Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00150 010993 7495881 na godz. na dobę w sumie
Przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu - ebook/pdf
Przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 374
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1997-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Związki prania pieniędzy z finansowaniem terroryzmu należy uznać za udowodnione. Jednakże najwybitniejsi znawcy przedmiotu poszukują skutecznych metod rozpoznawania i przeciwdziałania tym zjawiskom. Monografia, będąca pierwszą tego typu pracą na naszym rynku, stanowi interdyscyplinarne, a szczególnie prawno-kryminologiczne i kryminalistyczne studium analityczno-badawcze symptomów prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Autor wskazuje na istotne możliwości wykorzystania kryminologii i kryminalistyki nie tylko do rozpoznawania metod finansowania terroryzmu, lecz przede wszystkim do skutecznego przeciwdziałania temu zjawisku.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Przeciwdziałanie fi nansowaniu terroryzmu Jerzy Wojciech Wójcik monografi e Stan prawny na 1 marca 2007 r. Redakcja: Dagmara Wachna; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. Wydawca: Justyna Kossak Sk³ad, ³amanie: Katarzyna Słabosz; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007 ISBN: 978-83-7526-189-9 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Wydawnictw Książkowych i Czasopism Prawniczych 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 Redakcja Książek 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Sowa — Druk na życzenie, www.sowadruk.pl, tel. (022) 431 81 40 Maryli, a także Joannie, Angelice i Monice oraz Arturowi i Kacperkowi z podziękowaniem za wyrozumiałość i pomoc 5 6 Spis treści Wykaz skrótów ...........................................................................................................15 Słownik wybranych terminów ...............................................................................17 Wstęp ............................................................................................................................25 Rozdział 1 Terroryzm — rozpoznane i prognozowane zagrożenia ....................................29 1. Rozwój terroryzmu ............................................................................................. 29 2. Pojęcie terroru i spór o definicję terroryzmu .................................................. 31 3. Listy organizacji terrorystycznych ................................................................... 42 4. Prognozowane cele i planowane skutki ataków terrorystycznych ............ 45 4.1. Poszukiwanie wiarygodnych prognoz .................................................... 45 4.2. Rozpoznane nowe zagrożenia .................................................................. 47 4.3. Nakłady na szkolenia i zaopatrzenie w nowoczesną broń .................. 48 4.4. Zniszczyć gospodarkę bogatych krajów .................................................. 51 5. Terroryści z cyberprzestrzeni ............................................................................ 52 6. Terroryści nuklearni............................................................................................. 57 Rozdział 2 Polska w światowej koalicji antyterroryzmu ......................................................59 1. Konieczność międzynarodowego współdziałania ........................................ 59 2. Rozpoznane zagrożenia w Polsce .................................................................... 62 3. Przesłanki zagrożeń terroryzmem w Polsce .................................................... 64 4. Prawno–organizacyjne formy przeciwdziałania zagrożeniom przy współpracy z organami UE ...................................................................... 66 5. Przedsięwzięcia ogólnoprewencyjne i kryminalistyczne ............................ 70 Rozdział 3 Kryminologiczne i kryminalistyczne zagadnienia rozpoznawania źródeł finansowania organizacji terrorystycznych ............................................73 1. Przyczynek do rozważań na temat modus operandi sprawcy finansowania terroryzmu .................................................................. 73 7 Spis treści 2. Modus operandi sprawcy a źródła finansowania terroryzmu ....................... 79 3. Koszty największych zamachów ...................................................................... 84 4. Dochody z przestępczości zorganizowanej ................................................... 85 5. Nowa ekonomia terroru .................................................................................... 88 6. Konwencjonalne i niekonwencjonalne źródła i formy finansowania organizacji terrorystycznych i ich akcji .................................. 90 6.1. Transakcje Osamy bin Ladena .................................................................. 90 6.2. Od tacy kościelnej po bank oraz fundusze specjalne i rządowe ........ 93 6.3. Wykorzystywanie organizacji humanitarnych ...................................... 94 6.4. Transakcje giełdowe na rzecz terrorystów .............................................. 96 7. Niektóre systemy przekazywania dochodów ułatwiające pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu ................................................ 98 7.1. Tajne systemy bankowe .............................................................................. 98 7.2. Wykorzystywanie Internetu .................................................................... 104 7.3. Rola spółek offshore w oazach podatkowych ......................................... 110 7.4. Kierunki przedsięwzięć zapobiegawczych ........................................... 111 8. Z problematyki skutków prania pieniędzy i finansowania terroryzmu .......................................................................................................... 112 8.1. Wybrane skutki prania pieniędzy ........................................................... 112 8.2. Rozpoznane skutki finansowania terroryzmu ..................................... 115 9. Prawne i profilaktyczno–rozpoznawcze działania USA, Unii Europejskiej i innych wybranych krajów ............................................ 117 10. Blokada rachunków bankowych — współdziałanie w ramach porozumień międzynarodowych ................................................................... 126 Rozdział 4 Prawnomiędzynarodowe zagadnienia przeciwdziałania finansowaniu terroryzmu ......................................................................................131 1. Wprowadzenie .................................................................................................. 131 2. Globalna strategia ONZ w przeciwdziałaniu terroryzmowi ...................... 132 3. Postanowienia rezolucji 1373 (2001) Rady Bezpieczeństwa ONZ ............ 137 4. Międzynarodowa konwencja ONZ z dnia 9 grudnia 1999 r. o zwalczaniu finansowania terroryzmu ........................................................ 139 4.1. Cele i przesłanki konwencji ..................................................................... 139 4.2. Definicja przestępstwa finansowania terroryzmu ............................... 141 4.3. Fundusze i przychody — ujawnianie i zabezpieczanie ...................... 144 4.4. Zadania instytucji finansowych w rozpoznawaniu i zabezpieczaniu funduszy służących finansowaniu terroryzmu lub przestępstw z nim związanych .................................. 144 4.5. Kierunki współpracy międzynarodowej ............................................... 145 4.6. Zasady ekstradycji a suwerenne przepisy krajowe ............................. 147 4.7. Znaczenie konwencji w realizacji polskiego prawa karnego ............. 148 8 Spis treści 5. Przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu w dokumentach UE ........... 153 5.1. Decyzja ramowa Rady 2001/500/WSiSW z dnia 26 czerwca 2001 r. w sprawie prania pieniędzy oraz identyfikacji, zamrożenia, zajęcia i konfiskaty narzędzi oraz zysków pochodzących z przestępstwa ............................................................................................ 153 5.2. Decyzja ramowa Rady 2002/475/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie zwalczania terroryzmu ......................................................... 153 5.3. Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedur przekazania między państwami członkowskimi ................................. 155 5.4. Decyzja ramowa Rady 2003/577/JHA z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie wykonywania w Unii Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środków dowodowych .............................. 158 5.5. Protokół zmieniający do europejskiej konwencji z dnia 27 stycznia 1977 r. o zwalczaniu terroryzmu ........................................ 159 5.6. Konwencja Rady Europy z dnia 16 maja 2005 r. o zapobieganiu terroryzmowi ............................................................................................. 160 5.7. Konwencja Rady Europy z dnia 16 maja 2005 r. o praniu pieniędzy, ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa oraz o finansowaniu terroryzmu ..... 162 5.7.1. Konfiskata dochodów pochodzących z przestępstwa ........... 163 5.7.2. Definicja prania pieniędzy i finansowania terroryzmu ........ 164 5.7.3. Techniki śledcze ........................................................................... 166 5.7.4. Zapobieganie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu ..................................................................................... 167 5.7.5. Opóźnianie realizacji transakcji podejrzanych, czyli wstrzymanie transakcji i blokada rachunku ................... 168 5.7.6. Zasady współpracy międzynarodowej ..................................... 168 6. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej 2005/60/WE z dnia 26 października 2005 r. w sprawie przeciwdziałania korzystaniu z systemu finansowego w celu prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu ........................... 169 6.1. Dokumenty UE poprzedzające III dyrektywę ...................................... 169 6.2. Wpływ III dyrektywy na integrację systemu prawa europejskiego ............................................................................................. 171 6.3. Podmioty obowiązane objęte III dyrektywą ......................................... 175 6.4. Definicja prania pieniędzy i finansowania terroryzmu ...................... 176 6.5. Kategorie przestępstw terrorystycznych ............................................... 177 6.6. Wyłączenia spod rygorów identyfikacji i rejestracji ............................ 180 6.7. Obowiązek informacji zwrotnej ............................................................. 180 6.8. Procedury wewnętrzne i edukacja pracowników instytucji obowiązanych ............................................................................................ 181 9 Spis treści 7. Zalecenia specjalne Financial Action Task Force — FATF ........................... 182 8. Zalecenia International Association of Insurance Supervisors — IAIS ........................................................................................... 186 Rozdział 5 Polskie regulacje prawne .......................................................................................191 1. Główne postanowienia ustawy z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu ....................... 191 2. Zakres podmiotowy ustawy ............................................................................ 195 2.1. Instytucje obowiązane .............................................................................. 195 2.2. Jednostki współpracujące ........................................................................ 197 2.3. Klienci instytucji obowiązanych .............................................................. 198 3. Pięć postanowień ustawy z dnia 16 listopada 2000 r. przeciwko finansowaniu terroryzmu ............................................................................... 198 4. Instytucje obowiązane do rozpoznawania i weryfikacji symptomów zawartych w zawiadomieniu o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy, aktów terrorystycznych i finansowania terroryzmu ................................... 200 5. Ustawowe pojęcia wstrzymania transakcji i blokady rachunku ................ 204 6. Procedura wstrzymania transakcji i blokady rachunku .............................. 205 7. Zawiadomienie GIIF o podejrzanej transakcji po wykonaniu zlecenia ............................................................................................................... 207 8. Uprawnienia prokuratury dotyczące wstrzymywania transakcji lub blokady rachunku ...................................................................................... 208 9. Utajnienie informacji o wstrzymaniu transakcji lub blokadzie rachunku ............................................................................................................ 208 10. Wstrzymanie transakcji i blokada rachunku w postępowaniu karnym o akt terrorystyczny .......................................................................... 209 11. Powiadomienie klienta o decyzji wstrzymania transakcji lub blokadzie rachunku ................................................................................... 209 12. Zażalenie i odpowiedzialność za wynikłą szkodę ........................................ 210 13. Blokada rachunku a różnorodność i skuteczność procedury bankowej ............................................................................................................ 210 14. Określenie zasad prowadzenia edukacji ...................................................... 211 15. Kontrolowanie instytucji obowiązanych ...................................................... 212 16. Odpowiedzialność karna za naruszenie przepisów ustawy ..................... 212 16.1. Niedopełnienie obowiązków ustawowych — art. 35 ust. 1 u.p.w.o.f. ................................................................................213 16.2. Ujawnienie informacji osobom nieuprawnionym — art. 35 ust. 2 u.p.w.o.f. ......................................................................... 213 10 Spis treści 16.3. Nieumyślne niedopełnienie obowiązków lub ujawnienie informacji osobom nieuprawnionym — art. 35 ust. 3 u.p.w.o.f. ...... 214 16.4. Odmowa przekazania dokumentów, przekazanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdziwych danych przed GIIF — art. 36 u.p.w.o.f. ............................................................... 214 16.5. Wyrządzenie znacznej szkody — art. 37 u.p.w.o.f. ............................ 214 16.6. Utrudnianie lub udaremnianie czynności kontrolnych — art. 37a ust. 1 u.p.w.o.f. ....................................................................... 214 16.7. Niedopełnienie obowiązku opracowania procedur wewnętrznych — art. 37a ust. 2 u.p.w.o.f. ........................................... 215 17. Unormowania zawarte w kodeksie karnym ................................................ 215 18. Regulacje art. 106–108 pr. bank. ...................................................................... 216 18.1. Intencje ustawodawcy wyrażone w art. 106 pr. bank. ....................... 216 18.2. Odpowiedzialność wynikająca z art. 107 pr. bank. ............................. 217 18.3. Postanowienia art. 108 pr. bank. ............................................................. 219 19. Wybrane efekty działań Generalnego Inspektora Informacji Finansowej, organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości ...................... 222 20. Obowiązek ustawowy czy lojalność prawnika wobec klienta ................... 225 21. Propozycje zmian w polskim ustawodawstwie ............................................ 227 Rozdział 6 Symptomy uzasadnionego podejrzenia prania pieniędzy i finansowania terroryzmu oraz ich przydatność w ramach ustawowego obowiązku rozpoznawania transakcji podejrzanych ..............230 1. Etapy prania pieniędzy i finansowania terroryzmu a symptomy uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa ............................. 230 1.1. Modelowe określenie etapów prania pieniędzy .................................. 230 1.2. Etapy prania pieniędzy według International Association of Insurance Supervisors — IAIS ............................................................ 234 1.3. Uzasadnione podejrzenie w prawie bankowym ................................. 235 1.4. Uzasadnione podejrzenie w prawie karnym ....................................... 237 2. Zalecenie nr 28 FATF ........................................................................................ 240 3. Wytyczne dla banków i kas oszczędnościowo–budowlanych w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy w Wielkiej Brytanii.......... 241 3.1. Wykorzystywanie transakcji gotówkowych ......................................... 242 3.2. Wykorzystywanie transakcji inwestycyjnych ...................................... 242 3.3. Wykorzystywanie rachunków bankowych .......................................... 243 3.4. Wykorzystywanie pośrednictwa instytucji finansowych pochodzących z egzotycznych państw lub „oaz podatkowych” ....... 244 3.5. Wykorzystywanie działalności kredytowej .......................................... 245 3.6. Wykorzystywania pośrednictwa pracowników banku ...................... 245 11 Spis treści 4. Symptomy prania pieniędzy jako podstawa do kierowania zawiadomień do prokuratury o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa w latach 1993–2001 w polskiej praktyce bankowej ............................................................................................ 246 5. Symptomy uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa według klasyfikacji GIIF na podstawie danych z lat 2001–2004 ............... 249 5.1. Instytucje obowiązane — typologia ogólna ......................................... 249 5.2. Zleceniodawcy i beneficjenci transakcji podejrzanych i powiązanych ........................................................................................... 250 5.3. Charakter i rodzaj transakcji ................................................................... 251 5.4. Symptomy proste i złożone ..................................................................... 253 6. Handlowe transakcje dokumentowe ............................................................ 254 6.1. Akredytywa ................................................................................................ 255 6.2. Inkaso dokumentowe ................................................................................ 257 6.3. Polecenia wypłaty z zagranicy ................................................................ 258 6.4. Gwarancje bankowe ................................................................................. 258 7. Transakcje leasingowe ....................................................................................... 259 8. Transakcje faktoringowe ................................................................................... 266 9. Transakcje forfaitingowe ................................................................................... 267 10. Symptomy uzasadnionego podejrzenia przydatne dla domów i biur maklerskich .............................................................................................. 268 11. Symptomy rozpoznane w działalności ubezpieczeniowej ......................... 270 11.1. Pojęcie działalności ubezpieczeniowej .................................................. 270 11.2. Umowy ubezpieczenia na życie i inne osobowe ................................ 271 11.3. Wypłaty z tytułu umowy ubezpieczenia na życie lub innego osobowego ................................................................................................ 272 11.4. Umowy na ubezpieczenie majątkowe ................................................. 273 11.5. Wypłaty z tytułu umowy ubezpieczenia majątkowego .................... 276 12. Rozpoznane symptomy w ubezpieczeniach majątkowych według GIIF ........................................................................................................ 277 13. Symptomy prania pieniędzy i transakcji podejrzanych w działalności ubezpieczeniowej na podstawie zaleceń IAIS .................... 278 13.1. Symptomy ogólne według IAIS ............................................................ 279 13.2. Symptomy związane z wykorzystywaniem pracowników towarzystw ubezpieczeniowych ............................................................ 281 13.3. Kazusy związane z rozpoznanymi symptomami szczegółowymi — ubezpieczenia na życie ........................................... 282 13.4. Kazusy w ubezpieczeniach majątkowych ............................................ 284 13.5. Przykłady działania pośredników ubezpieczeniowych ..................... 285 13.6. Wykorzystanie transakcji reasekuracyjnych według IAIS ................. 287 13.7. Manipulowanie składkami .................................................................... 287 12 Spis treści 13.8. Pranie pieniędzy w ramach roszczeń .................................................... 289 13.9. Oszustwa przy wpłacie zaliczki ............................................................ 291 14. Rozpoznane symptomy i kazusy związane z finansowaniem terroryzmu .......................................................................................................... 292 14.1. Transakcje na rachunkach bankowych ................................................ 293 14.2. Wpłaty i wypłaty gotówkowe ............................................................... 294 14.3. Przelewy bankowe .................................................................................. 294 14.4. Charakterystyka klienta i jego działalności gospodarczej ................. 295 14.5. Transakcje podejrzane i powiązane z podmiotami czy obszarami podejrzanymi, także z rozpoznanymi strefami ryzyka ........................................................................................ 296 15. Symptomy prania pieniędzy i finansowania terroryzmu rozpoznane przez jednostki współpracujące ................................................ 297 16. Kazusy dotyczące transakcji związanych z terroryzmem ......................... 299 17. Determinanty skuteczności rozpoznawania symptomów uzasadnionego podejrzenia prania pieniędzy i finansowania terroryzmu .......................................................................................................... 302 17.1. Rola praktyki w rozpoznawaniu nowych symptomów .................... 302 17.2. Modelowy program wewnętrzny instytucji obowiązanej ............... 304 17.3. Czynniki utrudniające rozpoznawanie symptomów uzasadnionego podejrzenia .................................................................... 307 17.4. Czynniki determinujące skuteczność działania ................................. 311 Rozdział 7 Zasady należytej staranności wobec rozpoznawania działalności klienta .................................................................................................314 1. Wybrane zagrożenia rozpoznane w działalności gospodarczej ............... 314 2. Zalecenia w sprawie identyfikacji tożsamości klientów banków ............. 321 3. Dotychczasowe pojęcie i zakres programu „Poznaj swojego klienta” ...... 323 4. Zasady należytej staranności rozpoznawania działalności klienta w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej 2005/60/WE z dnia 26 października 2005 r. jako podstawy przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu ............... 328 5. Kryterium profilu działalności klienta ........................................................... 330 6. Znaczenie programu „Poznaj swojego klienta” w bezpieczeństwie instytucji finansowych na podstawie zaleceń FATF i IAIS ........................................................................................... 332 6.1. Podstawowe elementy programu PSK w działalności ubezpieczeniowej ...................................................................................... 332 6.2. Zasady identyfikacji i weryfikacji klientów w firmie ubezpieczeniowej ...................................................................................... 333 13 Spis treści 6.3. Polityka akceptacji klienta–nabywcy produktów ................................ 335 6.4. Program „Poznaj swojego klienta” a ryzyko oraz reputacja firm ubezpieczeniowych ............................................... 335 6.5. Reguły ostrożnościowe firm ubezpieczeniowych ............................... 338 7. Podsumowanie .................................................................................................. 339 Rozdział 8 Klęska edukacji — przyczynek do rozważań na temat przedsięwzięć profilaktycznych ..........................................................................341 1. Uwagi wstępne ................................................................................................... 341 2. Wyniki badań dotyczących oceny stanu świadomości prawnej w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i profesjonalizmu pracowników wybranych instytucji obowiązanych ................................... 344 2.1. Cel, przedmiot i zakres oraz metody badań ......................................... 344 2.2. Podsumowanie wyników analizy statystycznej ................................... 345 2.3. Wybrane wyniki badań szczegółowych ................................................ 346 2.4. Najważniejsze trudności związane z realizacją ustawy z dnia 16 listopada 2000 r. .................................................................................... 348 3. Przygotowanie biegłego do wydawania opinii w sprawach o pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu ........................................... 351 4. Przewidywane pytania dla biegłego w postępowaniu karnym w sprawach o pranie pieniędzy czy finansowanie terroryzmu ................. 352 5. Podsumowanie ................................................................................................... 355 Aneks Wykaz wybranych dokumentów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowania terroryzmu ....................................................359 Wykaz literatury .......................................................................................................367 14 Wykaz skrótów III dyrektywa — dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Euro- pejskiej 2005/60/WE z dnia 26 października 2005 r. w sprawie przeciw- działania korzystaniu z systemu finansowego w celu prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu (Dz. Urz. UE L 309 z 25.11.2005) ABW — Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego AW — Agencja Wywiadu BOR — Biuro Ochrony Rządu CIA — Central Intelligence Agency ENA — Europejski nakaz aresztowania ETA (bask. Euskadi Ta Askatasuna) — Kraj Basków i Wolność FARC (hiszp. Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia — Ejército del Pueblo) — Rewolucyjne Siły Zbrojne Kolumbii FATF (ang. Financial Action Task Force) — Grupa Specjalna do Spraw Prze- ciwdziałania Praniu Pieniędzy. Powstała w 1989 r. podczas szczytu Gru- py G7 w Paryżu. Jest niezależnym podmiotem międzyrządowym, któ- rego zadaniem jest przygotowywanie i wspieranie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. FATF obejmuje obecnie 33 państwa oraz — jako obserwatorów — 5 tzw. Ciał Regionalnych (należą do nich organizacje zajmujące się zwalczaniem omawianych zjawisk utworzone przy Radzie Europy oraz inne, obejmujące swoim zasięgiem Amerykę Południową, Azję, Australię i Oceanię oraz Afrykę Południowo–Wschodnią) i 16 organizacji międzynarodowych, m.in. Unię Europejską, Grupę Egmont, Interpol, Europol, Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Polska złożyła w 2004 r. formal- ny wniosek o przyjęcie do FATF. Pierwszym opracowaniem wydanym przez FATF było 40 zaleceń prawnych, instytucjonalnych i finanso- wych. Opracowany w tej formie raport był efektem prac 160 eksper- 15 Wykaz skrótów tów i podpisany został przez ministrów finansów państw członków tej Grupy w Paryżu w dniu 7 lutego 1990 r. Raport dotyczy przede wszyst- kim zasad identyfikacji klientów i podwyższania standardów ostroż- ności (procedur) w instytucjach finansowych w celu przeciwdziałania praniu pieniędzy. Wspomniany dokument stanowi międzynarodowy standard w zakresie efektywnych środków przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Szerzej: www.fatf–gafi.org FBI (ang. Federal Bureau of Investigation) — Federalne Biuro Śledcze FinCen — Financial Crimes Enforcement Network GAO — The Government Accountability Office GIIF lub Generalny Inspektor — Generalny Inspektor Informacji Finan- sowej Grupa EGMONT — utworzona w 1995 r. w Brukseli jako nieformalna or- ganizacja międzynarodowa zrzeszająca jednostki analityki finansowej. Członkami GE jest obecnie 101 państw, współpracujących głównie przy doskonaleniu standardów wymiany informacji oraz wykorzysta- niu technik informatycznych w ramach EGMONT SECURE WEBSIDE (ESW), tj. bezpiecznej sieci wymiany informacji dotyczącej zapobiega- nia praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Do jej zadań należy także organizowanie szkoleń doskonalących umiejętności rozpozna- wania symptomów uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestęp- stwa w ramach tych zjawisk. GE swoje zadania realizuje w 5 stałych grupach roboczych IAIS — International Association of Insurance Supervisors IRA (ang. Irish Republican Army) — Irlandzka Armia Republikańska JAF — jednostka analityki finansowej KGP — Komenda Główna Policji k.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) k.p. — ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy (tekst jedn. Dz. U. k.p.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) MSWiA — Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji NATO (ang. North Atlantic Treaty Organisation) — Organizacja Traktatu Pół- nocnoatlantyckiego, mniej poprawnie — Organizacja Paktu Północno- atlantyckiego 16 Słownik wybranych terminów OBWE (ang. OSCE — Organization for Security and Cooperation in Euro- pe) — Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie OECD — Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju OFAC — Office of Foreign Assets Control ONZ — Organizacja Narodów Zjednoczonych PiP — Państwo i Prawo pr. bank. — ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. — Prawo bankowe (Dz. U. Nr 140, poz. 939 z późn. zm.) Prob. Krym. — Problemy Kryminalistyki PSK — program „Poznaj swojego klienta” RPEiS — Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SDN — Specially Designated Nationals SG — Straż Graniczna SKKiP — Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjalrne u.p.w.o.f. lub ustawa z dnia 16 listopada 2000 r. — ustawa z dnia 16 listopa- da 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnio- nych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1505) WPP — Wojskowy Przegląd Prawniczy WSI — Wojskowe Służby Informacyjne ZN ASW — Zeszyty Naukowe Akademii Spraw Wewnętrznych Słownik wybranych terminów Akt terrorystyczny — według art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 16 listo- pada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu „to przestęp- stwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne, prze- stępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu oraz przestępstwa określone w art. 134 i 136 k.k.”, czyli zamach na życie Prezydenta RP i czynna napaść na głowę obcego państwa lub dyplomatę. Według art. 115 § 20 k.k. „przestępstwem o charakterze terrorystycz- nym jest czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat, popełniony w celu: 17 Słownik wybranych terminów 1) poważnego zastraszenia wielu osób, 2) zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub in- nego państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności, 3) wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczy- pospolitej Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej — a także groźba popełnienia takiego czynu”. Finansowanie terroryzmu — według art. 1 ust. 4 dyrektywy Parlamen- tu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej 2005/60/WE z dnia 26 paździer- nika 2005 r. w sprawie przeciwdziałania korzystaniu z systemu finansowe- go w celu prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu, „finansowanie terroryzmu oznacza bezpośrednie lub pośrednie dostarczanie lub groma- dzenie funduszy wszelkimi sposobami, z zamiarem ich użycia lub ze świa- domością, że mają zostać użyte, w całości lub w części, w celu popełnienia któregokolwiek z przestępstw określanych jako posiadających znamiona terrorystyczne”. Hawâla — to system nieformalnego transferu funduszy, zwany nie- legalną bankowością. Polega na alternatywnym przekazywaniu pieniędzy, a także kruszcu i papierów wartościowych, poza tradycyjną bankowością. Instytucje obowiązane — przez instytucję obowiązaną w art. 2 pkt 1 u.p.w.o.f. rozumie się: „banki, Narodowy Bank Polski — w zakresie, w jakim prowadzi rachunki bankowe dla osób prawnych, sprzedaż numizmatów, skup złota i wymianę zniszczonych środków płatniczych1, oddziały ban- ków zagranicznych, instytucje pieniądza elektronicznego, oddziały zagra- nicznych instytucji pieniądza elektronicznego oraz agentów rozliczenio- wych2, firmy inwestycyjne i banki powiernicze3 oraz podmioty, o których mowa w art. 71 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, zagraniczne osoby prawne prowadzące na terytorium Rze- czypospolitej Polskiej działalność maklerską w zakresie obrotu towarami 1 Na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 i Nr 167, poz. 1398). 2 Prowadzących działalność na podstawie ustawy z dnia 12 września 2002 r. o elektronicznych in- strumentach płatniczych (Dz. U. Nr 169, poz. 1385 oraz z 2004 r. Nr 91, poz. 870 i Nr 96, poz. 959). 3 W rozumieniu ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. Nr 183, poz. 1538). 18 Słownik wybranych terminów giełdowymi i towarowe domy maklerskie4 oraz spółki handlowe5, Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A. w zakresie — w jakim prowadzi ra- chunki papierów wartościowych, podmioty prowadzące działalność w za- kresie gier losowych, zakładów wzajemnych i gier na automatach oraz gier na automatach o niskich wygranych, zakłady ubezpieczeń, główne oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń, fundusze inwestycyjne, towarzystwa funduszy inwestycyjnych, spółdzielcze kasy oszczędnościowo–kredytowe, państwowe przedsiębiorstwo użyteczności publicznej Poczta Polska, nota- riuszy w zakresie czynności notarialnych dotyczących obrotu wartościami majątkowymi, adwokatów wykonujących zawód, radców prawnych wyko- nujących zawód poza stosunkiem pracy, prawników zagranicznych świad- czących pomoc prawną poza stosunkiem pracy, biegłych rewidentów wyko- nujących zawód, doradców podatkowych wykonujących zawód, podmioty prowadzące działalność kantorową, przedsiębiorców prowadzących: domy aukcyjne, antykwariaty, działalność leasingową lub factoringową, działal- ność w zakresie: obrotu metalami lub kamieniami szlachetnymi i półszla- chetnymi, sprzedaży komisowej, udzielania pożyczek pod zastaw (lombar- dy) lub pośrednictwa w obrocie nieruchomościami oraz fundacje”. Jednostki współpracujące — przez te jednostki art. 2 pkt 8 u.p.w.o.f. rozumie: „organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz inne państwowe jednostki organizacyjne, a także Narodowy Bank Polski, Komisję Nadzoru Bankowego6 i Najwyższą Izbę Kontroli”. Można tutaj wy- mienić również: organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości, a szczególnie: sądy, prokuraturę, Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencję Wywiadu, inne jednostki podległe lub nadzorowane przez ministra właś- ciwego do spraw wewnętrznych i administracji, a przykładowo Straż Gra- niczną, Wojskowe Służby Informacyjne, organy kontroli skarbowej i orga- ny podatkowe, służby celne, organy nadzoru nad rynkiem finansowym, np. Komisja Papierów Wartościowych i Giełd, Komisja Nadzoru Ubezpie- czeń i Funduszy Emerytalnych, Najwyższa Izba Kontroli, Bankowy Fundusz Gwarancyjny, Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo–Kredytowa. 4 W rozumieniu ustawy z dnia 26 października 2000 r. o giełdach towarowych (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 121, poz. 1019 i Nr 183, poz. 1537–1538). 5 Według art. 50a ustawy z dnia 26 października 2000 r. o giełdach towarowych. 6 Ustawa z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym, która w zasadzie będzie obo- wiązywać od 1 stycznia 2008 r. (Dz. U. Nr 157, poz. 1119), wprowadzi zapewne zmiany podmio- towe. Generalnie, ten typ nadzoru sprawuje obecnie Komisja Nadzoru Finansowego. 19 Słownik wybranych terminów Kryterium kryminalistyczno–finansowe — termin „kryterium” „jest powszechnie stosowany w metodologii nauk i oznacza zasadę wyznacza- jącą sposób osądzania czegoś pod względem obecności, braku lub stopnia posiadania pewnych cech jakości”7. Mając szeroki zakres wiedzy na temat symptomów uzasadnionego podejrzenia, niezbędne jest takie ich skatego- ryzowanie, aby ułatwić metodykę działania i wyróżnić charakterystycz- ną typologię. Wspomniana typologia powinna być zawarta w kryteriach kryminalistycznych, np. w profilu działalności klienta, geograficznym czy ekonomicznym8. Można zatem stwierdzić, że „kryterium kryminalistyczno–finansowe w typowaniu transakcji podejrzanych należy rozumieć jako kwantum za- wierające elementy symptomatologiczne (symptomy) sygnalizujące możli- wość popełnienia przestępstwa, w określonych kategoriach i granicach ry- zyka, w których suma informacji może stanowić uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy czy finansowania terroryzmu”9. Modus operandi — „to taki, charakterystyczny i z reguły powtarzalny sposób zachowania się sprawcy, który stanowiąc odbicie jego najczęściej in- dywidualnych cech, właściwości i możliwości, wyraża się swoiście w czy- nie przestępnym, następstwach czynu, a szczególnie w śladach, niekiedy także i w zachowaniach poprzedzających czyn lub następujących po nim, lecz w ścisłym z nim związku”10. Modus operandi sprawcy finansowania terroryzmu — dla celów tej pracy jest rozumiany jako specjalistyczna identyfikacja form działania osób, które wykonały lub zleciły operacje lub transakcje będące podstawą wpro- wadzenia do legalnego obrotu lub przekazania innym osobom legalnych, niedozwolonych i nieujawnionych dochodów w formie wpłat i wypłat, zle- ceń innych operacji finansowych, przelewów, darowizn, umów i kontrak- tów, dokumentów transakcyjnych, a także dochodów, wartości pieniężnych i majątkowych uzyskiwanych i przekazywanych w wielu innych postaciach, które mogą być zawierane jako zlecenia ustne, pisemne czy elektroniczne, aż po tajną bankowość. J.W. Wójcik, Przeciwdziałanie praniu pieniędzy, Zakamycze 2004, s. 338–373. 7 Leksykon PWN, Warszawa 1972, s. 581. 8 9 Tamże, s. 340. 10 T. Hanausek, Modus operandi i alibi — ewolucja znaczenia pojęć, SKKiP 1978, t. 8, s. 221. 20 Słownik wybranych terminów Pranie pieniędzy — a zgodnie z art. 2 pkt 9 u.p.w.o.f. wprowadzanie do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł, „to zamierzone postępowanie polegające na: a) zamianie lub przekazaniu wartości majątkowych pochodzących z dzia- łalności o charakterze przestępczym lub z udziału w takiej działalności, w celu ukrycia lub zatajenia bezprawnego pochodzenia tych wartości majątkowych albo udzieleniu pomocy osobie, która bierze udział w ta- kiej działalności w celu uniknięcia przez nią prawnych konsekwencji tych działań, b) ukryciu lub zatajeniu prawdziwego charakteru, źródła, miejsca prze- chowywania, faktu przemieszczania lub praw związanych z warto- ściami majątkowymi pochodzącymi z działalności o charakterze prze- stępczym lub udziału w takiej działalności, c) nabyciu, objęciu w posiadanie albo używanie wartości majątkowych, pochodzących z działalności o charakterze przestępczym lub udziału w takiej działalności, d) współdziałaniu, usiłowaniu popełnienia, pomocnictwie lub podżega- niu w przypadkach zachowań określonych w lit. a–c — również jeżeli działania, w ramach których uzyskano wartości majątko- we będące przedmiotem wprowadzania do obrotu finansowego wartości pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł, były prowadzo- ne na terytorium innego państwa”. Przestępstwa terrorystyczne — przestępstwa noszące znamiona dzia- łania terrorystycznego, według art. 1 pkt 1 decyzji ramowej Rady 2002/475/ WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. (Dz. Urz. UE L 164/3 z 22.06.2002) w spra- wie zwalczania terroryzmu, „to następujące czyny: 1) atak na życie osoby, który może spowodować śmierć; 2) atak na nietykalność osobistą osoby; 3) porwanie lub wzięcie zakładnika; 4) spowodowanie poważnych zniszczeń w stosunku do własności rządo- wej lub administracji państwowej, co może zagrozić życiu ludzkiemu lub spowodować znaczne straty ekonomiczne; 5) zajęcie statku powietrznego, statku bądź innego środka transportu publicznego albo transportu towarów; 6) produkcja, posiadanie, nabywanie, transport, dostarczanie albo użycie broni, materiałów wybuchowych, materiałów jądrowych, broni che- micznej, biologicznej oraz prowadzenie badań odnośnie ostatnich; 21 Słownik wybranych terminów 7) uwalnianie niebezpiecznych substancji, powodowanie pożarów, po- wodzi bądź eksplozji, których skutkiem może być zagrożenie ludzkie- go życia; 8) zakłócanie lub przerywanie dostaw wody, energii elektrycznej oraz innych podstawowych zasobów naturalnych, czego skutkiem może być zagrożenie ludzkiego życia; 9) groźba popełnienia któregokolwiek w wyżej wymienionych czynów. — jeśli ich popełnienie wyrządzić może poważną szkodę krajowi lub or- ganizacji międzynarodowej oraz ma na celu: poważne zastraszenie społe- czeństwa; bezprawne zmuszenie rządu lub organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania jakiegokolwiek działania, a także poważnie destabilizuje lub niszczy podstawowe polityczne, konstytucyjne, ekono- miczne lub społeczne struktury kraju lub organizacji”. Terroryzm — według Kofiego Annana, byłego Sekretarza Generalne- go ONZ: „to każde działanie zmierzające do spowodowania śmierci lub po- ważnej szkody cielesnej u osób cywilnych lub niebiorących udziału w walce zbrojnej, którego celem jest zastraszenie ludności albo zmuszenie rządu lub międzynarodowej organizacji do wykonania lub odstąpienia od wykonania określonych czynności”11. Transakcja podejrzana — (określana także jako nietypowa, niejasna, wątpliwa, anormalna, niezwykła czy nadzwyczajna), polega zazwyczaj na działaniu niespójnym ze znanym i udokumentowanym charakterem dzia- łalności klienta (jego pośrednika czy pełnomocnika) lub na występowaniu nietypowych obrotów dla danego rodzaju rachunku, umowy czy kontraktu, które mogą stanowić symptomy uzasadnionego podejrzenia prania pienię- dzy czy finansowania terroryzmu. Ten niejasny, wątpliwy czy wręcz podej- rzany charakter transakcji należy określić jako charakteryzujący się takimi okolicznościami, które trudno określić wyczerpująco, a jeszcze trudniej ująć w ramach definicji, gdyż są to przykładowo: 1) niejednoznaczne okoliczności transakcji zarówno w aspektach finanso- wych, jak i ekonomicznych, które można interpretować jako sprzecz- ne z logiką biznesu; 2) odmienne cechy lub brak związku z dotychczasowym rodzajem dzia- łalności klienta; 11 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, www.unic.un.org.pl/terroryzm/organyonz.php. 22 Słownik wybranych terminów 3) wykraczające poza dotychczasowe transakcje klienta i jego realne za- potrzebowanie; 4) kosztowny sposób realizacji, dotyczący wyższych niż dotychczasowe kwoty, a szczególnie w przypadkach niemających gospodarczego uza- sadnienia12. Transakcje powiązane — są specyficznym typem transakcji podejrza- nych, polegającym na takim działaniu (zleceniu, a szczególnie serii zleceń) klienta, gdy transakcja prowadzona jest w ramach kilku operacji, niejedno- krotnie poprzez różne instytucje czy ich oddziały, a ujawnione okoliczności wskazują, że wspomniane zlecenia mają na celu uniknięcie kwoty granicz- nej (stanowiącej podstawę prawną do zarejestrowania transakcji i identyfi- kacji klienta), a ponadto są lub mogą być ze sobą połączone poprzez: właści- ciela rachunku, zleceniodawcę (stronę umowy czy kontraktu lub określonej transakcji), jego pełnomocnika, beneficjenta, a także numer rachunku i bank. Ponadto, mając podejrzany charakter, mogą zawierać symptomy uzasadnio- nego podejrzenia prania pieniędzy czy finansowania terroryzmu13. Symptomy uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa — sposób działania, który w syndromie czynników sygnalizuje możliwość popełnienia przestępstwa, w określonych kategoriach i granicach ryzyka, w których suma informacji może stanowić uzasadnione podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu14. Uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa — zespół infor- macji charakteryzujących się prawdopodobieństwem, że czyn wyczerpuje znamiona określonego typu przestępstwa i stanowi podstawę do wszczęcia postępowania przygotowawczego. Uzasadnione podejrzenie jest terminem karnoprocesowym, zawartym w art. 303 k.p.k., wprowadzonym do przepi- sów finansowoprawnych, mającym również służyć do wyjaśniania pojęć zawartych w prawie bankowym i ustawie z dnia 16 listopada 2000 r. Termin ten ma zastosowanie wówczas, gdy istnieje podstawa wszczęcia śledztwa (dochodzenia), którego skutkiem mogą być kolejne instytucje procesowe, np. przedstawienie zarzutów podejrzanemu, podjęcie innych czynności procesowych, łącznie z tymczasowym aresztowaniem. Uzasadnione po- 12 J.W. Wójcik, Przeciwdziałanie praniu pieniędzy…, s. 132. 13 Tamże, s. 135. 14 Tamże, s. 340. 23 Słownik wybranych terminów dejrzenie, po zweryfikowaniu w toku postępowania przygotowawczego, powinno zatem doprowadzić do zebrania takich dowodów rzeczowych, które staną się podstawą do opracowania aktu oskarżenia przeciwko po- dejrzanemu o popełnienie przestępstwa. Najczęściej jako symptomy uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa wymienia się cechy, które powinny opierać się przynajmniej na: 1) poszlakach, 2) przekonaniu, że czyn karalny rzeczywiście zaistniał, 3) stwierdzeniu, że konkretny czyn daje się zakwalifikować z określo- nego przepisu kodeksu karnego lub innej ustawy, czyli istnieje duże prawdopodobieństwo, że czyn wyczerpuje znamiona określonego typu przestępstwa, 4) istnieniu faktycznej i prawnej podstawy do wszczęcia postępowania przygotowawczego, w myśl zasady legalizmu, 5) istnieniu prawnej dopuszczalności ścigania15. 15 Tamże, s. 141, 142. 24 Terroryzm to ideologia i pieniądze. Rachel Ehrenfeld, autorka The Narco–Terrorism Phenomenon Wstęp Związki handlu narkotykami z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu należy uznać za udowodnione. Jednakże najwybitniejsi znaw- cy przedmiotu na całym świecie wciąż poszukują skutecznych metod prze- ciwdziałania tym zjawiskom i ich ograniczania. Z początkiem XXI wieku coraz wyraźniej utrwala się pogląd, że urzęd- nik bankowy może okazać się najskuteczniejszym pogromcą terrorystów. Taka sama rola może jednak dotyczyć również urzędnika firmy ubezpiecze- niowej, lombardu, kasyna gry czy innej instytucji finansowej, gdyż w aktual- nym stanie prawnym są oni predysponowani do wielu działań polegających na rozpoznawaniu transakcji podejrzanych mieszczących się w zakresie przeciwdziałania zjawisku finansowania terroryzmu. Warto się jednak za- stanowić, czy zagadnienie przeciwdziałania temu zjawisku związane jest jedynie z międzynarodowymi i krajowymi regulacjami prawnymi, z roz- poznanymi zagrożeniami, czy również lub przede wszystkim z kryminali- styczną taktyką zapobiegania. Celem niniejszego opracowania jest zwróce- nie uwagi na niektóre wybrane elementy wiedzy przydatnej do wspierania racjonalnego i skutecznego działania. Podstawowym zagadnieniem w tej kwestii jest pomoc w rozpoznawaniu symptomów finansowania terrory- zmu oraz opracowywanie własciwych procedur. Metodykę tego zagadnie- nia w banku, zakładzie ubezpieczeniowym, a także w innych instytucjach finansowych omówiłem w poprzednich, powoływanych tu książkach. Na- leży przy tym podzielić się dwoma istotnymi zastrzeżeniami. Po pierwsze — nie ma idealnej metodyki, a po drugie, nawet najbardziej profesjonalna metodyka musi być systematycznie modyfikowana poprzez dostosowywa- nie do rozpoznanych aktualnie zagrożeń, czyli ujawnionych nowych symp- tomów, a także do określonych klientów, produktów i usług. 25 Wstęp Nieodżałowany Profesor Tadeusz Hanausek w wykładzie poświę- conym zorganizowanej przestępczości stwierdził, że z tą przestępczością wygrać nie można. Środki stosowane przez tego rodzaju przestępców są praktycznie nieograniczone zarówno co do form popełnianych czynów, jak i w związku z dochodami z nich płynącymi. Natomiast środki przeznaczane przez państwo na ściganie, jak również na zapobieganie są o wiele mniej- sze, i o wiele za małe, by osiągnąć lepsze rezultaty. Jednakże nawet w tej, jak się wydaje, beznadziejnej sytuacji, zaznacza się nowa wizja współpracy międzynarodowej w formie międzynarodowych konwencji, dyrektyw, za- leceń, a także nie tylko konieczność, lecz również chęć współpracy. Można zaryzykować tezę, że terroryzm wymaga zastosowania metod, które w drodze racjonalnych restrykcji, a być może negocjacji politycznych, doprowadzą do takich rozwiązań politycznych i ekonomicznych, a nawet prawnych, które znacznie ograniczą, a w dalekiej przyszłości może wyeli- minują ten rodzaj zagrożeń. Analizując obecną sytuację związaną z zagrożeniami terroryzmem na świecie, można odczuwać uzasadniony niepokój w związku z negatywną prognozą kryminologiczną tego zjawiska. Eksperci twierdzą, że tylko kwe- stią czasu jest nasilenie się terroryzmu w naszym kraju. Wprawdzie na ra- zie nasila się terroryzm kryminalny, lecz wkrótce Polska może stać się areną akcji terrorystycznych ze względu na nową sytuację polityczno–militarną. Terroryzm kryminalny może być zaczątkiem terroryzmu religijnego, poli- tycznego, a wreszcie globalnego. Powszechne zagrożenie terroryzmem po- woduje, że opinia publiczna domaga się wprowadzenia skutecznych roz- wiązań prawnych i organizacyjnych, nawet kosztem częściowej rezygnacji ze swobód obywatelskich. Prawnicy z organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, a szczególnie prokuratorzy i sędziowie, chwalą wprawdzie przepisy antyterrorystyczne obowiązujące w naszym kraju, wciąż jednak ryzykowna jest odpowiedź na pytanie: czy wystarczające jest dobre prawo, czy też właściwe współdziała- nie służb realizujących to prawo w przypadku realnego zagrożenia? Przy- kładowo, na podstawie przepisów antykryzysowych nasze prawo lotnicze zezwala, po odpowiedniej procedurze, nawet na zestrzelenie samolotu, który pojawiłby się w polskiej przestrzeni powietrznej z zamiarem zamachu terro- rystycznego. Jednakże w walce z terroryzmem nie wystarczą same przepisy. Jak się wciąż okazuje, nie wystarczają także siła, wyszkolenie i uzbrojenie. Obok niepokoju dotyczącego poziomu zabezpieczeń zastanawiamy się, jak bardzo ucierpią nasza prywatność i możliwość ingerencji w wolność 26 Wstęp osobistą na tle praw człowieka. To zagadnienie wiąże się również z zagadnie- niem współpracy procesowej i operacyjnej odpowiednich służb. Przeciwdzia- łanie terroryzmowi ingeruje w te najbardziej niezbędne człowiekowi strefy życia prywatnego. Jednakże zarówno eksperci, jak i społeczeństwo słusznie nie odrzucają takiej ingerencji, pod warunkiem że jest ona uprawniona. Współczesna wiedza określa, że warunki skuteczności typowania transakcji podejrzanych, zawierających symptomy uzasadnionego podej- rzenia prania pieniędzy czy finansowania terroryzmu, polegają nie tylko na znajomości stanu prawnego. Niezmiernie ważne są właściwe postano- wienia zawarte w procedurach instytucji obowiązanych oraz prawidło- wym zarządzaniu programem wewnętrznym, a przede wszystkim kom- petentny podział zadań i ich egzekwowanie. Dotychczasowe programy zawierające procedury mające na celu przeciwdziałanie praniu pieniędzy muszą być rozszerzone o profesjonalne zasady przeciwdziałania finanso- waniu terroryzmu. Ta książka ma stanowić pomoc w realizacji tych zadań ustawowych. Niezwykle ważne są systematyczna edukacja i wynikająca z niej sze- roka wiedza, a także praktyka zawodowa. Znaczenie mają też znajomość czynników utrudniających rozpoznawanie symptomów uzasadnionego podejrzenia prania pieniędzy i finansowania terroryzmu, jak również zna- jomość: metod prania pieniędzy, technik rozdrabniania wpłat, sposobów fi- nansowania terroryzmu, które nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od konkretnych i typowych transakcji oraz rachunku przepływów pieniężnych cash flow określonych w znowelizowanej ustawie o rachunkowości. Zatem analizowaniu podlegać powinny wszystkie wpływy i wydatki z działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej, a także wpływy i wydatki będące rezultatem zakupu lub sprzedaży środków pieniężnych. Charakterystyczne jest, że wraz z tendencją do rozszerzania się fali terroryzmu rośnie liczba przestępstw kryminalnych. Wydaje się, że spraw- ców rozzuchwala fakt konieczności angażowania się policji w walkę z in- nym wrogiem. Tymczasem należy zwrócić uwagę, że przeciwdziałanie ter- roryzmowi wiąże się w dużej mierze z rozpoznawaniem i zwalczaniem źródeł jego finansowania, które pochodzą zarówno z działalności prze- stępczej, z szarej strefy gospodarczej, jak i z legalnych funduszy. Dochody te mają związki z nasileniem się przestępstw prania pieniędzy oraz mogą być przeznaczone na zakup broni i materiałów wybuchowych, szkolenie potencjalnych terrorystów, a także na opłacenie sprawców zamachów ter- rorystycznych. 27 Wstęp Przedstawiając Czytelnikom nową książkę, chcę zaznaczyć, że jest to w dużej mierze kontynuacja mojej poprzedniej pozycji wydanej przez Kan- tor Wydawniczy Zakamycze w 2004 r. pt. Przeciwdziałanie praniu pieniędzy. Konieczne jest zwrócenie uwagi na to, że w stosunkowo krótkim okre- sie nastąpiła radykalna zmiana stanu prawnego. Pod tym względem istotna jest prawotwórcza rola ONZ, a także europeizacja prawa karnego gospo- darczego. Natomiast obok terminu „pranie pieniędzy” pojawiły się indeks przestępstw terrorystycznych oraz definicja finansowania terroryzmu. W niniejszej pracy omówiłem również wybrane tezy zagadnienia, któ- re przedstawiłem w trakcie dyskusji na seminarium nt. „Zagrożenia prze- stępczością i terroryzmem w Polsce” zorganizowanym 17 stycznia 2006 r. w Warszawie przez Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Jerzy Wojciech Wójcik Wilga, maj–wrzesień 2006 r. 28 Rozdział 1 Terroryzm — rozpoznane i prognozowane zagrożenia 1. Rozwój terroryzmu Wielu ekspertów podkreśla, że terroryzm jest współcześnie uznawa- ny za jedno z głównych zagrożeń bezpieczeństwa narodowego i między- narodowego. Ponadto jest jednym z najstarszych zagrożeń znanych świa- tu. Do tej metody walki politycznej sięgano we wszystkich epokach ery starożytnej i nowożytnej. Nigdy też nie wypracowano skutecznych metod przeciwdziałania. Początki terroru kryminalnego zanotowano zaś w latach siedemdzie- siątych XX w., a w latach osiemdziesiątych wydawało się, że jest to już praw- dziwa eskalacja tego zjawiska. Zaczęły się porwania, a nawet wieloletnie przetrzymywanie zakładników, stosowano samochody pułapki. Wprowa- dzono też, jak się wydawało, skuteczne środki przeciwdziałania, np.: pry- watną ochronę osobistą, kursy samoobrony, ubezpieczenia na wypadek po- rwania, pojawili się eksperci od uwalniania zakładników itp. Pasażerowie samolotów zaczęli podlegać szczegółowej kontroli osobistej i kontroli ba- gażu przez uzbrojonych funkcjonariuszy ochrony. Budynki rządowe i am- basady otrzymały wzmocnioną ochronę. Specjaliści z organów ścigania uważają, że w Polsce prawdziwy po- czątek terroru kryminalnego przypada na noc z 5 na 6 października 1990 r., kiedy to nieznani sprawcy zdetonowali ładunki wybuchowe w dwóch war- szawskich punktach firmy „Kodak”. Od tego momentu odnotowuje się dużą liczbę eksplozji i podłożeń ładunków wybuchowych. Zazwyczaj tego typu działania są stosowane przez rywalizujące ze sobą grupy przestępcze. Jednakże dla otoczenia stwarzają takie zagrożenie, 29 Rozdział 1. Terroryzm — rozpoznane i prognozowane zagrożenia jak ataki terrorystów. Służą przestępcom do zademonstrowania swojej siły i zastraszenia przeciwników, a także osób postronnych. Może to być pró- ba wymuszenia okupu, haraczu, plan pozbycia się niewygodnych świad- ków czy likwidacja szefa konkurencyjnego gangu. W ciągu kilku lat liczba eksplozji ładunków wybuchowych wzrosła prawie dziesięciokrotnie. Za- tem antyterrorystyczne działania policji są w dużej mierze skierowane na przeciwdziałanie przestępczości związanej z podkładaniem materiałów wybuchowych, a zatrzymywanym sprawcom konfiskuje się samodziałowe urządzenia wybuchowe, granaty, zapalniki, lonty, profesjonalne materiały wybuchowe, broń i amunicję, mechanizmy radiowe i zegarowe. Wśród sprawców zauważa się również osoby o odchyleniach psycho- patycznych stosujące niebezpieczne i uciążliwe fałszywe alarmy o podłoże- niu bomb, zmuszające do ewakuacji szkół, urzędów, dworców, szpitali itp. Wywoływanie atmosfery strachu i terroru może również polegać na pró- bach użycia broni biologicznej czy chemicznej. Terroryzm XXI w. staje się jeszcze brutalniejszy i pochłania też coraz więcej ofiar. Terroryści są bardziej skłonni atakować ludzi niż obiekty. Sku- piają się najczęściej na terroryzmie bombowym w środkach komunikacji publicznej lub w większych skupiskach ludzkich, np. na stadionie sporto- wym, w hali targowej, kurortach, urzędach, pociągach, kolei podziemnej, autobusach z pasażerami, szkołach pełnych uczniów czy salach teatralnych z widzami i wreszcie — w samolotach pasażerskich. Wśród terrorystów sa- mobójców są nie tylko wyszkoleni bojownicy, lecz również kobiety, a nie- kiedy dzieci. Wszystkie te działania nabrały ogromnego rozgłosu. Osoby postronne, ginące w takich zamachach, z reguły nie mają z nimi nic wspólnego; są naturalnym elementem planu na drodze osiągania celu. Również zamachy na konkretne osoby, np.: głowy państw, sędziów, pro- kuratorów, policjantów i innych funkcjonariuszy publicznych, pociągają za sobą dodatkowe ofiary z uwagi na miejsca i okoliczności prowadzenia takich zamachów. Współcześni terroryści są grupą przestępców doskonale zorganizo- wanych, a stosowane przez nich środki są o wiele bardziej niebezpieczne niż te, które stosują pospolici przestępcy. To osoby, które szkolono w spe- cjalnych ośrodkach, posiadające wysokie kwalifikacje w organizowaniu aktów terroru. Niejednokrotnie działają bardzo inteligentnie, a ich wyra- finowane metody wynikają zazwyczaj z determinacji opartej na bardzo silnej motywacji ideologicznej. Mają dobrze zorganizowane zaplecze fi- nansowo–logistyczne. Zazwyczaj dysponują najnowszym wyposażeniem 30 2. Pojęcie terroru i spór o definicję terroryzmu technicznym i najwyższej klasy uzbrojeniem. Uzyskują wsparcie dużych i sprawnie działających organizacji ekstremistycznych, a nawet korzystają z bardziej lub mniej dyskretnej pomocy niektórych państw popierających terroryzm. Tkwią w określonych, sprzyjających im środowiskach społecz- nych, stanowiących dogodną bazę szkoleniową do przygotowywania prze- stępczej działalności, a także wypoczynku. Wysoki poziom intelektualny i organizacyjny terrorystów wymaga obecnie stosowania wciąż nowych, bardziej skutecznych środków przeciw- działania. Współczesna praktyka wykazuje, że stosowane dotychczas środki w ramach działań policyjnych są niewystarczające. Niezbędni są międzyna- rodowi sojusznicy, stosujący wyspecjalizowane metody działania. Problematyka terroryzmu stała się niezwykle ważna i aktualna szcze- gólnie po wydarzeniach, do których doszło 11 września 2001 r. w Nowym Jorku i na które Polska szybko zareagowała. Wyniki ustaleń w naszym kra- ju okazały się owocne, a ich skutki były przedmiotem podziękowań FBI dla Generalnego Inspektora Informacji Finansowej i jednego z banków. Zagrożenie terroryzmem międzynarodowym jest ogromne, stąd tak duże znaczenie współpracy międzynarodowej. Przykładem mogą być efek- ty współdziałania wywiadów pakistańskiego i brytyjskiego, które uniemoż- liwiły Al–Kaidzie wykonanie planowanych aktów terroryzmu 10 sierpnia 2006 r. w Londynie. 2. Pojęcie terroru i spór o definicję terroryzmu Pojęcia: terror, terroryzm i akt terrorystyczny weszły już na stałe do codziennego słownictwa, jednakże są one mylone i używane zamiennie. Terror to słowo wywodzące się od łacińskiego słowa terrore „przerażać” (istnieje jednak przekonanie, że słowo to wywodzi się z sanskrytu, od sło- wa tras „drżeć”), i oznacza w sensie dosłownym strach i grozę, stosowanie przemocy, gwałtu i okrucieństwa, a mające na celu wywołanie stanu oba- wy i przerażenia16. Współczesne pojmowanie używanych zamiennie ter- minów „terror” i „terroryzm” pojawiło się w XVII wieku we Francji i miało oznaczać taki sposób rządzenia państwem, który oparty jest na stosowa- niu przemocy17. 16 Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1971, s. 759. 17 A. Bernard, Strategia terroryzmu, MON, Warszawa 1978, s. 10. 31 Rozdział 1. Terroryzm — rozpoznane i prognozowane zagrożenia Od lat nie ma zgody co do określenia definicji terroryzmu. O różno- rodności poglądów na ten temat świadczą chociażby niektóre jej sformu- łowania. Na przykład według konwencji Ligi Narodów z dnia 16 listopada 1937 r. o zapobieganiu i zwalczaniu terroryzmu przyjętej w Genewie terro- ryzm to „wszystkie działania przestępcze skierowane przeciwko państwom, których celem jest wytworzenie stanu terroru w umysłach ludzi, grup osób lub społeczeństwa”18. Natomiast w rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1269 z 1999 r.19 stwierdza się, że są to „wszelkie akty, metody i praktyki terrory- styczne jako nieusprawiedliwione, niezależnie od tego, kiedy i przeciwko komu zostały popełnione, zwłaszcza te, które zagrażają międzynarodowe- mu pokojowi i bezpieczeństwu”. Współczesna nauka wprowadziła rozróżnienie pojęć „terror” i „terro- ryzm”, przypisując akt terroryzmu sposobowi sprawowania władzy. Terror uważany jest za instrument działania, do jakiego ucieka się rząd, aby utrzy- mać się przy władzy. „Wszelkie inne działania — dokonywane nie przez aparat państwowy, a przez osoby prywatne lub grupy tych osób, mające na celu wywarcie wpływu na inne jednostki, rząd bądź opinię publiczną, bę- dące formą buntu tych jednostek lub grup przeciwko ustalonemu porząd- kowi społecznemu bądź prawu, za którym stoi państwo ze swoim aparatem przemocy, nazywamy terroryzmem (w odniesieniu do całości) albo też ak- tem terrorystycznym (w odniesieniu do jednostkowych przypadków tego zjawiska)”20. Zatem ter
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: