Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00393 005578 13069882 na godz. na dobę w sumie
Przedawnienie roszczeń związanych z wywłaszczaniem nieruchomości - ebook/pdf
Przedawnienie roszczeń związanych z wywłaszczaniem nieruchomości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7078-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W monografii omówiono problematykę przedawnienia roszczeń związanych z wywłaszczaniem nieruchomości - od wielu lat wyjątkowo sporną z uwagi na brak jednoznacznych rozwiązań normatywnych. Autorka podjęła próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w obowiązującym w Polsce porządku prawnym można obronić tezę o przedawnieniu roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia, a także czy ulega przedawnieniu roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości.

Zaletą książki jest wykorzystanie bogatego dorobku orzecznictwa sądów administracyjnych oraz systemowe ujęcie zagadnienia, cenne z uwagi na jego interdyscyplinarność.

Adresaci:
Publikacja polecana jest w szczególności osobom zajmującym się w praktyce problematyką wywłaszczeniowo-odszkodowawczą, tj. pracownikom administracji rządowej i samorządowej, sędziom, adwokatom i radcom prawnym oraz osobom uczestniczącym w procesie stanowienia prawa wywłaszczeniowego. Zawarte w pracy rozważania będą również przydatne pracownikom naukowym oraz studentom prawa i administracji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PRZEDAWNIENIE ROSZCZEŃ ZWIĄZANYCH Z WYWŁASZCZANIEM NIERUCHOMOŚCI Elżbieta Lemańska Warszawa 2014 Stan prawny na 1 kwietnia 2014 r. Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3268-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Wstęp / 13 Rozdział 1 Przedawnienie roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w II Rzeczypospolitej Polskiej / 19 1. 2. 3. 4. 5. 6. Prawo do odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości w polskich przepisach konstytucyjnych okresu międzywojennego / 19 Charakter prawny roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w przepisach dzielnicowych / 23 2.1. 2.2. Roszczenia odszkodowawcze / 23 Prawo odkupu, prawo pierwokupu wywłaszczonej nieruchomości / 27 Charakter prawny roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w przepisach uchwalonych przez polskiego prawodawcę w okresie międzywojennym / 28 3.1. 3.2. Roszczenia odszkodowawcze / 28 Prawo odkupu, prawo pierwokupu wywłaszczonej nieruchomości / 37 Charakter prawny roszczenia o wynagrodzenie za nieruchomość przejętą na cele reformy rolnej / 39 Skutki upływu czasu dla roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w okresie międzywojennym / 43 Wnioski / 53 5 Spis treści Rozdział 2 Przedawnienie roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w Polsce Ludowej i w III Rzeczypospolitej Polskiej do 1997 r. / 55 Uwagi ogólne / 55 Charakter prawny i przedawnienie roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w latach 1945–1958 / 56 Charakter prawny i przedawnienie roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w latach 1958–1985 / 66 3.1. 3.2. Charakter prawny i przedawnienie roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w latach 1985–1997 / 85 4.1. 4.2. Wnioski / 97 Roszczenia odszkodowawcze / 66 Roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości / 82 Roszczenia odszkodowawcze / 85 Roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości / 94 Rozdział 3 Charakter prawny roszczenia o odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia nieruchomości / 101 1. 2. 3. 4. 5. 1. 2. 3. Odpowiedzialność odszkodowawcza za wywłaszczenie nieruchomości w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. / 101 Charakter prawny odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości / 106 2.1. Spór o charakter prawny odszkodowań za szkody legalne z uwzględnieniem roszczenia o odszkodowanie za wywłaszczenie / 106 Konstrukcja prawna roszczenia o odszkodowanie za wywłaszczenie w ustawie o gospodarce nieruchomościami / 129 Natura prawna roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia na tle konkretnych rozwiązań ustawy o gospodarce nieruchomościami / 138 2.2. 2.3. Wnioski / 153 Rozdział 4 Przedawnienie roszczenia o odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia nieruchomości / 157 6 Spis treści Instytucja przedawnienia w polskim prawie publicznym i prywatnym (uwagi ogólne) / 157 Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych z tytułu działań legalnych innych niż wywłaszczenie nieruchomości / 168 Usprawiedliwienie przedawnienia roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia nieruchomości / 181 3.1. 3.2. Uwagi ogólne / 181 Realizacja funkcji przedawnienia w koncepcji o przedawnieniu roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia / 192 Przedawnienie roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia w kontekście konstytucyjnym / 199 3.3. Prawo do odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości jako prawo podmiotowe i jako roszczenie / 207 Przedawnienie roszczenia o odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia nieruchomości – w okresie po decyzyjnym ustaleniu odszkodowania / 213 Dopuszczalność przedawnienia roszczenia o odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia nieruchomości w okresie między powstaniem szkody a ustaleniem odszkodowania / 228 6.1. 6.2. Uwagi ogólne / 228 Roszczenie odszkodowawcze w znaczeniu materialnoprawnym w okresie między powstaniem szkody a ustaleniem odszkodowania / 231 Roszczenie odszkodowawcze w znaczeniu procesowoprawnym w okresie między powstaniem szkody a ustaleniem odszkodowania / 236 Znaczenie regulacji art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. dla przedawnienia roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia / 252 Ocena dopuszczalności przedawnienia roszczenia odszkodowawczego w okresie między powstaniem szkody a ustaleniem odszkodowania (de lege lata i de lege ferenda) / 257 6.3. 6.4. 6.5. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Wnioski / 267 Rozdział 5 Ocena dopuszczalności przedawnienia roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości / 274 7 Spis treści 1. 2. 3. 4. Charakter prawny roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości / 274 1.1. Żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jako roszczenie cywilnoprawne / 274 Żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości (prawo rzeczowe czy prawo obligacyjne) / 280 1.2. Ograniczenie w czasie dochodzenia roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości w warunkach de lege lata / 288 2.1. 2.2. Charakterystyka terminu z art. 136 ust. 5 u.g.n. / 288 Zbędność nieruchomości na cel wywłaszczenia a powstanie roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości / 291 Przesłanki wykluczające przedawnienie roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości / 295 Realizacja orzeczenia w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości / 307 Wnioski / 313 2.3. Zakończenie / 317 Wykaz aktów prawnych / 329 Wykaz orzeczeń / 335 Wykaz literatury / 341 Wykaz skrótów Akty prawne Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (austriacki kodeks cywilny z dnia 1 czerwca 1811 r.) Bürgerliches Gesetzbuch (niemiecki kodeks cywil- ny z dnia 18 sierpnia 1896 r. dekret Naczelnika Państwa z dnia 7 lutego 1919 r. w przedmiocie przepisów tymczasowych o wy- właszczeniu przymusowem na użytek dróg żela- znych i innych dróg komunikacyjnych lądowych i wodnych oraz wszelkich urządzeń użyteczności publicznej (Dz. U. Nr 14, poz. 162 z późn. zm.) dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (tekst jedn.: Dz. U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywil- ny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) Kodex Napoleona z dnia 21 marca 1804 r. ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 227 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 44, poz. 267 z późn. zm.) Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 9 ABGB BGB dekret z dnia 7 lutego 1919 r. dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. k.c. K.N. Konstytucja kwietniowa Konstytucja marcowa Konstytucja PRL Wykaz skrótów Konstytucja RP k.p.a. k.p.c. p.p.s.a. specustawa drogowa specustawa lotniskowa u.g.n. u.p.e.a. ustawa planistyczna ustawa wywłaszczeniowa z 1958 r. 10 22 lipca 1952 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postę- powania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postę- powaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 687 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 lutego 2009 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie lotnisk użytku publicznego (Dz. U. Nr 42, poz. 340 z późn. zm.) ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1015 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 647 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 z późn. zm.) Wykaz skrótów ustawa z 1985 r. ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 z późn. zm.) Organy orzekające NSA NTA SA SN TK WSA Naczelny Sąd Administracyjny Najwyższy Trybunał Administracyjny Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Wojewódzki Sąd Administracyjny Czasopisma, publikatory, zbiory orzeczeń Acta UWr. BS KPP M. Praw. NP ONSA ONSAiWSA OSN(C) OSNC OSNCK OSNC-ZD Acta Universitatis Wratislaviensis Biuletyn Skarbowy Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawniczy Nowe Prawo Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjne- go Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjne- go i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna (do 1952 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Izba Karna (do 1961 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy 11 Wykaz skrótów OSNP OSNPG OSP OSPiKA OTK OTK-A PiP PiŻ PP PPH PPP PS ST Zb. Orz. NTA ZNSA Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitra- żowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Państwo i Prawo Prawo i Życie Przegląd Podatkowy Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa Publicznego Przegląd Sądowy Samorząd Terytorialny Zbiór Orzeczeń Najwyższego Trybunału Admini- stracyjnego Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjne- go Inne CBOSA LEX LEX Polonica Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyj- nych, dostępna na stronie: http://orzeczenia. nsa. gov. pl System Informacji Prawnej „LEX Omega” Wy- dawnictwa Wolters Kluwer System Informacji Prawnej Wydawnictwa Praw- niczego LexisNexis 12 Wstęp Instytucja wywłaszczenia została już stosunkowo szeroko zbadana i opisana. Wnikliwsza ocena pozwala jednak twierdzić, że nadal istnieją obszary jej funkcjonowania, które budzą spore wątpliwości. Wskazać można na zagadnienie przedawnienia roszczeń związanych z wywłasz- czaniem nieruchomości, które – w zakresie dotyczącym roszczenia odszkodowawczego – jest fragmentem szerszej problematyki odpowie- dzialności za szkody wyrządzone legalnymi działaniami władczymi. Przedmiotowe zagadnienie nie doczekało się kompleksowego opracowania, a dotyczące go stanowiska i oceny prezentowane były i są jedynie przy okazji analizowania problematyki wywłaszczenia w komentarzach do poszczególnych ustaw jej dotyczących, obecnie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm.). O ile jednak, z uwagi na obowiązujące regulacje, nie wywołuje już większych kontro- wersji zagadnienie ograniczenia w czasie realizacji roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, o tyle nadal wysoce kontrowersyjne pozostaje to zagadnienie odnośnie do odpowiedzialności odszkodowaw- czej z tytułu wywłaszczenia. Wśród prezentowanych koncepcji można zaobserwować dużą rozbieżność: od akceptacji dla przedawnienia roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia jako konsekwen- cji jego cywilnoprawnego charakteru, do jej negacji jako konsekwencji przyjęcia jego publicznoprawnego charakteru. Wydaje się także, że w innym kierunku podąża orzecznictwo sądów administracyjnych, a w innym literatura przedmiotu. Impulsem do podjęcia tematu była próba uporządkowania dotych- czasowych poglądów, zamiar pogłębienia problematyki, dokonania kompleksowego spojrzenia na zagadnienie, a przede wszystkim wypra- cowania konkretnego i rozstrzygającego stanowiska. Stąd sięgnięto również do regulacji dotyczących ograniczenia w czasie dochodzenia 13 Wstęp roszczeń odszkodowawczych w innych niż wywłaszczenie rodzajach odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu władczych działań legal- nych. Istotną rolę w wyborze tematu odegrała także aktualność proble- matyki. Ustawodawca polski wprowadził bowiem do porządku praw- nego instytucje o skutkach wywłaszczeniowych (np. zezwolenia na re- alizacje inwestycji drogowych), z którymi wiąże się odpowiedzialność odszkodowawcza, a także zagadnienie terminowości jej realizacji. Do podjęcia rozważań na temat dopuszczalności ograniczenia w czasie dochodzenia odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu wywłaszczenia skłania również zmiana ustrojowa, jaka miała miejsce w Polsce na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku. Towarzyszyła tej zmianie konieczność zmodyfikowania dominującego w Polsce Ludowej spojrzenia na sytuację obywatela w państwie, dotychczas postrzeganego wyłącznie jako podmiot podporządkowany scentralizowanej władzy, o ograniczonych uprawnieniach do sprawowania kontroli jej działań oraz niemający możliwości uczestniczenia w sprawowaniu władzy na poziomie lokalnym (we wspólnocie samorządowej). Wskazana zmiana ustrojowa wymuszała stałe zwiększanie zakresu gwarancji ochrony prawnej obywatela, na wzór rozwiązań obowiązujących w rozwiniętych demokracjach Europy Zachodniej (wyrazem tych zmian była Konsty- tucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r.1, zawierająca rozbudowany rozdział III „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”) oraz wiązała się z rozwojem gospodarczym kraju, który spowodował wzrost poziomu świadomości prawnej społeczeństwa, a także wzrost dostęp- ności informacji o prawie i różnych formach pomocy prawnej. Wszystkie opisane wyżej zmiany kontekstu politycznego i społecz- no-gospodarczego wymagały – w różnych obszarach życia, także w prawie – weryfikacji poglądów i rozwiązań wywodzących się z okresu Polski Ludowej. Wydaje się, że w dziedzinie wywłaszczenia i odpowie- dzialności odszkodowawczej z tego tytułu weryfikacja ta nie była wszechstronna. O ile bowiem w poprzednim ustroju znajdowało usprawiedliwienie osłabianie skutków częstych, także bezprawnych, władczych ingerencji w prawo własności prywatnej – wykluczenie ograniczenia w czasie dochodzenia odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu wywłaszczenia, o tyle wymaga rozważenia, czy takie stanowisko 1 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.). 14 Wstęp znajduje usprawiedliwienie w obecnym stanie prawnym i przy aktualnej świadomości prawnej uczestników obrotu prawnego. W niniejszej pracy podejmuję próbę spojrzenia na analizowane zagadnienie, uwzględniając perspektywę historyczną, rozważając do- puszczalność przedawnienia roszczenia odszkodowawczego z punktu widzenia podstawowych celów instytucji dawności tego rodzaju oraz uwzględniam kształt regulacji wywłaszczeniowych i ich znaczenie dla możliwości przyjęcia przedawnienia wskazanego roszczenia. Identyczne zasady stosuję w rozważaniach dotyczących prawa do zwrotu nierucho- mości wywłaszczonej. Pracę otwierają dwa rozdziały historyczne, w których przedstawio- no chronologicznie sposób uregulowania instytucji wywłaszczenia i odszkodowania oraz instytucji poprzedzających zwrot wywłaszczonej nieruchomości, jak też sposób ich rozumienia i interpretowania w doktrynie i orzecznictwie. Jest to niezbędne do sformułowania, w każdej z wymienionych części pracy, oceny dotyczącej zagadnienia będącego głównym jej tematem. Rozdział pierwszy dotyczy okresu II Rzeczypospolitej Polskiej, zaś rozdział drugi okresu Polski Ludowej i III Rzeczypospolitej do momentu wejścia w życie Konstytucji RP i ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami2. Ewolucja rozwiązań prawnych i funkcjonujących na ich tle poglądów doktryny jest niewątpliwie istotna dla oceny obecnie obowiązujących regulacji. W rozdziale trzecim przeanalizowano podstawowe założenia odpo- wiedzialności odszkodowawczej z tytułu wywłaszczenia. Przeprowadzo- no na ich podstawie ocenę charakteru prawnego roszczenia odszkodo- wawczego z tytułu wywłaszczenia w warunkach de lege lata. Przedsta- wienie tego zagadnienia następuje z jednoczesnym zwróceniem uwagi na spór o charakter prawny odszkodowań za tzw. szkody legalne. Umożliwia to spojrzenie na analizowane instytucje (wywłaszczenia i odszkodowania) jako na fragment większej całości i pozwala sformu- łować wnioski – o charakterze prawnym odszkodowania z tytułu wy- właszczenia – uwzględniające szerszy kontekst niż tylko regulacja ustawy o gospodarce nieruchomościami. Efektem opisanego w rozdziale trzecim procesu badawczego jest sformułowanie cząstkowej tezy pracy: o cywilnoprawnym charakterze odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu wywłaszczenia. 2 Tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm. 15 Wstęp Mając za punkt wyjścia wyżej wskazaną tezę cząstkową oraz uwzględniając zasadę przedawnialności cywilnoprawnych roszczeń majątkowych, sformułowano następującą, główną hipotezę badawczą: cywilnoprawny charakter roszczenia odszkodowawczego z tytułu wy- właszczenia powoduje, że ulega ono przedawnieniu według zasad ure- gulowanych w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny3. Tę hipotezę i jej uzasadnienie autorka niniejszej pracy przedstawiła w publikacji: Przedawnienie roszczenia o odszkodowanie za wywłaszcze- nie nieruchomości, Państwo i Prawo 2009, z. 10. W rozdziale czwartym podjęto próbę zweryfikowania powyższej hipotezy w oparciu o znacznie obszerniejszy, niż wykorzystany we wskazanej publikacji, materiał badawczy i pogłębioną argumentację teoretycznoprawną. Rozważania weryfikujące zostały poprowadzone dwutorowo: na płaszczyźnie teoretycznoprawnej i de lege lata. Celem uzyskania szerszego kontekstu normatywnego dla rozważań nad główną hipotezą przeanalizowano instytucję przedawnienia w ogólności oraz jej ratio legis. Ze względu na brzmienie tezy cząstkowej główną uwagę poświęcono przedawnieniu prywatnoprawnemu. Nawią- zano jednak również do funkcjonowania instytucji przedawnienia w prawie publicznym, a to ze względu na akcentowane w orzecznictwie powiązanie roszczenia odszkodowawczego z niewątpliwie administra- cyjnoprawną instytucją wywłaszczenia. W dalszej kolejności przedsta- wiono regulacje dotyczące sposobu ograniczenia w czasie realizacji prawa do odszkodowania za skutki innych niż wywłaszczenie legalnych ingerencji w prawo własności. Jest to niezbędne nie tylko dla uzyskania kompleksowego spojrzenia na zagadnienie, ale też ze względu na po- wszechnie akceptowane założenie racjonalnego prawodawcy. Kluczową częścią rozdziału czwartego są rozważania o możliwości zastosowania przedawnienia prywatnoprawnego w procesie realizacji prawa do odszkodowania z tytułu wywłaszczenia. Na wstępie rozdziału podjęto próbę rozpatrzenia tych cech określających ratio legis przedaw- nienia prywatnoprawnego, które usprawiedliwiają lub uniemożliwiają jego zastosowanie. Główne rozważania dotyczą natomiast odpowiedzi na pytanie o roszczeniowy charakter prawa do odszkodowania jako prawa podmiotowego. Z tego względu przeprowadzono ocenę stopnia występowania elementu roszczeniowości w konstrukcji prawa do od- 3 Tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121. 16 Wstęp szkodowania in genere (zauważając, że przedawnieniu cywilnoprawne- mu ulegają wyłącznie roszczenia) oraz rozważono wpływ na dopusz- czalność przedawnienia roszczenia odszkodowawczego z tytułu wy- właszczenia faktu uregulowania zasad jego realizacji w procedurze ad- ministracyjnej. Dokonano analizy poszczególnych przypadków inge- rencji w prawo własności unormowanych w dziale III u.g.n., przyjmując konstytucyjne, szerokie pojęcie wywłaszczenia i koncentrując się na ocenie występowania w sytuacji prawnej wywłaszczonego (w każdym z tych przypadków) elementów charakterystycznych dla roszczenia (w aspekcie materialnoprawnym i procesowym). Wyniki oceny odnie- siono do obowiązujących zasad inicjowania jurysdykcyjnego postępo- wania administracyjnego. Celem tego działania było ustalenie, czy wy- właszczony dysponuje zagwarantowanym expressis verbis instrumenta- rium prawnym dochodzenia odszkodowania, a więc czy jego prawu do odszkodowania (cywilnoprawnemu) nadano de lege lata kształt wyma- galnego roszczenia warunkujący zaakceptowanie tezy o przedawnieniu. Wyniki przeprowadzonych badań skłaniają do zmodyfikowania hipotezy wyjściowej. Okazuje się bowiem, że przedawnienie roszczenia odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia nie może być akceptowane a priori, w oderwaniu od procesowego sposobu dochodzenia tej rekom- pensaty, który ma miejsce w postępowaniu administracyjnym. Końcowa teza uwzględnia więc konieczność powiązania ograniczenia w czasie możliwości realizacji prawa do odszkodowania z tytułu wywłaszczenia (przedawnienie) z ustawowym zagwarantowaniem wywłaszczonemu konkretnego środka prawnego realizacji roszczenia odszkodowawczego, jako warunku sine qua non jego przedawnienia. Mając to na uwadze, formułuję również wnioski de lege ferenda. Przedmiotem oceny w rozdziale piątym jest dopuszczalność prze- dawnienia roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Przyjęto identyczną hipotezę wyjściową jak w przypadku roszczenia odszkodo- wawczego, a mianowicie że ustalenie cywilnoprawnego charakteru roszczenia „zwrotowego” uzasadnia zaakceptowanie twierdzenia o jego przedawnieniu. Uwzględniając to założenie, rozważono w pierwszej kolejności charakterystyczne cechy roszczenia o zwrot i skonkludowano o jego cywilnoprawnym charakterze. Następnie, z uwagi na jedyny w swoim rodzaju charakter instytucji zwrotu (nieznajdujący odpowied- nika w żadnej innej), dokonano analizy regulacji dotyczącej żądania „zwrotowego”, porównano jego konstrukcję z cechami roszczenia rze- czowego (rei vindicatio) oraz roszczenia obligacyjnego. Wnioski płynące 17 Wstęp z opisanego procesu badawczego, podobnie jak w przypadku prawa do odszkodowania, wywołują konieczność zmodyfikowania hipotezy wyjściowej przyjętej dla analizowanego żądania. Odpowiedź na pytanie o przedawnienie roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości okazuje się bowiem zależeć nie tylko od ustalenia jego cywilnoprawnego charakteru, ale także od ustalenia, czy istnieje możliwość wyprowadzenia ustawowego wyjątku od zasady przedawnienia cywilnoprawnych roszczeń majątkowych (art. 117 § 1 k.c.) na podstawie całokształtu re- gulacji dotyczącej konkretnego roszczenia, niezawierającej jednak przepisu expressis verbis taki wyjątek wprowadzającego. Wnioski zamy- kające rozdział piąty zawierają odpowiedź na to pytanie, udzieloną w oparciu o kompleksową analizę przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami dotyczących instytucji zwrotu wywłaszczonej nieru- chomości. Rozważania podjęte w niniejszej pracy przeprowadzone zostały głównie w oparciu o metodę prawnodogmatyczną. Dokonano wszechstronnej oceny obowiązujących przepisów z punktu widzenia przyjęcia lub odrzucenia koncepcji o przedawnieniu roszczeń związa- nych z wywłaszczaniem nieruchomości. W pracy zawarte są również wnioski de lege ferenda, które mogą okazać się impulsem dla ustawo- dawcy do wprowadzenia jednoznacznego i wykluczającego istniejące wątpliwości rozwiązania kwestii ograniczenia w czasie dochodzenia roszczeń związanych z wywłaszczaniem nieruchomości. 18 Rozdział 1 Przedawnienie roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w II Rzeczypospolitej Polskiej 1. Prawo do odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości w polskich przepisach konstytucyjnych okresu międzywojennego Ustawy zasadnicze obowiązujące w II Rzeczypospolitej Polskiej gwarantowały obywatelom poszanowanie prawa własności jako jednej z najważniejszych podstaw ustroju społecznego i porządku prawnego. Własność, w tym dotycząca nieruchomości, nie była jednak prawem nienaruszalnym. W przepisie art. 99 Konstytucji marcowej z 1921 r.4, pozostawionym w mocy na podstawie art. 81 Konstytucji kwietniowej z 1935 r.5, przewidziano wywłaszczenie, zdefiniowane jako możliwość zniesienia lub ograniczenia własności osobistej lub zbiorowej pod wa- runkiem, że nastąpią tylko w wypadkach przewidzianych ustawą, ze względów wyższej użyteczności, za odszkodowaniem. Wywłaszczenie według regulacji konstytucyjnej mogło zatem dotyczyć nie tylko wła- sności nieruchomości, ale i rzeczy ruchomych, jak również praw. Mogło polegać nie tylko na ich zniesieniu, ale również na ograniczeniu6. 4 Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 5 Ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 227 Nr 44, poz. 267 z późn. zm.). z późn. zm.). 6 Przepis art. 99 Konstytucji marcowej brzmiał w całości następująco: „Rzeczpospo- lita Polska uznaje wszelką własność, czy to osobistą poszczególnych obywateli, czy to zbiorową związków obywateli, instytucji, ciał samorządowych i wreszcie samego Państwa, 19 Rozdział 1. Przedawnienie roszczeń w instytucji... W doktrynie okresu międzywojennego określano pojęcie wywłasz- czenia trzema elementami: odebraniem prawa przez państwo, w indy- widualnym przypadku, za odszkodowaniem7 oraz rezerwowano dla wywłaszczenia wyłącznie formę decyzji administracyjnej8. Wskazywano, że regulacja konstytucyjna nie mogła być bezpośred- nią, materialnoprawną podstawą wywłaszczenia z uwagi na zbyt ogólny charakter9. Jej znaczenie polegało przede wszystkim na ustanowieniu zasady nullum expropriatio sine lege10 i zobowiązaniu ustawodawcy do określenia przypadków wywłaszczenia stanowiących realizację celów wyższej użyteczności publicznej oraz do zagwarantowania w każdym z nich odszkodowania11. Prawo do odszkodowania stanowiło zatem warunek konstytucyj- ności regulacji wywłaszczeniowych12. Dotyczył on nie tylko przepisów jako jedną z najważniejszych podstaw ustroju społecznego i porządku prawnego, oraz poręcza wszystkim mieszkańcom, instytucjom i społecznościom ochronę ich mienia, a dopuszcza [tu następuje definicja wywłaszczenia – przyp. E.L.] tylko w wypadkach, ustawą przewidzianych, zniesienie lub ograniczenie własności, czy to osobistej, czy to zbiorowej, ze względów wyższej użyteczności, za odszkodowaniem. Tylko ustawa może postanowić, jakie dobra i w jakim zakresie, ze względu na pożytek ogółu, mają stanowić wyłącznie własność Państwa [upaństwowienie – przyp. E.L.], oraz o ile prawa obywateli i ich prawnie uznanych związków do swobodnego użytkowania ziemi, wód, minerałów i innych skarbów przyrody – mogą, ze względów publicznych, doznać ograniczenia [inne ograniczenia bez odszkodowania – przyp. E.L.]. Ziemia, jako jeden z najważniejszych czynników bytu narodu i Państwa, nie może być przedmiotem nieograniczonego obrotu. Ustawy określają przysługujące Państwu prawo przymusowego wykupu ziemi, oraz re- gulowania obrotu ziemią, przy uwzględnieniu zasady, że ustrój rolny Rzeczypospolitej Polskiej ma się opierać na gospodarstwach rolnych, zdolnych do prawidłowej wytwór- czości i stanowiących osobistą własność”. Wskazaną klasyfikację publicznoprawnych środków naruszenia prawa własności, wymienionych w art. 99 Konstytucji marcowej, przeprowadził M. Zimmermann w monografii: Wywłaszczenie. Studium z dziedziny prawa publicznego, Lwów 1933, s. 258–261. 7 M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 93. 8 S. Jarosz-Żukowska, Spory wokół pojęcia wywłaszczenia w ujęciu Konstytucji RP, PiP 2001, z. 1, s. 23. 9 Najwyższy Trybunał Administracyjny stwierdził, że: „Eksproprjacja, jako jedna z najostrzejszych form ograniczenia prawa własności musi być ograniczona do wypadków, ściśle ustawami określonych” (Zb. Orz. NTA 1923, nr 186). 10 M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 260–261. 11 Zob.: F. Zadrowski, Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem, Warszawa 1935, s. 16; W. Czapiński, J. Grzymała-Pokrzywnicki, Postępowanie wywłaszczeniowe: z komen- tarzem i uzupełnieniem przepisami prawa materjalnego, Warszawa 1937, s. 6. 12 M. Zimmermann jako jeden z wniosków analizy historycznych i jemu współcze- snych teorii pojęcia wywłaszczenia wskazał, że odszkodowanie jest jednym z dwóch ele- 20 1. Prawo do odszkodowania z tytułu wywłaszczenia... uchwalonych po dniu wejścia w życie Konstytucji marcowej, tj. po dniu 1 czerwca 1921 r., ale również – z mocy jej art. 126 ust. 2 – regulacji wcześniejszych, tak dzielnicowych, jak i uchwalonych przez polskie władze po odzyskaniu niepodległości, a przed wejściem w życie Konsty- tucji marcowej. Wymieniony przepis zobowiązywał bowiem do przedstawienia ciału ustawodawczemu, w ciągu roku od uchwalenia Konstytucji, wszelkich istniejących przepisów i urządzeń prawnych niezgodnych z nią, celem uzgodnienia w drodze prawodawczej. Oznacza to, że w II Rzeczypospolitej Polskiej teoretycznie nie mogły obowiązywać przepisy wywłaszczeniowe, w których nie zagwarantowano by odszko- dowania. Natomiast zdefiniowanie w regulacji konstytucyjnej wywłasz- czenia jako zniesienia lub ograniczenia prawa własności powodowało, że uzyskanie odszkodowania ustawodawca miał obowiązek zapewnić przy każdej tego typu ingerencji we własność. Przepis art. 99 Konstytucji marcowej pełnił rolę normy ogólnej ustanawiającej prawo do rekompensaty za wywłaszczenie, natomiast nie przesądzał charakteru tego prawa. Przedstawiciele nauki twierdzili, że jest ono instytucją cywilnoprawną, co wyprowadzali z art. 98 ust. 2 i art. 121 ustawy zasadniczej13. Efektem tych poglądów była uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1931 r., w której odstąpiono od stanowiska tego Sądu prezentowanego w pierwszym dziesięcioleciu II Rzeczypospolitej Polskiej14 oraz stwierdzono, że skoro według art. 98 Konstytucji marcowej żadna ustawa nie może zamykać obywatelom drogi sądowej (prywatnoprawnej) dla dochodzenia krzywdy i straty, to należy przyjąć również prywatnoprawny charakter mentów jego definicji, obok elementu odebrania prawa indywidualnego w indywidualnym przypadku. Twierdził, że wywłaszczenie: „Zmienia natomiast swój charakter i staje się inną instytucją, gdy odpada wymóg odszkodowania. W tym drugim wypadku przekreśla zasadę równości wobec prawa. (...) Wywłaszczenie za odszkodowaniem przekreśla co prawda również pewność prawa podmiotowego, ale ratuje jego podstawę; władza może zmienić formę uprawnień, ale nie może odebrać ich ekonomicznej wartości”. Inaczej rzecz ujmując, M. Zimmermann wskazuje, że: „Gdybyśmy przy indywidualnym odebraniu prawa własności odjęli wymóg odszkodowania (...) cała instytucja uzyskuje inny charakter, staje się konfiskatą. Gdybyśmy odjęli wymóg użyteczności publicznej, nic się w tym wszystkim nie zmieni” (Wywłaszczenie..., s. 98–99, 100, 102). 13 Zdaniem S. Czuby (Cywilnoprawna problematyka wywłaszczenia, Warszawa 1980, s. 156–157) twierdzili tak S. Gołąb, Z. Wusatowski i I. Rosenblüth. 14 W orzeczeniu SN z dnia 26 listopada 1924 r., Rw 1231/24, OSP 1926, t. 5, poz. 74, wskazano, że w przypadku działania przez państwo jako podmiot zwierzchni, a nie go- spodarczy, nie mogą powstać cywilne stosunki prawne odszkodowawcze, z wyjątkiem ukształtowania takiej odpowiedzialności jako prywatnej wyraźnym przepisem ustawy. 21 Rozdział 1. Przedawnienie roszczeń w instytucji... każdego roszczenia odszkodowawczego15. Argumentując na rzecz cy- wilnego charakteru odszkodowania, niektórzy przedstawiciele nauki16 powoływali, obok art. 98, również art. 121 Konstytucji marcowej, który przyznawał każdemu obywatelowi prawo do wynagrodzenia szkody, jaką mu wyrządziły organy władzy państwowej przez działalność urzędową niezgodną z prawem i obowiązkami służby. Uznawali oni zatem, w oparciu o normy konstytucyjne, odpowiedzialność odszkodo- wawczą za działania władcze niezgodne z prawem i za działania władcze legalne podobnie, tj. za mającą charakter cywilnoprawny i podlegającą ostatecznemu ustaleniu w postępowaniu przed sądem cywilnym. Świadczy to o tendencji do prywatnoprawnego postrzegania w okresie międzywojennym odpowiedzialności odszkodowawczej za działania władcze. Wydaje się, że to stanowisko wywarło później wpływ na ukształtowanie trybu ustalania odszkodowania w pierwszej polskiej regulacji procesu wywłaszczeniowego, jaką było rozporządzenie Prezy- denta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 września 1934 r. – Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem17. Regulacja konstytucyjna literalnie nie zobowiązywała do wprowa- dzenia szczególnego trybu dochodzenia odszkodowania, pozostawiając tę kwestię materii ustawowej. To przepisy poszczególnych ustaw stano- wiły podstawy żądań odszkodowawczych, określały podmioty do niego uprawnione i podmioty zobowiązane do wypłaty oraz określały zasady dochodzenia i ustalania wysokości odszkodowania18. Uznaniu ustawo- dawcy pozostawiono również uregulowanie formy odszkodowania (w pieniądzu lub w naturze). Przepisy konstytucyjne okresu międzywojennego nie przewidywały także żadnych form odzyskania wywłaszczonej lub przymusowo wyku- pionej nieruchomości w sytuacji niezrealizowania celu wywłaszczenia. Uprawniony jest więc wniosek, że i w tej materii pozostawiono ustawo- dawcy swobodę. 15 Powołuję za S. Czubą, Cywilnoprawna..., s. 157. Autor ten wskazuje, że zdaniem SN pogląd o cywilnoprawnym charakterze odszkodowania za wywłaszczenie potwierdza regulacja § 1383 ABGB dopuszczająca dochodzenie tego prawa „jak każdego innego prawa prywatnego”. 16 Zob. przypis 13. 17 Dz. U. Nr 86, poz. 776 z późn. zm. 18 Orzeczenie SN z dnia 2 listopada 1934 r., III C 400/33, OSN(C) 1935, nr 4, poz. 166. 22 2. Charakter prawny roszczeń w instytucji... 2. Charakter prawny roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w przepisach dzielnicowych 2.1. Roszczenia odszkodowawcze W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości fundament polskiego prawa tworzyły przepisy ustawodawstw zaborczych. Także kształt wywłaszczenia, jak również prawa do odszkodowania, był po- czątkowo determinowany stopniem rozwoju tej instytucji w każdym z państw zaborczych. Na terenie byłego zaboru rosyjskiego w zakresie ogólnego prawa wywłaszczeniowego obowiązywały przepisy tomu X części 1 Zwodu Praw (§ 575–608)19 – zawierającego normy rosyjskiego prawa cywilnego. Szczegółowe prawo wywłaszczeniowe regulowane było ukazami carski- mi, zawierającymi odesłania do stosowania Zwodu Praw20. Wywłaszczenie na podstawie przepisów Zwodu Praw było dopusz- czalne, o ile spełniało warunek „niezbędności dla potrzeby państwowej albo społecznej”. Następowało „jedynie za wynagrodzeniem słusznem i godziwem”. Przepisy przewidywały podjęcie próby porozumienia z właścicielem nieruchomości celem zawarcia dobrowolnego aktu kupna. Jeśli do niego nie doszło – prowadzono postępowanie wywłasz- czeniowe i odszkodowawcze, obydwa w całości w trybie administracyj- nym21. Warunkiem sporządzenia aktu nadania ziemi i przejścia prawa własności było wcześniejsze bezzwłoczne wypłacenie odszkodowania lub jego złożenie do miejscowej kasy skarbowej. W ten sposób uzależ- 19 Brzmienie polskie przepisów tej kodyfikacji wskazuję za Z. Rymowiczem i W. Święcickim, Prawo cywilne ziem wschodnich. Tom X Część 1 Zwodu Praw rosyjskich, Warszawa 1933. 20 Jak wynika z orzeczenia SN z dnia 21 września 1934 r., I C 1369/34, OSN(C) 1935, nr 2, poz. 82, przykładowo takie odesłanie zawierał ukaz z dnia 27 maja 1907 r. o wywłaszczeniu na potrzeby Kolei Państwowych opublikowany w „Zbiorze Praw i Rozporządzeń” (Nr 96, poz. 847). 21 Postępowanie prowadzone było początkowo przed specjalną komisją szacunkową, a ostateczną decyzję o wynagrodzeniu wydawał minister lub „głównozarządzający szczególnym działem administracji”. W przypadku konieczności zaciągnięcia kredytu lub zgłoszenia zastrzeżeń do oszacowania sprawę o odszkodowanie rozstrzygał urząd szczególny do spraw wywłaszczenia po uzyskaniu aprobaty cesarskiej (§ 577–588). 23 Rozdział 1. Przedawnienie roszczeń w instytucji... niono przeniesienie prawa od uprzedniego zagwarantowania uzyskania ekwiwalentu. Zabór rosyjski obejmował w części obszar byłego Królestwa Kon- gresowego, na którym w mocy pozostały przepisy Kodeksu Napoleona22. Zawierał on w art. 545 definicję wywłaszczenia rozumianego jako nie- możność przymuszania do ustąpienia swojej własności, z wyjątkiem przypadków użytku publicznego, pod warunkiem poprzedzającego i sprawiedliwego wynagrodzenia. Na terenie byłego zaboru pruskiego rolę ogólnego prawa wywłasz- czeniowego pełniła ustawa z dnia 11 czerwca 1874 r. o wywłaszczaniu nieruchomości gruntowych23. Orzekanie o wywłaszczeniu na jej pod- stawie powierzone zostało w całości władzom administracyjnym, nato- miast postępowanie o odszkodowanie zostało podzielone pomiędzy administrację i sądy. Ustalenie wysokości odszkodowania orzeczeniem organów miało charakter tymczasowy (warunkowy), bowiem strona mogła je podważyć przenosząc sprawę na drogę postępowania sądowe- go24. W byłym zaborze austriackim nie obowiązywało prawo wywłasz- czeniowe o charakterze ogólnym, jak na terenie zaborów pruskiego i rosyjskiego. Prawo władz państwowych do wywłaszczenia „za stosow- nym wynagrodzeniem” przewidywał obowiązujący na ziemiach polskich austriacki kodeks cywilny z dnia 1 czerwca 1811 r. w § 36525. Z uwagi na zbyt ogólną regulację – jak na wymagania stawiane polskim ustawom 22 Ustawa z dnia 21 marca 1804 r., której treść jest dostępna w Leksie (pomniki prawa). 23 M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 253 i n. Znaczenie tej regulacji po wejściu w życie art. 99 Konstytucji marcowej ocenili W. Czapiński i J. Grzymała-Pokrzywnicki, stwierdzając, że art. 1 ustawy pruskiej nie może być wystarczającą podstawą wywłaszcze- nia, bowiem wskazuje jedynie ogólne jego kryterium – „względy dobra publicznego” (Postępowanie..., s. 7). 24 Orzeczenie SN z dnia 3 lutego 1933 r., III C 270/32, OSN(C) 1933, nr 2, poz. 80. Odrębność sądowego trybu ustalania odszkodowania w oparciu o przepisy tej ustawy podkreślał M. Zimmermann: „postępowanie odszkodowawcze należy zasadniczo do sądu i odcina się ostro od postępowania administracyjnego. (...) Władze administracyjne orzekają wprawdzie same o wysokości odszkodowania, jest to jednak orzeczenie prowi- zoryczne” (Wywłaszczenie..., s. 213). 25 Przepis ten (tekst kodeksu – dostępny w Leksie, pomniki prawa) brzmiał w sposób następujący: „Członek państwa obowiązanym jest odstąpić za stósownem wynagrodze- niem, nawet zupełną własność rzeczy, jeżeli tego dobro publiczne wymaga”. Pełnił on w Austrii rolę ustawowej podstawy wywłaszczenia (szerzej na ten temat M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 214). 24 2. Charakter prawny roszczeń w instytucji... wywłaszczeniowym przez konstytucje marcową i kwietniową – w szczególności brak określenia konkretnych celów wywłaszczenia, przepis ten nie był traktowany jako podstawa orzeczenia wywłaszcze- niowego26. Z biegiem czasu rolę ogólnego prawa wywłaszczeniowego zaczęła spełniać w zaborze austriackim ustawa z dnia 18 lutego 1878 r. o wywłaszczeniu w celu budowy i utrzymywania w ruchu kolei żela- znych27. Postępowanie wywłaszczeniowe w niej uregulowane składało się z dwóch etapów: orzeczenie o wywłaszczeniu należało do władz administracyjnych, natomiast ustalenie odszkodowania, o ile nie doszło do zawarcia układu między wywłaszczającym a wywłaszczonym, odby- wało się przed sądem w trybie postępowania niespornego. Expressis verbis wyłączono zatem w niej „zwyczajną drogę prawa cywilnego”, tj. drogę procesu cywilnego dla sporu o ustalenie wynagrodzenia za wywłaszczenie28. Jak wynika z powyższej, ogólnej charakterystyki ustawodawstw zaborczych, podstawowym prawem podmiotu wywłaszczanego było prawo do odszkodowania. O ile jednak o wywłaszczeniu orzekały w każdym przypadku organy administracyjne, o tyle podobnej jedno- rodności regulacji brakowało dla trybu ustalania odszkodowania. Orzekanie o konkretnym roszczeniu odszkodowawczym powierzone było wyłącznie władzom administracyjnym (Zwód Praw), władzom administracyjnym i następnie sądowi (zabór pruski) lub wyłącznie są- dowi (zabór austriacki). Nie ułatwia to określenia charakteru prawa do odszkodowania w poszczególnych państwach zaborczych. Na jego cy- wilnoprawną naturę w Rosji i Austrii, a także we Francji wskazywać może fakt, że instytucja wywłaszczenia (której obligatoryjnym elemen- tem było prawo do odszkodowania) została zdefiniowana w kodyfika- cjach cywilnych. Na początku XX wieku odchodzono już jednak od cywilistycznego postrzegania instytucji wywłaszczenia jako kupna przymusowego, dwustronnego stosunku zobowiązaniowego lub quasi-deliktu29. Traktowano wywłaszczenie jako instytucję prawa publicznego polegającą na odebraniu (ograniczeniu) przez państwo 26 Tak F. Zadrowski, Prawo..., s. 16. 27 M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 254. 28 Zob. § 18 i 30 ustawy według tekstu za M. Aleksandrowiczem, Zbiór ustaw i rozporządzeń administracyjnych, Lwów 1880, s. 329 i n.; orzeczenie SN z dnia 22 lutego 1933 r., III 2110/32, OSN(C) 1933, nr 2, poz. 116 oraz M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 215. 29 Zob. S. Czuba, Cywilnoprawna..., s. 155. 25 Rozdział 1. Przedawnienie roszczeń w instytucji... prawa indywidualnego w indywidualnym przypadku. Akceptowany powszechnie publiczny charakter wywłaszczenia nie determinował jednak traktowania odszkodowania z tego tytułu również jako publicz- noprawnego. W tym przedmiocie w doktrynie europejskiej trwała dyskusja30. Przedstawiciele polskiej międzywojennej nauki opowiadali się w większości za wyjaśnianiem odszkodowania cywilistycznie z uwagi na przyznanie w konstytucjach marcowej i kwietniowej sądowej drogi dochodzenia roszczeń odszkodowawczych31, inni podtrzymywali poglą- dy wyjaśniające wywłaszczenie za odszkodowaniem jako instytucję prawa prywatnego lub też opowiadali się za wyjaśnianiem wywłaszczenia za odszkodowaniem według tzw. złagodzonej teorii prawa publicznego, w której ingerencja w prawo jest quasi-kontraktem prawa publicznego wywołującym skutki cywilnoprawne, rozciągające się również na cha- rakter odszkodowania32. W polskim orzecznictwie międzywojennym zdarzały się przypadki powoływania wprost norm wymienionych wyżej kodyfikacji cywilnych i wyprowadzania na ich podstawie cywilnoprawnego charakteru tego prawa i sposobu jego realizacji33. 30 Szerzej na temat poglądów prezentowanych w literaturze zagranicznej okresu międzywojennego M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 31–32, 110 oraz S. Czuba, Cy- wilnoprawna..., s. 154–155. Obydwaj Autorzy wskazywali przykładowo na istotne roz- bieżności w niemieckiej teorii prawa wywłaszczeniowego. Traktowano w niej wywłasz- czenie jako akt publicznoprawny o skutkach prywatnoprawnych, których cywilny cha- rakter wynika z wprowadzenia kompetencji sądów do orzekania o odszkodowaniu (O. Mayer) lub też jako publicznoprawną ingerencję państwa w prawa rzeczowe jednostki w interesie publicznym, której bezpośrednie skutki mają charakter prywatnoprawny (tylko w zakresie zmiany podmiotu własności), natomiast już odszkodowanie ma charakter publicznoprawny, gdyż pochodzi ze stosunku prawnego publicznego (F. Fleiner). 31 Zob. przypis 13. 32 Zob. na ten temat szerzej S. Czuba, Cywilnoprawna..., s. 155. 33 Zob. orzeczenie SN z dnia 11 grudnia 1933 r., II CR 580/33, OSN(C) 1934, nr 7, poz. 440. W tej sprawie w sposób legalny zajęto nieruchomość i zajęcie to mogło prowadzić do wywłaszczenia na podstawie austriackiej ustawy kolejowej z 1878 r. Sąd ocenił, że mają zastosowanie przepisy materialne o wywłaszczeniu z daty zajęcia, a w braku regulacji proceduralnych dotyczących ustalenia odszkodowania – należy bezpośrednio zastosować § 365 ABGB. Również w orzeczeniu z dnia 18 lutego 1931 r., I C 1621/30, OSN(C) 1931, nr 1, poz. 22, SN wskazał, że wymagane przepisami regulującymi wywłaszczenie złożenie wynagrodzenia do depozytu sądowego stanowi „uprzednie wynagrodzenie”, tzn. zapłatę wierzycielowi (wywłaszczonemu) w rozumieniu art. 1239 K.N. 26 2. Charakter prawny roszczeń w instytucji... Nie bez znaczenia dla postrzegania prawa do wynagrodzenia za wywłaszczenie jako prywatnego było obecne wówczas niemal w każdym ustawodawstwie zaborczym, z wyjątkiem rosyjskiego, powierzenie sporów o to prawo sądom powszechnym (wyłącznie lub po uzyskaniu orzeczenia administracyjnego). Świadczy to o dostrzeżeniu niejedno- rodności stosunków prawnych w konstrukcji wywłaszczenia za odszko- dowaniem. 2.2. Prawo odkupu, prawo pierwokupu wywłaszczonej nieruchomości W rosyjskiej kodyfikacji cywilnej zwraca uwagę przyznanie wywłasz- czonemu właścicielowi, w sytuacji niezrealizowania celu wywłaszczenia, prawa odkupu majątku przed upływem lat dziesięciu od daty wywłasz- czenia lub prawa pierwszeństwa kupna po upływie tego okresu (reali- zowano je w drodze dobrowolnego aktu kupna-sprzedaży lub admini- stracyjnego aktu nadawczego). Można było z tej możliwości skorzystać pod warunkiem zgłoszenia zamiaru zakupu w terminie trzydziestu dni od otrzymania zawiadomienia. Zobowiązując organy do zawiadomienia wywłaszczonego o takiej możliwości, prawodawca rosyjski zaznaczył, że wywłaszczający nie posiada prawa do nieskrępowanego dysponowa- nia odebraną nieruchomością, ale powinien ją wykorzystać dla realizacji „potrzeby państwowej lub społecznej” (§ 590–591 Zwodu Praw). Wskazane instytucje odkupu i pierwokupu wzmacniały pozycję wywłaszczonego, umożliwiając mu odzyskanie odebranej własności. Wprowadzały też do publicznoprawnej konstrukcji wywłaszczenia elementy wolitywne, a więc cywilne. Warto zauważyć, że to rozwiązanie zostanie następnie rozwinięte w polskim międzywojennym ustawodaw- stwie wywłaszczeniowym. Można w nim dopatrywać się również pier- wowzoru wprowadzonego w okresie powojennym prawa do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. 27 Rozdział 1. Przedawnienie roszczeń w instytucji... 3. Charakter prawny roszczeń w instytucji wywłaszczenia nieruchomości w przepisach uchwalonych przez polskiego prawodawcę w okresie międzywojennym 3.1. Roszczenia odszkodowawcze Charakterystycznymi cechami polskiego prawa wywłaszczeniowego w pierwszych latach okresu międzywojennego była niejednolitość roz- wiązań materialnych i proceduralnych oraz ich znaczne rozproszenie. Polski prawodawca kształtując własne regulacje, wzorował się na roz- wiązaniach ustawodawstw zaborczych. Nierzadko nakazywał wprost stosować regulacje dzielnicowe. Najwcześniejszym polskim aktem prawnym regulującym przede wszystkim procedurę wywłaszczenia nieruchomości był dekret Naczel- nika Państwa z dnia 7 lutego 1919 r.34 Jako jedyny rodzimy akt norma- tywny okresu międzywojennego nie przewidywał sądowego trybu ustalania odszkodowania, mimo że w pozostałym zakresie nie odbiegał rozwiązaniami od pozostałych ustaw i rozporządzeń dotyczących pro- blematyki wywłaszczenia35. Orzekanie o wynagrodzeniu, „słusznem i sprawiedliwem”, jak postanowiono w dekrecie, powierzono wyłącznie 34 Był to dekret w przedmiocie przepisów tymczasowych o wywłaszczeniu przymu- sowem na użytek dróg żelaznych i innych dróg komunikacyjnych lądowych i wodnych oraz wszelkich urządzeń użyteczności publicznej (Dz. U. Nr 14, poz. 162 z późn. zm.). Obowiązywał od dnia 8 lutego 1919 r. na terenie Polski centralnej i wschodniej, w tym na obszarze byłego Królestwa Kongresowego. Zdaniem W. Czapińskiego i J. Grzyma- ły-Pokrzywnickiego z uwagi na zawarte w tytule dekretu i jego art. 1 sformułowanie „wszelkich urządzeń użyteczności publicznej” pełnił rolę generalnej podstawy wywłasz- czenia dla tych wszystkich przypadków, dla których brakowało przepisu szczególnego upoważniającego do wywłaszczenia na konkretny cel (Postępowanie..., s. 7). Natomiast zdaniem M. Zimmermanna moc prawną ogólnej materialnej podstawy wywłaszczenia zachowały przepisy Zwodu Praw i Kodeksu Napoleona, a później art. 99 Konstytucji marcowej (Wywłaszczenie..., s. 256). 35 Jak wskazuje M. Zimmermann, rozwiązania zamieszczone w dekrecie wzorowano na systemie francuskim, w którym wywłaszczenie rozumiano jako szczególny przypadek publicznoprawnego odszkodowania (rodzaj robót publicznych). Nie mogły o nim orzekać sądy. Dopiero później, zdaniem tego Autora, ustaliła się główna zasada systemu konty- nentalnego polegająca na „oddzieleniu właściwego postępowania administracyjnego wywłaszczeniowego od sądowego postępowania odszkodowawczego” (Wywłaszczenie..., s. 208–209, 254). 28 3. Charakter prawny roszczeń w instytucji... organom administracyjnym (ministrowi, Naczelnikowi Państwa, później Prezydentowi RP – po uzyskaniu opinii komisji szacunkowej). Nie przewidziano expressis verbis możliwości zaskarżenia decyzji szacunko- wej do Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Również przedsta- wiciele doktryny wyrażali wątpliwości co do istnienia administracyjnego środka zaskarżenia od decyzji o wynagrodzeniu36. Sądownictwo po- wszechne również wykluczało drogę cywilną w sporze o odszkodowanie za wywłaszczenie przeprowadzone na podstawie przepisów dekretu, odwołując się do argumentu formalnego – uregulowania obowiązku ustalenia, wypłaty i złożenia wynagrodzenia do depozytu w przepisach prawa publicznego37. W odróżnieniu od dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. prawodawstwo wywłaszczeniowe lat 1918–1934 generalnie wyposażało jednak wywłasz- czonego w prawo żądania przeniesienia sporu o odszkodowanie na drogę postępowania przed sądem powszechnym, choć nie obowiązywała w tym względzie jednolita regulacja. W niektórych aktach prawnych orzekanie o odszkodowaniu powierzono organowi administracyjnemu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, a następnie w określonym terminie wywłaszczony, niezadowolony z jego wysokości, mógł zgłosić żądanie rozstrzygnięcia w tym przedmiocie przez sąd. Z poszczególnych regulacji ustawowych wynikała forma tego żądania, np. powództwo skierowane przeciwko drugiej stronie, a więc temu, komu przypadała nieruchomość38. W sytuacjach, w których nie określono trybu wydania orzeczenia sądowego (niespornego lub spornego), przyjmowano, że chodzi o proces cywilny39. Zdarzały się także regulacje wskazujące 36 Zob. M. Zimmermann, Wywłaszczenie..., s. 256. 37 Orzeczenie SN z dnia 21 września 1934 r., I C 1369/34, OSN(C) 1935, nr 2, poz. 82. 38 Artykuł 92 ust. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Prawo górnicze (Dz. U. Nr 85, poz. 654 z późn. zm.). 39 Artykuł 203 ust. 2 i art. 207 ust. 2 ustawy wodnej z dnia 19 września 1922 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1928 r. Nr 62, poz. 574 z późn. zm.), w których wyznaczono wywłaszczo- nemu termin trzymiesięczny na „udanie się do właściwego sądu o oznaczenie wysokości wynagrodzenia w drodze postępowania sądowego” oraz orzeczenia SN z dnia 13 listopada 1930 r., I C 664/30, OSN(C) 1930, nr 2, poz. 209 i z dnia 21 października 1932 r., I C 1476/32, OSN(C) 1932, nr 2, poz. 215, w których wyraźnie wskazano, że termin ten jest terminem na wytoczenie procesu sądowego. Również w art. 10 in fine tekstu pierwot- nego ustawy elektrycznej z dnia 21 marca 1922 r. (ujednoliconego później w Dz. U. z 1935 r. Nr 17, poz. 98) wskazano jako właściwą drogę postępowania sądowego, którą należało zainicjować w terminie 30 dni od doręczenia orzeczenia organu o wynagrodzeniu. Identycznie wskazano w art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 10 grudnia 1920 r. o budowie i utrzymaniu dróg publicznych w Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 1921 r. Nr 6, poz. 32 29 Rozdział 1. Przedawnienie roszczeń w instytucji... wprost na drogę postępowania niespornego40 (wówczas tryb procesu cywilnego był niedopuszczalny). Niektóre akty prawne zawierały jedynie ogólne odesłanie do „trybu obowiązujących przepisów o wywłaszcze- niu”. Oznaczało to konieczność orzekania o wywłaszczeniu, a więc i o odszkodowaniu, według przepisów właściwych dla poszczególnych dzielnic41. Zdarzały się też przypadki wskazania wprost przepisów dzielnicowych jako właściwych dla rozstrzygnięcia o wywłaszczeniu, w tym także o wynagrodzeniu za wywłaszczenie42. Żadna z regulacji nie przesądzała wprost cywilnoprawnego lub administracyjnoprawnego charakteru prawa do odszkodowania, mimo że normatywne przesądzenie charakteru stosunku prawnego nie było z późn. zm.) oraz w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 28 stycznia 1932 r. w sprawie pomiarów Państwa (Dz. U. Nr 19, poz. 125). Na podstawie art. 3 ust. 1 ostatnio wymienionej ustawy przewidziano orzekanie o wywłaszczeniu i jednocześnie o odszkodowaniu, co stanowiło wyjątek wśród pozostałych regulacji. Natomiast termin sześciomiesięczny przewidziano w art. 34 ust. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 29, poz. 265 z późn. zm.). 40 Artykuł 9 ust. 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 kwietnia 1927 r. o rozbudowie miast (tekst pierwotny: Dz. U. Nr 42, poz. 372 z późn. zm., ujedno- licony później w Dz. U. z 1936 r. Nr 10, poz. 107 z późn. zm.). 41 Artykuł 4 tekstu pierwotnego, a następnie art. 9 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 grudnia 1927 r. o granicach Państwa (Dz. U. Nr 117, poz. 996 z późn. zm.), art. 16 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o zakładach leczniczych (Dz. U. Nr 38, poz. 382 z późn. zm.), art. 14 ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o koncesjach na koleje znaczenia miejscowego i koleje miejskie (Dz. U. Nr 38, poz. 391 z późn. zm.), art. 19 ustawy z dnia 10 marca 1934 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 31, poz. 274), art. 4 ustawy z dnia 17 lutego 1922 r. o budowie publicznych szkół powszechnych (Dz. U. Nr 18, poz. 144 z późn. zm.), art. 24 i 27 ustawy z dnia 23 marca 1922 r. o uzdrowiskach (Dz. U. Nr 31, poz. 254 z późn. zm.). 42 Zob. art. 23 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 marca 1928 r. o prawie lotniczem (tekst pierwotny: Dz. U. Nr 31, poz. 294 z późn. zm., ujednolicony później w Dz. U. z 1935 r. Nr 69, poz. 437 z późn. zm.), art. 46 ustawy z dnia 15 lipca 1925 r. o zakwaterowaniu wojska w czasie pokoju (Dz. U. Nr 97, poz. 681 z późn. zm.), art. 6 pkt 5 ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o chowaniu zmarłych i stwierdzaniu przyczyny zgonu (Dz. U. Nr 35, poz. 359 z późn. zm.). We wskazanych przepisach odwoływano się do ustawy kolejowej austriackiej z 1878 r. Zdaniem M. Zimmermanna ustawę tę należało stosować również na terenie byłego zaboru austriackiego w przypadkach, gdy przepisy ustaw odwoływały się – regulując wywłaszczenie na konkretne cele – do obowiązujących przepisów bez wskazania konkretnie tej ustawy. Natomiast w art. 5 ust. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 1 czerwca 1927 r. o popieraniu rozbudowy i rozwoju gospodarczego miasta i portu Gdyni (Dz. U. Nr 51, poz. 452) wskazano jako właściwy do wywłaszczenia tryb ustawy pruskiej z 1874 r. 30 3. Charakter prawny roszczeń w instytucji... zupełnie obce ustawodawstwu międzywojennemu43. Zwraca natomiast uwagę pewna powtarzalność rozwiązań prawnych proceduralnych do- tyczących orzekania o wynagrodzeniu za wywłaszczenie, polegająca na ustawowym powierzaniu sporu w tym przedmiocie kognicji sądu po- wszechnego, z inicjatywy wywłaszczonego (wyjątek stanowił dekret z dnia 7 lutego 1919 r.). Moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że odrębność trybu realizacji wywłaszczenia (droga administracyjna) i dochodzenia odszkodowania (w końcowym etapie droga sądowa) była sposobem na wyartykułowanie niejednolitości elementów składających się na instytucję wywłaszczenia nieruchomości, podkreślenia odrębności prawa do odszkodowania od publicznego prawa do wywłaszczenia (publiczny charakter wywłaszcze- nia, na co wyżej wskazywałam, nie budził już w zasadzie wątpliwości). Co prawda kryterium trybu realizacji jest kryterium formalnym, zaled- wie pomocnym w identyfikacji charakteru roszczenia, a nie o nim przesądzającym, uprawniony wydaje się jednak wniosek, że tryb reali- zacji prawa do odszkodowania stanowił skutek cywilnoprawnego cha- rakteru tego uprawnienia, zwłaszcza że w okresie międzywojennym powszechnie przyjmowano zasadę drogi sądowej dla cywilnych roszczeń majątkowych44. Zauważyć natomiast należy, że w polskiej literaturze prawniczej okresu międzywojennego kryterium decydującym o kwalifikacji kon- kretnego prawa jako publicznego lub prywatnego był charakter stosunku prawnego między dwoma podmiotami (stosunek prawny administra- cyjny między podmiotami nierównorzędnymi, stosunek prawny cywilny między podmiotami równorzędnymi). Dlatego głównymi argumentami powoływanymi za cywilnym charakterem odszkodowania były: równo- rzędność podmiotów w stosunku zobowiązaniowym odszkodowawczym (przymus dotyczy wyłącznie wywłaszczenia), wynikanie prawa do od- 43 Przykładowo art. 1 ustawy z dnia 17 lutego 1922 r. o państwowej służbie cywilnej (Dz. U. Nr 21, poz. 164) miał następujące brzmienie: „Stosunek państwowej służby cy- wilnej ma charakter publiczno-prawny, może być zmieniony, zawieszony, lub rozwiązany wyłącznie przy zastosowaniu przepisów prawa publicznego, a w szczególności postanowień niniejszej ustawy”. Przepis ten miał identyczne brzmienie przez cały czas obowiązywania ustawy, aż do dnia 1 stycznia 1975 r. 44 S. Czuba, Cywilnoprawna..., s. 156–157. Autor ten podaje wręcz, analizując mię- dzywojenne poglądy orzecznictwa i przedstawicieli doktryny na charakter roszczenia odszkodowawczego, że „ustawodawca od cywilnego charakteru stosunków prawnych uzależniał dopuszczalność drogi sądowej dla dochodzenia roszczeń wynikających z tych stosunków”. 31 Rozdział 1. Przedawnienie roszczeń w instytucji... szkodowania z mocy ustawy (decyzyjnego określenia wymagała tylko jego wysokość). Wskazywano też, że o charakterze stosunku prawnego nie decyduje treść i charakter przepisu stanowiącego podstawę do od- szkodowania (I. Rosenblüth), a niejednokrotnie stosunek publiczno- prawny jest przyczyną powstania stosunku prywatnoprawnego (Z. Wusatowski). Wywodzono, że skoro wywłaszczenie jest źródłem obowiązku naprawienia szkód, to w tym sensie jest źródłem stosunku prawnego o charakterze prywatnym (F. Zoll), który jest szczególnym rodzajem odpowiedzialności na zasadzie ryzyka między dwoma pod- miotami poza typowym stosunkiem zobowiązaniowym. Podejmowano również próbę znalezienia analogii między wywłaszczeniem i odszko- dowaniem za nie a instytucją drogi koniecznej za wynagrodzeniem, wskazując, że nieuzasadnione byłoby przyjmowanie różnego charakteru obydwu tych wzajemnych roszczeń (o odszkodowanie i o wynagrodze- nie), gdy ich ustalenie następuje w wyroku sądowym (F. Longchamps de Berier)45. Nie może też ujść uwadze postrzeganie w judykaturze okresu międzywojennego obowiązku uprzedniej zapłaty wynagrodzenia za odebraną nieruchomość jako wykonania cywilistycznego stosunku zobowiązaniowego między równorzędnymi stronami: wywłaszczonym (wierzyciel) a wywłaszczającym (zobowiązany). Sąd Najwyższy wskazał, że tak właśnie należy rozumieć obowiązek odszkodowawczy na podsta- wie przepisów uprawniających do wywłaszczenia na budowę dróg publicznych oraz na rozbudowę miast46. Przyznać jednak trzeba, że nie zawsze była to kwestia postrzegana jednolicie47. Trudno natomiast za- przeczyć, że powierzenie sądownictwu powszechnemu kognicji w sprawach o wynagrodzenie za wywłaszczenie mogło stanowić wyraz 45 Obszernie poglądy przedstawicieli międzywojennej nauki prawa (w tym wyżej wymienionych) scharakteryzowali S. Czuba, Cywilnoprawne..., s. 157–159 oraz J. Parcho- miuk, Odpowiedzialność odszkodowawcza za legalne działania władzy publicznej, War- szawa 2007, s. 442–445. 46 Orzeczenie SN z dnia 18 lutego 1931 r., I C 1621/30, OSN(C) 1931, nr 1, poz. 22, w którym wskazano wprost na art. 1239 K.N., stanowiący, że zapłata czyniona być po- winna wierzycielowi, albo umocowanemu od niego, albo temu, który jest upoważniony przez sąd, lub ma prawo do odbierania za niego. 47 Przykładowo w oparciu o przepisy austriackiej ustawy kolejowej z 1878 r. Sąd Najwyższy stwierdził brak powstania jakiegokolwiek stosunku obligacyjnego pomiędzy wywłaszczającym a wywłaszczonym, gdy odbiór wynagrodzenia przez tego ostatniego miał nastąpić z depozytu sądowego (orzeczenie z dnia 22 lutego 1933 r., III 2110/32, OSN(C) 1933, nr 2, poz. 116). 32 3. Charakter prawny roszczeń w instytucji... postrzegania w kategoriach cywilistycznych prawa do odszkodowania, o którym orzekanie w trybie postępowania administracyjnego miało charakter wyjątku od ogólnej zasady48. Na ugruntowywanie się tego kierunku prawodawstwa polskiego zwracał uwagę Sąd Najwyższy49. Polskie prawo proceduralne wywłaszczeniowe okresu międzywo- jennego doczekało się ujednolicenia w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej – Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem50. Wśród dominujących w tym akcie prawnym norm procesowych, rów- nież dotyczących zasad przyznawania i ustalania wysokości odszkodo- wania za wywłaszczenie, zamieszczono przepis o charakterze material- noprawnej normy ogólnej o następującym brzmieniu: „Obowiązek odszkodowania ciąży na tym, na czyją rzecz orzeczono wywłaszczenie” (art. 26). Zacytowana norma nie przesądzała expressis verbis charakteru odszkodowania, natomiast interpretowana według zasad wykładni systemowej wewnętrznej (w całokształcie przepisów rozporządzenia) umożliwiała wskazanie podmiotów „normatywnie powiązanych” sto- sunkiem odszkodowawczym. Byli to: zobowiązany do odszkodowania, który miał zrealizować swoją powinność wobec uprawnionego do od- szkodowania, nazywanego w rozporządzeniu wywłaszczanym lub właścicielem. Natomiast charakter wzajemnej więzi tych dwóch pod- miotów można było wyinterpretować analizując metodę regulacji, tj. poszczególne instrumenty prawne, za pomocą których dochodziło do realizacji prawa do odszkodowania i odpowiadającego mu obowiązku odszkodowawczego. Przede wszystkim w rozporządzeniu wprowadzono ogólną zasadę, że odszkodowanie obejmuje stratę powstałą wskutek wywła
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przedawnienie roszczeń związanych z wywłaszczaniem nieruchomości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: