Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00616 009572 7511902 na godz. na dobę w sumie
Przeciwdziałanie patologiom na rynkach finansowych od edukacji ekonomicznej po prawnokarne środki oddziaływania - ebook/pdf
Przeciwdziałanie patologiom na rynkach finansowych od edukacji ekonomicznej po prawnokarne środki oddziaływania - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 396
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-9029-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W monografii zaprezentowano najpoważniejsze patologie wpływające na prawidłowość obrotu finansowego, w szczególności te wynikające z postępu cywilizacyjnego, rozwoju technicznego oraz nowych form przestępczych.
W opracowaniu przedstawiono m.in. zagadnienia dotyczące:
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

PRZECIWDZIAŁANIE PATOLOGIOM NA RYNKACH FINANSOWYCH OD EDUKACJI EKONOMICZNEJ PO PRAWNOKARNE ŚRODKI ODDZIAŁYWANIA redakcja naukowa Wiesław Pływaczewski Warszawa 2015 Publikacja dofi nansowana w ramach projektu Stypendium im. Lesława Pagi Stan prawny na 1 stycznia 2015 r. Recenzent Prof. dr hab. Joanna M. Salachna Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne Szymon Makuch Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krystyna Szych Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8049-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Spis treści Wykaz skrótów / 9 Od redaktora / 13 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom. Wprowadzenie do problematyki prania pieniędzy / 19 Mirosława Melezini, Andrzej Sakowicz Przestępczość przeciwko interesom finansowym Unii Europejskiej w świetle danych statystycznych / 36 Mariola Lemonnier Dozwolone i niedozwolone praktyki giełdowe. Między prawem i ekonomią / 62 Wiesław Pływaczewski Zmowy przetargowe jako zagrożenie dla interesów finansowych Unii Europejskiej / 91 Piotr Chlebowicz Nielegalne transfery finansowe na tle problematyki nielegalnych rynków / 124 Wojciech Filipkowski Zastosowanie technologii data mining w walce z przestępstwami finansowymi / 140 5 Spis treści Monika Kotowska Uprowadzenie dla okupu jako forma wywierania wpływu na ofiarę z perspektywy podmiotów gospodarczych / 161 Andrzej Misiuk Geneza i rozwój służb policyjnych zajmujących się zwalczaniem przestępczości gospodarczej w Polsce / 179 Piotr Chorbot, Bartłomiej Gadecki Parabanki. Charakterystyka zjawiska z perspektywy kryminologii / 189 Katarzyna Laskowska Napady na banki – sprawcy i ich czyny / 208 Janusz Bryk, Izabela Nowicka Ekonomiczne aspekty przestępstwa handlu ludźmi / 223 Marta Romańczuk ‑Grącka Prawnokarna ochrona tożsamości elektronicznej w perspektywie przeciwdziałania nielegalnym rynkom finansowym / 237 Michał Mariański Ryzyka związane z rozwojem obrotu wirtualnymi walutami. Analiza na gruncie obecnie obowiązujących przepisów / 257 Maciej Duda, Klaudia Łuka Warmińsko ‑Mazurskie Stowarzyszenie na Rzecz Bezpieczeństwa – społeczna inicjatywa przeciwdziałania porwaniom dla okupu / 274 Pavel Kypta Criminological control of economic criminality in the Slovak Republic / 300 Joanna Narodowska, Natalia Dąbkowska Przestępstwo fałszowania pieniędzy. Ewolucja zasad odpowiedzialności karnej / 307 6 Spis treści Magdalena Perkowska XV lat obowiązywania ustawy o zwalczaniu prania pieniędzy i finansowania terroryzmu w Szwajcarii / 332 Szymon Michał Buczyński, Kamila Duszak Insider dealing – zakazane wykorzystanie istotnej informacji poufnej / 354 Agata Lewkowicz, Łukasz Szumkowski Komisja Nadzoru Finansowego jako organ administracji publicznej nadzorujący sektor finansowy / 381 Załącznik / 393 7 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Akty prawne ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywil‑ ny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks kar‑ ny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) Konwencja w sprawie zwalczania korupcji funk‑ cjonariuszy Wspólnot Europejskich lub funkcjo‑ nariuszy Państw Członkowskich Unii Europejskiej z dnia 26 maja 1997 r., sporządzona na podstawie art. K.3 ust. 2 pkt c Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. Urz. WE C 195 z 25.06.1997, s. 2; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 19, t. 8, s. 136) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępo‑ wania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Loi fédérale concernant la lutte contre le blanchi‑ ment d’argent et le financement du terrorisme dans le secteur financier du 10 octobre 1997, RO 955 (ustawa z dnia 10 października 1997 r. o przeciw‑ działaniu praniu brudnych pieniędzy i finansowa‑ niu terroryzmu w sektorze finansowym) 9 k.c. k.k. k.k. z 1932 r. k.k. z 1969 r. k.k.s. Konwencja PIF k.p.k. LBA Wykaz skrótów LFINMA OBA-FINMA pr. bank. s.k.k. u.n.r.f. u.o.d.o. u.o.i.f. u.o.k.k. u.o.p.w.w. 10 Loi sur l’Autorité fédérale de surveillance des marchés financiers (Loi sur la surveillance des marchés financiers, LFINMA) du 22 juin 2007, RO 956.1 (ustawa z dnia 22 czerwca 2007 r. o Fe‑ deralnym Urzędzie Nadzoru Rynków Finanso‑ wych) Ordonnance de l’Autorité fédérale de surveillance des marchés financiers sur la prévention du blan‑ chiment d’argent et du financement du terrorisme (Ordonnance de la FINMA sur le blanchiment d’argent, OBA‑FINMA) du 8 decembre 2010, RS 955.033.0 (zarządzenie Urzędu Federalnego Nadzoru Rynku Finansowego z dnia 8 grudnia 2010 r. w sprawie przeciwdziałania praniu brud‑ nych pieniędzy i finansowaniu terroryzmu) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo banko‑ we (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 128) Code pénal suisse du 21 décembre 1937, RS 311.0 (szwajcarski kodeks karny z  dnia 21 grudnia 1937 r.) ustawa z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1149 z późn. zm.) ustawa z  dnia 29 sierpnia 1997 r. o  ochronie danych osobowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1182 z późn. zm.) ustawa z  dnia 29 lipca 2005 r. o  obrocie in‑ strumentami finansowymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konku‑ rencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 184) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicz‑ nej i warunkach wprowadzania instrumentów fi‑ nansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1382) Wykaz skrótów ustawa o PIP ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwo‑ wej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 404 z późn. zm.) Czasopisma i publikatory ECR EPS GSP European Court Reports Europejski Przegląd Sądowy Gdańskie Studia Prawnicze M. Praw. Monitor Prawniczy OSA OSNPG Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądów Polskich Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa Karnego Prokuratura i Prawo Przegląd Policyjny Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Recueil officiel – Dziennik urzędowy Studia Prawnicze OSP PiP PPH PPK Prok. i Pr. Prz. Polic. PUG RO St. Praw. ZN ASW Zeszyty Naukowe Akademii Spraw Wewnętrz‑ ZP BAS nych Zeszyty Prawnicze Biura Analiz Sejmowych Inne ESA ESNF ETS FATF European Supervisory Authority (Europejskie Urzędy Nadzoru Finansowego) Europejski System Nadzoru Finansowego Europejski Trybunał Sprawiedliwości Financial Action Task Force (Grupa Specjalna ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy) 11 Wykaz skrótów FINMA GFI KDD Swiss Financial Market Supervisory Authority (Federalny Urząd Nadzoru Rynków Finanso‑ wych) Global Financial Integrity knowledge discovery in databases (techniki odkry‑ wania wiedzy w bazach danych) Komenda Główna Policji Krajowa Izba Odwoławcza Komisja Nadzoru Finansowego komenda powiatowa Policji komenda wojewódzka Policji KGP KIO KNF KPP KWP MROS Money Laundering Reporting Office Switzerland (Szwajcarski Urząd Informowania o Praniu Pie‑ niędzy) Narodowy Bank Polski ang. Organisation for Economic Co‑operation and Development (Organizacja Współpracy Go‑ spodarczej i Rozwoju) Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finan‑ sowych Straż Graniczna Stowarzyszenie Instytut Informatyki Śledczej specyfikacja istotnych warunków zamówienia spółdzielcza kasa oszczędnościowo‑kredytowa Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Urząd Zamówień Publicznych NBP OECD OLAF SG SIIŚ SIWZ SKOK UOKiK UZP 12   Od redaktora Od redaktora Rynki finansowe należą do niezwykle ważnych segmentów współ‑ czesnej gospodarki, zapewniają jej stały dopływ kapitału. Należy jed‑ nocześnie podkreślić, że są one istotnym elementem całego systemu finansowego. Na skutek zachodzących na świecie zmian ulegają ciągłej ewolucji, co wiąże się z powstawaniem nowych instrumentów finan‑ sowych. Efektywne wykorzystanie tych narzędzi powinno stanowić przedmiot troski i odpowiednich działań licznych instytucji finanso‑ wych. Należy bowiem pamiętać, że przepływowi kapitału towarzyszą także różnego rodzaju negatywne zjawiska. W skrajnych przypadkach mogą one przybierać postać przestępstwa, niejednokrotnie o charak‑ terze zorganizowanym. Dlatego też szczególną rolę w identyfikowa‑ niu zagrożeń w tym obszarze odgrywają nauki penalne, m.in. prawo karne, kryminologia oraz kryminalistyka. Celem niniejszej pracy jest ukazanie wspomnianych zagrożeń z różnych perspektyw. Przede wszystkim, jak wcześniej podkreślono, będzie to teoretyczne ujęcie analizowanych zjawisk, uwzględniające dorobek prawa karnego. W tym zakresie autorzy poszczególnych roz‑ działów pracy, prezentując stanowisko rodzimych nauk penalnych, szeroko odwołują się także do unijnego oraz międzynarodowego pra‑ wa karnego. Niezwykle bogata jest również warstwa kryminologiczna prezentowanej książki, dzięki czemu opracowanie to, przez ukazanie etiologii, symptomatologii oraz profilaktyki zjawisk kryminalnych, zy‑ skuje dodatkowo walor pracy przydatnej nie tylko dla przedstawicieli instytucji finansowych, lecz także dla osób reprezentujących organy ścigania i wymiar sprawiedliwości. Niewątpliwie ta grupa odbiorców będzie również zainteresowana problematyką taktyczno‑techniczną prezentowanych zjawisk, tym bardziej że zamieszczone w książce wy‑ stąpienia odwołują się m.in. do najnowszych zdobyczy współczesnej kryminalistyki w zakresie ujawniania przestępstw finansowych. 13 Od redaktora Trzeba również podkreślić interdyscyplinarny charakter opra‑ cowania. Do współpracy zaproszono nie tylko przedstawicieli wspo‑ mnianych wyżej nauk, lecz także cenionych w kraju i za granicą specjalistów, którzy zgłębiają problematykę patologii na rynkach finansowych z perspektywy ekonomii, finansów, prawa administra‑ cyjnego, prawa unijnego i międzynarodowego oraz historii. Tym samym, niniejsza praca stała się szerokim forum wymiany poglą‑ dów na najbardziej aktualne problemy kojarzone nie tylko z prze‑ stępczością finansową, lecz także z problematyką przeciwdziałania szeroko definiowanej przestępczości gospodarczej. Zawarte w niej uwagi, spostrzeżenia oraz propozycje mają niekwestionowany wy‑ miar empiryczny, ponieważ wielu autorów to również praktycy, repre‑ zentujący takie organy i instytucje, jak prokuratura, policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, palestra itd. Wśród autorów opraco‑ wań są także przedstawiciele podmiotów gospodarczych. Ich ocena współczesnych zagrożeń w obszarze gospodarki i finansów może być szczególnie interesująca i przydatna, zwłaszcza dla organów ściga‑ nia. Stąd kolejnym niewątpliwym atutem książki jest jej edukacyjna funkcja. Nie ulega bowiem wątpliwości, że podnoszenie świadomo‑ ści społecznej z zakresu ekonomii, prawa finansowego oraz prawa karnego, kryminologii i kryminalistyki może być skuteczną formą przeciwdziałania szeroko pojętej przestępczości finansowej. W tym zakresie praca stanowi podsumowanie projektu badaw‑ czego dofinansowanego z grantu w ramach Stypendium im. Lesława A. Pagi, sfinalizowanego w trakcie Studenckiego Forum Naukowego „Edukacja ekonomiczna na rzecz bezpieczeństwa obrotu finansowego” (Olsztyn, Uniwersytet Warmińsko ‑Mazurski, 8 maja 2014 r.). Orga‑ nizatorem konferencji była Katedra Kryminologii i Polityki Krymi‑ nalnej Wydziału Prawa i Administracji UWM oraz Studenckie Koło Naukowe Kryminologii „Vestigium”. Natomiast w części karnej oraz kryminologiczno‑kryminalistycznej zmieszczone w książce opraco‑ wania odwołują się także do dorobku Forum Naukowego „Podlasie – Warmia i Mazury”, którego sygnatariusze, wspierani przez członków studenckich kół naukowych, co 2 lata inicjują międzynarodowe spot‑ kania dotyczące różnych aspektów przeciwdziałania przestępczości. Warto wspomnieć, że IV Forum Naukowe dotyczyło problematyki przeciwdziałania patologiom na rynkach finansowych i stanowiło jed‑ nocześnie integralną część wspomnianego wcześniej przedsięwzięcia („Bezpieczeństwo obrotu finansowego”, Pacółtowo, 7 maja 2014 r.). 14 Od redaktora Wprowadzenie do przedmiotowej problematyki stanowi referat na temat ochrony rynków finansowych postrzeganych z perspekty‑ wy zjawiska prania pieniędzy (Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik‑ ‑Makaruk). Kolejni autorzy przedstawiają przestępczość przeciwko interesom finansowym Unii Europejskiej w ujęciu statystycznym (Mi‑ rosława Melezini, Andrzej Sakowicz). Natomiast o relacjach między prawem i ekonomią czytelnik dowie się z opracowania charakteryzu‑ jącego dozwolone i niedozwolone praktyki giełdowe (Mariola Lemon‑ nier). Kryminologiczną analizę korupcji gospodarczej, podważającej wiarygodność krajowych i unijnych rynków, można znaleźć w tekście na temat zmów przetargowych (Wiesław Pływaczewski). Z kolei referat o nielegalnych transferach finansowych stanowi teoretyczne uszczegó‑ łowienie problematyki tzw. czarnych rynków (Piotr Chlebowicz). Prob‑ lematyka przeciwdziałania przestępczości finansowej została omówio‑ na na tle technologii data mining (Wojciech Filipkowski). Niezwykle interesującą analizę wiktymologiczną zawiera opracowanie poświę‑ cone zjawisku wywierania wpływu na osoby prowadzące działalność gospodarczą przez uprowadzenie dla okupu (Monika Kotowska). Nie mniej pouczające jest również studium ukazujące genezę i rozwój służb policyjnych zajmujących się zwalczaniem przestępczości gospodarczej, od ich powstania po obecne czasy (Andrzej Misiuk). Problemy prawne i kryminologiczne związane z działalnością parabanków przedstawio‑ ne zostały w kolejnym referacie, w którym autorzy nawiązali m.in. do głośnych medialnie afer ujawnionych w sektorze finansowym (Piotr Chorbot, Bartłomiej Gadecki). Napady na banki analizowane z per‑ spektywy ich sprawców (Katarzyna Laskowska) oraz proceder handlu ludźmi jako segment podziemnych gospodarek (Janusz Bryk, Izabela Nowicka) to kolejne zjawiska o wymiarze kryminalnym, które dość rzadko są prezentowane na tle przestępczości finansowej. Nie ulega wątpliwości, że opracowania te znacząco poszerzają dotychczasową wiedzę na temat nielegalnych praktyk w sektorze finansowym. Oce‑ na ta odnosi się również do tekstów, w których autorzy prezentują problematykę prawnokarnej ochrony tożsamości elektronicznej w per‑ spektywie przeciwdziałania nielegalnym rynkom finansowym (Mar‑ ta Romańczuk ‑Grącka) oraz ryzyka związanego z rozwojem obrotu wirtualnymi walutami (Michał Mariański). Do niedawna problemy te występowały jedynie w wymiarze teoretycznym, współcześnie obrót wirtualnymi środkami płatniczymi przeżywa zaskakujący rozkwit i stał się wyzwaniem dla tradycyjnych rynków finansowych, a kradzie‑ 15 Od redaktora że tożsamości stanowią nową formę przestępczą, związaną z rozwojem komunikacji elektronicznej. Kontynuacją problematyki uprowadzeń biznesmenów lub członków ich rodzin jest opracowanie ukazujące rolę społecznych inicjatyw na rzecz eliminowania patologii w sferze działalności gospodarczej (Maciej Duda, Klaudia Łuka). W książce nie zabrakło też aspektów porównawczych, znaleźć je można w wielu referatach, m.in. w pracy przedstawiającej możliwości walki z prze‑ stępczością ekonomiczną w Republice Słowacji (Pavel Kypta) oraz w opracowaniu analizującym szwajcarskie uregulowania dotyczące zwalczania prania pieniędzy i finansowania terroryzmu (Magdalena Perkowska). Natomiast przegląd polskich przepisów karnych dotyczą‑ cych przestępstwa fałszerstwa pieniędzy ujęty został w tekście, który stanowi jednocześnie omówienie dotychczasowych uregulowań w tym zakresie (Joanna Narodowska, Natalia Dąbkowska). Kolejne opraco‑ wanie porusza niezwykle ważną i aktualną problematykę manipulacji informacją na giełdzie (Szymon Buczyński, Kamila Duszak). Książ‑ kę zamyka prezentacja Komisji Nadzoru Finansowego jako organu administracji państwowej (Agata Lewkowicz, Łukasz Szumkowski). Dodatkowo w pracy znalazła się krótka informacja o działalności Warmińsko ‑Mazurskiego Stowarzyszenia na Rzecz Bezpieczeństwa (Tobiasz Niemiro, Tomasz Warykiewicz). Należy przy okazji podkre‑ ślić, że dzięki wsparciu Stowarzyszenia udzielonemu Katedrze Kry‑ minologii i Polityki Kryminalnej oraz Studenckiemu Kołu Naukowe‑ mu „Vestigium” udało się w pełni zrealizować zadania przewidziane we wspomnianym wcześniej projekcie badawczym, a niniejsza książka stanowi efekt podjętych wspólnie zobowiązań. Jednocześnie praca ta wpisuje się w dotychczasowy dorobek Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej, której jednym z priorytetowych kierunków badawczych jest problematyka nielegalnych rynków, w szczególności rynków finan‑ sowych (zob. m.in. Nielegalne rynki. Geneza, skala zjawiska oraz możli- wości przeciwdziałania, red. W. Pływaczewski, P. Chlebowicz, Olsztyn 2012; Zagrożenia w sektorze bankowym. Analiza kryminalna zjawisk oraz możliwości przeciwdziałania, red. P. Chlebowicz, Olsztyn 2013). Książka nie wyczerpuje wszystkich problemów, które kojarzone są z patologiami na rynkach finansowych. Ograniczeniem dla pełnego przedstawienia sygnalizowanych zagadnień są nie tylko limity wy‑ dawnicze, lecz także niezwykle pojemna tematyka. Przy czym należy zauważyć, że zjawiska, które stanowią przedmiot zawartych w pracy rozważań, podlegają stałym i dynamicznym przeobrażeniom. Oznacza 16 Autorzy niniejszego przedsięwzięcia wydawniczego pragną prze‑ kazać serdeczne podziękowania recenzentom pracy: Panu Profesoro‑ wi Jerzemu Kasprzakowi z Wydziału Prawa i Administracji UWM w Olsztynie oraz Pani Profesor Joannie Salachnie z Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku – za cenne uwagi i sugestie, które nie‑ wątpliwie przyczyniły się do merytorycznego wzbogacenia poszcze‑ gólnych opracowań zamieszczonych w recenzowanej pracy. Odrębne słowa podziękowania należą się Pani Ewie Padze – Prezes Zarządu Fundacji im. Lesława A. Pagi – za wsparcie finansowe i objęcie projektu opieką merytoryczną.   Od redaktora to, że podjęta problematyka wymaga kontynuacji zarówno w sferze teorii, jak i praktyki. Nie ulega jednak wątpliwości, że w obecnej for‑ mie stanowi ona inspirujące i nowatorskie źródło wiedzy nie tylko dla przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości oraz organów ścigania, lecz także dla osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo rynków fi‑ nansowych oraz prowadzących działalność gospodarczą. W gronie odbiorców pracy nie powinno zabraknąć również studentów licznych kierunków i specjalności, tym bardziej że jej edukacyjny cel ekspono‑ wany jest w większości zaprezentowanych opracowań. Wiesław Pływaczewski 17 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom. Wprowadzenie do problematyki prania pieniędzy 1. Uwagi ogólne Proceder zwany praniem brudnych pieniędzy albo praniem pie‑ niędzy1, najogólniej rzecz ujmując, polega na tym, aby za pomocą róż‑ norodnych działań zamaskować (ukryć) nielegalne pochodzenie bez‑ prawnie uzyskanych korzyści, co warunkuje możliwość bezpiecznego, a zarazem bezkarnego ich włączenia do legalnego obrotu finansowego i gospodarczego. Kryminologiczne rozumienie tego procederu jest sze‑ rokie, a przy tym – nazbyt ogólne. Toteż w procesie kryminalizacji tego rodzaju zachowań ustawodawca dokonuje zawężenia analizowanego pojęcia, biorąc pod uwagę potrzeby prawa karnego. W tym zakresie również dają się zauważyć różnice w podejściu do tego zagadnienia nie tylko w polskiej regulacji, lecz także w ustawodawstwach karnych poszczególnych państw. Powszechnie wiadomo, że omawiane zjawisko dawno już prze‑ kroczyło granice państw. W obliczu intensyfikacji procesów globali‑ zacji zachodzących w systemach finansowych narzucało to potrzebę poszukiwania rozwiązań na płaszczyźnie międzynarodowej i wspie‑ rania kooperacji między państwami2. Dlatego też już pod koniec lat 70. oraz na początku 80. ubiegłego stulecia zaczęto podejmować pierwsze poważniejsze inicjatywy na forum międzynarodowym ma‑ 1 Określenia te będą używane zamiennie, tak jak przyjęło się to w literaturze przedmiotu (karnistycznej i kryminologicznej), gdzie funkcjonują one „dwutorowo”. 2 Zob. E.W. Pływaczewski, Money Laundering and Financial System – Including the Situation in Poland, EuroCriminology 1996, nr 10, s. 103 i n. 19 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk jące na celu przeciwdziałanie praniu pieniędzy. W tym kontekście zwraca też uwagę proces zarówno kształtowania się opisu procederu prania pieniędzy, jak i podejścia do jego zwalczania w najważniej‑ szych dokumentach międzynarodowych, poczynając od Konwencji wiedeńskiej z dnia 15 grudnia 1988 r. przeciwko niedozwolonemu handlowi narkotykami i substancjami psychotropowymi, dotyczącej czynów będących przedmiotem szczególnej aktywności zorganizo‑ wanego przestępstwa3. 2. Skala i struktura procederu. Związki z przestępczością zorganizowaną i terroryzmem Szczególnie utrudnione jest określenie skali zjawiska prania pieniędzy. Przykładowo, już kilkadziesiąt lat temu eksperci zachodni wskazywali, że tylko ze sprzedaży narkotyków w USA i innych krajach wysoko rozwiniętych czysty zysk, który musi być przez przestępców wprowadzony do legalnego obrotu, sięga kwoty 85 miliardów dolarów. Jest to tylko jeden z przejawów związków pomiędzy praniem pieniędzy a przestępczością zorganizowaną, stanowiącą jedno z największych zagrożeń zarówno dla społeczeństwa, jak i struktur polityczno‑ad‑ ministracyjnych państwa4. Eksponowanie przestępczości narkotykowej jako głównej formy zorganizowanego przestępstwa powodowało jednak niedocenianie, a niekiedy wręcz bagatelizowanie zagrożeń ze strony innych ob‑ szarów działań zorganizowanych przestępców. Wymownym tego przykładem, w kontekście prania pieniędzy oraz innych nielegalnych operacji finansowych, może być działalność zorganizowanych grup przestępczych ukierunkowana na dziedzictwo naturalne i kulturowe, zwłaszcza w zakresie międzynarodowego rynku dzieł sztuki. W kręgu zorganizowanego świata przestępczego odpowiednie ukrywanie (maskowanie) faktycznego obrotu środkami finansowymi, zwłaszcza ich napływu, nabiera pierwszorzędnego znaczenia. Prze‑ stępcy tej kategorii muszą się liczyć z tym, że z powodu wielkości pozo‑ 3 Zob. tenże, Przeciwdziałanie praniu brudnych pieniędzy z perspektywy między- narodowej, PiP 2002, z. 8, s. 43 i n. 4 Szerzej na ten temat zob.  Financial Crime. A  Threat to Global Security, red. M. Edelbacher, P. Kratcoski, M. Theil, Boca Raton–London–New York 2012. 20 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… stających w ich dyspozycji kwot (płynących z najbardziej dochodowych obszarów działalności kryminalnej) dokonywane transakcje zwrócą uwagę rynku finansowego, a tym samym – spowodują odpowiednią reakcję organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Pranie brudnych pieniędzy stanowiło więc i stanowi nadal ko‑ rzenie przestępczości zorganizowanej, innymi słowy – jest zasad‑ niczą podstawą jej egzystencji. Bezkolizyjnie bowiem funkcjonujący proces czyszczenia (maskowania) bezprawnie uzyskiwanych profitów stwarza istotne bodźce do efektywnego kontynuowania przestępnego procederu. Współcześnie problem ten został wręcz spotęgowany, gdyż pranie pieniędzy stało się siłą napędową przestępczości zorganizo‑ wanej o najbardziej niebezpiecznym, transnarodowym charakterze5. W toku prowadzonych przez Centralne Biuro Śledcze czynności analitycznych w ostatnich latach wyodrębniono obszary działalności gospodarczej szczególnie narażone na występowanie zjawiska prania pieniędzy, których specyfika procedur i pragmatyka działania sprzy‑ jają tym patologiom. W szczególności wskazano na: – wykorzystywanie instytucji finansowych (banków, domów ma‑ klerskich, towarzystw funduszy inwestycyjnych) do legalizowa‑ nia środków finansowych pochodzących z przestępstw, miesza‑ nia środków pieniężnych pochodzących z legalnej działalności ze środkami finansowymi pochodzącymi z działalności przestępczej; – wykorzystywanie pozafinansowych instytucji do gromadzenia i przechowywania znacznych kwot środków finansowych pocho‑ dzących z przestępstw; – wykorzystywanie struktur zorganizowanej przestępczości związa‑ nej z przemytem wyrobów tytoniowych i spirytusowych bez pol‑ skich znaków skarbowych akcyzy, co generuje znaczne dochody dla członków tych grup; – rynek paliw płynnych, gazowych, obrót złomem i metalami kolo‑ rowymi – patologiczne zjawiska w obrocie podatkowym na szkodę Skarbu Państwa generują znaczne dochody dla grup przestęp‑ czych, jednocześnie powodując niemałe straty dla budżetu pań‑ stwa. Przestępcza działalność koncentruje się przede wszystkim na uchylaniu się od obowiązków podatkowych, wyłudzeniach nienależnego zwrotu podatku VAT; 5 Zob. J.S. Albanese, Transnational Crime and the 21st Century. Criminal Enter- prise, Corruption and Opportunity, New York 2011, s. 108 i n. 21 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk – rynek kapitałowy, ubezpieczeń i funduszy inwestycyjnych – jed‑ nocześnie te mechanizmy rynkowe były wykorzystywane przez grupy przestępcze przede wszystkim na Giełdzie Papierów War‑ tościowych w Warszawie oraz w zakresie nabywania jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych; – rynek nieruchomości – w związku z kryzysem na rynku nieru‑ chomości nastąpiła stagnacja w obrocie nieruchomościami, jed‑ nocześnie obserwuje się stały trend związany z inwestowaniem w nieruchomości środków finansowych pochodzących z prze‑ stępstw przez zorganizowane grupy przestępcze6; – środki finansowe pochodzące z przestępstw popełnianych przez zorganizowane grupy przestępcze są wykorzystywane m.in. do bieżącego finansowania działalności grupy przestępczej, mie‑ szania środków finansowych pochodzących z  przestępstw karnoskarbowych z legalną działalnością biznesową, inwestowa‑ nia w instrumenty finansowe, w złoto, dzieła sztuki, nierucho‑ mości, do korumpowania funkcjonariuszy publicznych, korumpo‑ wania przedstawicieli biznesu i finansów w celu skuteczniejszego negocjowania warunków kontraktów i umów, nabywania dóbr konsumpcyjnych (nieruchomości, pojazdy)7. Pranie pieniędzy może być także powiązane z działalnością ter‑ rorystyczną, ponieważ organizacje terrorystyczne są zainteresowane zapewnieniem sobie na określonym etapie możliwości „wyprania” po‑ siadanych środków. Dla zorganizowanych grup przestępczych istot‑ niejsze jest jednak zakamuflowanie źródeł pochodzenia pieniędzy, tak aby członkowie grupy wobec społeczeństwa i państwa prezentowali się jako prawi obywatele. Z kolei dla organizacji terrorystycznych bar‑ dziej istotne jest posłużenie się procederem prania pieniędzy, przede wszystkim dla zakamuflowania źródła, nie tyle ich pochodzenia, ile przeznaczenia. To dzięki szeroko zakrojonej akcji wobec terro‑ rystów z organizacji Al ‑Kaida opinia publiczna uzyskała informacje potwierdzające, że terroryzm może być finansowany nie tylko przez działalność przestępczą, lecz także przez legalnie działające firmy, związki wyznaniowe, przedsiębiorstwa i towarzystwa kulturalne8. 6 Rynek ten jest szczególnie atrakcyjny z uwagi na niewielkie ryzyko inwestycyjne oraz dużą płynność i łatwość dalszego obrotu tymi wartościami. 7 Dane z raportów Centralnego Biura Śledczego KGP. 8 Szeroko na temat zjawiska terroryzmu – zob. B. Hołyst, Terroryzm, t. 1–2, Warsza‑ wa 2009, 2011. Autor m.in. dokonał kompleksowej diagnozy kryminologicznej i prawnej 22 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… 3. Tak zwany drugi obieg gospodarczy jako źródło brudnych pieniędzy Brudne pieniądze w znacznej mierze są też uzyskiwane za pomocą transakcji zawieranych poza legalną sferą aktywności ekonomicznej, zwłaszcza w tzw. drugim obiegu gospodarczym. Pieniądze tej katego‑ rii są określane również mianem „czarnych”, ich źródłem zaś stają się rozliczne oszustwa podatkowe i celne, fałszerstwa oraz rozprzestrze‑ niające się zjawisko korupcji. Z wyliczeń Banku Światowego wynika, że coroczne obroty szarej strefy w naszym kraju sięgają 400 mld zł, co stanowi niemal ¼ naszego PKB. Samą tylko tzw. lukę w podatku VAT, czyli kwotę, która z tego podatku nie wpłynęła do budżetu w 2013 r., firma doradcza PwC osza‑ cowała na 36,5–58,5 mld zł. W różnych branżach wielkość oszacowanej szarej strefy jest inna. Na rynku wyrobów tytoniowych określana jest na 12,9 mld sztuk papierosów rocznie, co daje 25 całkowitej konsumpcji tego asortymentu w Polsce. Na rynku wyrobów spirytusowych zamyka się w około 20 mln litrów czystego alkoholu, co przekłada się na 50 mln litrów wódki i 1,5 mld zł rocznie strat dla budżetu. Na 30 szacowana jest szara strefa na rynku turystycznym. Z kolei na rynku paliwowym to około 10 obrotu. Najgorzej jest na rynku bukmacherskim: sza‑ cunkowa wartość obrotu rynku internetowych gier losowych w Polsce sięgnęła 4,9 mld zł. Tylko 9 z tego przypada na cztery zarejestrowane w Polsce, legalnie działające firmy. Reszta, czyli aż 91 rynku, pada łu‑ pem nielegalnych bukmacherów oferujących swoje usługi z zagranicy, a tym samym – niepłacących podatku w Polsce9. Niewątpliwie warto nadmienić, że w przygotowywanych obec‑ nie kolejnych nowelizacjach ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o po‑ datku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 851 z późn. zm.) przewiduje się wprowadzenie przepisu defi‑ niującego unikanie opodatkowania i zakazującego tego unikania. Fundamentem unikania opodatkowania jest bowiem tworzenie konstrukcji sztucznych, za którymi nie kryje się żaden rzeczywisty zjawiska terroryzmu oraz wyeksponował wiele trafnych wniosków w celu ich praktyczne‑ go wykorzystania. Zob. także Organized Crime and Terrorism. Reasons – Manifestations – Counteractions, red. W. Pływaczewski, Olsztyn 2011, oraz Wybrane aspekty zwalczania przestępczości zorganizowanej i terroryzmu, red. E. Gruza, Warszawa 2010. 9 Zob. P. Skwirowski, Na szarą strefę z dobrym słowem… i pistoletem, Gazeta Wyborcza z 28 kwietnia 2014 r., s. 21. 23 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk interes ekonomiczny dla Skarbu Państwa. Sztuczność polega na tym, że firma prowadząca działalność gospodarczą istnieje wyłącznie „na papierze”. Takie unikanie opodatkowania i znamiona „sztuczności biznesu” ma zdefiniować zreformowana ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.)10. Środki finansowe uzyskiwane w „szarej strefie” gospodarki po‑ chodzą zatem z różnych nieoficjalnych transakcji (działań) o charak‑ terze przestępnym bądź nawet obojętnym z punktu widzenia prawa karnego. Niezależnie od wyszczególnionych wyżej kategorii w ter‑ minologii kryminologicznej można też wyróżnić pieniądze „szare”. Pochodzą one wprawdzie ze źródeł legalnych, lecz są skrywane przed urzędami podatkowymi. Swoistym paradoksem jest to, że wyprane pieniądze pochodzące z działalności przestępczej mogą być wykorzy‑ stywane do legalnych działań biznesowych, a pieniądze – również „wy‑ prane” – pochodzące ze wspomnianych źródeł „legalnych” mogą zostać przeznaczone na cele działalności przestępczej, zwłaszcza o charakterze terrorystycznym. Analiza stosowanych dotychczas metod i taktyk prania pieniędzy wskazuje, że wiele z nich realizowanych jest za pośrednictwem sektora bankowego z wykorzystaniem zasadniczych etapów tego procederu, tj. lokaty, ukrycia (maskowania) oraz ostatecznej legitymizacji po‑ chodzenia środków. Nie można także tracić z pola widzenia innych, tj. pozabankowych kanałów prania pieniędzy, które mogą być zloka‑ lizowane w różnych branżach sektora gospodarczego. Szczególnym wyzwaniem dla organów ścigania jest nieformalny („podziemny”) system bankowy (underground banking), obejmujący nieformalne transakcje o charakterze bankowym, które przebiegają równolegle, lecz w pełni niezależnie od formalnego systemu banko‑ wego. „Modelowe” w tym zakresie rozwiązania zostały wypracowane w Indiach, Pakistanie oraz w Chinach11. Postulowanie wprowadze‑ nia odpowiednich regulacji prawnych w tym zakresie wynika przede wszystkim z faktu, że głównym problemem owego nieformalnego systemu bankowego jest wysokie prawdopodobieństwo wykorzysty‑ 10 Zob. Klauzula obejścia prawa nie będzie groźna, wypowiedź wiceministra finansów Janusza Cichonia w rozmowie z Pawłem Rochowiczem, Rzeczpospolita z 20 stycznia 2014 r., s. C4. 11 W Indiach system nosi nazwę hawala, w Pakistanie hindi, zaś w Chinach okre‑ ślany jest jako fei ch’ien. 24 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… wania go przez zorganizowane grupy przestępcze oraz ugrupowania o charakterze terrorystycznym12. 4. Modele przeciwdziałania praniu pieniędzy i zwalczania go Poszczególne państwa, w tym także Polska, wypracowały własne systemy (modele) przeciwdziałania praniu pieniędzy i jego zwalcza‑ nia. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługuje model szwajcar‑ ski, który powstał m.in. w wyniku inicjatyw środowiska bankowców, w następstwie rażących wypadków wykorzystywania szwajcarskiego systemu bankowego do celów „oczyszczania” pieniędzy. Ustawodaw‑ ca szwajcarski zwrócił uwagę na to, że szczególnie negatywne skutki rozwiniętego zjawiska prania pieniędzy dotykać mogą systemu banko‑ wego, co w konsekwencji może stawiać pod znakiem zapytania nawet wiarygodność danego państwa i afiliowanych tam banków13. Interesu‑ jący jest również bardzo rygorystyczny w tym względzie model ame‑ rykański, zwłaszcza że Stany Zjednoczone Ameryki były pionierem w zakresie inicjatyw przeciwko praniu brudnych pieniędzy w skali krajowej, zainicjowanych już w ustawie o tajemnicy bankowej (Bank Secrecy Act) z 1970 r. Za dość skuteczny uznaje się system brytyjski, mając na uwadze, że w 1992 r. w Wielkiej Brytanii utworzono, pod‑ legające bezpośrednio Ministerstwu Spraw Wewnętrznych National Criminal Intelligence Service (CIS). Komórka ta ma za zadanie gro‑ madzenie, ocenę, analizę i opracowywanie informacji o przestępcach i przestępstwach. Jeżeli przestępstwo ma charakter narodowy, infor‑ macje na ten temat są kierowane do policji kryminalnej, w przypadku zaś międzynarodowego charakteru takiego czynu – są one przesyłane do służb celnych14. Wzajemne oddziaływanie różnego rodzaju rozwiązań prawnych i inicjatyw międzynarodowych można opisać jako pewne kontinuum zależności. Część państw, które już borykają się z zagrożeniem pły‑ 12 Zob. m.in. R. McCusker, Underground Ranking: Legitimate Remittance Network or Money Laundering Systems?, Crime Justice International 2005, nr 89, s. 4 i n. 13 Więcej na ten temat zob. E.M. Guzik ‑Makaruk, M. Perkowska, Legal aspects of the fight against financing terrorism in Switzerland (w:) Organized crime…, s. 163–187. 14 Zarówno policja kryminalna, jak i służby celne mają prawo wglądu do infor‑ macji objętych tajemnicą bankową. 25 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk nącym ze strony procederu prania pieniędzy, stara się wpływać na inne państwa, które jeszcze nie są tego świadome, w celu uczynienia systemu przeciwdziałania bardziej efektywnym. Następuje to przez szukanie nowych rozwiązań oraz ciągłą ewolucję istniejących regula‑ cji prawnych. Celowi temu służą standardy tworzone przez różnego rodzaju instytucje międzynarodowe na podstawie analizy zjawiska w państwach członkowskich15. Podkreślenia w tym zakresie wymaga też rola sektora prywatnego, który bardzo często jest źródłem licznych inicjatyw w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy. Dotyczy to zarówno poszczególnych kategorii przedsiębiorców, jak i organizacji pozarządowych16. 5. Rola banków i innych instytucji obowiązanych w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy Jak już wyżej zasygnalizowano, wiele stosowanych dotychczas me‑ tod i taktyk prania pieniędzy realizowanych jest za pośrednictwem sektora bankowego na tle zasadniczych etapów tego procederu, tj. lo‑ katy, ukrycia (maskowania) oraz ostatecznej legitymizacji pochodze‑ nia środków. Do tego dochodzą także inne, tj. pozabankowe, często nieformalne, kanały prania pieniędzy, które mogą być zlokalizowane w różnych branżach sektora gospodarczego. Szczególna uwaga banków i innych instytucji obowiązanych17 po‑ winna zostać zwrócona na klientów będących „osobami na wyekspo‑ nowanych stanowiskach politycznych” (np. głowa państwa lub rządu, wyższy urzędnik państwowy, wpływowy polityk lub szef ugrupowania politycznego) oraz na banki posiadające status banków korespondentów, 15 Tak jest w przypadku powstania i funkcjonowania międzynarodowej Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (Financial Action Task Force – FATF). 16 Przykładem jest współpraca niektórych największych na świecie banków prowadzących działalność w sektorze bankowości indywidualnej z organizacją Transparency International – zajmującą się zwalczaniem korupcji – przy opracowy‑ waniu Deklaracji Grupy z Wolfsbergu (Wolfsberg Principles). Szerzej na ten temat zob. E.W. Pływaczewski, W. Filipkowski, Standardy przeciwdziałania procederowi prania pieniędzy, PiP 2007, z. 10, s. 93 i n. 17 Więcej na ten temat zob. E.M. Guzik ‑Makaruk, W. Filipkowski, System prze- ciwdziałania i zwalczania procederu prania pieniędzy – ze szczególnym uwzględnie- niem roli instytucji obowiązanych (w:) Przestępczość zorganizowana. Świadek koronny. Terroryzm. W ujęciu praktycznym, red. E.W. Pływaczewski, Kraków 2005, s. 233–259. 26 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… jak również na transakcje przez nich dokonywane18. Pozycja tej katego‑ rii klientów sprzyja bowiem wykorzystywaniu do celów omawianego procederu międzynarodowych transferów finansowych. Tworzone są w związku z tym przedsiębiorstwa w rajach podatkowych, przy czym przy ich zakładaniu korzysta się z usług wielu pośredników (zwłaszcza doradców inwestycyjnych i podatkowych, adwokatów i radców praw‑ nych, biegłych rewidentów i maklerów, brokerów i agentów na rynku nieruchomości). Rachunki otwierane są dla osób na eksponowanych stanowiskach politycznych w najbardziej renomowanych instytucjach finansowych i kredytowych, a środki lokowane są na rachunkach fundu‑ szy powierniczych. Wiąże się to z podwyższonym ryzykiem wykorzysty‑ wania tych podmiotów w procederze prania pieniędzy (pochodzących m.in. z korupcji) lub finansowania terroryzmu. Odpowiednie regulacje mające na celu przeciwdziałanie tym głęboko kamuflowanym mechanizmom i oszukańczym praktykom zaczęły po‑ wstawać dopiero od połowy lat 90. XX w., pierwsze zaś oceny ich funkcjo‑ nowania – na podstawie badań ekspertów Banku Światowego oraz badań przeprowadzonych w jednostkach analityki finansowej państw członkow‑ skich UE – zostały niedawno zaprezentowane w literaturze przedmiotu przez Wiesława Jasińskiego19. Jak trudno jest odzyskać tak lokowane środ‑ ki, potwierdzać może przypadek Libii, której nowe władze wnoszą o zwrot pieniędzy reżimu (szacowanego na 170 mld dolarów) na zagranicznych kontach, z czego uzyskały do tej pory mniej niż jeden procent20. 6. Polskie inicjatywy w zakresie budowy systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy Od czasu opublikowania w Polsce pierwszej monografii poświęco‑ nej praniu brudnych pieniędzy minęło już blisko 20 lat21. Podobny okres upłynął od zorganizowanej w Polsce pierwszej w Europie Środkowej 18 Zob. zalecenia nr 6 i 7 FATF, Annual Report 2002–2003, 20 czerwca 2003 r., s. 5 i n. 19 Zob. W. Jasiński, Osoby na eksponowanych stanowiskach politycznych. Prze- ciwdziałanie korupcji i praniu pieniędzy, Warszawa 2012. 20 B. Chrabota, A. Kaźmierska, Libia. Wielki chaos, Newsweek Polska z 21 listo‑ pada 2011 r. 21 E.W. Pływaczewski, Pranie brudnych pieniędzy. Możliwości przeciwdziałania z uwzględnieniem roli systemu bankowego, Toruń 1993. 27 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk i Wschodniej międzynarodowej konferencji poświęconej tej problema‑ tyce22. Stanowiła ona istotny fundament w kierunku budowy polskiego systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy23, rozpoczętej w pierwszej połowie lat 90.24 W międzyczasie ukazało się kilka kolejnych prac mo‑ nograficznych poświęconych wybranym jego aspektom25. Brakowało jednak możliwie wszechstronnego eksperckiego podej‑ ścia do tej tematyki, obejmującego w szczególności – z perspektywy historycznej i współczesnej – aspekty kryminologiczne, prawnokarne, prawnofinansowe, bankowe, ekonomiczne, międzynarodowe i prawno‑ międzynarodowe, kryminalistyczne, z zakresu polityki kryminalnej oraz techniczno‑organizacyjne. Taka próba podjęta została w wydanej w 2012 r. pracy zbiorowej26. Szczególnie trzeba podkreślić, że w gronie współautorów tego opracowania wystąpili zarówno specjalizujący się w tematyce prania pieniędzy przedstawiciele nauki, reprezentujący 22 Zob. materiały pokonferencyjne: International Conference on „The Phenome‑ non of Laundering Dirty – Possibilities of Prevention” Mikołajki, Poland, 21st–24th April 1993. Zob. Proceder prania brudnych pieniędzy. Studia i materiały, red. E.W. Pły‑ waczewski, Toruń 1993. 23 Zob. E.W. Pływaczewski, Aktualny stan w zakresie zwalczania prania brudnych pieniędzy w Polsce (w:) Prawo karne i proces karny wobec nowych form i technik przestęp- czości. Niemiecko-polskie kolokwium prawa karnego. Białystok/Rajgród 12–17 września 1995, red. H.J. Hirsch, P. Hofmański, E.W. Pływaczewski, C. Roxin, Białystok 1997, s. 140 i n.; E.M. Guzik ‑Makaruk, W. Filipkowski, System…, s. 236 i n. 24 Przedsięwzięcia te były przez E.W. Pływaczewskiego prezentowane w czasie spe‑ cjalnego wykładu dla kadry naukowej oraz praktyków organów ścigania i wymiaru spra‑ wiedliwości na Kyungnam University w Masan (Korea Południowa) w dniu 1 września 1998 r. oraz na 50. dorocznej konferencji Amerykańskiego Stowarzyszenia Kryminologii w Waszyngtonie w listopadzie 1998 r. w referacie zatytułowanym Money Laundering in Cen- tral Europe: Poland as an Example. Zob. E.W. Pływaczewski, Sprawozdanie z 50. Dorocznej Konferencji Amerykańskiego Stowarzyszenia Kryminologii, Prz. Polic. 1999, nr 3, s. 231–232. 25 Zob. w szczególności W. Jasiński, Pranie brudnych pieniędzy, Warszawa 1998; tenże, Przeciw szarej strefie. Nowe zasady zapobiegania praniu pieniędzy, Warsza‑ wa 2001; K. Buczkowski, M. Wojtaszek, Pranie pieniędzy, Warszawa 2001; J.W. Wójcik, Kryminologiczna ocena transakcji w procesie prania pieniędzy, Warszawa 2001; tenże, Przeciwdziałanie praniu pieniędzy, Kraków 2004; M. Prengel, Środki zwalczania prze- stępczości prania pieniędzy w ujęciu prawnoporównawczym, Toruń 2003; W. Filipkow‑ ski, Zwalczanie przestępczości zorganizowanej w aspekcie finansowym, Kraków 2004; J. Grzywacz, Pranie pieniędzy. Metody, raje podatkowe, zwalczanie, Warszawa 2010. 26 Proceder prania pieniędzy i jego implikacje, red. E.W. Pływaczewski, War‑ szawa 2013. Współautorami tego opracowania są: Emil W. Pływaczewski, Aneta Michalska ‑Warias, Wiesław Jasiński, Emilia Jurgielewicz, Ewa M. Guzik ‑Makaruk, Elżbieta Zatyka, Magdalena Perkowska, Grzegorz Szczuciński, Wiesław Pływaczewski, Wiesław Jasiński i Wojciech Filipkowski. 28 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… trzy ośrodki uniwersyteckie27, jak i przedstawiciele praktyki ścigania i przeciwdziałania temu procederowi28. Dzisiaj w gronie eksperckim pojawiają się poważne wątpliwości co do efektywności systemu przeciwdziałania i zwalczania procederu pra‑ nia pieniędzy, zwłaszcza że generuje on potrzebę potężnych nakładów finansowych. Efekty wykrywcze nie pozostają niestety w odpowied‑ nio pożądanej proporcji z ponoszonymi przez państwa kosztami. Potwierdzają to najnowsze wyniki badań przeprowadzonych w USA, które bynajmniej nie napawają w tym względzie optymizmem29. 7. Kierunki poprawy efektywności Zwrócić zwłaszcza trzeba uwagę na nowoczesne technologie in‑ formatyczne, które powinny pociągać za sobą odpowiednie zmiany w zakresie technik śledczych i dowodowych30. Byłoby to o tyle ko‑ nieczne, że ściganie prania brudnych pieniędzy staje się coraz trud‑ niejsze, zaś jego skala – jak wynika z Raportu Prokuratury Gene‑ ralnej na temat przestępczości gospodarczej – rośnie w zawrotnym tempie, co w konsekwencji przekłada się na wzrost liczby prowadzo‑ nych w tym zakresie spraw31. Sygnalizowany też jest wzrost śledztw dotyczących prania pieniędzy. W 2012 r. było ich 836, a w 2005 r. 27 Uniwersytet w Białymstoku, Uniwersytet Warmińsko ‑Mazurski w Olsztynie oraz Uniwersytet Marii Curie ‑Skłodowskiej w Lublinie. 28 Reprezentujący Wyższą Szkołę Policji w Szczytnie i Departament Informacji Finansowej Ministerstwa Finansów podległy Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej. 29 Prezentował je zwłaszcza prof. Peter Reuter (University of Maryland) w refera‑ cie pt. What do Money Laundering Controls Control?, wygłoszonym na XVI Światowym Kongresie Kryminologii w Kobe. Wskazywał on m.in., że w 2003 r. koszt funkcjonowa‑ nia systemu kontroli prania brudnych pieniędzy w USA był szacowany na kwotę 7 mld dol. Na temat Kongresu – zob. E.W. Pływaczewski, XVI Światowy Kongres Kryminologii (Kobe, 5–9.VIII.2011 r.), PiP 2012, z. 4, s. 128–130. 30 Zob. zwłaszcza P. Chlebowicz, W. Filipkowski, Analiza kryminalna. Aspekty kryminalistyczne i prawno-dowodowe, Warszawa 2001, oraz recenzja tej pracy pióra B. Sygita, Prok. i Pr. 2012, nr 11, s. 162 i n. Por. też H. Kołecki, O niektórych realiach polskiej przestępczości, praktyki kryminalistycznej i nauki kryminalistyki (w:) Problemy współczesnej kryminalistyki, t. 10, red. E. Gruza, T. Tomaszewski, M. Goc, Warsza‑ wa 2006, s. 149 i n., oraz w tym samym tomie M. Kobylas, Wykorzystanie analizy kryminalnej w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, s. 125 i n. 31 Zob. G. Zawadka, Piorą coraz więcej pieniędzy, Rzeczpospolita z 14 grudnia 2012 r., s. A6. 29 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk – tylko 151). Najwięcej spraw (76) to efekt doniesień Generalnego Inspektora Informacji Finansowej, który w toku swojej działalności natknął się na podejrzane transakcje. Zdaniem ekspertów na jaw wychodzi tylko niewielka część takich przypadków. Sprawy pra‑ nia brudnych pieniędzy są bardzo trudne w procesie wykrywczym, a jeszcze trudniejsze – w procesie dowodzenia. Interpol ocenia, że w Polsce może dochodzić do prania pieniędzy w kwocie rzędu nawet 10 mld rocznie. Polska prokuratura i policja przez długi czas nie były przygotowane do ścigania tego przestępstwa. Dziś wydaje się, że działalność organów państwowych przynosi pożądane efekty. Śledczy na poczet kar zabezpieczają coraz większe kwoty z majątków podejrzanych (225 mln zł w 2012 r.). W porównaniu jednak z kwota‑ mi oszustw i wyłudzeń jest to wciąż mało. Śledztwa w tych sprawach mogą dotyczyć zaledwie wierzchołka góry lodowej. Po przyjrzeniu się polskim statystykom – policyjnej i Minister‑ stwa Sprawiedliwości – wypada skonstatować, że jakkolwiek prze‑ stępczość stwierdzona z art. 299 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) nie dominuje w ogólnych statystykach przestępczości, to z pewnością nie należy ona do zjawisk marginalnych. Mając na względzie coraz bardziej szczelny i profesjonalny system zapobiegania tego rodzaju przestęp‑ czości, wypada żywić nadzieję, że rozmiary tej patologii będą się kurczyć. Nie należy jednak lekceważyć przestępców, którzy w dąże‑ niu do maksymalizacji swoich zysków podejmują kroki uprzedzające rozwiązania systemowe i niestety są czasem w tym lepsi od zinstytu‑ cjonalizowanego aparatu państwowego, który w wielu przypadkach reaguje dopiero z opóźnieniem na „twórczą”, aktywną działalność przestępców32. Istotnym elementem systemu zwalczania procederu prania brudnych pieniędzy jest szeroko zakrojona współpraca mię‑ dzynarodowa33. Powinna się ona odbywać nie tylko na płaszczyźnie wymiany informacji kryminalnych pomiędzy organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości reprezentującymi państwa zaintereso‑ wane zwalczaniem omawianego procederu, co jest standardem przy zwalczaniu każdego rodzaju przestępczości. 32 E.M. Guzik ‑Makaruk, Przestępstwo z art. 299 k.k. w orzecznictwie sądowym i statystykach policyjnych oraz Ministerstwa Sprawiedliwości (w:) Proceder…, 2013, s. 132. 33 Szerzej zob. E.W. Pływaczewski, W. Filipkowski, Standardy… 30 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… Równie ważna jest współpraca w gronie tzw. jednostek wywiadu finansowego34. Umożliwia to utrzymanie tzw. śladu audytorskiego przy dokonywaniu – jakże powszechnych obecnie – transakcji o charak‑ terze międzynarodowym przez osoby zawodowo zajmujące się lega‑ lizacją przestępczych dochodów. Tym samym możliwe jest wykrycie, zabezpieczenie i zajęcie składników majątkowych należących do zor‑ ganizowanych grup przestępczych. Poza sporem pozostaje teza, że wymiar sprawiedliwości nie może być bezradny w sytuacji, gdy pieniądze są transferowane poza obszar jednego kraju. Toteż odcięcie źródeł finansowania zorganizowanych grup przestępczych stanowi poważne zagrożenie dla ich egzystencji, stanowiąc tym samym jeden z filarów strategii walki z tego rodzaju przestępczością35. 34 Sama nazwa pochodzi od terminu financial intelligence unit (FIU), propago‑ wanego przez Grupę Egmont. W Polsce taką jednostką jest – powołany do życia na początku 2001 r. – Generalny Inspektor Informacji Finansowej. Został on przyjęty do tej grupy w czerwcu 2002 r. Wszystkie raporty FATF przytaczane w niniejszym artykule są dostępne na stronie internetowej www.fatf‑gafi.org. 35 Opinię taką wyrażają również sami przestępcy. Według wyników badań prze‑ prowadzonych przez Z. Rau na grupie świadków koronnych – 74 z nich wskazało „pozbawianie zysków z przestępstw (konfiskatę)” jako najniebezpieczniejszy czynnik zagrażający istnieniu zorganizowanej grupy przestępczej. Zob. Z. Rau, Przestępczość zorganizowana w Polsce i jej zwalczanie, Kraków 2002, s. 209–210. 31 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk Tytuł Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom. Wpro‑ wadzenie do problematyki prania pieniędzy Streszczenie Opracowanie poświęcone jest wprowadzeniu do problematyki prania pieniędzy w kontekście ochrony rynków finansowych i przeciwdziała‑ nia patologiom na tym rynku. Składa się z sześciu części poświęconych odpowiednio: ogólnemu wprowadzeniu do analizowanej problematy‑ ki; skali i strukturze procederu z uwzględnieniem związków z prze‑ stępczością zorganizowaną i terroryzmem; tzw. drugiemu obiegowi gospodarczemu, będącemu źródłem brudnych pieniędzy; modelom przeciwdziałania i zwalczania prania pieniędzy; roli banków i innych instytucji obowiązanych w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, a także polskim inicjatywom w zakresie budowy systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz kierunkom poprawy efektywności systemu przeciwdziałania praniu brudnych pieniędzy i jego zwalczania. Słowa kluczowe pranie pieniędzy, prawo karne, przestępstwo, przestępczość, przestęp‑ czość zorganizowana Title Protection of the financial markets – preventing pathologies. An introduction to money laundering Summary The study presents an introduction to a problem of money laundering in the context of protection of financial markets and preventing pa‑ thologies thereon. It consists of seven parts, dealing respectively with: a general introduction to the analysed problem; the scale and struc‑ ture of the activity in question with regard to its relation to organized crime and terrorism; so‑called second economic circulation, being the source of dirty money; models of preventing and combating money laundering; the role of banks and other institutions obliged to prevent 32 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… money laundering as well as Polish initiatives aiming at construction of the system for combating money laundering, but also directions to improve the effectiveness of the system of preventing and combating money laundering. Keywords money laundering, criminal law, crime, criminality, organized crime Autorzy Prof. zw. dr hab. Emil W. Pływaczewski – Uniwersytet w Białymsto‑ ku, Wydział Prawa, Katedra Prawa Karnego, Zakład Prawa Karnego i Kryminologii Dr hab. Ewa M. Guzik ‑Makaruk, prof. UwB – Uniwersytet w Białym‑ stoku, Wydział Prawa, Katedra Prawa Karnego, Zakład Prawa Karnego i Kryminologii Bibliografia Albanese J.S., Transnational Crime and the 21st Century. Criminal Enter- prise, Corruption and Opportunity, New York 2011 Buczkowski K., Wojtaszek M., Pranie pieniędzy, Warszawa 2001 Chlebowicz P., Filipkowski W., Analiza kryminalna. Aspekty kryminali- styczne i prawno-dowodowe, Warszawa 2001 Chrabota B., Kaźmierska A., Libia. Wielki chaos, Newsweek Polska z 21 li‑ Filipkowski W., Zwalczanie przestępczości zorganizowanej w aspekcie fi- stopada 2011 r. nansowym, Kraków 2004 Financial Crime. A Threat to Global Security, red. M. Edelbacher, P. Kratco‑ ski, M. Theil, Boca Raton–Londyn–New York 2012 Grzywacz J., Pranie pieniędzy. Metody, raje podatkowe, zwalczanie, War‑ szawa 2010 Guzik ‑Makaruk E.M., Przestępstwo z art. 299 k.k. w orzecznictwie sądo- wym i statystykach policyjnych oraz Ministerstwa Sprawiedliwości (w:) Proceder prania pieniędzy i jego implikacje, red. E.W. Pływaczewski, Warszawa 2013 33 Emil W. Pływaczewski, Ewa M. Guzik ‑Makaruk Guzik ‑Makaruk E.M., Filipkowski W., System przeciwdziałania i zwalcza- nia procederu prania pieniędzy – ze szczególnym uwzględnieniem roli instytucji obowiązanych (w:) Przestępczość zorganizowana. Świadek koronny. Terroryzm. W ujęciu praktycznym, red. E.W. Pływaczewski, Kraków 2005 Guzik ‑Makaruk E.M., Perkowska M., Legal aspects of the fight against fi- nancing terrorism in Switzerland (w:) Organized crime and terrorism. Reasons – Manifestations – Counteractions, red. W. Pływaczewski, Olsztyn 2011 Hołyst B., Terroryzm, t. 1–2, Warszawa 2009, 2011 Jasiński W., Osoby na eksponowanych stanowiskach politycznych. Przeciw- działanie korupcji i praniu pieniędzy, Warszawa 2012 Jasiński W., Pranie brudnych pieniędzy, Warszawa 1998 Jasiński W., Przeciw szarej strefie. Nowe zasady zapobiegania praniu pie- niędzy, Warszawa 2001 Kobylas M., Wykorzystanie analizy kryminalnej w zwalczaniu przestęp- czości zorganizowanej (w:) Problemy współczesnej kryminalistyki, t. 10, red. E. Gruza, T. Tomaszewski, M. Goc, Warszawa 2006 Kołecki H., O niektórych realiach polskiej przestępczości, praktyki krymi- nalistycznej i nauki kryminalistyki (w:) Problemy współczesnej krymi- nalistyki, t. 10, red. E. Gruza, T. Tomaszewski, M. Goc, Warszawa 2006 McCusker R., Underground Ranking: Legitimate Remittance Network or Money Laundering Systems?, Crime Justice International 2005, nr 89 Organized Crime and Terrorism. Reasons – Manifestations – Countera- Pływaczewski E.W., XVI Światowy Kongres Kryminologii (Kobe, ctions, Olsztyn 2011 5–9.VIII.2011 r.), PiP 2012, z. 4 Pływaczewski E.W., Aktualny stan w zakresie zwalczania prania brudnych pieniędzy w Polsce (w:) Prawo karne i proces karny wobec nowych form i technik przestępczości. Niemiecko-polskie kolokwium prawa karnego. Białystok/Rajgród 12–17 września 1995, red. H.J. Hirsch, P. Hofmański, E.W. Pływaczewski, C. Roxin, Białystok 1997 Pływaczewski E.W., Money Laundering and Financial System – Including the Situation in Poland, EuroCriminology 1996, nr 10 Pływaczewski E.W., Pranie brudnych pieniędzy. Możliwości przeciwdzia- łania z uwzględnieniem roli systemu bankowego, Toruń 1993 Pływaczewski E.W., Przeciwdziałanie praniu brudnych pieniędzy z per- spektywy międzynarodowej, PiP 2002, z. 8 34 Ochrona rynków finansowych – przeciwdziałanie patologiom… Pływaczewski E.W., Sprawozdanie z 50. Dorocznej Konferencji Amerykań- skiego Stowarzyszenia Kryminologii, Prz. Polic. 1999, nr 3 Pływaczewski E.W., Filipkowski W., Standardy przeciwdziałania procede- rowi prania pieniędzy, PiP 2007, z. 10 Prengel M., Środki zwalczania przestępczości prania pieniędzy w ujęciu prawnoporównawczym, Toruń 2003 Proceder prania brudnych pieniędzy. Studia i materiały, red. E.W. Pływa‑ Proceder prania pieniędzy i jego implikacje, red. E.W. Pływaczewski, War‑ Rau Z., Przestępczość zorganizowana w Polsce i jej zwalczanie, Kra‑ czewski, Toruń 1993 szawa 2013 ków 2002 Skwirowski P., Na szarą strefę z dobrym słowem… i pistoletem, Gazeta Wyborcza z 28 kwietnia 2014 r. Sygit B., Recenzja książki Piotra Chlebowicza i Wojciecha Filipkowskiego pt. „Analiza kryminalna. Aspekty kryminalistyczne i prawno dowodo- we”, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2011, Prok. i Pr. 2012, nr 11 Wójcik J.W., Kryminologiczna ocena transakcji w procesie prania pieniędzy, Warszawa 2001 Wójcik J.W., Przeciwdziałanie praniu pieniędzy, Kraków 2004 Wybrane aspekty zwalczania przestępczości zorganizowanej i terroryzmu, red. E. Gruza, Warszawa 2010 Zawadka G., Piorą coraz więcej pieniędzy, Rzeczpospolita z 14 grudnia 2012 r. 35 Mirosława Melezini, Andrzej Sakowicz Mirosława Melezini, Andrzej Sakowicz Przestępczość przeciwko interesom finansowym Unii Europejskiej … w świetle danych statystycznych Problematyka ochrony interesów finansowych UE już w okresie przed przystąpieniem Polski do struktur unijnych wzbudzała zainte‑ resowanie przedstawicieli doktryny, organów ścigania i wymiaru spra‑ wiedliwości. Bez wątpienia postępujący proces łączenia się gospodarek państw członkowskich UE i tworzenie wspólnego rynku w ramach Unii Europejskiej spowodowały wzrost przestępczości wymierzonej uprzednio w interesy finansowe instytucji Wspólnoty Europejskiej, a obecnie – Unii Europejskiej. Z uwagi na fakt, że interesy finansowe instytucji Wspólnoty Europejskiej pozostają w bezpośrednim związku z interesami państw członkowskich UE, to również i te narażone są na ryzyko związane z różnymi formami nadużyć finansowych bądź innymi działaniami niezgodnymi z prawem, wywierającymi szkodliwy wpływ na przychody i wydatki z budżetu wspólnotowego (ogólnego)1. 1 Na temat charakterystyki budżetu ogólnego (general budget) zob. szerzej B. Srebro, Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej, Kraków 2005, s. 20–28; B. Srebro, Prawnokarne rozwiązania w zakresie ochrony interesów finansowych Unii Europejskiej – stan obecny i perspektywy (w:) Zwalczanie przestępczości w Unii Europej- skiej. Współpraca sądowa i policyjna w sprawach karnych, red. A. Górski, A. Sakowicz, Warszawa 2006, s. 53–54; J. Skorupka, Podstawy karnoprawnej ochrony interesów fi- nansowych wspólnot europejskich, Prok. i Pr. 2004, nr 6, s. 46–59; E. Zielińska, Polskie prawo karne a ochrona interesów ekonomicznych Wspólnot Europejskich, PiP 2001, z. 1, s. 35 i n. Zob. także: opinia Jacobsa z dnia 3 października 2002 r. w sprawie C‑11/00 Komisja Wspólnot Europejskich v. Europejski Bank Centralny, ECR 2003, s. I‑7147, § 113–116; orzeczenie ETS z dnia 10 lipca 2003 r. w sprawie C‑11/00 Komisja Wspólnot Europejskich v. Europejski Bank Centralny, ECR 2003, s. I‑7147, § 89–96; orzeczenie ETS z dnia 10 lipca 2003 r. w sprawie C‑15/00 Komisja Wspólnot Europejskich v. Europejski Bank Inwestycyjny, ECR 2003, s. I‑7281, § 120–128. 36 Przestępczość przeciwko interesom finansowym Unii Europejskiej… Tym samym ochrona „interesów finansowych Wspólnot Europej‑ skich (UE)” stanowi wspólny problem oraz wspólne wyzwanie dla obu stron: państw członkowskich i instytucji europejskich. Środki finansowe pozostające w dyspozycji organów wspólnotowych stały się celem różnych podmiotów, w tym także zorganizowanych grup przestępczych działających w wymiarze ponadnarodowym. Proceder opierał się (i nadal opiera) w głównej mierze na wykorzystaniu legalnie funkcjonujących mechanizmów stworzonych w założeniu w celu uzyski‑ wania i przekazywania środków do i z budżetu unijnych jednostek or‑ ganizacyjnych. Często sieci przestępczości zorganizowanej, używając do swoich celów swobód rynkowych wynikających z integracji, rozszerzają swoją aktywność na kilka państw członkowskich. Tego typu działania występują szczególnie w obszarze ponadnarodowych nadużyć finanso‑ wych związanych z podatkiem VAT2, prania brudnych pieniędzy oraz nadużyć finansowych związanych z funduszami strukturalnymi. Skala działalności przestępczej zaczęła prowadzić do coraz poważniejszych zakłóc
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przeciwdziałanie patologiom na rynkach finansowych od edukacji ekonomicznej po prawnokarne środki oddziaływania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: