Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00373 006880 11242718 na godz. na dobę w sumie
Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności - ebook/pdf
Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-475-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Problematyka bezpieczeństwa żywności — jako istotny element bezpieczeństwa społecznego — nie została dotychczas w pełni opisana w literaturze przedmiotu. Istniejącą niszę — choć w części — wypełnia monografia przygotowana pod redakcją naukową dra hab. Wiesława Pływaczewskiego oraz mgr Agaty Lewkowicz. Redaktorzy naukowi opracowania zaprosili do współpracy zarówno osoby wywodzące się ze środowisk naukowych, jak i funkcjonariuszy Policji oraz Służby Granicznej, dzięki czemu monografia zyskała charakter interdyscyplinarny, prezentując różne płaszczyzny postrzegania i interpretowania tego kluczowego zagadnienia społecznego. (...) praca zawiera 22 rozdziały, a ich tematyka oscyluje głównie wokół zagadnień zorganizowanej przestępczości w sektorze żywności, sposobów fałszowania żywności, przeciwdziałania patologiom na rynku żywności wynikającym z unormowań obowiązujących w Polsce oraz Unii Europejskiej. Treści zawarte w poszczególnych rozdziałach monografii mają charakter pierwotny, jak również odwołują się do publikowanych wyników badań i analiz, co w żaden sposób nie umniejsza wartości opracowania, a jedynie sygnalizuje kierunki dotychczasowych dociekań naukowych. Przygotowane opracowanie stanowi cenne źródło wiedzy nie tylko dla studentów kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne, Bezpieczeństwo narodowe, funkcjonariuszy służb i straży zwalczających przestępczość związaną z sektorem żywności, ale również wszystkich osób zainteresowanych przeciwdziałaniem patologiom na rynku żywności.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności pod redakcja naukową Agaty Lewkowicz Wiesława Pływaczewskiego Szczytno 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2 Recenzja: dr hab. Agata Tyburska Redakcja wydawcy: Anna Bryczkowska Agnieszka Kamińska Projekt okładki: Agnieszka Kamińska Tłumaczenie: Joanna Narodowska Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Wydawca Katedra Kryminologii i Polityki Kryminalnej Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie © Wszelkie prawa zastrzeżone — Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie 2015 © Wszelkie prawa zastrzeżone — Katedra Kryminologii i Polityki Kryminalnej 2015 ISBN 978-83-7462-474-9 e-ISBN 978-83-7462-475-6 ISBN 978-83-62383-59-7 Skład, druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48, e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 20,05 ark. wyd. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 3 Od redaktorów From the editors (Wiesław Pływaczewski, Agata Lewkowicz) .......................................................... 7 Rozdział 1 Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności — obszary zagrożeń i przeciwdziałanie zjawisku Organised forms of crime in the food sector — risk areas and prevention of the phenomenon (Wiesław Pływaczewski) ..................................................................................... 11 Rozdział 2 Prawnokarne i kryminologiczne aspekty ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia Criminal law and criminological aspects of the Act on food safety and nutrition (Monika Kotowska, Anna Chodorowska) ............................................................ 25 Rozdział 3 Uproszczenie systemu organów kontroli żywności (na podstawie poselskiego projektu ustawy o Państwowej Inspekcji Weterynarii i Żywności z dnia 17 marca 2014 r.) Simplification of the system of food control (based on a parliamentary bill of the National Veterinary and Food Inspection Act from 17th of March 2014) (Mariusz Róg) ...................................................................................................... 45 Rozdział 4 Instytucje państwowe — ile gwarancji dla zapewnienia bezpieczeństwa żywności? National institutions - how much guarantee to ensure the food safety? (Jacek Leonkiewicz) ............................................................................................. 55 Rozdział 5 Problematyka nieprzemysłowej produkcji alkoholu. Analiza prawna i kryminologiczna Issue of non-industrial production of alcohol. Legal and criminological analysis (Joanna Narodowska, Maciej Duda) ................................................................... 65 Rozdział 6 Zafałszowania przetworów owocowo-warzywnych na przykładzie soków owocowych Falsification of fruit and vegetable products on example of fruit juices (Marta Czarnowska) ........................................................................................... 79 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Rozdział 7 Oznaczanie tłuszczu obcego w tłuszczu mlekowym Determination of foreign fat in the milk fat (Ryszard Rafałowski) ........................................................................................... 89 Rozdział 8 Fałszerstwa na rynku suplementów diety i produktów leczniczych Fake dietary supplements and medicinal products (Aleksandra Nowak) .......................................................................................... 103 Rozdział 9 Analiza lipidomu olejów roślinnych w wyznaczaniu biomarkerów ich autentyczności  Analysis of vegetable oils lipidome in determining their authenticity biomarkers (Dorota Ogrodowska) ........................................................................................ 121 Rozdział 10 Uwarunkowania prawne pozyskiwania, konfekcjonowania i sprzedaży miodu w kontekście odradzającej się tradycji bartnictwa Legal aspects of sourcing, packaging and sale of honey in the context of reviving the tradition of beekeeping (Ewa Katarzyna Czech, Martyna Kropiewnicka) .............................................. 129 Rozdział 11 Producenci zafałszowanej żywności w postępowaniu przed organami Inspekcji Handlowej Manufacturers of food falsified in the proceedings before the Trade Inspectorate (Rafał Płocki) .................................................................................................... 139 Rozdział 12 Chroniona nazwa pochodzenia a fałszerstwa na rynku żywności na przykładzie sera Parmigiano Reggiano Protected designation of origin and falsification in the food market on the example of Parmigiano Reggiano (Beata Pachuca-Smulska).................................................................................. 149 Rozdział 13 Znaczenie żywności funkcjonalnej dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego ludzi w kontekście prawnokarnym Significance of functional food for ensuring food safety of people in the criminal law context (Beata Szwejkowska, Elżbieta Zębek) ................................................................ 165 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 5 Rozdział 14 Ocena jakości produktów żywnościowych przez blogerów kulinarnych. Dobra osobiste producenta a wolność wypowiedzi w Internecie Quality Assessment of Food Products by Culinary Bloggers. Personal Rights of Producer and Freedom of Expression on the Internet (Katarzyna Ciućkowska-Leszczewicz) ............................................................... 185 Rozdział 15 Patologie w sektorze żywności specjalnego przeznaczenia żywieniowego z perspektywy white collar crime Pathologies in the food sector for particular nutritional uses from the perspective of white collar crime (Szymon Michał Buczyński, Natalia Karolina Michałowska) ........................... 195 Rozdział 16 Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności z perspektywy działalności Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności Prevention of pathologies on the food market from the perspective of the European Food Safety Authority (Agata Lewkowicz) ............................................................................................ 219 Rozdział 17 Problematyka zwalczania obrotu nielegalną żywnością na tle działalności Policji, Straży Granicznej i Służby Celnej Issue of combating turnover of illegal food by Police, Border Guard and the Customs Authority (Robert Łachacz) ............................................................................................... 229 Rozdział 18 Doświadczenia warmińsko-mazurskiej Policji w obszarze przestępczości związanej z patologiami na rynku żywności Experience of Warmia and Mazury Police in the area of crimes on the food market (Paweł Roczyński) .............................................................................................. 239 Rozdział 19 Oznakowanie środka spożywczego a reklama i promocja środków odurzających Labelling of foodstuff, advertising and promotion of drugs (Michał Pietkiewicz) .......................................................................................... 251 Rozdział 20 Kilka uwag o przepisach karnych ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia A few comments on the provisions of the Law on Criminal Food Safety and Nutrition (Piotr Ochman) ................................................................................................. 271 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 6 Rozdział 21 Zjawisko fałszerstwa żywności The phenomenon of food counterfeiting (Jerzy Akińcza) .................................................................................................. 289 Rozdział 22 Rodzina w roli beneficjenta państwowych świadczeń żywieniowych The family as a social assistance recipient (Natalia Karolina Michałowska, Szymon Michał Buczyński) ........................... 299 Bibliografia Bibliography ......................................................................................................... 313 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności Od redaktorów Problem bezpieczeństwa żywności stanowi współcześnie jedno z  najważniej- szych wyzwań cywilizacyjnych wpływających na zdrowie człowieka. W czasach, kie- dy konsument ma możliwość wyboru konkretnego artykułu z szerokiego asortymen- tu produktów żywnościowych, jego wiedza na temat żywności, preferowany styl życia oraz czynniki materialne wpływają na decyzję o zakupie danego produktu. Szybkość, z jaką docierają do konsumentów informacje o zagrożeniach związanych z żywnością oraz reakcja na przypadki zakazanych przez prawo manipulacji, świadczą o szczegól- nym znaczeniu jakości i bezpieczeństwa żywności w społecznym odbiorze. Zjawisko przestępczości na rynku produktów żywnościowych przybiera na sile i staje się coraz większym problemem postrzeganym nie tylko z perspektywy lokal- nej, ale także regionalnej oraz globalnej. Żywność jest podstawowym i jednocześnie niezbędnym do życia elementem w hierarchii ludzkich potrzeb. Potwierdzeniem tej oceny może być fakt, że przemysł spożywczy awansował do rangi jednego z głów- nych filarów gospodarki narodowej. Trudno się zatem dziwić, że jest on szczegól- nie narażony na działania gangów, specjalizujących się m.in. w fałszowaniu pro- duktów żywnościowych. Szara strefa, „pranie” żywności, bezprawne wytwarzanie produktów spożywczych, oszustwa, nielegalna sprzedaż, przemyt, to  tylko nie- które przejawy przestępczej aktywności żywnościowego podziemia. Dostrzegając ten problem pracownicy Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie zorga- nizowali 10 kwietnia 2014 r. konferencję naukową nt.: Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności. Partnerami merytorycznymi i współorganizatorami tej inicja- tywy byli pracownicy: Wydziału Bezpieczeństwa Wewnętrznego Wyższej Szkoły Policji w  Szczytnie oraz Wydziału Nauk o  Żywności Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego w Olsztynie. Niniejsza monografia stanowi nie tylko kontynuację dyskusji na temat najważ- niejszych problemów związanych z funkcjonowaniem rynków żywności, zainicjowa- nej w trakcie wspomnianej konferencji, ale jednocześnie stanowi ważne wzbogacenie dotychczasowego dorobku spotkań naukowych oraz dyskusji praktyków poświęco- nych problematyce tzw. przestępczości żywnościowej. Należy w tym miejscu przypo- mnieć, że pierwsze spotkanie na ten temat — z udziałem przedstawicieli nauki i prak- tyki — odbyło się w Wyższej Szkole Policji w Szczytnie 20 maja 2013 r. Cele konfe- rencji zostały wyeksponowane w jej tytule, który brzmiał: Nielegalny rynek żywności — skala zjawiska i możliwości przeciwdziałania. Niewątpliwie merytoryczną inspi- racją dla wymienionych przedsięwzięć naukowych była, tym razem międzynarodo- wa, konferencja zorganizowana w 2012 r. na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie — Nielegalne rynki — skala zjawiska i możliwości przeciwdziałania. W jej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 trakcie uczestnicy podjęli próbę zdiagnozowania zagrożeń w obszarze poszczegól- nych rynków, w  tym także w  sektorze żywności1. Prezentowana książka, a  także wcześniejsze opracowania, wpisują się w  sygnowaną przez Katedrę Kryminologii i  Polityki Kryminalnej serię wydawniczą Kryminologia wobec współczesnych form i technik przestępczych. Z satysfakcją należy odnotować, że jest to kolejna, tym razem czternasta pozycja wydawnicza, integrująca szerokie grono autorów — przedstawi- cieli ośrodków naukowych oraz organów, służb i instytucji zaangażowanych w prze- ciwdziałanie patologii na rynku żywności. Książka składa się z  22  rozdziałów, w  których poddano analizie poszcze- gólne przejawy patologii, zwracając szczególną uwagę na  możliwości przeciw- działania pojawiającym sią zagrożeniom. Autorzy kolejnych rozdziałów skupili uwagę na tak istotnych zagadnieniach, jak: zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności (Wiesław Pływaczewski), prawnokarne i kryminologiczne aspekty ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Monika Kotowska, Anna Chodorowska), system funkcjonowania organów kontroli żywności (Mariusz Róg), gwarancje instytucji państwowych służących zapewnieniu bezpieczeń- stwa żywności (Jacek Leonkiewicz), problematyka nieprzemysłowej produkcji alkoholu (Joanna Narodowska, Maciej Duda), fałszerstwa przetworów owocowo- -warzywnych na przykładzie  soków owocowych (Marta Czarnowska, Ryszard Rafałowski, Elżbieta Gujska, Joanna Stocka ), oznaczanie tłuszczu obcego w tłusz- czu mlekowym (Ryszard Rafałowski, Martyna Banul, Marta Czarnowska, Joanna Klepacka, Beata Paszczyk,), fałszerstwa na rynku suplementów diety i produktów leczniczych (Aleksandra Nowak), problematyka analizy lipidomu olejów roślinnych w wyznaczaniu biomarkerów ich autentyczności (Dorota Ogrodowska, Sylwester Czaplicki), uwarunkowania prawne pozyskiwania, konfekcjonowania i  sprze- daży miodu w  kontekście odradzającej się tradycji bartnictwa (Ewa Katarzyna Czech, Martyna Kropiewnicka), problematyka zafałszowanej żywności w postę- powaniu przed organami Inspekcji Handlowej (Rafał Płocki), chroniona nazwa pochodzenia a  fałszerstwa na  rynku żywności na przykładzie  sera Parmigiano Reggiano (Beata Pachuca-Smulska), znaczenie żywności funkcjonalnej dla za- pewnienia bezpieczeństwa żywnościowego ludzi w  kontekście prawnokarnym (Beata Szwejkowska, Elżbieta Zębek), ocena jakości produktów żywnościowych przez blogerów kulinarnych (Katarzyna Ciućkowska-Leszczewicz), patologie w sektorze żywności z perspektywy white collar crime (Szymon Michał Buczyński, Natalia Karolina Michałowska), przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności z perspektywy działalności Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (Agata Lewkowicz), przeciwdziałanie nielegalnej żywności na  tle działalności służb publicznych (Robert Łachacz), doświadczenia warmińsko-mazurskiej Policji w  obszarze przestępczości związanej z  patologiami na  rynku żywności (Paweł Roczyński), oznakowanie środka spożywczego a  reklama i  promocja środków 1 Zob. W. Pływaczewski, P. Chlebowicz (red.), Nielegalne rynki. Geneza, skala zjawiska oraz możliwości przeciwdziałania, Olsztyn 2012. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 9 odurzających (Michał Pietkiewicz), karnoprawne aspekty ustawy o bezpieczeń- stwie żywności i żywienia (Piotr Ochman), zjawisko fałszerstwa żywności (Jerzy Akińcza) oraz rodzina w roli beneficjenta państwowych świadczeń żywieniowych (Natalia Karolina Michałowska, Szymon Michał Buczyński). Prezentowana książka adresowana jest nie tylko do specjalistów zaangażowa- nych w działania związane z przeciwdziałaniem przestępczości (prokuratorzy, po- licjanci, celnicy, funkcjonariusze Straży Granicznej), ale również do osób mających bezpośredni wpływ na kreowanie gospodarki żywnościowej. W szczególności cho- dzi tu o przedstawicieli poszczególnych resortów, inspekcji oraz organizacji bran- żowych i konsumenckich. Wśród odbiorców prezentowanej pracy nie powinno za- braknąć pracowników naukowych reprezentujących specjalności zbieżne z zawar- tą w tej publikacji problematyką. Książka spełnia również ważne cele edukacyjne, stąd jej adresatami są także studenci, w szczególności reprezentujący takie kierunki jak: nauka i technologia żywności, chemia, biologia i biotechnologia, kryminalisty- ka i kryminologia, prawo, administracja, nauka o bezpieczeństwie, nauki rolnicze. Jednak zdecydowanie najliczniejszą grupą odbiorców monografii powinni być naj- ważniejsi jej czytelnicy — producenci i konsumenci żywności. Redaktorzy naukowi pragną serdecznie podziękować autorom opracowań, któ- rzy przyjęli zaproszenie do zaprezentowania swoich poglądów na temat przeciwdzia- łania patologiom na rynku żywności. Szczególne podziękowania należą się recenzen- towi książki — Pani dr hab. Agacie Tyburskiej z Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, która podjęła się trudu oceny przedstawionych do publikacji artykułów, a Jej życzliwe uwagi znacząco wzbogaciły prezentowane opracowanie. Ponadto podziękowania należą się Głównemu Lekarzowi Weterynarii, Główne- mu Inspektorowi Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych, Głównemu Inspektorowi Sanitarnemu, Radzie Gospodarki Żywnościowej oraz Stowarzyszeniu Naukowo-Technicznemu Inżynierów i Techników Przemysłu Spożywczego za ob- jęcie patronatem honorowym konferencji naukowej Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności. Równie serdeczne wyrazy wdzięczności należą się władzom rektorskim i dzie- kańskim Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie za szczególną przychylność dla niniejszej inicjatywy wydaw- niczej, a  także dla wcześniejszych projektów badawczych realizowanych przez pracowników Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej. Należy również pod- kreślić, że prezentowana monografia wpisuje się w generalną strategię — wspie- raną przez Rektora Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w  Olsztynie Jego Magnificencję Pana Profesora Ryszarda Góreckiego — polegającą na poszerzaniu horyzontów badawczych nauk o bezpieczeństwie żywności. Podobne podziękowania redaktorzy naukowi oraz autorzy kierują na ręce mł. insp. dr. Aleksandra Babińskiego — kierownika Działu Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji oraz Jego współpracowników za profesjonalne wydanie książki. Szczytno, styczeń 2015 r. Wiesław Pływaczewski, Agata Lewkowicz ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od redaktorów ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wiesław Pływaczewski* Rozdział 1 Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności — obszary zagrożeń i przeciwdziałanie zjawisku Słowa kluczowe: przestępczość żywnościo- wa, przestępczość zorganizowana, etiolo- gia, fenomenologia, przeciwdziałanie, pra- nie żywności, szara strefa W  opracowaniu poruszono problematykę przestępczości na  rynku żywnościowym w  kontekście funkcjonowania zorganizo- wanych grup przestępczych. Wskazano na główne obszary zagrożeń w takich segmen- tach jak: mięso i produkty mięsne, napoje, artykuły mleczarskie, wyroby cukiernicze, oleje i oliwy, ryby i owoce morza oraz wiele innych. Scharakteryzowano pojęcie „pra- nia żywności” oraz „szarej strefy” na rynku żywności. Zaproponowano również metody przeciwdziałania patologiom i przestępczo- ści na rynku żywnościowym, w szczególno- ści tej o charakterze zorganizowanym. Keywords: food crime, organised crime, etiology, phenomenology, counteraction, food laundering, black market The aim of the paper it to discuss the issue of crime on the food market in the context of organised criminal groups. The arti- cle indicates the main areas of  threats in such segments as: meat and meat products, drinks, dairy products, pastry, oils and ol- ive oils, fish and seafood, and many others. The paper presents the concept of ”food laundering” and ”black market” on the food market. Furthermore, the methods of combating pathologies and crimes on the food market are proposed. The particular attention is paid to the issue of organised crime in this area. Wprowadzenie do problematyki przestępczości zorganizowanej w sektorze żywności Nie ulega wątpliwości, że obszarem, na którym koncentruje się przestępczy biz- nes związany z rynkiem spożywczym jest „szara strefa”. Zdaniem analityków branży żywnościowej udział procentowy nielegalnych praktyk w poszczególnych gałęziach * W. Pływaczewski — dr hab. prof. UWM, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 tego rynku wynosi od 10 do 30 1. Szczególnie zagrożona jest branża przetwórstwa mięsa, wyrobów alkoholowych oraz cukiernicza. Skala sprzecznych z prawem ma- nipulacji w obrębie wymienionych gałęzi sektora żywności jest na tyle niepokojąca, że możemy już mówić o pladze zorganizowanych fałszerstw. Diagnozę tę potwier- dza m.in. czeska afera związana z rozprowadzaniem skażonego metanolem alkoholu. W jej wyniku zmarło 38 osób, a kilkadziesiąt doznało ciężkiego zatrucia i trwałego uszczerbku na zdrowiu. Zatruty alkohol w niewielkich ilościach dotarł również do Polski2. Działania czeskiej policji potwierdziły, że w procederze produkcji i dystrybu- cji skażonej wódki zaangażowane były wyspecjalizowane gangi. Paradoksalne jest to, że problem fałszowania żywności dostrzegany jest bar- dziej z perspektywy przeciętnego konsumenta, aniżeli organów ścigania lub innych podmiotów ustawowo zobowiązanych do kontroli jakości artykułów żywnościo- wych. Można odnieść wrażenie, że publiczne służby kontrolne nie tylko nie sy- gnalizują ewidentnych zagrożeń pojawiających się w obrębie rynku żywności, ale w wielu przypadkach świadomie minimalizują skalę różnego rodzaju nieprawidło- wości3. Stąd należy przypuszczać, że odnotowywane coraz częściej przez „zieloną kryminologię” afery żywnościowe są prostą konsekwencją swoistego marazmu jaki do niedawna panował w licznych instytucjach sprawujących nadzór nad bezpie- czeństwem żywności4. Potwierdzeniem tej kryminologicznej diagnozy może być fakt, że dopiero pod presją ujawnionych w obszarze rynku spożywczego wielkich afer kierownicy poszczególnych resortów i służb kontrolnych zaczęli zastanawiać się nad zmianą dotychczasowego modelu współpracy w zakresie przeciwdziałania pojawiającym się zagrożeniom. Po raz pierwszy również musieli przyznać, że do- tychczasowe struktury nie przystają do współczesnych wyzwań5. W konsekwencji w wielu państwach zaczęły powstawać wyspecjalizowane instytucje, których prio- rytetowym zadaniem jest ujawnianie i eliminowanie nieprawidłowości w obrębie rynków spożywczych6. Nie ulega też wątpliwości, że ważnym wydarzeniem z per- spektywy wdrażania strategii zapobiegawczych w  obszarze nielegalnych rynków żywności było powołanie Europejskiego Urzędu ds.  Bezpieczeństwa Żywności (EFSA — European Food Safety Authority)7. Zob. E. Obidzińska, Zrobieni na szaro, ”Fresh Cool Market” 2009 , nr 7, s. 11. Szerzej na ten temat P. Pytlakowski, Zwody z wódą, „Polityka” 2013, nr 12 (2900), s. 39. W. Pływaczewski, R. Płocki (red.), Nielegalny rynek żywności. Skala zjawiska i moż- liwości przeciwdziałania, Szczytno 2013, s. 38. Tamże, s. 16 i n. M. Róg, Zarys systemu organów kontroli żywności w Polsce [w:] W. Pływaczewski, R. Płocki (red.), Nielegalny rynek żywności…,wyd. cyt., s. 138–139. 6 Na przykład w strukturze włoskich karabinierów powołano specjalną jednostkę zaj- mującą się ściganiem przestępstw polegających na fałszowania oliwy; zob. R. Moroney, Extra Virgin Olive Oil. Great to Taste, Easy to Fake, ”The Wall Street Journal” 2015, January 19, s. 3. A. Alemanno, S. Gabbi (ed), Foundations of EU Food Law and Policy. Ten Years 7 of the European Food Safety, Farnham 2014, s. 349 i n. 1 2 3 4 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 13 Główne obszary zagrożeń A) Mięso i produkty mięsne Jak wcześniej zasygnalizowano przedmiotem przestępczych manipulacji jest najczęściej mięso i jego przetwory. Przykładem zorganizowanych działań w tym sektorze może być m.in. głośna sprawa prowadzona przez chińskie organy ściga- nia. Dotyczyła ona sprzedaży szczurów, lisów oraz norek jako jagnięciny. W wyni- ku prowadzonych czynności śledczych ustalono, że procederem tym zajmował się gang skupiający około 900 osób. Po tej aferze władze chińskie zaleciły stosowanie ostrzejszych kar za handel skażonymi produktami spożywczymi oraz żywnością bez atestu bezpieczeństwa. Wśród aresztowanych były osoby, które w Szanghaju oraz w Wuxi skupowały lisy, szczury, norki oraz kuny, aby później — po poddaniu mięsa tych zwierząt obróbce i dodaniu żelatyny — sprzedawać je jako owcze mięso. W wyniku czynności zabezpieczających policjanci chińscy przejęli ponad 20 tys. ton nielegalnych produktów. Pokłosiem przywołanej afery było wydanie przez Sąd Najwyższy ChRL wytycznych zalecających kwalifikowanie jako groźnych prze- stępstw także czynów polegających na  sprzedaży i  produkcji żywności skażonej substancjami chemicznymi. Zalecenia te odnoszą się również do sprzedaży mię- sa uzyskanego od sztuk chorych lub padłych z nieznanych przyczyn. Przytoczone wytyczne odnoszą się również do zakresu odpowiedzialności urzędników sprawu- jących nadzór nad rynkiem żywności, przewidując wysokie kary za zaniedbania tych osób8. Inną formą działalności gangów operujących w sektorze spożywczym, w szczególności w przetwórstwie mięs, jest tzw. „pranie” żywności. Na problem ten zwraca uwagę m.in. Hazel Croall, który uważa, że manipulacje jakością żywności, polegające na pogarszaniu lub polepszaniu jej właściwości stanowią jedno z waż- niejszych wyzwań dla podmiotów kontrolnych oraz służb ścigania9. Jako przykład „prania” żywności wskazuje się działalność polegającą na im- portowaniu przez holenderskich przetwórców żywności tanich, mrożonych kur- czaków z  Tajlandii i  Brazylii. W  celu uniknięcia ceł dla produktów świeżych, mięso solono, po  czym już na  miejscu, poddawano je  procesowi polegającemu na rozmrażaniu, wstrzykiwaniu wody z odpowiednimi chemicznymi dodatkami i  obróbce w  specjalnych urządzeniach umożliwiających wchłonięcie wody oraz wypłukanie soli. Mięso po tych zabiegach było ponownie zamrażane i jako pro- dukt pełnowartościowy wprowadzane do obrotu10. Inna głośna sprawa ujawniona w 2014 r. i prowadzona przez chińskie organy ścigania dotyczyła firmy McDonald’s Husi Food z  Szanghaju, której pracownicy zajmowali się przepakowywaniem przeterminowanych partii drobiu i  wołowiny po  to, aby nadać im nowe daty 8 9 wiadomości.gazeta.pl , dostęp: 12 czerwca 2013 r. H. Croall, Food crime [w:] P. Beirne, N. South (ed) Issues in Green Criminology. Con- fronting harms against environments, humanity and other animals, Devon 2007, s. 215. 10 Tamże. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności... 14 ważności. Jak wynika ze źródeł policyjnych w tym kilkuletnim procederze uczestni- czyło wiele osób zajmujących znaczącą pozycję w kierownictwie firmy. Podejrzewa się też, że przestępcza działalność mogła być prowadzona dzięki przychylności lo- kalnych władz11. Przeterminowane produkty trafiały do setek chińskich restauracji szybkiej obsługi. Wypada w tym miejscu przypomnieć także polską aferę związaną z tzw. odświeżaniem przeterminowanych produktów mięsnych. Proceder te został ujawniony w 2005 r. przez przedstawicieli mediów, a dotyczył nieetycznych praktyk w Zakładach Mięsnych „Constar” S.A. w Starachowicach12. Według H.  Croalla pojęcie „pranie” żywności obejmuje również proceder dodawania do produktów mięsnych wody oraz białek mięsa zwierząt innych ga- tunków w celu podniesienia ich wartości odżywczej. Podkreśla się jednak, że ta- kie działania są w zasadzie legalne, pod warunkiem umieszczenia odpowiednich informacji na etykietach oraz zachowania odpowiednich proporcji owych dodat- ków13. Nieograniczone możliwości stosowania różnego rodzaju podejrzanych tech- nik daje również wykorzystywanie w produkcji mięsnej tzw. MOM-u. Termin ten odnosi się do rozdrobnionej surowej masy mięsno-tłuszczowej, którą otrzymuje się z elementów zwierzęcych. Wprawdzie polskie normy dopuszczają ograniczone stosowanie tego komponentu przez producentów, jednakże budzi on poważne za- strzeżenia higieniczne i zdrowotne. Surowiec ten, z uwagi na proces pozyskiwania, zawiera znacznie więcej tłuszczu niż zwykłe mięso. Jest też bardziej podatny na utle- nianie, co powoduje konieczność stosowania przeciwutleniaczy. Przechowywanie i przetwarzanie go w nieodpowiednich warunkach może stanowić zagrożenie dla zdrowia konsumentów. Przekraczanie dopuszczalnych norm stosowania MOM, to najczęściej odnotowywane formy oszukańczych praktyk14. Podobną ocenę potwierdziły inne skandale, w  szczególności tzw. afera mię- sna. W  tym wypadku mechanizm przestępczy polegał na  dodawaniu do mięsa pełnowartościowego tzw. odrzutów, czyli surowca nienadającego się do spożycia. Domniemywać należy, że  ujawnione w  jednostkowej sprawie praktyki nie mia- ły charakteru incydentalnego, przeciwnie potwierdziły funkcjonowanie w obrębie branży mięsnej „szarej strefy”, która skutecznie deprecjonuje tę branżę. Zjawisko to nie tylko godzi w uczciwych producentów, ale przede wszystkim podważa — już i tak nadwyrężone — zaufanie polskiego konsumenta. Zastanawiające jest również, że to właśnie branża mięsna odnotowuje wyjątkowo dużą liczbę nieprawidłowo- ści kwalifikowanych jako zachowania nieetyczne lub przestępcze. Fakt ten można tłumaczyć wysokim zapotrzebowaniem na produkty mięsne przez konsumentów, 11 http://tvn24bis.pl/wiadomosci-gospodarcze,71/przeterminowane-mieso-w- mcdonald-s-kfc-i-pizza-hut-pekin-potwierdza,453486.html , dostęp: 21 stycznia 2015 r. Zob. J. Leonkiewicz, Kryzysy przemysłu spożywczego — rola mediów w kształtowa- niu opinii publicznej [w:] W. Pływaczewski, R. Płocki (red.), Nielegalny rynek żywności…, wyd. cyt., s. 38. H. Croall, Food crime …, wyd. cyt., s. 215. Zob. J. Solska, Krowy zrobione w konia, „Polityka” 2013, nr 10 (2898), s. 38. 12 13 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 15 a tym samym szerszym, niż w innych branżach, zakresem pokus do naruszania pra- wa. Wydaje się jednak, że sytuacja ta odzwierciedla także sygnalizowany wcześniej niedowład instytucji nadzorujących rynek mięsny. Niejednokrotnie są one bezradne wobec wielu zagrożeń, które coraz częściej przybierają postać zorganizowanych czy- nów kryminalnych. Przede wszystkim będą to zjawiska destrukcyjne (patologiczne) definiowane jako zachowania korupcyjne. Ich skrajnym przejawem w sektorze mię- snym jest sprzedajność niektórych przedstawicieli nadzorujących ten sektor. B) Napoje Pośród produktów płynnych definiowanych jako napoje najczęściej fałszowane są trunki wysokoalkoholowe oraz wina. Na przykład w trakcie operacji „OPOSON III” włoskie służby kontrolne odkryły zorganizowaną siatkę przestępczą zajmującą się produkcją i dystrybucją fałszywego szampana. W trakcie czynności śledczych przejęto materiały do wytworzenia 60 tys. butelek trunku, w tym fałszywe etykietki. Natomiast w Bangkoku (Tajlandia) policja odkryła skład podrabianej whisky oraz sfałszowane etykiety, banderole i opakowania. Również brytyjska policja ujawniła wiele grup przestępczych, zajmujących się dystrybucją sfałszowanych produktów spożywczych, m.in. przejęła 17 tys. litrów podrabianej wódki o szacowanej wartości detalicznej miliona funtów. Brytyjskie ministerstwo handlu odnotowało od 2009 r. aż pięciokrotne zwiększenie przypadków fałszowania alkoholu. Niewątpliwie boga- tą historię ma fałszerski rynek win. Fałszowane są przede wszystkim markowe wina francuskie, hiszpańskie oraz włoskie. Jak podkreślają eksperci im droższy trunek, tym istnieje większe ryzyko zetknięcia się z podróbkami15. C) Artykuły mleczarskie Zorganizowane formy aktywności przestępczej coraz częściej kojarzone są z  działalnością międzynarodowych koncernów spożywczych funkcjonujących w branży artykułów mleczarskich. W pogoni za zyskiem nie tylko lekceważą one podstawowe normy żywnościowe, ale również świadomie narażają konsumentów lub środowisko naturalne na poważne szkody. Jako przykład takiej działalności może służyć afera związana z produkcją sztucznego mleka w Chinach ujawniona przez służby kontrolne w 2008 r. W wyniku przeprowadzonego śledztwa okazało się, że tamtejszy producent tego produktu firma Santlu, zaspokajająca potrzeby całego chińskiego rynku, dodawała do mleka melaminę. Środek ten wykorzystuje się m.in. do produkcji farb i lakierów oraz plastiku. Na skutek tych praktyk, mają- cych na celu zafałszowanie wyników jakości mleka, zmarło 6 niemowląt, a u po- nad 300 tysięcy dzieci wykryto ostre objawy kamicy nerkowej. Sprawa ta miała swoje międzynarodowe reperkusje. Chińskie matki, obawiając się powtórzenia historii z zatrutym mlekiem, przestały zaopatrywać się w nie we własnym kra- ju, co spowodowało gwałtowny wykup tego towaru w Hongkongu i Macao oraz 15 Zob. M. B. Stoeger, Food Lit: A Reader,s Guide to Epicurean Nonfiction, Santa Barba- ra 2013, s. 238. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności... 16 w krajach sąsiadujących. Masowe wykupywanie mleka wpłynęło na jego cenę, która drastycznie wzrosła, także na rynkach europejskich. Dodać należy, że dwaj główni odpowiedzialni w tej aferze zostali skazani na karę śmierci16. W Europie do najczęściej fałszowanych produktów mleczarskich należą sery oraz masło17. D) Wyroby cukiernicze Podczas wspomnianej już wcześniej operacji „OPSON III” służby kontrolne ujawniły duże ilości fałszywych wyrobów czekoladowych. To  pokazuje, że  pro- blem wykracza poza jedną substancję, zmianę jednego składnika w  produkcie. Przestępcy podrabiają coś, by udawało coś zupełnie innego. Zdaniem ekspertów od przestępczości spożywczej do rynku żywności przyciągają dwa rodzaje sytuacji. Chodzi albo o rzadki i cenny produkt, w którym zamienia się pewne komponenty dla większego zysku, albo o tani i powszechnie występujący produkt, gdzie czysta ekonomia skali mówi, że jeśli nieznacznie obniży się jego wartość konsumpcyjną lub cenę, to i tak sprzedając miliony sztuk osiągnie się cel finalny18. Potwierdza tę prawdę rynek miodów, na którym nagminnie dochodzi do mieszania produktów naturalnych z różnego rodzaju małowartościowymi, a często zagrażającymi zdro- wiu, komponentami. Działające na tym rynku gangi doszły już do takiej perfek- cji, że przeciętny konsument nie jest w stanie odróżnić podróbkę od oryginału. Dlatego też podkreśla się potrzebę — szerszego niż do tej pory — angażowania do czynności śledczych ekspertów zajmujących się problematyką fałszerstw żywności tym bardziej, że jak potwierdza dotychczasowa praktyka organów ścigania fałszer- skie gangi działające na rynkach oliwy od dłuższego czasu korzystają z pomocy przekupnych chemików. Na przykład w 2008 r. wśród podejrzanych o fałszerstwo tego produktu znalazł się szef laboratorium analitycznego włoskiej służby celnej19. E) Oliwa z oliwek Oliwa z  oliwek należy niewątpliwie do  najczęściej fałszowanych produktów spożywczych. Bulwersujące przykłady „prania” oliwy opisuje w swojej demaska- torskiej książce Tom Mueller, przedstawiając m.in. proceder dodawania do ory- ginalnej greckiej oliwy oleju słonecznikowego oraz oleju z orzechów laskowych20. Produkcją i dystrybucją zafałszowanej oliwy od dłuższego czasu zajmują się m.in. włoskie organizacje przestępcze, stąd działalność tę określa się mianem agromafii. 16 17 Por. F. Gale, J.C. Buzby, Imports from China and Food Safety Issues, ’’Economic Infor- mation Bulletin” 2009, number 52, United States Department of Agriculture (USDA), s. 5 i n. Szerzej na ten temat K. Ziółkowska, T. Ziółkowski, Prawne i zdrowotne aspekty fał- szowania mleka i jego przetworów [w:] W. Pływaczewski, R. Płocki (red.), Nielegalny rynek żywności…, wyd. cyt., s. 151–162. https://www.europol.europa.eu/content/thousands-tonnes-fake-food-and-drink- 18 seized-interpol-europol-operation , dostęp: 21 stycznia 2015 r. 19 20 M. Okraszewski, B. Pietruszczak, Oliwa niesprawiedliwa, „Polityka” nr 2 (2007), s. 81 i n. T. Mueller, Extra Virginity. The Sublime and Scandalous World of Olive Oil, New York 2012, s. 20 i n. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 17 Na przykład do najczęściej wykorzystywanych przez kalabryjską Ndranghetę me- tod fałszerskich należy rozcieńczanie oryginalnej wysokojakościowej oliwy innymi płynami np. zużytymi tłuszczami do smażenia, oliwą otrzymaną z wytłoków czy też oliwą lampante. Ta ostatnia w swojej pierwotnej postaci nie nadaje się do spożycia. Zafałszowane w ten sposób produkty sprzedawane są jako towary najwyższej jako- ści co w praktyce oznacza, że reklamuje się je jako oliwy virgin lub extra virgin21. F) Ryby oraz produkty pochodzenia morskiego Zdaniem hiszpańskich służb śledczych co dziesiąta puszka z tuńczykiem albo anchois zawiera inne mniej wartościowe ryby. Natomiast badania przeprowadzone w Irlandii, dotyczące produktów na bazie dorsza wykazały, że co trzeci produkt sprze- dawany w Wielkiej Brytanii i Irlandii nie zawierał nawet śladowych ilości tego gatun- ku ryby. Kolejnym przykładem działalności zorganizowanych gangów, tym razem specjalizujących się w nielegalnej eksploatacji żywych zasobów morza, są połowy re- kinów u wybrzeży Ameryki Środkowej. Procederem tym zajmują się m.in. tajwańskie organizacje przestępcze zainteresowane pozyskiwaniem na przemysłową skalę płetw tych ryb. Części te po zmieleniu stanowią poszukiwany komponent służący przygo- towaniu drogich potraw na Tajwanie, w Japonii oraz Chinach. Sprzeciw organizacji ekologicznych budzą nie tylko rabunkowe odłowy rzadkich gatunków rekinów, ale również fakt, że wyłowionym sztukom obcina się płetwy na żywo, co skazuje te zwie- rzęta na cierpienie i powolną śmierć22. Odbiorcą zakazanych surowców są głównie renomowane hotele oraz restauracje, a także tzw. sklepy delikatesowe funkcjonujące w wielkich aglomeracjach, które to placówki tworzą istotne ogniwo w zasygnalizo- wanym procederze23. W 2010 r. światowe telewizje wyemitowały przygotowany przez organizacje ekologiczne wstrząsający film pt. „Zatoka delfinów”, ukazujący rzeź tych ssaków przez japońskich rybaków. Film ten wywołał liczne protesty przedstawicie- li opinii publicznej oraz ogólnoświatową dyskusję na temat wprowadzenia zakazu odławiania tych zwierząt. Należy zauważyć, że mięso delfinów, uznawane w Japonii za przysmak, służy m.in. do przyrządzania sushi. Mimo napiętnowania przez świa- tową opinię publiczną kontrowersyjnych odłowów chronionych gatunków morskich rząd japoński, wykorzystując zapis o  możliwości połowów w  celach naukowych, wspiera swoich rybaków, podkreślając przy tym, że wycofanie tego poparcia stanowi- łoby dowód dystansowania się od narodowego dziedzictwa kulinarnego. G) Pozostałe artykuły spożywcze Szeroko komentowana w polskich mediach tzw. afera solna, polegająca na wpro- wadzaniu na rynek spożywczy soli wypadowej zamiast konsumpcyjnej potwierdziła jedynie, że na tle problematyki przestępczości przeciwko żywności i jakości życia 21 22 Tamże, s. 81. W. Pływaczewski, Nielegalny handel chronionymi gatunkami dzikiej fauny i flory, „Przegląd Policyjny” 2010, nr 3 (99), s. 52.  23 Tamże, s. 55. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności... 18 pojawia się pilna potrzeba zrewidowania zakresu dotychczasowych ustawowych kompetencji, mało efektywnych struktur administracyjnych, które odpowiedzialne są za bezpieczeństwo żywności i tym samym zdrowie konsumentów. Jak wcześniej zauważono struktury te nie do końca radzą sobie z nowymi zagrożeniami cywi- lizacyjnymi, zwłaszcza z coraz częściej pojawiającymi się formami przestępczości zorganizowanej. W przywołanej sprawie, dotyczącej soli, wiele organów, instytucji i służb państwowych wykazało się nie tylko biernością i deficytem możliwości prze- widywania wielorakich następstw nielegalnej działalności, ale również brakiem logi- stycznego i kadrowego zaplecza, umożliwiającego efektywną reakcję na tego rodzaju zjawiska24. Do produktów, które coraz częściej poddawane są zabiegom manipula- cyjnym należy też ryż. Przestępcze praktyki polegają głównie na zastępowaniu ga- tunków droższych ich tańszymi zamiennikami. Swoistym rynkiem jest także obszar pozyskiwania i sprzedaży kawioru. Surowiec ten pozyskiwany z ginących gatunków ryb jesiotrowatych stanowi poszukiwany przez konsumentów przysmak, stąd jego ceny na światowych giełdach sprzedaży są niezwykle wysokie. Sytuacja taka zachęca gangi specjalizujące się w fałszerstwach produktów spożywczych do nielegalnego odławiania chronionych ryb, a także do wprowadzania podróbek na legalny rynek. Jak podkreślają przedstawiciele służb celnych przestępcy do  perfekcji opanowali sposoby oznaczania pojemników z kawiorem co często powoduje, że wspomniane oszustwa są trudne do wykrycia nawet przez specjalistów25. Przeciwdziałanie zorganizowanej przestępczości w sektorze żywności O szczególnej randze problematyki dotyczącej ochrony żywności może świad- czyć fakt, że Międzynarodowa Organizacja Policji Kryminalnej — Interpol oraz Europejski Urząd Policji — Europol uznały fałszerstwa towarowe, w tym oszustwa w sektorze żywności, za jedno z priorytetowych zadań. Należy wierzyć, że między- narodowe znaczenie tej problematyki zostanie właściwie odczytane przez polskie organy ścigania, które — jak dotychczas — wykazywały się umiarkowanym zain- teresowaniem tą kategorią przestępczości. Dynamiczny rozwój najbardziej niebez- piecznych form aktywności przestępczego podziemia, operującego na rynku żyw- ności potwierdzają m.in. koordynowane przez Interpol i Europol dotychczasowe wielkie przedsięwzięcia o zasięgu międzynarodowym — OPSON oraz OPSON II, OPSON III. W trakcie tej ostatniej operacji skonfiskowano m.in. ponad 1200 ton żywności podrabianej lub niespełniającej standardów oraz około 430 tys. litrów 24 Por. C. Kowanda, Prawdziwy rozmiar afery solnej. Przesolili, www. polityka.pl , dostęp: 30 marca 2012 r. 25 http://www.rp.pl/artykul/767469.html , dostęp: 21 stycznia 2015 r. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 19 sfałszowanych napojów. Aresztowano prawie 100 osób w 33 krajach. Kontrolerzy różnych służb zarekwirowali m.in.  ponad 131 tys. litrów oliwy i  octu winnego, 80 tys. opakowań ciastek i batoników czekoladowych, 20 ton przypraw, 186 ton płatków zbożowych, 45 ton produktów mlecznych i 42 litry miodu. Największa ilość skonfiskowanych produktów należała do  kategorii ryb i  owoców morza — w tym 484 tony tuńczyka. Śledczy odkryli we Włoszech zorganizowaną siat- kę przestępczą, stojącą za produkcją i dystrybucją fałszywego szampana. Z kolei filipińskie służby kontrolne skonfiskowały niemal 150 tys. podrobionych kostek rosołowych. W tym samym czasie francuska policja wykryła i zamknęła nielegalną rzeźnię na przedmieściach Paryża. Natomiast w Hiszpanii służby kontrolne odkry- ły 4,5 ton ślimaków nielegalnie zbieranych na polach i w lasach, w wyniku czego zatrzymano m.in. 24 imigrantów przebywających w tym kraju bez zezwolenia26. Jak słusznie zauważa się w literaturze przedmiotu problem fałszerstw żywności wykracza poza jedną substancję, zmianę jednego składnika w produkcie. Przestępcy podrabiają coś, by udawało coś zupełnie innego. Zdaniem ekspertów — przestęp- ców do rynku żywności przyciągają dwa rodzaje sytuacji, tj. chodzi albo o rzadki i cenny produkt, w którym zamienia się pewne elementy dla większego zysku, albo o tani i powszechnie występujący produkt, gdzie czysta ekonomia skali podpowiada, że jeśli obniży się cenę nawet minimalnie, to sprzedając miliony sztuk i tak zarabia się krocie. Dlatego też pojawiają się głosy, aby w branży spożywczej wykorzysty- wać podobne techniki zabezpieczeń jakie stosowane są np. w walce z piractwem towarowym dotykającym przemysł mody, co prowadziłoby do oznaczania orygi- nalnych produktów i artykułów spożywczych hologramami lub znakami wodnymi. Na pewno jest to propozycja godna rozważenia tym bardziej, że skala przestępczości żywnościowej i jej dynamika potwierdzają, że apogeum przestępczości deformującej rynki żywności mamy dopiero przed sobą. W świetle tej prognozy zastanawiające jest, że polska Policja, jak dotąd nie zaprezentowała zwartej strategii przeciwdzia- łania patologiom związanym z rynkiem żywności. Wprawdzie w programie dzia- łań perspektywicznych na najbliższe lata pojawia się problematyka przestępczości gospodarczej, jednakże bez wyraźnego wskazania sektora żywności27. Wydaje się, że stanowisko organów ścigania w zakresie analizowanej problematyki nie do końca jest klarowne. Policja bowiem oczekuje większej aktywności ze strony służb i in- spekcji kontrolnych, dystansując się przy tym od zbytniego angażowania się w dzia- łania zapobiegawcze. Natomiast wspomniane podmioty kontrolne uważają, że to właśnie organy ścigania powinny aktywniej włączyć się w przedsięwzięcia na rzecz eliminowania patologii związanych z  żywnością. Brak zweryfikowanych danych uniemożliwia pełną ocenę zaangażowania organów ścigania w  przeciwdziałanie przestępczości żywnościowej, tym bardziej, że przestępczość ta to pojęcie niezwykle 26 http://www.interpol.int/News-and-media/News/2014/N2014-022 , dostęp: 21 stycz- nia 2015 r. 27 Por. wystąpienie komendanta głównego Policji w trakcie narady rocznej w Wyższej Szkole Policji w Szczytnie 8 lutego 2013 r., www. policja.pl/portal , dostęp: 21 czerwca 2013 r. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności... 20 pojemne i niejednorodne, co ostatecznie przekłada się na niepełny obraz statystycz- ny zjawiska28. Jednakże liczba wszczynanych postepowań karnych, a także umarza- nych spraw związanych z zamachami na wiarygodność rynku żywności potwierdza, że  wspomniane zaangażowanie wynika bardziej z  formalnego obowiązku aniżeli pełnego zrozumienia wagi problemu. Wprawdzie dzięki wewnętrznym inicjatywom szkoleniowym, a także wsparciu pozarządowych organizacji konsumenckich proku- ratorzy, policjanci i sędziowie coraz więcej wiedzą o tzw. przestępczości żywienio- wej, jednakże wiedza ta tylko w niewielkim stopniu przekłada się na praktykę ściga- nia i orzekania. Nie ulega wątpliwości, że sedno sprawy tkwi także w funkcjonują- cych w tych instytucjach stereotypach, które każą postrzegać problematykę ochrony żywności jako drugorzędną na tle innych realizowanych przez nie spraw. Nie należy również wykluczyć innego podłoża zjawiska marginalnego traktowania sygnalizo- wanej problematyki. Wydaje się, że staje się ona dla wielu przedstawicieli organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości — ze względu na swoją złożoność i wybitnie ekspercki kontekst — coraz bardziej absorbująca. Stąd częste odwoływanie się do instytucji odmowy wszczęcia postępowania lub umorzenia to okazja do pozbycia się statystycznego balastu, a tym samym uchronienia urzędowej sprawozdawczości przed krytyczną oceną. Przedstawiona diagnoza dotyczy nie tylko przestępczości żywnościowej, ale można ją odnieść do całego kompleksu spraw kojarzonych z tzw. problematyką ekologiczną29. Do pilnych zadań, których realizacja mogłaby znacząco oczyścić nie najlep- szą atmosferę wokół polskiej branży mięsnej, należy m.in. — co najmniej — ogra- niczenie zjawiska nielegalnego uboju. Okazuje się bowiem, że mięsne podziemie, wykorzystując prawną formułę uboju gospodarczego, wprowadza na legalny rynek znaczne ilości wątpliwej jakości towaru. Dodać należy, że odbywa się to najczęściej poza jakąkolwiek kontrolą weterynaryjną. Oczywiste jest, że  tolerowanie takiej sytuacji nie tylko psuje rynek mięsny, ale również w poważnym stopniu zagraża zdrowiu i życiu konsumentów. Znaczny wzrost liczby tzw. chorób odzwierzęcych odnotowany w ostatnim okresie przez służby sanitarne, niejako potwierdza tę oce- nę. Pośród innych problemów, których rozwiązanie wpłynęłoby na poprawienie wizerunku branży mięsnej, należałoby podnieść sprawę przywrócenia podstawo- wych norm żywnościowych. Totalny chaos jaki w tym zakresie panuje sprzyja tyl- ko nieuczciwym producentom oraz klasycznym gangom mięsnym. Świadomość braku jednoznacznych standardów przewidzianych dla poszczególnych wyrobów, w szczególności dla produktów wędliniarskich, wpływa na obniżenie jakości po- szczególnych produktów oraz zachęca „szarą strefę” do przejmowania legalnego rynku. Praktykom tym towarzyszy zjawisko kamuflowania prawdziwego składu dostarczanych na rynek produktów, co najczęściej przejawia się w nieumieszczaniu Zob. J. Błachut, Problemy związane z pomiarem przestępczości, Warszawa 2007, 28 s. 19 i n. 29 W. Pływaczewski, Międzynarodowa współpraca policyjna w zakresie przeciwdziała- nia przestępczości związanej z nielegalnym handlem chronionymi gatunkami fauny i flory, „Przegląd Policyjny” 2010, nr 4 (100), s. 95.  ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 21 na towarze jakichkolwiek informacji lub jego fałszywym oznaczaniu. Ponadto co- raz częściej skład chemiczny produktu zastępowany jest przez opis, a na etykietach z informacjami znajdują się nieczytelne litery. Przedstawione przejawy patologicznej działalności nie wyczerpują wszyst- kich kryminologicznych form definiowanych jako zorganizowana przestępczość żywnościowa. Katalog ten jest otwarty, co oznacza że może on być uzupełnio- ny o  nowe kategorie nielegalnych praktyk ujawnianych przez organy ścigania oraz inne służby przestrzegania prawa. Niewątpliwie mieścić się będą tu również różnego rodzaju mniej groźne czyny dotyczące naruszeń przepisów sanitarno- -epidemiologicznych i porządkowych związanych z bezpieczeństwem żywności, kwalifikowanych najczęściej jako wykroczenia. Wydaje się także, że  kolejnym niezwykle pojemnym wyzwaniem dla służb kontrolnych, w tym przede wszyst- kim organów ścigania, będzie ciągle rozrastający się rynek internetowy artykułów żywnościowych, a także różnego rodzaju suplementów wykorzystywanych przez hodowców zwierząt rzeźnych. Jak potwierdzają dotychczasowe badania wiele in- ternetowych transakcji dotyczy produktów sfałszowanych lub nieposiadających niezbędnych atestów unijnych i krajowych30. Należy zauważyć, że handel inter- netowy dotyczy m.in. niektórych zakazanych antybiotyków. Wykorzystuje się je w hodowli trzody oraz drobiu jako stymulatory wzrostu. Duże partie tych suple- mentów trafiają do Polski w zakamuflowanej formie, np. deklarowane są w orga- nach celnych jako dodatki do farb. W  ramach podsumowania należy stwierdzić, że  zorganizowana przestęp- czość związana z rynkiem żywności, poprawniej z rynkami żywności, jawi się dziś — na tle przestępczości gospodarczej — jako niezwykle ważne i aktualne wyzwanie dla wszystkich podmiotów na całym świecie zajmujących się identy- fikowaniem oraz eliminowaniem współczesnych zagrożeń cywilizacyjnych o za- sięgu globalnym. Niewątpliwie zainteresowanie żywnością jako przedmiotem manipulacji i źródłem nielegalnych dochodów ze strony międzynarodowych or- ganizacji przestępczych w najbliższych latach nie osłabnie, przeciwnie możemy oczekiwać, że  dynamika i  rozmiary tej przestępczości zdecydowanie wzrosną. Oznacza to, że służby odpowiadające za bezpieczeństwo żywności muszą jak naj- szybciej dokonać głębokiej reorientacji w zakresie wyznaczania priorytetowych zadań w tym obszarze. Chodzi tu zarówno o zmiany strukturalne, gradację za- dań strategicznych, jak i o edukację pracowników służb kontrolnych związaną z  diagnozowaniem pojawiających się nowych obszarów zagrożeń. Gwarantem realizacji tych celów jest m.in. bieżąca koordynacja podejmowanych przedsię- wzięć zapobiegawczych. W tym zakresie, jak podkreślają autorzy książki na te- mat nielegalnego rynku żywności, nieodzowna jest stała współpraca sędziów, 30 Zob. R. Płocki, Zagrożenia dla konsumentów związane z obrotem żywnością w Inter- necie [w:] M. Borkowski, M. Stańczyk-Minkiewicz, I. Ziemkiewicz-Gawlik (red.), Edukacja dla bezpieczeństwa — wyzwania i zagrożenia w XXI wieku. Militarne i niemilitarne paradyg- maty bezpieczeństwa, Poznań 2013. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności... 22 przedstawicieli organów ścigania (policjanci, prokuratorzy) i  inspekcji kontro- lnych oraz funkcjonariuszy służb granicznych i  celnych31. Niemniej ważnym elementem działań zapobiegawczych są podejmowane — przez różne podmio- ty — inicjatywy szkoleniowe. W trakcie tego rodzaju spotkań dochodzi bowiem do bieżącej wymiany doświadczeń pomiędzy pracownikami różnego rodzaju inspekcji oraz organów ścigania. Niewątpliwie pionierski charakter miały dwie konferencje zorganizowane przez pracowników Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-mazurskiego w Olsztynie, reprezentowany przez Kadrę z Katedry Kryminologii i  Polityki Kryminalnej oraz pracowników Wydziału Bezpieczeństwa Wewnętrznego Wyższej Szkoły Policji w  Szczytnie. Oba spo- tkania z  udziałem praktyków oraz przedstawicieli nauki zostały poświęcone wypracowaniu strategii przeciwdziałania patologiom na rynku żywności32. Ich uczestnicy zwrócili m.in. uwagę na brak narodowego programu przeciwdziałania patologiom zagrażającym legalnemu rynkowi produkcji żywności. Krytycznie odnieśli się również do istniejących partykularyzmów, dostrzegalnych m.in. na tle działalności poszczególnych służb, inspekcji oraz resortów. Zasygnalizowane negatywne zjawiska uniemożliwiają podejmowanie perspektywicznych inicjatyw, uwzględniających globalny interes Państwa. Ta niezbyt budująca ocena opiera się na  dotychczasowym, mało optymistycznym, bilansie doświadczeń w  zakresie przeciwdziałania zagrożeń w obszarze rynków żywności. Stąd głosy uczestników obu przywołanych spotkań należy odbierać jako dążenie do uzdrowienia obecnej sytuacji. Pamiętać też należy, że pojęcie „przestępczość żywnościowa” jest nie- zwykle pojemne. Nie ogranicza się ono jedynie do fałszerstw żywności, kwalifi- kowanych w prawie karnym jako klasyczne oszustwa, ale przybierać może szerszy 31 Por. W. Pływaczewski, R. Płocki (red.), Nielegalny rynek żywności…, wyd. cyt., s. 151–162. 32 Pierwsza konferencja na temat „Nielegalny rynek żywności — skala zjawiska i możliwości przeciwdziałania” odbyła się w Wyższej Szkole Policji w Szczytnie 20 maja 2013 r., natomiast druga nt. „Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności” miała miejsce 10 kwietnia 2014 r. na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie. Współorganizatorem tej ostatniej byli, obok dotychczasowych kooperantów, pracownicy Wydziału Żywności UWM w Olsztynie. Dorobek obu konferencji, poszerzony o dodat- kowe cenne opracowania, został zawarty w dwóch odrębnych pracach wydanych na- kładem Wydawnictwa Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie oraz Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej UWM w Olsztynie; zob. W. Pływaczewski, R. Płocki (red.), Niele- galny rynek żywności. Skala zjawiska i możliwości przeciwdziałania, Szczytno 2013 oraz A. Lewkowicz, W. Pływaczewski (red.), Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności, Szczytno 2015. Inspiracją dla wymienionych przedsięwzięć naukowych była zorganizo- wana w 2012 r. na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie międzynarodowa konferencja na temat „Nielegalne rynki — skala zjawiska i możliwości przeciwdziała- nia”, w trakcie której podjęta została próba zdiagnozowania zagrożeń w obszarze rynków żywności; zob. W. Pływaczewski, P. Chlebowicz, Nielegalne rynki. Geneza, skala zjawiska oraz możliwości przeciwdziałania, Olsztyn 2012. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności 23 wymiar. Termin ten bowiem odnosi się również do innych przestępstw, takich m.in.  jak: fałszerstwa dokumentów (podrabianie i  przerabianie dokumentacji kontrolnej oraz różnego rodzaju certyfikatów i poświadczeń dotyczących jakości produktów), nadużycie władzy (przekroczenie uprawnień przez kontrolujących lub świadome zaniechanie obowiązków kontrolnych), łapownictwo w  postaci przekupstwa lub sprzedajności (w szczególności ta ostatnia kategoria przestęp- stwa pojawia się na tle działalności osób publicznych przyjmujących korzyści za odstąpienie od czynności kontrolnych). Nawet pobieżna ocena zakresu definicyj- nego analizowanej kategorii przestępczości potwierdza, że brak wspólnej platfor- my działań zapobiegawczych może zniweczyć najbardziej szczytne cele wpisane do programów działania poszczególnych podmiotów odpowiedzialnych za prze- ciwdziałanie patologiom identyfikowanym z żywnością. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Zorganizowane formy przestępczości w sektorze żywności... ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Monika Kotowska, Anna Chodorowska* Rozdział 2 Prawnokarne i kryminologiczne aspekty ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia Słowa kluczowe: bezpieczeństwo żywno- ści, przestępczość żywieniowa, konsument, kontrola i nadzór żywności Problematyka food crime jest coraz czę- ściej poruszana w prasie, mediach i artyku- łach naukowych. Produkcja, przetwarzanie i  dystrybucja żywności są również jednym z  najważniejszych sektorów gospodarki. Prawo żywnościowe oscyluje wokół spraw związanych z  ochroną zdrowia konsumen- tów, a  więc zapewnieniem bezpieczeństwa żywności tak, aby w pełni chronić interesy jej konsumentów. Opracowanie zawiera wy- brane aspekty prawnej problematyki kon- troli produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności w Polsce. Keywords: food safety, food crime, cus- tomer, control and supervision of food The problem of food crime is increasingly being raised in the media, the press and scientific articles. Production, processing and distribution of  food are also one of the most important sectors of the econo- my. The food law concentrates on prob- lems connected with the protection of the consumers’ health, that is the safety of the food and the protection of  the consum- ers’ interest. This study aims to present selected legal aspects of production, pro- cessing and distribution of  food control in Poland. Skala patologii w sferze żywności i żywienia od dłuższego czasu jest w Polsce za- uważalna, jednak dopiero od niedawna zjawisko to stało się przedmiotem eksploracji naukowej. Zainteresowanie obszarem określanym w kryminologii jako food crime1 po- przedziły pojawiające się w mediach od początku XX w. informacje o licznych nie- * M. Kotowska — dr, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie; A. Chodorowska — dr, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. 1 Szerzej R. Płocki, Food crime — skala zjawiska [w:] W. Pływczewski, P. Chlebowicz (red.), Nielegalne rynki. Geneza, skala zjawiska oraz możliwości przeciwdziałania, Olsztyn 2012, s. 366 i n. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 prawidłowościach związanych z produkcją, przechowywaniem oraz szeroko rozu- mianym bezpieczeństwem w sferze żywienia2. W ostatnich latach zaczęto zauważać rozmiar problemu. Dziś mówimy już o nielegalnym rynku żywności, który podlega istotnym przeobrażeniom, generując ogromne straty finansowe oraz stanowi real- ne zagrożenie dla zdrowia konsumentów3. Nie ulega wątpliwości, że istnieje pilna potrzeba podjęcia prac badawczych w tym obszarze, tym bardziej, że brak jest, poza nielicznymi wyjątkami, kompleksowych opracowań na ten temat4. Brak analiz empirycznych częściowo może wynikać z  tego, że problematyka bezpieczeństwa żywności stała się istotnym obszarem działań ustawodawcy dopie- ro od czasu wejścia Polski do Unii Europejskiej. Świadczy o tym m.in. uchwalona w 25 sierpnia 2006 r. ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia (dalej: u.b.ż.ż.)5, która stanowi podstawowy akt prawa krajowego z zakresu prawa żywnościowego. Ustawa wdraża przepisy zawarte w 25 rozporządzeniach Wspólnoty Europejskiej i 57 dyrektywach wspólnotowych. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że do wejścia w życie powoływanej ustawy problematyka bezpieczeństwa żywności była regulo- wana przepisami zawartymi aż w 14 ustawach. Przepisy komentowanej ustawy okre- ślają wymagania i procedury niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa żywności i żywienia, wymagania zdrowotne żywności, wymagania higieniczne w produkcji i obrocie żywnością, jak również właściwość organów w zakresie przeprowadzania urzędowych kontroli żywności oraz wymagania dotyczące ich przeprowadzania. Ustawa wprowadza ponadto zaostrzone kary za nieprzestrzeganie przepisów usta- wy oraz przepisów rozporządzeń wspólnotowych (art. 96–104 u.b.ż.ż.). Czyny stanowiące występki zostały określone w przepisach art. 96–99 u.b.ż.ż. w  dziale VIII „Przepisy karne i  kary pieniężne” w  rozdziale I  zatytułowanym „Przepisy karne”. Poniżej zostaną, w sposób symplifikowany, przedstawione przestępstwa ure- gulowane w  przytoczonych przepisach, które wymagają przybliżenia [zdanie — M.K. i A.Ch.]. Przedmiotem ochrony przestępstwa z art. 96 u.b.ż.ż. jest zdrowie i życie człowie- ka. Typ podstawowy omawianego przestępstwa został uregulowany w art. 96 ust. 1 u.b.ż.ż. Zachowanie przestępne polega na produkcji lub wprowadzaniu do obrotu środków spożywczych powszechnie spożywanych, szkodliwych dla zdrowia lub 3 Poszczególne przypadki przytacza i analizuje J. Leonkiewicz. Tenże, Kryzysy prze- mysłu spożywczego — rola mediów w kształtowaniu opinii społecznej [w:] W. Pływaczewski, R. Płocki (red.), Nielegalny rynek żywności. Skala zjawiska i możliwości przeciwdziałania, Szczy
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przeciwdziałanie patologiom na rynku żywności
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: