wiedzą więcej, aby napisali do mnie, a uzupełnię, sko‐ ryguję, poprawię w ewentualnym II wydaniu stawiane tu tezy, uzasad‐ nienia i wyjaśnienia, aby ten obszar błędów maksymalnie ograniczyć. Praca składa się z uzasadnionych tez oraz z wielu hipotez, wymagają‐ cych dalszych badań. Stawiam też te drugie, mimo ryzyka błędu, po‐ nieważ warto spróbować poznać „znane niewiadome” i „nieznane nie‐ wiadome”. Jeśli strzępy danych pozostają rozproszone i nie podejmuje się prób ich powiązania, rysują się obszary zagrożone tabu w nauce. Tabu w nauce jest źródłem tabu w informacji dostępnej publicznie. Powstawać mogą wówczas niebezpieczne dla władzy obszary zorgani‐ zowanej nieodpowiedzialności w państwie, a to w przypadku bezpie‐ czeństwa niesie zagrożenie dla praw każdego obywatela. 3. Wielopłaszczyznowość i „triangulacja” Praca ma kilka głównych warstw opisu: teoretycznoprawną, socjolo‐ giczno-prawną, dogmatycznoprawną, politologiczną, prakseologiczną i ekonomiczną. W każdej z tych warstw podejmowane są ponadto, w miarę możliwości, dwa aspekty problemów: uniwersalny i specyficz‐ nie polski, wynikający m.in. z komunistycznej przeszłości. Problemy, poruszane w pracy, można przedstawiać za pomocą niezliczonej ilości wskaźników31. Mam nadzieję, że wyselekcjonowałam je trafnie. Badania trwały 6 lat. Metodologicznie są zbliżone do badań zwanych metaforycznie w naukach społecznych triangulacyjnymi, ponieważ 31 O wskaźnikach i problemach ze stronniczością badań por. np. A. Zybertowicz, M. Gurtowski, R. Sojak, Państwo Platformy. Bilans zamknięcia, Warszawa 2015. 3. Wielopłaszczyznowość i „triangulacja” 29 wiążą się z ujmowaniem problemów z różnych perspektyw i w różno‐ rodny sposób. Termin „triangulacja” (łac. triangulum – trójkąt) pochodzi z geodezji i oznacza metodę mierzenia większych obszarów, która polega na dzie‐ leniu mierzonego obszaru na przylegające do siebie trójkąty, oraz na nawigacji w celu ustalenia położenia jednego punktu przez zastosowa‐ nie siatki trójkątów i punktów geodezyjnych. Donald T. Campbell i Donald Fiske zastosowali ten termin w teorii testów psychologicznych jako metafory kombinacji różnych metod, instrumentów i narzędzi stosowanych w wielu następujących po sobie pomiarach. W metodo‐ logii badań jakościowych, terminu tego użył Norman Denzin dla okreś‐ lenia strategii, polegającej na łączeniu w jednym badaniu różnorod‐ nych, wzajemnie uzupełniających się metod badawczych, technik, ma‐ teriałów empirycznych, perspektyw teoretycznych oraz obserwatorów. Tego typu podejście metodologiczne zastosowano w pracy32. Groma‐ dziłam dane i wielokrotnie sprawdzałam zaproponowane wcześniej uzasadnienia i wyjaśnienia. Przyznaję, że w ciągu tych lat moje oceny sytuacji ewoluowały. Praca oparta jest na analizie prawa i projektów aktów prawodawczych, interdyscyplinarnych danych i tez z literatury naukowej, raportów z badań różnych instytucji, danych ze stron oficjalnych organów pań‐ stwa i firm prywatnych, materiałów ze spotkań branżowych i tekstów prasowych; aktów normatywnych prywatnych firm, swobodnych (80) wywiadów autorki z szefami firm ochrony, detektywami, byłymi i ak‐ tualnymi funkcjonariuszami służb, specjalistami z zakresu bezpieczeń‐ stwa z różnych firm, prowadzonymi w latach 2013–2015, wywiadów pogłębionych (20), przeprowadzonych między marcem a czerwcem 2015 r. przez Pracownię Badań Społecznych z Warszawy (konsultacja metodologiczna badań – doc. dr Elżbieta Łojko, opracowanie wywia‐ dów i raportu – Wiesław Zając); badań socjologiczno-prawnych pro‐ wadzonych w Warszawie w latach 2014–2015 przez prawniczą stu‐ dencką grupę badawczą (kierownik grupy: studentka prawa – Domi‐ nika Pasja-Zalewska, opieka naukowa – dr Katarzyna Staszyńska-Za‐ 32 Metody badań jakościowych, red. K.N. Denzin, Y.S. Lincoln, Warszawa 2009. 30 Wstęp górska) Kolegium Prawa Akademii Leona Koźmińskiego, w tym badań terenowych (mapowanie sfer bezpieczeństwa), eksperymenty kontro‐ lowane w obiektach użyteczności publicznej33. Podejście triangulacyjne opiera się m.in. na badaniach kontekstu zja‐ wisk34. Wykorzystałam wiele metod i technik diagnozy sytuacji poli‐ tycznej, ekonomicznej, organizacyjnej i prawnej, w jakiej znalazły się w demokratycznych państwach prywatne firmy ochrony bezpieczeń‐ stwa, wiele technik i metod diagnozy stanu porządku prawnego. Ana‐ lizowałam dokumenty (prawo i akty wydawane przez te podmioty, ra‐ porty urzędowe, np. NIK, i prywatne), prowadziłam badania ekspery‐ mentalne (rozmowy z pracownikami ochrony według scenariuszy), wywiady pogłębione (z detektywami), liczne wywiady swobodne, pro‐ wadzono też badania typu case study (np. badanie ochrony obiektów sakralnych, lotniska, ochrona imprezy masowej), badania terenowe (mapa ochrony w dużym i małym mieście), obserwacje (zachowanie 33 Niektóre robocze wyniki badań cząstkowych prowadzonych przez studentów zostały już opublikowane. Por. np. M. Bojsza, Ż. Kozłowska, J. Szymkowicz, Ochrona pod lupą. Obywatel kontra prywatna ochrona bezpieczeństwa, czyli czego nie wiemy o wewnętrznych regulacjach, monitoringu i praktyce pracy ochroniarzy, KP 2015/7, s. 51–75; K. Popławski, Cztery regulaminy porządkowe ustanowione przez podmioty prywatne – raport z badań, KP 2015/7, s. 401–424; P. Sznajder, Agencje wywiadu gospodarczego. Studium z perspektywy klienta, KP 2014/6, s. 200–220; M. Suszcz, Mozaika terytorialna prywatnej ochrony bezpieczeństwa w stolicy. Wyniki badań terenowych, KP 2014/6, s. 317–339. Opis metodologii badań PBS w rozdziale VII pkt 2. Tu informacja o eksperymentach kontrolowanych prowadzonych przez studentów. Stworzono scenariusze odgrywane przez studentów-badaczy występujące w roli zmiennej niezależnej. W scenariuszach reprezentowani byli m.in. przeciętny obywatel, badacz – praca naukowa oraz pasjonat pragnący dowiedzieć się więcej o pracy ochroniarzy. Reakcja na zaprojektowany bodziec stanowiła zmienną zależną eksperymentu – jego cząstkowy wynik. Dzięki odpowiedniemu bodźcowaniu udało się zbadać skłonność pracowników firm ochroniarskich do udzielania informacji związanych z pracą. Wynikiem uzupełniającym są uzyskane przez badaczy informacje. Zachowano autentyczną pisownię, by możliwie najpełniej odtworzyć profil pracownika ochrony i dać Czytelnikowi możliwość odczucia atmosfery, w jakiej rozmowa była prowadzona. Wyniki badań zostały ogłoszone na studenckiej konferencji naukowej w maju 2015 r. w Akademii Leona Koźmińskiego, są w niepublikowanych raportach i w artykułach: M. Bojsza, Z. Kozłowska, J. Szymkowiak, Ochrona pod lupą..., s. 51–75; M. Świdnicki, Sprawozdanie z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Prywatna ochrona bezpieczeństwa”, KP 2016/8, s. 118–122. 34 R. Wodak, M. Krzyżanowski (red.), Jakościowa analiza dyskursu w naukach społecznych, Warszawa 2011, s. 26. 3. Wielopłaszczyznowość i „triangulacja” 31 pracowników ochrony). Wzięto także pod uwagę tezy referatów i wy‐ niki dyskusji ogólnopolskiej konferencji „Prywatna ochrona bezpie‐ czeństwa”, która odbyła się w listopadzie 2015 r. w Kolegium Prawa Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie35. Szczególną pomoc, za którą bardzo dziękuję, w zbieraniu materiałów uzyskałam od Pana dr. Wiesława J. Modrakowskiego, Prezesa Polskie‐ go Stowarzyszenia Licencjonowanych Detektywów i całego zespołu te‐ go stowarzyszenia, od Pana Sławomira Wagnera, Prezesa Polskiej Izby Ochrony. Słowa podziękowania składam – za ważne wskazówki me‐ todologiczne – Paniom doc. dr Elżbiecie Łojko i dr Katarzynie Sta‐ szyńskiej-Zagórskiej, a za pomoc organizacyjną – Paniom dr Agniesz‐ ce Doczekalskiej i dr Małgorzacie Skórzewskiej-Amberg oraz studenc‐ kiej grupie badawczej ALK36. Dziękuję też Pani Agacie Jędrasik, Wy‐ dawcy, Redaktorowi Prowadzącemu, oraz Panu Redaktorowi Michałowi Dymińskiemu z wydawnictwa Wolters Kluwer, który sprawnie i profesjonalnie po‐ mógł mi uporządkować ten tekst. Wiele informacji i ocen sytuacji za‐ wdzięczam też osobom związanym z opisywanymi środowiskami, któ‐ re prosiły mnie o niewymienianie ich nazwisk w tym miejscu. Dziękuję też za uwagi Mateuszowi. Polkowskiej-Nowak, Pani Grażynie Podejście badawcze, w którym teoretyk prawa łączy m.in. analizę do‐ kumentów, pogłębione wywiady z respondentami i informatorami, eksperymenty uczestniczące, badania terenowe, informacje prasowe, analizę stron internetowych firm, pozwoliło na: a) „triangulację” źródeł informacji o faktach, a więc wykorzystywanie, porównywanie i wery‐ fikowanie danych pochodzących od różnych źródeł, pozyskiwanych w różnym czasie; b) „triangulację” badaczy – badania prowadzili PPS, studencka grupa badawcza, autorka, inni badacze, np. uczestnicy kon‐ ferencji; c) „triangulację” metod i technik badawczych. Wszystkie dane 35 Konferencja odbyła się 26.11.2015 r. Szczegółowe sprawozdanie z konferencji por. M. Świdnicki, Sprawozdanie..., s. 118–122, por. http:// www. krytykaprawa. pl/ abstracted. php? level= 4 id_ issue= 883381 (dostęp: 131.03.2017). 36 Studencka grupa badawcza ALK: M. Bojsza, M. Dmuch, Ż. Kozłowska, K. Popławski, J. Szymkowicz, M. Suszcz, P. Sznajder, P. Zalewski, D. Pasja-Zalewska (szef grupy). Z grupą współpracowali także inni studenci prawa. 32 Wstęp porównywałam, wykorzystując różne perspektywy teoretyczne i dok‐ tryny polityczno-prawne, co można nazwać „triangulacją” teorii. Po‐ łączenie różnorodnych metod, materiałów empirycznych, perspektyw i obserwatorów w jednym akcie badawczym pozwoliło wygenerować w każdym rozdziale w wielu miejscach cząstkowe wnioski. Problemy teoretyczne są badane z wielu punktów widzenia, podobnie jak w geo‐ dezji wyznacza się punkt przez obserwowanie go z różnych perspektyw. Trudności analizy wynikały m.in. z problemów z oddzieleniem poli‐ tycznych i prawnych działań pozornych od działań istotnych oraz z głębokiego, ukrytego, drugiego dna, wielu zjawisk37. Przed laty napisałam książkę o niejasnych granicach prawa na przy‐ kładzie prawa powielaczowego38. Praca ta też jest o niejasnych grani‐ cach prawa, tylko à rebours: w PRL kłopot sprawiały niepublikowane akty normatywne różnych podmiotów państwowych niemających for‐ malnie kompetencji do prawotwórstwa; teraz chodzi o zjawisko od‐ wrotne: m.in. regulacje prywatnych podmiotów o niejasnym zakresie normowania i stosowania i ich realne znaczenie społeczne. Przed laty zjawisko atrofii prawa ilustrowałam, analizując zachowania regulacyj‐ ne państwowych przedsiębiorstw (wtedy na przykładzie gospodarki morskiej), teraz postępuję dość podobnie, ale ponieważ zmienił się 37 Działanie pozorne: a) jest oficjalnie uznane za istotne dla realizacji, niekoniecznie samodzielnej, jakiegoś ważnego celu społecznego, b) faktycznie tego celu nie realizuje, c) o jego nieprzydatności wiedzą wszyscy albo prawie wszyscy w danym systemie społecznym/zbiorowości, d) jest to wiedza prywatna, nie jest ona publicznie, a zwłaszcza oficjalnie uzewnętrzniana, e) wystarczającą, choć nie zawsze jedyną racją występowania podejmowanych działań jest to, że przypisano im istotną rolę w realizacji danego celu, f) rzeczywista funkcja tych działań polega na samym ich istnieniu; zawierają one element fikcji, odnoszący się do ich przebiegu lub celu. A. Zybertowicz, M. Gurtowski, R. Sojak, Państwo..., s. 98. „Drugie dno” polityczne – ukrywane przed opinią publiczną zamiary polityczne. Na przykład decyzje w sprawie imigrantów unijnych liderów są niejasne i być może mają drugie dno („czyż szerokie otwieranie Europy na islamskich »uchodźców« nie jest świadomym przygotowywaniem nieszczęść, które pozwolą przełamać opór narodów Europy przed scentralizowaniem w jedno państwo” – R.A. Ziemkiewicz, Europejski zamach stanu, „Do Rzeczy” 2015/39, s. 20). Por. też poglądy N. Klein (Doktryna szoku, Warszawa 2014), według której zamach na WTC i światowe kryzysy finansowe są świadomie wywoływane przez polityczno-biznesowe oligarchie, które wykorzystują szok i poczucie zagrożenia dla likwidowania mechanizmów demokra‐ tycznych i wolności obywatelskich. 38 J. Jabłońska-Bonca, „Prawo powielaczowe”. Studium z teorii państwa i prawa, Gdańsk 1987. 3. Wielopłaszczyznowość i „triangulacja” 33 w Polsce ustrój: analizuję pozycję i zachowania regulacyjne prywatnych firm. Wówczas badałam, jak działa państwo i prawo w gorsecie gospo‐ darki nakazowo-rozdzielczej, teraz sprawdzam, jak działa państwo i prawo w uścisku wolnego rynku39. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy transformacja państw i relacji mię‐ dzy nimi, a także relacji z innymi podmiotami, doprowadziła do trwa‐ łych zmian w strukturze systemów prawa (porządków prawnych) i „wmontowała” do działającego porządku prawnego także regulacje pochodzące od podmiotów niepaństwowych, kolejno przedstawione zostaną następujące zagadnienia. Punkt pierwszy to rzut oka na zmiany współczesnego prawa oraz za‐ dania państwa widziane z perspektywy teorii i filozofii prawa i doktryn polityczno-prawnych; konieczne jest bowiem przedstawienie kontek‐ stu badań. Czy weszliśmy w „trzecie stadium rozwoju państwa prawa” w społeczeństwach zachodnich, tj. stadium „stopniowej instytucjona‐ lizacji idei mówiącej, że rządy prawa to nie tylko rządy państw, lecz również rządy korporacji i innych organizacji społeczeństwa obywa‐ telskiego”?40 A może „ręka państwa, jeśli państwo jest dobrze zorgani‐ zowane, jest pewna, ale nie ciężka; państwo dostarcza wizji i dyna‐ micznego napędu (...), dzięki któremu możliwe staje się to, co w innym wypadku nigdy nie miałoby miejsca. (...) Jest ono kluczowym partne‐ rem sektora prywatnego – a często partnerem śmielszym, zdolnym podjąć ryzyko, którego biznes nigdy nie podejmie”41. Punkt drugi przedstawia doktrynalnoprawny i faktyczny kontekst ba‐ dań: zadania państwa związane z ochroną bezpieczeństwa z perspek‐ tywy historii i obecnie. Pojawia się pytanie o cykliczność zjawisk. 39 Na temat różnych mitów o relacji sektora publicznego i prywatnego por. M. Mazzucato, Przedsiębiorcze państwo, Poznań 2016, z przedmową M. Morawieckiego. 40 L. Morawski, Rządy prawa i rządy korporacji. Logika rozwoju państwa prawa, „Prawo i Więź” 2015/2, s. 8. To także problem „rozmycia” suwerenności – por. np. W. Arndt, Suwerenność wewnętrzna – wspólnota, władza publiczna a prawo, „Horyzonty Polityki” 2015/14, s. 57–70. 41 M. Mazzucato, Przedsiębiorcze..., s. 11. 34 Wstęp Punkt trzeci to teoretycznoprawna (z elementami socjologicznymi, ekonomicznymi i politologicznymi) analiza typowych obszarów współczesnej prywatnej ochrony bezpieczeństwa i pozycji, zadań i kon‐ tekstu działania podmiotów, które się nią zajmują. Powyższe punkty wytyczają pole „trójkąta”, pozwalającego sprawdzić, czy zmiany zadań państw mają istotny wpływ na własności współczes‐ nego porządku prawnego i regulacji pozaprawnych. Rozdziały I–IV to analiza kontekstualna, służąca uporządkowaniu po‐ jęć, zawiera opisy kontekstu doktrynalnego i realnego, w jakim działa prywatna ochrona bezpieczeństwa (kontekst systemu prawa, państwa i ochrony bezpieczeństwa oraz ustalenie zakresu badań), hipotezy stwierdzające spodziewane relacje między zjawiskami prawa, państwa i prywatnej ochrony oraz analizy, jakie wskaźniki można byłoby uznać za trafne i świadczące o określonych właściwościach i zależnościach. Rozdział V to rzut oka na historię; rozdział VI to przedmiotowa analiza obszarów oddziaływania agencji prywatnej ochrony; rozdziały VII–XI obejmują badania właściwości i zależności w poszczególnych typach podmiotów; rozdział XII przedstawia wybrane problemy regulacji do‐ konywanych przez te podmioty i ich relację do prawa. Aby wprowadzić Czytelnika w obszar badawczy pracy i zorientować w typach podejmowanych problemów, książkę rozpocznę od przed‐ stawienia, głównie nagłośnionych w mediach, przykładów. Są one pre‐ zentowane w nieuporządkowany sposób, bo tak właśnie problemy pry‐ watnej ochrony bezpieczeństwa docierają na co dzień do świadomości każdego obywatela. „Puzzle” przykładów nie są więc jeszcze na po‐ czątku ułożone42. W tej pracy spróbujemy je dopasować do siebie i uka‐ zać ich głębsze tło. Czy demokratyczne państwa prawne mogą mieć problemy legitymizacyjne z niektórymi posunięciami prywatyzacyj‐ nymi w zakresie bezpieczeństwa? Czy ilustrowana przykładami nie‐ szczelność nadzoru nad tymi obszarami ma znaczenie dla wolności obywateli i zaufania do państw? A może prywatne podmioty ochrony 42 Można prowadzić zajęcia ćwiczeniowe czy seminaryjne ze studentami na podstawie każdego z kazusów, analizując różne aspekty ochrony bezpieczeństwa i norm regulujących wybraną problematykę. Ten fragment pracy dedykowany jest dydaktyce. 3. Wielopłaszczyznowość i „triangulacja” 35 bezpieczeństwa wolą pozostawać w „strefie cienia” i sferze tabu? Czy normy organizacyjne i techniczne regulujące zachowania detektywów, ochroniarzy, kontraktorów, a więc samoregulacja w tych firmach jest indyferentna dla konstytucyjnych praw i wolności
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prywatna ochrona bezpieczeństwa. Koncepcje - podmioty - zadania - normy - konteksty
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: